Taittiriya Brahmana Ashtaka 1 Prashna 1.1 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Hindi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Hindi

यह पाठ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मण के प्रथम अष्टक के प्रथम प्रपाठक का अग्न्याधेय ब्राह्मण है, जिसमें ब्रह्म, क्षत्र, अन्न, बल, धन, पुष्टि, प्रजा और पशुओं को संधान करने तथा प्राण, अपान, व्यान, चक्षु, श्रोत्र, मन और वाणी को संधान करने के मंत्र दिए गए हैं। इसमें अग्नि की स्थापना विभिन्न नक्षत्रों—कृत्तिका, रोहिणी, पूर्व फाल्गुनी, उत्तर फाल्गुनी और चित्रा—तथा ऋतुओं—वसन्त, ग्रीष्म और शरद—में करने के फल बताए गए हैं। साथ ही अग्नि के लीन होने और उसे आखुकरीष, वल्मीक, वराह द्वारा विहत मिट्टी, शर्करा, हिरण्य, अश्वत्थ, उदुम्बर, पर्ण, शमी, विकङ्कत तथा अशनिहत वृक्ष आदि सम्भारों से प्राप्त करने की विधि व महिमा वर्णित है।

AI-generated · not yet verified

The Hindi meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Malayalam meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Malayalam

കൃഷ്ണയജുർവേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണത്തിലെ ഒന്നാം അഷ്ടകത്തിലെ ഒന്നാം പ്രപാഠകമായ അഗ്ന്യാധേയബ്രാഹ്മണത്തിൽ, ബ്രഹ്മം, ക്ഷത്രം, ഇഷ്ടം, ഊർജ്ജം, ധനം, പുഷ്ടി, സന്താനം, പശുക്കൾ തുടങ്ങിയവയെ യോജിപ്പിച്ച് സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചും പ്രാണൻ, അപാനൻ, വ്യാനൻ, കണ്ണ്, കാത്, മനസ്സ്, വാക്ക് എന്നിവയെ യജ്ഞത്തിനും യജ്ഞപതിക്കും നൽകുന്നതിനെക്കുറിച്ചും പറയുന്നു. അഗ്നിയെ വിവിധ നക്ഷത്രങ്ങളിലും ഋതുക്കളിലും ആധാനം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഫലങ്ങളും വിധികളും വിവരിക്കുന്നു. അഗ്നി ദേവന്മാരിൽനിന്ന് ഒളിച്ചതും വരാഹം, കുതിര, എലി തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചതും സംഭാരങ്ങളുടെ ഉത്പത്തിയും വിശദീകരിക്കുന്നു. ദ്യാവാപൃഥിവികളുടെ വേർപാടും ഉഷ വിതറലും ചിതൽപ്പുറ്റ്, എലിമൂത്രം, അശ്വത്ഥം, ഉദുംബരം, പർണ്ണം തുടങ്ങിയ സംഭാരങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യവും ഈ പാഠത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

AI-generated · not yet verified

The Malayalam meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

Anuvaka 1

कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे प्रथमाष्टके प्रथमः प्रपाठकः - अग्न्याधेयब्राह्मणं
ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,
श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥
ब्रह्म॒ सन्ध॑त्त॒-न्तन्मे॑ जिन्वतम् । क्ष॒त्रग्ं सन्ध॑त्त॒-न्तन्मे॑ जिन्वतम् । इष॒ग्ं॒ सन्ध॑त्त॒-न्ता-म्मे॑ जिन्वतम् । ऊर्ज॒ग्ं॒ सन्ध॑त्त॒-न्ता-म्मे॑ जिन्वतम् । र॒यिग्ं सन्ध॑त्त॒-न्ता-म्मे॑ जिन्वतम् । पुष्टि॒ग्ं॒ सन्ध॑त्त॒-न्ता-म्मे॑ जिन्वतम् । प्र॒जाग्ं सन्ध॑त्त॒-न्ता-म्मे॑ जिन्वतम् । प॒शू-न्थ्सन्ध॑त्त॒-न्तान्मे॑ जिन्वतम् ॥ स्तु॒तो॑-ऽसि॒ जन॑धाः । दे॒वास्त्वा॑ शुक्र॒पाः प्रण॑यन्तु ॥ 1 ॥

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe prathamāṣṭake prathamaḥ prapāṭhakaḥ - agnyādheyabrāhmaṇaṃ
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
brahma॒ sandha̭tta॒-ntanmḙ jinvatam | kṣa॒tragṃ sandha̭tta॒-ntanmḙ jinvatam | iṣa॒gṃ॒ sandha̭tta॒-ntā-mmḙ jinvatam | ūrja॒gṃ॒ sandha̭tta॒-ntā-mmḙ jinvatam | ra॒yigṃ sandha̭tta॒-ntā-mmḙ jinvatam | puṣṭi॒gṃ॒ sandha̭tta॒-ntā-mmḙ jinvatam | pra॒jāgṃ sandha̭tta॒-ntā-mmḙ jinvatam | pa॒śū-nthsandha̭tta॒-ntānmḙ jinvatam || stu॒to̭-'si॒ jana̭dhāḥ | de॒vāstvā̭ śukra॒pāḥ praṇa̭yantu || 1 ||

कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मण के प्रथम अष्टक का प्रथम प्रपाठक - अग्न्याधेय ब्राह्मण। ॐ, परमात्मा को नमस्कार, श्री महागणपति को नमस्कार, श्री गुरुओं को नमस्कार। हरि ॐ। ब्रह्म को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। क्षत्र को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। इष (आहार/इच्छा) को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। ऊर्ज (बल) को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। रयि (धन) को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। पुष्टि को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। प्रजा को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। पशुओं को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। तुम स्तुति किए गए हो, हे जनधाः (प्रजा को धारण करने वाले)। शुक्रपाः देवता तुम्हें आगे ले जाएँ। ॥ 1 ॥ ^AI

കൃഷ്ണയജുർവേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണത്തിൽ ഒന്നാം അഷ്ടകത്തിൽ ഒന്നാം പ്രപാഠകം - അഗ്ന്യാധേയബ്രാഹ്മണം. ഓം നമഃ പരമാത്മാവിന്, ശ്രീ മഹാഗണപതിക്ക് നമഃ, ശ്രീ ഗുരുക്കൾക്ക് നമഃ. ഹരിഃ ഓം. ബ്രഹ്മത്തെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. ക്ഷത്രത്തെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. ഇഷ്ടത്തെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. ഊർജ്ജത്തെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. ധനത്തെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. പുഷ്ടിയെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. സന്താനത്തെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. പശുക്കളെ യോജിപ്പിച്ചു; അവയെ എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. നീ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടവനാകുന്നു, ജനങ്ങളെ ധരിക്കുന്നവനേ. ശുക്രപാനം ചെയ്യുന്ന ദേവന്മാർ നിന്നെ മുന്നോട്ടു നയിക്കട്ടെ. (1) ^AI

Anuvaka 2

सु॒वीराः᳚ प्र॒जाः प्र॑ज॒नय॒-न्परी॑हि । शु॒क्र-श्शु॒क्रशो॑चिषा ॥ स्तु॒तो॑-ऽसि॒ जन॑धाः । दे॒वास्त्वा॑ मन्थि॒पाः प्रण॑यन्तु ॥ सु॒प्र॒जाः प्र॒जाः प्र॑ज॒नय॒-न्परी॑हि । म॒न्थी म॒न्थिशो॑चिषा ॥स॒ज॒ङ्ग्मा॒नौ दि॒व आ पृ॑थि॒व्या-ऽऽयुः॑ । सन्ध॑त्त॒-न्तन्मे॑ जिन्वतम् । प्रा॒णग्ं सन्ध॑त्त॒-न्त-म्मे॑ जिन्वतम् । अ॒पा॒नग्ं सन्ध॑त्त॒-न्त-म्मे॑ जिन्वतम् ॥ 2 ॥

su॒vīrāḥ᳚ pra॒jāḥ pra̭ja॒naya॒-nparī̭hi | śu॒kra-śśu॒kraśo̭ciṣā || stu॒to̭-'si॒ jana̭dhāḥ | de॒vāstvā̭ manthi॒pāḥ praṇa̭yantu || su॒pra॒jāḥ pra॒jāḥ pra̭ja॒naya॒-nparī̭hi | ma॒nthī ma॒nthiśo̭ciṣā ||sa॒ja॒ṅgmā॒nau di॒va ā pṛ̭thi॒vyā-''yuḥ̭ | sandha̭tta॒-ntanmḙ jinvatam | prā॒ṇagṃ sandha̭tta॒-nta-mmḙ jinvatam | a॒pā॒nagṃ sandha̭tta॒-nta-mmḙ jinvatam || 2 ||

उत्तम वीर पुत्रों वाली प्रजा को उत्पन्न करते हुए तुम आगे बढ़ो। शुक्र शुक्रशोचिषा (शुक्र के तेज से)। तुम स्तुति किए गए हो, हे जनधाः। मन्थिपाः देवता तुम्हें आगे ले जाएँ। उत्तम प्रजा वाली प्रजा को उत्पन्न करते हुए तुम आगे बढ़ो। मन्थी मन्थिशोचिषा (मन्थी के तेज से)। द्युलोक और पृथ्वी से साथ-साथ चलने वाले आयु को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। प्राण को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। अपान को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। ॥ 2 ॥ ^AI

നല്ല വീര്യമുള്ള സന്താനങ്ങളെ ജനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ചുറ്റും സഞ്ചരിക്കുക. ശുക്രൻ ശുക്രശോചിസ്സിനാൽ. നീ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടവനാകുന്നു, ജനങ്ങളെ ധരിക്കുന്നവനേ. മന്ഥിപാനം ചെയ്യുന്ന ദേവന്മാർ നിന്നെ മുന്നോട്ടു നയിക്കട്ടെ. നല്ല സന്താനങ്ങളെ ജനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ചുറ്റും സഞ്ചരിക്കുക. മന്ഥി മന്ഥിശോചിസ്സിനാൽ. ആകാശത്തിൽ നിന്നും ഭൂമിയിൽ നിന്നും ഒരുമിച്ചു ചേർന്ന് ആയുസ്സ്. അതിനെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. പ്രാണനെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. അപാനനെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. (2) ^AI

Anuvaka 3

व्या॒नग्ं सन्ध॑त्त॒-न्त-म्मे॑ जिन्वतम् । चक्षु॒-स्सन्ध॑त्त॒-न्तन्मे॑ जिन्वतम् । श्रोत्र॒ग्ं॒ सन्ध॑त्त॒-न्तन्मे॑ जिन्वतम् । मन॒-स्सन्ध॑त्त॒-न्तन्मे॑ जिन्वतम् । वाच॒ग्ं॒ सन्ध॑त्त॒-न्ता-म्मे॑ जिन्वतम् ॥ आयुः॑ स्थ॒ आयु॑र्मे धत्तम् । आयु॑-र्य॒ज्ञाय॑ धत्तम् । आयु॑-र्य॒ज्ञप॑तये धत्तम् । प्रा॒ण-स्स्थः॑ प्रा॒ण-म्मे॑ धत्तम् । प्रा॒णं-यँ॒ज्ञाय॑ धत्तम् ॥ 3 ॥

vyā॒nagṃ sandha̭tta॒-nta-mmḙ jinvatam | cakṣu॒-ssandha̭tta॒-ntanmḙ jinvatam | śrotra॒gṃ॒ sandha̭tta॒-ntanmḙ jinvatam | mana॒-ssandha̭tta॒-ntanmḙ jinvatam | vāca॒gṃ॒ sandha̭tta॒-ntā-mmḙ jinvatam || āyuḥ̭ stha॒ āyṷrme dhattam | āyṷ-rya॒jñāya̭ dhattam | āyṷ-rya॒jñapa̭taye dhattam | prā॒ṇa-ssthaḥ̭ prā॒ṇa-mmḙ dhattam | prā॒ṇaṃ-ya~॒jñāya̭ dhattam || 3 ||

व्यान को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। चक्षु को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। श्रोत्र को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। मन को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। वाणी को संधान करो - वह मुझे प्रसन्न करे। तुम आयु हो, मुझे आयु दो। यज्ञ के लिए आयु दो। यज्ञपति के लिए आयु दो। तुम प्राण हो, मुझे प्राण दो। यज्ञ के लिए प्राण दो। ॥ 3 ॥ ^AI

വ്യാനനെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. കണ്ണിനെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. കാതിനെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. മനസ്സിനെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. വാക്കിനെ യോജിപ്പിച്ചു; അത് എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. നിങ്ങൾ ആയുസ്സാകുന്നു; എനിക്ക് ആയുസ്സ് നൽകുക. യജ്ഞത്തിന് ആയുസ്സ് നൽകുക. യജ്ഞപതിക്ക് ആയുസ്സ് നൽകുക. നിങ്ങൾ പ്രാണനാകുന്നു; എനിക്ക് പ്രാണനെ നൽകുക. യജ്ഞത്തിന് പ്രാണനെ നൽകുക. (3) ^AI

Anuvaka 4

प्रा॒णं-यँ॒ज्ञप॑तये धत्तम् । चक्षुः॑ स्थ॒श्चक्षु॑र्मे धत्तम् । चक्षु॑-र्य॒ज्ञाय॑ धत्तम् । चक्षु॑-र्य॒ज्ञप॑तये धत्तम् । श्रोत्रग्ग्॑ स्थ॒-श्श्रोत्र॑-म्मे धत्तम् । श्रोत्रं॑-यँ॒ज्ञाय॑ धत्तम् । श्रोत्रं॑-यँ॒ज्ञप॑तये धत्तम् । तौ दे॑वौ शुक्रामन्थिनौ ।क॒ल्पय॑त॒-न्दैवी॒र्विशः॑ । क॒ल्पय॑त॒-म्मानु॑षीः ॥ 4 ॥

prā॒ṇaṃ-ya~॒jñapa̭taye dhattam | cakṣuḥ̭ stha॒ścakṣṷrme dhattam | cakṣṷ-rya॒jñāya̭ dhattam | cakṣṷ-rya॒jñapa̭taye dhattam | śrotragg̭ stha॒-śśrotra̭-mme dhattam | śrotraṃ̭-ya~॒jñāya̭ dhattam | śrotraṃ̭-ya~॒jñapa̭taye dhattam | tau dḙvau śukrāmanthinau |ka॒lpaya̭ta॒-ndaivī॒rviśaḥ̭ | ka॒lpaya̭ta॒-mmānṷṣīḥ || 4 ||

यज्ञपति के लिए प्राण दो। तुम चक्षु हो, मुझे चक्षु दो। यज्ञ के लिए चक्षु दो। यज्ञपति के लिए चक्षु दो। तुम श्रोत्र हो, मुझे श्रोत्र दो। यज्ञ के लिए श्रोत्र दो। यज्ञपति के लिए श्रोत्र दो। वे दोनों देवता शुक्र और मन्थी दैवी विशों (देवताओं की प्रजाओं) को तैयार करें, मानुषी विशों (मनुष्यों की प्रजाओं) को तैयार करें। ॥ 4 ॥ ^AI

യജ്ഞപതിക്ക് പ്രാണനെ നൽകുക. നിങ്ങൾ കണ്ണാകുന്നു; എനിക്ക് കണ്ണിനെ നൽകുക. യജ്ഞത്തിന് കണ്ണിനെ നൽകുക. യജ്ഞപതിക്ക് കണ്ണിനെ നൽകുക. നിങ്ങൾ കാതാകുന്നു; എനിക്ക് കാതിനെ നൽകുക. യജ്ഞത്തിന് കാതിനെ നൽകുക. യജ്ഞപതിക്ക് കാതിനെ നൽകുക. ആ ദേവന്മാരായ ശുക്രനെയും മന്ഥിയെയും ദൈവികമായ വിശകളെ ക്രമീകരിക്കുക. മാനുഷികമായ വിശകളെ ക്രമീകരിക്കുക. (4) ^AI

Anuvaka 5

इष॒-मूर्ज॑म॒स्मासु॑ धत्तम् । प्रा॒णा-न्प॒शुषु॑ । प्र॒जा-म्मयि॑ च॒ यज॑माने च ॥ निर॑स्त॒-श्शण्डः॑ । निर॑स्तो॒ मर्कः॑ ॥ अप॑नुत्तौ॒ शण्डा॒मर्कौ॑ स॒हामुना᳚ ॥ शु॒क्रस्य॑ स॒मिद॑सि । म॒न्थिनः॑ स॒मिद॑सि ॥ स प्र॑थ॒म-स्सङ्कृ॑ति-र्वि॒श्वक॑र्मा । स प्र॑थ॒मो मि॒त्रो वरु॑णो अ॒ग्निः । स प्र॑थ॒मो बृह॒स्पति॑श्चिकि॒त्वान् । तस्मा॒ इन्द्रा॑य सु॒तमाजु॑होमि ॥ 5 ॥

iṣa॒-mūrja̭ma॒smāsṷ dhattam | prā॒ṇā-npa॒śuṣṷ | pra॒jā-mmayi̭ ca॒ yaja̭māne ca || nira̭sta॒-śśaṇḍaḥ̭ | nira̭sto॒ markaḥ̭ || apa̭nuttau॒ śaṇḍā॒markaṷ sa॒hāmunā᳚ || śu॒krasya̭ sa॒mida̭si | ma॒nthinaḥ̭ sa॒mida̭si || sa pra̭tha॒ma-ssaṅkṛ̭ti-rvi॒śvaka̭rmā | sa pra̭tha॒mo mi॒tro varṷṇo a॒gniḥ | sa pra̭tha॒mo bṛha॒spati̭ściki॒tvān | tasmā॒ indrā̭ya su॒tamājṷhomi || 5 ||

हममें अन्न और बल धारण कराओ। पशुओं में प्राण धारण कराओ। मुझमें और यजमान में प्रजा धारण कराओ। शण्ड (नपुंसक) दूर हटा दिया गया। मर्क (विनाशक रोग) दूर हटा दिया गया। शण्ड और मर्क उसके साथ दूर हटा दिए गए। तू शुक्र की समिधा है। तू मन्थी की समिधा है। वह प्रथम सङ्कृति और विश्वकर्मा है। वह प्रथम मित्र, वरुण और अग्नि है। वह प्रथम जागरूक बृहस्पति है। उस इन्द्र के लिए मैं अभिषुत सोम अर्पित करता हूँ। ^AI

ഇഷയും ഊർജവും ഞങ്ങളിൽ നിക്ഷേപിക്കേണമേ. പ്രാണങ്ങളെ പശുക്കളിൽ നിക്ഷേപിക്കേണമേ. സന്താനത്തെ എന്നിലും യജമാനനിലും നിക്ഷേപിക്കേണമേ. ശണ്ഡൻ നിഷ്കാസിതനായിരിക്കട്ടെ. മർകൻ നിഷ്കാസിതനായിരിക്കട്ടെ. ശണ്ഡനും മർകനും ഇവനോടൊപ്പം അകറ്റപ്പെട്ടിരിക്കട്ടെ. നീ ശുക്രന്റെ സമിത്താകുന്നു. നീ മന്ഥിന്റെ സമിത്താകുന്നു. ആദ്യനായ സങ്കൃതിയും വിശ്വകർമാവും അവനാകുന്നു. ആദ്യനായ മിത്രനും വരുണനും അഗ്നിയും അവനാകുന്നു. ആദ്യനായ ബൃഹസ്പതിയും ചികിത്വാൻ അവനാകുന്നു. അവനായ ഇന്ദ്രന് അഭിഷുതമായ സോമം ഞാൻ ഹോമിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 6

(न॒य॒ - न्त्व॒पा॒नग्ं सन्ध॑त्तं॒ त-म्मे॑ जिन्वतं - प्रा॒णं-यँ॒ज्ञाय॑ धत्तं॒ - मानु॑षी--र् अ॒ग्नि-र्द्वे च॑) (अ. 1)
ब्रह्म॑ क्ष॒त्र-न्तत् । इष॒मूर्जग्ं॑ र॒यि-म्पुष्टि॑-म्प्र॒जा-न्ताम् । प॒शु-न्तान् । सन्ध॑त्त॒-न्तत् । प्रा॒णम॑पा॒नं-व्याँ॒न-न्तम् । चक्षु॒-श्श्रोत्र॒-म्मन॒स्तत् । वाच॒-न्ताम् । इ॒षादि॒पञ्च॑के॒ वाच॒-न्ता-म्मे᳚ । प॒शू-न्थ्सन्ध॑त्त॒-न्तान्मे᳚ । प्रा॒णादि॒त्रित॑ये॒ त-म्मे᳚ । अ॒न्यत्र॒ तन्मे᳚ । )
कृत्ति॑का-स्व॒ग्नि-माद॑धीत । ए॒तद्वा अ॒ग्ने-र्नक्ष॑त्रम् । य-त्कृत्ति॑काः । स्वाया॑मे॒वैन॑-न्दे॒वता॑यामा॒धाय॑ । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सी भ॑वति ॥ मुखं॒-वाँ ए॒तन्नक्ष॑त्राणाम् । य-त्कृत्ति॑काः । यः कृत्ति॑का-स्व॒ग्नि-मा॑ध॒त्ते । मुख्य॑ ए॒व भ॑वति ॥ अथो॒ खलु॑ ॥ 6 ॥

(na॒ya॒ - ntva॒pā॒nagṃ sandha̭ttaṃ॒ ta-mmḙ jinvataṃ - prā॒ṇaṃ-ya~॒jñāya̭ dhattaṃ॒ - mānṷṣī--r a॒gni-rdve ca̭) (a. 1)
brahma̭ kṣa॒tra-ntat | iṣa॒mūrjagṃ̭ ra॒yi-mpuṣṭi̭-mpra॒jā-ntām | pa॒śu-ntān | sandha̭tta॒-ntat | prā॒ṇama̭pā॒naṃ-vyā~॒na-ntam | cakṣu॒-śśrotra॒-mmana॒stat | vāca॒-ntām | i॒ṣādi॒pañca̭ke॒ vāca॒-ntā-mme᳚ | pa॒śū-nthsandha̭tta॒-ntānme᳚ | prā॒ṇādi॒trita̭ye॒ ta-mme᳚ | a॒nyatra॒ tanme᳚ | )
kṛtti̭kā-sva॒gni-māda̭dhīta | e॒tadvā a॒gne-rnakṣa̭tram | ya-tkṛtti̭kāḥ | svāyā̭me॒vaina̭-nde॒vatā̭yāmā॒dhāya̭ | bra॒hma॒va॒rca॒sī bha̭vati || mukhaṃ॒-vā~ e॒tannakṣa̭trāṇām | ya-tkṛtti̭kāḥ | yaḥ kṛtti̭kā-sva॒gni-mā̭dha॒tte | mukhya̭ e॒va bha̭vati || atho॒ khalṷ || 6 ||

(अपान को संधान करते हुए ले जाओ, उसे मुझमें प्रसन्न करो — प्राण को यज्ञ के लिए धारण करो — मानुषी दिशाएँ — अग्नि और दो) (अध्याय 1) ब्रह्म और क्षत्र उसको। अन्न, बल, धन, पुष्टि और प्रजा उसको। पशु उनको। उसको संधान करो। प्राण, अपान और व्यान उसको। चक्षु, श्रोत्र और मन उसको। वाणी उसको। अन्न आदि पाँच में वाणी उनको मुझमें। पशुओं को संधान करो, वे मुझमें। प्राण आदि तीन में वह मुझमें। अन्यत्र वह मुझमें। कृत्तिका नक्षत्रों में अग्नि की स्थापना करनी चाहिए। यह वास्तव में अग्नि का नक्षत्र है — जो कृत्तिका हैं। अपने ही देवता में उसकी स्थापना करके ब्रह्मवर्चस्वी होता है। नक्षत्रों का मुख यह है — जो कृत्तिका हैं। जो कृत्तिकाओं में अग्नि की स्थापना करता है, वह मुख्य ही होता है। और भी — ^AI

അപാനനെ നയിക്കുന്നതിനെ സന്ധാനം ചെയ്യേണമേ; അത് എനിക്ക് പ്രീതിപ്പെടുത്തേണമേ; പ്രാണനെ യജ്ഞത്തിനായി നിക്ഷേപിക്കേണമേ; മാനുഷികളായ അഗ്നിയും രണ്ടും. ബ്രഹ്മവും ക്ഷത്രവും അത്. ഇഷയും ഊർജവും ധനവും പുഷ്ടിയും സന്താനത്തെയും അത്. പശുക്കളെയും അത്. സന്ധാനം ചെയ്യേണമേ; അത്. പ്രാണനെയും അപാനനെയും വ്യാനനെയും അത്. കണ്ണും ചെവിയും മനസ്സും അത്. വാക്കിനെയും അത്. ഇഷ മുതലായ അഞ്ചിലും വാക്കിനെയും അത് എനിക്ക്. പശുക്കളെ സന്ധാനം ചെയ്യേണമേ; അവയെ എനിക്ക്. പ്രാണൻ മുതലായ മൂന്നിലും അത് എനിക്ക്. മറ്റൊരിടത്ത് അത് എനിക്ക്. കൃത്തികകളിൽ അഗ്നിയെ ആധാനം ചെയ്യണം. കൃത്തികകളാകുന്നു അഗ്നിയുടെ നക്ഷത്രം. സ്വന്തം ദേവതയിൽ അഗ്നിയെ ആധാനം ചെയ്ത് ബ്രഹ്മവർച്ചസ്സുള്ളവനാകുന്നു. കൃത്തികകൾ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ മുഖമാകുന്നു. കൃത്തികകളിൽ അഗ്നിയെ ആധാനം ചെയ്യുന്നവൻ മുഖ്യനാകുന്നു. അപ്പോൾ നിശ്ചയമായും. ^AI

Anuvaka 7

अ॒ग्नि॒-न॒क्ष॒त्रमित्य-प॑चायन्ति । गृ॒हानःअ॒ दाहु॑को भवति ॥ प्र॒जाप॑ती रोहि॒ण्या-म॒ग्नि-म॑सृजत । त-न्दे॒वा रो॑हि॒ण्या-माद॑धत । ततो॒ वै ते सर्वा॒-न्रोहा॑नरोहन्न् । त-द्रो॑हि॒ण्यै रो॑हिणि॒त्वम् । यो रो॑हि॒ण्या-म॒ग्निमा॑ध॒त्ते । ऋ॒ध्नोत्ये॒व । सर्वा॒-न्रोहा᳚न्-रोहति ॥ दे॒वा वै भ॒द्रा-स्सन्तो॒-ऽग्नि-माधि॑थ्सन्त ॥ 7 ॥

a॒gni॒-na॒kṣa॒tramitya-pa̭cāyanti | gṛ॒hānaḥa॒ dāhṷko bhavati || pra॒jāpa̭tī rohi॒ṇyā-ma॒gni-ma̭sṛjata | ta-nde॒vā ro̭hi॒ṇyā-māda̭dhata | tato॒ vai te sarvā॒-nrohā̭narohann | ta-dro̭hi॒ṇyai ro̭hiṇi॒tvam | yo ro̭hi॒ṇyā-ma॒gnimā̭dha॒tte | ṛ॒dhnotye॒va | sarvā॒-nrohā᳚n-rohati || de॒vā vai bha॒drā-ssanto॒-'gni-mādhi̭thsanta || 7 ||

अग्नि को नक्षत्र कहकर उसकी निन्दा करते हैं। घरों को जलाने वाला होता है। प्रजापति ने रोहिणी में अग्नि को सृष्ट किया। देवों ने उसे रोहिणी में स्थापित किया। इससे वे वास्तव में सभी आरोहणों (उन्नतियों) पर आरूढ़ हुए। यही रोहिणी का रोहिणीपन है। जो रोहिणी में अग्नि की स्थापना करता है, वह निश्चय ही समृद्ध होता है। वह सभी उन्नतियों पर आरूढ़ होता है। देवता वास्तव में कल्याणकारी होते हुए अग्नि की स्थापना करते थे। ^AI

അഗ്നി നക്ഷത്രമെന്ന് അവർ പറയുന്നു. ഗൃഹങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവനാകുന്നു. പ്രജാപതി രോഹിണിയിൽ അഗ്നിയെ സൃഷ്ടിച്ചു. ദേവന്മാർ അവനെ രോഹിണിയിൽ ആധാനം ചെയ്തു. അതുകൊണ്ട് അവർ എല്ലാ രോഹങ്ങളിലും ആരോഹണം ചെയ്തു. അത് രോഹിണിയുടെ രോഹിണിത്വമാകുന്നു. രോഹിണിയിൽ അഗ്നിയെ ആധാനം ചെയ്യുന്നവൻ വർദ്ധിക്കുന്നു. എല്ലാ രോഹങ്ങളിലും ആരോഹണം ചെയ്യുന്നു. ദേവന്മാർ ശുഭരായിരിക്കെ അഗ്നിയെ ആധാനം ചെയ്യാൻ ഇച്ഛിച്ചു. ^AI

Anuvaka 8

तेषा॒मना॑हितो॒ ऽग्निरासी᳚त् । अथै᳚भ्यो वा॒मं-वँस्वपा᳚क्रामत् । ते पुन॑र्वस्वो॒राद॑धत । ततो॒ वै तान् वा॒मं-वँसू॒पाव॑र्तत । यः पु॒रा भ॒द्र-स्सम्पापी॑या॒-न्थ्स्यात् । स पुन॑र्वस्वो-र॒ग्नि-माद॑धीत । पुन॑रे॒वैनं॑-वाँ॒मं-वँसू॒पाव॑र्तते । भ॒द्रो भ॑वति ॥ यः का॒मये॑त॒ दान॑कामा मे प्र॒जा-स्स्यु॒रिति॑ । स पूर्व॑योः॒ फल्गु॑न्यो-र॒ग्नि-माद॑धीत ॥ 8 ॥

teṣā॒manā̭hito॒ 'gnirāsī᳚t | athai᳚bhyo vā॒maṃ-va~svapā᳚krāmat | te puna̭rvasvo॒rāda̭dhata | tato॒ vai tān vā॒maṃ-va~sū॒pāva̭rtata | yaḥ pu॒rā bha॒dra-ssampāpī̭yā॒-nthsyāt | sa puna̭rvasvo-ra॒gni-māda̭dhīta | puna̭re॒vainaṃ̭-vā~॒maṃ-va~sū॒pāva̭rtate | bha॒dro bha̭vati || yaḥ kā॒mayḙta॒ dāna̭kāmā me pra॒jā-ssyu॒riti̭ | sa pūrva̭yoḥ॒ phalgṷnyo-ra॒gni-māda̭dhīta || 8 ||

उनमें अग्नि अ-आहित (स्थापित नहीं) था। तब उनसे वाम-वसु (धन) चला गया। उन्होंने पुनः वसुओं में अग्नि स्थापित किया। तब वह वाम-वसु उनके पास लौट आया। जो पहले भद्र (कल्याणकारी) होते हुए भी पापी हो जाए, वह पुनः वसुओं में अग्नि स्थापित करे। उसके पास वाम-वसु पुनः लौट आता है। वह भद्र होता है। जो कामना करे कि 'मेरी प्रजा दान करने वाली हो', वह पूर्व फाल्गुनी नक्षत्र में अग्नि स्थापित करे। ^AI

അവരിൽ അഗ്നി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ല. അപ്പോൾ അവരിൽ നിന്ന് വാമൻ-വസു (ധനം) അപഗമിച്ചു. അവർ വീണ്ടും വസുക്കളിൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിച്ചു. അപ്പോൾ വാമൻ-വസു അവരിലേക്ക് തിരികെ വന്നു. മുൻപ് ഭദ്രനായിരുന്നുവെങ്കിലും പിന്നീട് ദുഷ്ടനായിത്തീർന്ന ഒരുവൻ വീണ്ടും വസുക്കളിൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കണം. അപ്പോൾ വാമൻ-വസു വീണ്ടും അവനിലേക്ക് തിരികെ വരുന്നു. അവൻ ഭദ്രനാകുന്നു. എന്റെ പ്രജകൾ ദാനശീലരാകണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പൂർവ്വ ഫൽഗുനി നക്ഷത്രത്തിൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കണം. ^AI

Anuvaka 9

अ॒र्य॒म्णो वा ए॒तन्नक्ष॑त्रम् । यत्पूर्वे॒ फल्गु॑नी । अ॒र्य॒मेति॒ तमा॑हु॒र्यो ददा॑ति । दान॑कामा अस्मै प्र॒जा भ॑वन्ति ॥ यः का॒मये॑त भ॒गी स्या॒मिति॑ । स उत्त॑रयोः॒ फल्गु॑न्यो-र॒ग्निमाद॑धीत । भग॑स्य॒ वा ए॒तन्नक्ष॑त्रम् । यदुत्त॑रे॒ फल्गु॑नी । भ॒ग्ये॑व भ॑वति ॥ का॒ल॒क॒ञ्जा वै नामासु॑रा आसन्न् ॥ 9 ॥

a॒rya॒mṇo vā e॒tannakṣa̭tram | yatpūrve॒ phalgṷnī | a॒rya॒meti॒ tamā̭hu॒ryo dadā̭ti | dāna̭kāmā asmai pra॒jā bha̭vanti || yaḥ kā॒mayḙta bha॒gī syā॒miti̭ | sa utta̭rayoḥ॒ phalgṷnyo-ra॒gnimāda̭dhīta | bhaga̭sya॒ vā e॒tannakṣa̭tram | yadutta̭re॒ phalgṷnī | bha॒gyḙva bha̭vati || kā॒la॒ka॒ñjā vai nāmāsṷrā āsann || 9 ||

पूर्व फाल्गुनी नक्षत्र अर्यमा का है। जो दान देता है, उसे अर्यमा कहते हैं। उसके लिए प्रजा दान करने वाली होती है। जो कामना करे कि 'मैं भाग्यवान् होऊँ', वह उत्तर फाल्गुनी नक्षत्र में अग्नि स्थापित करे। उत्तर फाल्गुनी नक्षत्र भग का है। वह भाग्यवान् ही होता है। कालकञ्ज नाम के असुर थे। ^AI

പൂർവ്വ ഫൽഗുനി എന്നത് അര്യമാവിന്റെ നക്ഷത്രമാകുന്നു. ദാനം ചെയ്യുന്നവനെ അര്യമാവെന്ന് പറയുന്നു. അവന് പ്രജകൾ ദാനശീലരാകുന്നു. ഞാൻ ഭാഗ്യവാനാകണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഉത്തര ഫൽഗുനി നക്ഷത്രത്തിൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കണം. ഉത്തര ഫൽഗുനി എന്നത് ഭഗദേവന്റെ നക്ഷത്രമാകുന്നു. അവൻ ഭാഗ്യവാനാകുന്നു. കാലകഞ്ജർ എന്ന പേരിൽ അസുരന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു. ^AI

Anuvaka 10

ते सु॑व॒र्गाय॑ लो॒काया॒ग्नि-म॑चिन्वत । पुरु॑ष॒ इष्ट॑का॒-मुपा॑दधा॒त्-पुरु॑ष॒ इष्ट॑काम् । स इन्द्रो᳚ ब्राह्म॒णो ब्रुवा॑ण॒ इष्ट॑का॒मुपा॑धत्त । ए॒षा मे॑ चि॒त्रा नामेति॑ । ते सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमाप्रारो॑हन्न् । स इन्द्र॒ इष्ट॑का॒मावृ॑हत् । ते-ऽवा॑कीर्यन्त । ये॑-ऽवाकी᳚र्यन्त । त ऊर्णा॒वभ॑यो-ऽभवन्न् । द्वावुद॑पतताम् ॥ 10 ॥

te sṷva॒rgāya̭ lo॒kāyā॒gni-ma̭cinvata | purṷṣa॒ iṣṭa̭kā॒-mupā̭dadhā॒t-purṷṣa॒ iṣṭa̭kām | sa indro᳚ brāhma॒ṇo bruvā̭ṇa॒ iṣṭa̭kā॒mupā̭dhatta | e॒ṣā mḙ ci॒trā nāmeti̭ | te sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamāprāro̭hann | sa indra॒ iṣṭa̭kā॒māvṛ̭hat | te-'vā̭kīryanta | yḙ-'vākī᳚ryanta | ta ūrṇā॒vabha̭yo-'bhavann | dvāvuda̭patatām || 10 ||

उन्होंने स्वर्ग लोक के लिए अग्नि का चयन किया। पुरुष ने एक इष्टका रखा, पुरुष ने एक इष्टका रखा। वह इन्द्र ब्राह्मण कहलाता हुआ इष्टका रखने लगा। 'यह मेरा चित्रा नामक इष्टका है'। वे स्वर्ग लोक पर चढ़ गए। उस इन्द्र ने इष्टका को उखाड़ लिया। वे बिखर गए। जो बिखर गए, वे ऊर्णावभि (ऊन के ढेर) हो गए। दो उड़ गए। ^AI

അവർ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിനുവേണ്ടി അഗ്നിയെ ചയനം ചെയ്തു. ഒരു പുരുഷൻ ഒരു ഇഷ്ടക (ഇഷ്ടിക) സ്ഥാപിച്ചു, മറ്റൊരു പുരുഷൻ ഒരു ഇഷ്ടക സ്ഥാപിച്ചു. ബ്രാഹ്മണനെന്ന് അഭിമാനിക്കുന്ന ഇന്ദ്രൻ ഒരു ഇഷ്ടക സ്ഥാപിച്ചു: 'ഇത് എന്റെ ചിത്ര എന്ന പേരുള്ളതാണ്' എന്ന് പറഞ്ഞു. അവർ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് കയറി. ഇന്ദ്രൻ ആ ഇഷ്ടക വലിച്ചെടുത്തു. അവർ ചിതറിപ്പോയി. ചിതറിപ്പോയവർ ഊർണാവഭി (ചെമ്മരിയാട്) ആയിത്തീർന്നു. രണ്ടെണ്ണം പൊഴിഞ്ഞുവീണു. ^AI

Anuvaka 11

तौ दि॒व्यौ श्वाना॑वभवताम् । यो भ्रातृ॑व्यवा॒-न्थ्स्यात् । स चि॒त्राया॑-म॒ग्नि-माद॑धीत । अ॒व॒कीर्यै॒व भ्रातृ॑व्यान् । ओजो॒ बल॑मिन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑मा॒त्मन्-ध॑त्ते ॥ व॒सन्ता᳚ ब्राह्म॒णो᳚ ऽग्निमाद॑धीत । व॒स॒न्तो वै ब्रा᳚ह्म॒णस्य॒र्तुः । स्व ए॒वैन॑-मृ॒तावा॒धाय॑ । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सी भ॑वति । मुखं॒-वाँ ए॒तदृ॑तू॒नाम् ॥ 11 ॥

tau di॒vyau śvānā̭vabhavatām | yo bhrātṛ̭vyavā॒-nthsyāt | sa ci॒trāyā̭-ma॒gni-māda̭dhīta | a॒va॒kīryai॒va bhrātṛ̭vyān | ojo॒ bala̭mindri॒yaṃ-vī~॒rya̭mā॒tman-dha̭tte || va॒santā᳚ brāhma॒ṇo᳚ 'gnimāda̭dhīta | va॒sa॒nto vai brā᳚hma॒ṇasya॒rtuḥ | sva e॒vaina̭-mṛ॒tāvā॒dhāya̭ | bra॒hma॒va॒rca॒sī bha̭vati | mukhaṃ॒-vā~ e॒tadṛ̭tū॒nām || 11 ||

वे दो दिव्य श्वान (कुत्ते) हो गए। जो शत्रुवाला हो, वह चित्रा नक्षत्र में अग्नि स्थापित करे। वह शत्रुओं को बिखेर देता है। वह ओज, बल, इन्द्रिय और वीर्य को आत्मा में धारण करता है। ब्राह्मण वसन्त ऋतु में अग्नि स्थापित करे। वसन्त ब्राह्मण का ऋतु है। अपने ही ऋतु में उसे स्थापित करके वह ब्रह्मवर्चस्वी होता है। यह ऋतुओं का मुख है। ^AI

അവ രണ്ടും ദിവ്യമായ നായ്ക്കളായിത്തീർന്നു. ശത്രുക്കളുള്ളവൻ ചിത്ര നക്ഷത്രത്തിൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കണം. അങ്ങനെ ശത്രുക്കളെ ചിതറിച്ച്, ഓജസ്സും ബലവും ഇന്ദ്രിയവും വീര്യവും തന്നിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണൻ വസന്തകാലത്ത് അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കണം. വസന്തകാലം ബ്രാഹ്മണന്റെ ഋതുവാകുന്നു. സ്വന്തം ഋതുവിൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിച്ച് ബ്രഹ്മവർച്ചസ്സുള്ളവനാകുന്നു. ഋതുക്കളുടെ മുഖമാണത്. ^AI

Anuvaka 12

य-द्व॑स॒न्तः । यो व॒सन्ता॒-ऽग्निमा॑ध॒त्ते । मुख्य॑ ए॒व भ॑वति । अथो॒ योनि॑मन्तमे॒वैन॒-म्प्रजा॑त॒माध॑त्ते । ग्री॒ष्मे रा॑ज॒न्य॑ आद॑धीत । ग्री॒ष्मो वै रा॑ज॒न्य॑स्य॒र्तुः । स्व ए॒वैन॑मृ॒तावा॒धाय॑ । इ॒न्द्रि॒या॒वी भ॑वति । श॒रदि॒ वैश्य॒ आद॑धीत । श॒रद्वै वैश्य॑स्य॒र्तुः ॥ 12 ॥

ya-dva̭sa॒ntaḥ | yo va॒santā॒-'gnimā̭dha॒tte | mukhya̭ e॒va bha̭vati | atho॒ yoni̭mantame॒vaina॒-mprajā̭ta॒mādha̭tte | grī॒ṣme rā̭ja॒nya̭ āda̭dhīta | grī॒ṣmo vai rā̭ja॒nya̭sya॒rtuḥ | sva e॒vaina̭mṛ॒tāvā॒dhāya̭ | i॒ndri॒yā॒vī bha̭vati | śa॒radi॒ vaiśya॒ āda̭dhīta | śa॒radvai vaiśya̭sya॒rtuḥ || 12 ||

जो वसन्त है। जो वसन्त में अग्नि स्थापित करता है, वह मुख्य ही होता है। और वह योनिमान् तथा प्रजात अग्नि को स्थापित करता है। राजन्य ग्रीष्म में स्थापित करे। ग्रीष्म राजन्य का ऋतु है। अपने ही ऋतु में उसे स्थापित करके वह इन्द्रियवान् होता है। वैश्य शरद में स्थापित करे। शरद वैश्य का ऋतु है। ^AI

വസന്തകാലം ഏതാണോ, വസന്തകാലത്ത് അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കുന്നവൻ മുഖ്യനാകുന്നു. അതുപോലെ ഗർഭാശയമുള്ളതും ജനിച്ചതുമായ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ക്ഷത്രിയൻ ഗ്രീഷ്മകാലത്ത് സ്ഥാപിക്കണം. ഗ്രീഷ്മകാലം ക്ഷത്രിയന്റെ ഋതുവാകുന്നു. സ്വന്തം ഋതുവിൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിച്ച് ഇന്ദ്രിയവാനാകുന്നു. വൈശ്യൻ ശരൽക്കാലത്ത് സ്ഥാപിക്കണം. ശരൽക്കാലം വൈശ്യന്റെ ഋതുവാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 13

स्व ए॒वैन॑मृ॒तावा॒धाय॑ । प॒शु॒मा-न्भ॑वति ॥ न पूर्व॑योः॒ फल्गु॑न्यो-र॒ग्निमाद॑धीत । ए॒षा वै ज॑घ॒न्या॑ रात्रिः॑ संवँथ्स॒रस्य॑ । यत्पूर्वे॒ फल्गु॑नी । पृ॒ष्टि॒त ए॒व सं॑वँथ्स॒रस्या॒-ग्निमा॒धाय॑ । पापी॑यान्-भवति । उत्त॑रयो॒राद॑धीत । ए॒षा वै प्र॑थ॒मा रात्रिः॑ संवँथ्स॒रस्य॑ । यदुत्त॑रे॒ फल्गु॑नी । मु॒ख॒त ए॒व सं॑वँथ्स॒रस्या॒-ग्निमा॒धाय॑ । वसी॑या-न्भवति ॥ अथो॒ खलु॑ । य॒दैवैनं॑-यँ॒ज्ञ उ॑प॒नमे᳚त् । अथाद॑धीत । सैवास्यर्धिः॑ ॥ 13 ॥

sva e॒vaina̭mṛ॒tāvā॒dhāya̭ | pa॒śu॒mā-nbha̭vati || na pūrva̭yoḥ॒ phalgṷnyo-ra॒gnimāda̭dhīta | e॒ṣā vai ja̭gha॒nyā̭ rātriḥ̭ saṃva~thsa॒rasya̭ | yatpūrve॒ phalgṷnī | pṛ॒ṣṭi॒ta e॒va saṃ̭va~thsa॒rasyā॒-gnimā॒dhāya̭ | pāpī̭yān-bhavati | utta̭rayo॒rāda̭dhīta | e॒ṣā vai pra̭tha॒mā rātriḥ̭ saṃva~thsa॒rasya̭ | yadutta̭re॒ phalgṷnī | mu॒kha॒ta e॒va saṃ̭va~thsa॒rasyā॒-gnimā॒dhāya̭ | vasī̭yā-nbhavati || atho॒ khalṷ | ya॒daivainaṃ̭-ya~॒jña ṷpa॒name᳚t | athāda̭dhīta | saivāsyardhiḥ̭ || 13 ||

अपने ही ऋतु में उसे स्थापित करके पशुओं से युक्त होता है। पूर्व फाल्गुनी नक्षत्र में अग्नि की स्थापना न करे। यह संवत्सर की अंतिम रात्रि है, जो पूर्व फाल्गुनी है। संवत्सर के पृष्ठ (पीछे) में अग्नि स्थापित करके पापी होता है। उत्तर फाल्गुनी में स्थापना करे। यह संवत्सर की प्रथम रात्रि है, जो उत्तर फाल्गुनी है। संवत्सर के मुख (आरंभ) में अग्नि स्थापित करके अधिक वसीयान (श्रेष्ठ) होता है। और भी, जब उसे यज्ञ प्राप्त हो, तब स्थापना करे। यही उसकी सिद्धि है। ^AI

സ്വന്തം ഋതുവിൽ തന്നെ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിച്ച് അവൻ പശുക്കളുള്ളവനായിത്തീരുന്നു. പൂർവ്വ ഫൽഗുനി നക്ഷത്രങ്ങളിൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കരുത്. ഇത് സംവത്സരത്തിന്റെ അവസാന രാത്രിയാകുന്നു. പൂർവ്വ ഫൽഗുനി എന്നത്. സംവത്സരത്തിന്റെ പൃഷ്ഠത്തിൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിച്ച് അവൻ പാപിയായിത്തീരുന്നു. ഉത്തര ഫൽഗുനിയിൽ സ്ഥാപിക്കണം. ഇത് സംവത്സരത്തിന്റെ ആദ്യ രാത്രിയാകുന്നു. ഉത്തര ഫൽഗുനി എന്നത്. സംവത്സരത്തിന്റെ മുഖത്ത് അഗ്നിയെ സ്ഥാപിച്ച് അവൻ ശ്രേഷ്ഠനായിത്തീരുന്നു. അപ്പോൾ യജ്ഞം അവനെ സമീപിക്കുമ്പോൾ അപ്പോൾ സ്ഥാപിക്കണം. അതുതന്നെ അവന്റെ സിദ്ധിയാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 14

(खल्वा॑ - धिथ्सन्त॒ - फल्गु॑न्योर॒ग्निमाद॑धीता - सन् - नपतता - मतू॒नां - ँवैश्य॑स्य॒र्तु - रुत्त॑रे॒ फल्गु॑नी॒ षट् च॑) (अ. 2)
उद्ध॑न्ति । यदे॒वास्या॑ अमे॒द्ध्यम् । तदप॑ हन्ति ॥ अ॒पो-ऽवो᳚क्षति॒ शान्त्यै᳚ ॥ सिक॑ता॒ निव॑पति । ए॒तद्वा अ॒ग्ने-र्वै᳚श्वान॒रस्य॑ रू॒पम् । रू॒पेणै॒व वै᳚श्वान॒रमव॑-रुन्धे ॥ ऊषा॒-न्निव॑पति । पुष्टि॒र्वा ए॒षा प्र॒जन॑नम् । यदूषाः᳚ ॥ 14 ॥

(khalvā̭ - dhithsanta॒ - phalgṷnyora॒gnimāda̭dhītā - san - napatatā - matū॒nāṃ - ~vaiśya̭sya॒rtu - rutta̭re॒ phalgṷnī॒ ṣaṭ ca̭) (a. 2)
uddha̭nti | yade॒vāsyā̭ ame॒ddhyam | tadapa̭ hanti || a॒po-'vo᳚kṣati॒ śāntyai᳚ || sika̭tā॒ niva̭pati | e॒tadvā a॒gne-rvai᳚śvāna॒rasya̭ rū॒pam | rū॒peṇai॒va vai᳚śvāna॒ramava̭-rundhe || ūṣā॒-nniva̭pati | puṣṭi॒rvā e॒ṣā pra॒jana̭nam | yadūṣāḥ᳚ || 14 ||

(खल्वा - धित्सन्त - फाल्गुनी में अग्नि की स्थापना करे - सन् - नपतता - मतूनां - वैश्य का ऋतु - उत्तर फाल्गुनी षट् च) (अध्याय 2) उद्धनन करता है। उसमें जो अपवित्र है, उसे दूर करता है। जल का अवोक्षण करता है शांति के लिए। सिकता (बालू) निवपन करता है। यह वैश्वानर अग्नि का रूप है। रूप से ही वैश्वानर को प्राप्त करता है। ऊषा (लवण मिट्टी) का निवपन करता है। यह पुष्टि और प्रजनन है, जो ऊषा है। ^AI

ഉദ്ധാനം ചെയ്യുന്നു. അവളുടെ അശുദ്ധമായതിനെ അത് നീക്കിക്കളയുന്നു. ശാന്തിക്കായി വെള്ളം തളിക്കുന്നു. മണൽ വിതറുന്നു. ഇത് അഗ്നിയുടെ വൈശ്വാനരന്റെ രൂപമാകുന്നു. രൂപത്താൽ തന്നെ വൈശ്വാനരനെ നേടുന്നു. ഉഷ (പതിർ) വിതറുന്നു. ഉഷ പോഷണവും പ്രജനനവുമാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 15

पुष्ट्या॑मे॒व प्र॒जन॑ने॒ ऽग्निमाध॑त्ते । अथो॑ स॒ञ्ज्ञान॑ ए॒व । स॒-ञ्ज्ञान॒ग्ग्॒ ह्ये॑त-त्प॑शू॒नाम् । यदूषाः᳚ ॥ द्यावा॑पृथि॒वी स॒हास्ता᳚म् । ते वि॑य॒ती अ॑ब्रूताम् । अस्त्वे॒व नौ॑ स॒ह य॒ज्ञिय॒मिति॑ । यद॒मुष्या॑ य॒ज्ञिय॒मासी᳚त् । तद॒स्या-म॑दधात् । त ऊषा॑ अभवन्न् ॥ 15 ॥

puṣṭyā̭me॒va pra॒jana̭ne॒ 'gnimādha̭tte | atho̭ sa॒ñjñāna̭ e॒va | sa॒-ñjñāna॒gg॒ hyḙta-tpa̭śū॒nām | yadūṣāḥ᳚ || dyāvā̭pṛthi॒vī sa॒hāstā᳚m | te vi̭ya॒tī a̭brūtām | astve॒va naṷ sa॒ha ya॒jñiya॒miti̭ | yada॒muṣyā̭ ya॒jñiya॒māsī᳚t | tada॒syā-ma̭dadhāt | ta ūṣā̭ abhavann || 15 ||

पुष्टि और प्रजनन में ही अग्नि की स्थापना करता है। और भी, यह संज्ञान ही है। क्योंकि यह पशुओं का संज्ञान है, जो ऊषा है। द्यावापृथिवी साथ थीं। वे अलग होती हुई बोलीं, हमारे लिए यज्ञीय वस्तु साथ ही रहे। जो उस (द्युलोक) में यज्ञीय था, उसे उस (पृथ्वी) में रख दिया। वे ऊषा हो गए। ^AI

പോഷണത്തിലും പ്രജനനത്തിലും തന്നെ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അപ്പോൾ സംജ്ഞാനത്തിലും തന്നെ. ഉഷ പശുക്കളുടെ സംജ്ഞാനമാകുന്നു. ദ്യാവാപൃഥിവികൾ ഒരുമിച്ചിരുന്നു. അവർ വേർപെട്ടപ്പോൾ പറഞ്ഞു: ഞങ്ങൾക്ക് യജ്ഞീയമായത് ഒരുമിച്ച് ഉണ്ടാകട്ടെ എന്ന്. അമുഷ്യയിൽ (സ്വർഗ്ഗത്തിൽ) യജ്ഞീയമായത് എന്തായിരുന്നുവോ അത് അവളിൽ (ഭൂമിയിൽ) സ്ഥാപിച്ചു. അവ ഉഷകളായിത്തീർന്നു. ^AI

Anuvaka 16

यद॒स्या य॒ज्ञिय॒मासी᳚त् । तद॒मुष्या॑-मदधात् । तद॒दश्च॒न्द्रम॑सि कृ॒ष्णम् । ऊषा᳚न्नि॒वप॑न्न॒दो द्ध्या॑येत् । द्यावा॑पृथि॒व्योरे॒व य॒ज्ञिये॒-ऽग्निमाध॑त्ते ॥ अ॒ग्निर्दे॒वेभ्यो॒ निला॑यत । आ॒खू रू॒प-ङ्कृ॒त्वा । स पृ॑थि॒वी-म्प्रावि॑शत् । स ऊ॒तीः कु॑र्वा॒णः पृ॑थि॒वीमनु॒ सम॑चरत् । तदा॑खुकरी॒ष-म॑भवत् ॥ 16 ॥

yada॒syā ya॒jñiya॒māsī᳚t | tada॒muṣyā̭-madadhāt | tada॒daśca॒ndrama̭si kṛ॒ṣṇam | ūṣā᳚nni॒vapa̭nna॒do ddhyā̭yet | dyāvā̭pṛthi॒vyore॒va ya॒jñiye॒-'gnimādha̭tte || a॒gnirde॒vebhyo॒ nilā̭yata | ā॒khū rū॒pa-ṅkṛ॒tvā | sa pṛ̭thi॒vī-mprāvi̭śat | sa ū॒tīḥ kṷrvā॒ṇaḥ pṛ̭thi॒vīmanu॒ sama̭carat | tadā̭khukarī॒ṣa-ma̭bhavat || 16 ||

जो उसमें यज्ञीय था, उसे उसमें रख दिया। वह चंद्रमा में कृष्ण (काला) हो गया। ऊषा का निवपन करते हुए अंधकार का ध्यान न करे। द्यावापृथिवी के यज्ञीय भाग में ही अग्नि की स्थापना करता है। अग्नि देवताओं से छिप गया। आखु (मूषक) का रूप बनाकर वह पृथ्वी में प्रविष्ट हुआ। वह रक्षा करता हुआ पृथ्वी पर विचरण करता रहा। वह आखुकरीष (मूषक की मिट्टी) हो गया। ^AI

അവളിൽ (ഭൂമിയിൽ) യജ്ഞീയമായത് എന്തായിരുന്നുവോ അത് അമുഷ്യയിൽ (സ്വർഗ്ഗത്തിൽ) സ്ഥാപിച്ചു. അത് ചന്ദ്രനിൽ കറുത്തതായിത്തീർന്നു. ഉഷ വിതറുമ്പോൾ അദോ ദ്വ്യായേത് (അതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കരുത്). ദ്യാവാപൃഥിവികളുടെ യജ്ഞീയമായതിൽ തന്നെ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അഗ്നി ദേവന്മാരിൽ നിന്ന് ഒളിച്ചു. എലിയുടെ രൂപം ധരിച്ച് അവൻ ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവൻ സഹായം ചെയ്തുകൊണ്ട് ഭൂമിയിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചു. അത് എലിമൂത്രമായിത്തീർന്നു. ^AI

Anuvaka 17

यदा॑खुकरी॒षग्ं स॑भां॒रो भव॑ति । यदे॒वास्य॒ तत्र॒ न्य॑क्तम् । तदे॒वाव॑रुन्धे ॥ ऊर्जं॒-वाँ ए॒तग्ं रस॑-म्पृथि॒व्या उ॑प॒दीका॒ उद्दि॑हन्ति । य-द्व॒ल्मीक᳚म् । य-द्व॑ल्मीकव॒पा स॑भां॒रो भव॑ति । ऊर्ज॑मे॒व रस॑-म्पृथि॒व्या अव॑रुन्धे । अथो॒ श्रोत्र॑मे॒व । श्रोत्र॒ग्ग्॒ ह्ये॑त-त्पृ॑थि॒व्याः । य-द्व॒ल्मीकः॑ ॥ 17 ॥

yadā̭khukarī॒ṣagṃ sa̭bhāṃ॒ro bhava̭ti | yade॒vāsya॒ tatra॒ nya̭ktam | tade॒vāva̭rundhe || ūrjaṃ॒-vā~ e॒tagṃ rasa̭-mpṛthi॒vyā ṷpa॒dīkā॒ uddi̭hanti | ya-dva॒lmīka᳚m | ya-dva̭lmīkava॒pā sa̭bhāṃ॒ro bhava̭ti | ūrja̭me॒va rasa̭-mpṛthi॒vyā ava̭rundhe | atho॒ śrotra̭me॒va | śrotra॒gg॒ hyḙta-tpṛ̭thi॒vyāḥ | ya-dva॒lmīkaḥ̭ || 17 ||

जब वह आखुकरीष (मूषक द्वारा एकत्र की गई मिट्टी) से युक्त होता है, तो जो कुछ वहाँ उसका (अग्नि का) लीन हुआ भाग है, उसे ही वह प्राप्त कर लेता है। वे पृथ्वी के ऊर्जस्वी रस को उपदीका (दीमक की बाँबी की मिट्टी) से निकालते हैं, जो वल्मीक है। जो वल्मीक की मिट्टी से युक्त होता है, वह पृथ्वी के ऊर्जस्वी रस को ही प्राप्त कर लेता है, और वह श्रोत्र (कान) को भी प्राप्त करता है, क्योंकि वल्मीक पृथ्वी का श्रोत्र है। ^AI

എലിമൂത്രത്തിന്റെ കരട് സംഭാരമായാൽ, അതിൽ എന്തു ചേർക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ അതു തന്നെ അവൻ നേടുന്നു. ഭൂമിയുടെ ഊർജ്ജവും രസവും ഉപദീകകൾ (ചെറുപുഴുക്കൾ) കുത്തിയെടുക്കുന്നു. എന്താണ് വാൽമീകം (ചിതൽപ്പുറ്റ്)? ചിതൽപ്പുറ്റിന്റെ പുറംതോട് സംഭാരമായാൽ, ഭൂമിയുടെ ഊർജ്ജവും രസവും തന്നെ അവൻ നേടുന്നു. അപ്പോൾ കേൾവിയും തന്നെ; കാരണം ഇത് ഭൂമിയുടെ കേൾവിയാണ്; എന്താണ് ചിതൽപ്പുറ്റ്? ^AI

Anuvaka 18

अब॑धिरो भवति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । तासा॒मन्न॒-मुपा᳚क्षीयत । ताभ्य॒-स्सूद॒मुप॒ प्राभि॑नत् । ततो॒ वै तासा॒मन्न॒-न्नाक्षी॑यत । यस्य॒ सूदः॑ सम्भा॒रो भव॑ति । नास्य॑ गृ॒हे-ऽन्न॑-ङ्क्षीयते ॥ आपो॒ वा इ॒दमग्रे॑ सलि॒लमा॑सीत् । तेन॑ प्र॒जाप॑तिरश्राम्यत् ॥ 18 ॥

aba̭dhiro bhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | tāsā॒manna॒-mupā᳚kṣīyata | tābhya॒-ssūda॒mupa॒ prābhi̭nat | tato॒ vai tāsā॒manna॒-nnākṣī̭yata | yasya॒ sūdaḥ̭ sambhā॒ro bhava̭ti | nāsya̭ gṛ॒he-'nna̭-ṅkṣīyate || āpo॒ vā i॒damagrḙ sali॒lamā̭sīt | tena̭ pra॒jāpa̭tiraśrāmyat || 18 ||

जो इस प्रकार जानता है, वह बधिर नहीं होता। प्रजापति ने प्रजाओं को रचा। उनका अन्न क्षीण हो गया। उनके लिए उसने सूद (पाक-पात्र) को उपस्थित किया। उससे वास्तव में उनका अन्न क्षीण नहीं हुआ। जिसका सूद संभार होता है, उसके घर में अन्न क्षीण नहीं होता। वास्तव में यह जल ही पहले सलिल (जलमय) था। उससे प्रजापति श्रांत हुआ। ^AI

ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ ചെവികേൾക്കാത്തവനാകുന്നു. പ്രജാപതി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവരുടെ അന്നം ക്ഷയിച്ചു. അവർക്ക് സൂദം (വേവിക്കൽ/രുചി) നൽകി. അതുകൊണ്ട് അവരുടെ അന്നം ക്ഷയിച്ചില്ല. ആർക്ക് സൂദം സംഭാരമായിട്ടുണ്ടോ, അവന്റെ ഗൃഹത്തിൽ അന്നം ക്ഷയിക്കുന്നില്ല. ആദിയിൽ ഈ ജലം സലിലമായിരുന്നു. അതിനാൽ പ്രജാപതി ക്ഷീണിച്ചു. ^AI

Anuvaka 19

क॒थमि॒दग्ग् स्या॒दिति॑ । सो॑-ऽपश्य-त्पुष्करप॒र्ण-न्तिष्ठ॑त् । सो॑-ऽमन्यत । अस्ति॒ वै तत् । यस्मि॑-न्नि॒दमधि॒ तिष्ठ॒तीति॑ । स व॑रा॒हो रू॒प-ङ्कृ॒त्वोप॒न्य॑मज्जत् । स पृ॑थि॒वीम॒ध आ᳚र्च्छत् । तस्या॑ उप॒हत्योद॑मज्जत् । त-त्पु॑ष्करप॒र्णे᳚ ऽप्रथयत् । यदप्र॑थयत् ॥ 19 ॥

ka॒thami॒dagg syā॒diti̭ | so̭-'paśya-tpuṣkarapa॒rṇa-ntiṣṭha̭t | so̭-'manyata | asti॒ vai tat | yasmi̭-nni॒damadhi॒ tiṣṭha॒tīti̭ | sa va̭rā॒ho rū॒pa-ṅkṛ॒tvopa॒nya̭majjat | sa pṛ̭thi॒vīma॒dha ā᳚rcchat | tasyā̭ upa॒hatyoda̭majjat | ta-tpṷṣkarapa॒rṇe᳚ 'prathayat | yadapra̭thayat || 19 ||

'यह कैसे हो सकता है?' ऐसा सोचकर उसने पुष्करपर्ण (कमल-पत्र) को स्थित देखा। उसने मन में विचार किया कि वह वास्तव में है, जिस पर यह स्थित है। उसने वराह का रूप धारण करके उसमें डुबकी लगाई। वह पृथ्वी को नीचे पहुँचा। उसे ऊपर उठाकर वह बाहर निकला। उसने उसे पुष्करपर्ण पर फैलाया। जो उसने फैलाया, वही पृथ्वी का पृथिवीत्व हुआ। ^AI

ഇത് എങ്ങനെ ആകും എന്ന് അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചു. അദ്ദേഹം നിൽക്കുന്ന താമരയില കണ്ടു. അദ്ദേഹം വിചാരിച്ചു: ഇത് ഏതിന്മേൽ നിൽക്കുന്നുവോ അത് ഉണ്ട് തന്നെ. അദ്ദേഹം വരാഹരൂപം ധരിച്ച് ഉപന്യമജ്ജിച്ചു (അതിൽ മുങ്ങി). അദ്ദേഹം ഭൂമിയെ താഴെ കണ്ടെത്തി. അതിനെ എടുത്ത് ഉപരി ഉയർന്നു. അതിനെ താമരയിലയിൽ പരത്തി. എന്തുകൊണ്ട് പരത്തി? ^AI

Anuvaka 20

त-त्पृ॑थि॒व्यै पृ॑थिवि॒त्वम् । अभू॒द्वा इ॒दमिति॑ । तद्भूम्यै॑ भूमि॒त्वम् । ता-न्दिशो-ऽनु॒ वात॒-स्सम॑वहत् । ताग्ं शर्क॑राभिरदृग्ं हत् । शं-वैँ नो॑-ऽभू॒दिति॑ । तच्छर्क॑राणाग्ं शर्कर॒त्वम् । य-द्व॑रा॒हवि॑हतग्ं सम्भा॒रो भव॑ति । अ॒स्यामे॒वा-छ॑म्बट्कारम॒ग्नि-माध॑त्ते । शर्क॑रा भवन्ति॒ धृत्यै᳚ ॥ 20 ॥

ta-tpṛ̭thi॒vyai pṛ̭thivi॒tvam | abhū॒dvā i॒damiti̭ | tadbhūmyai̭ bhūmi॒tvam | tā-ndiśo-'nu॒ vāta॒-ssama̭vahat | tāgṃ śarka̭rābhiradṛgṃ hat | śaṃ-vai~ no̭-'bhū॒diti̭ | taccharka̭rāṇāgṃ śarkara॒tvam | ya-dva̭rā॒havi̭hatagṃ sambhā॒ro bhava̭ti | a॒syāme॒vā-cha̭mbaṭkārama॒gni-mādha̭tte | śarka̭rā bhavanti॒ dhṛtyai᳚ || 20 ||

वह पृथ्वी का पृथिवीत्व हुआ। 'यह वास्तव में हुआ' — यह भूमि का भूमित्व हुआ। उन दिशाओं को वायु ने एक साथ बहाकर ले आया। उसने उन्हें शर्कराओं (कंकड़ों) से दृढ़ किया। 'हमारा कल्याण हो' — ऐसा सोचकर वह शर्कराओं का शर्करात्व हुआ। जो वराह द्वारा विहत (वराह द्वारा उठाई गई मिट्टी) से युक्त संभार होता है, वह इसी पृथ्वी पर अच्छी तरह अग्नि की स्थापना करता है। शर्कराएँ धृति (धारण) के लिए होती हैं। ^AI

അത് ഭൂമിക്ക് ഭൂമിത്വമായി. 'ഇത് ഉണ്ടായി' എന്ന്. അത് ഭൂമിക്ക് ഭൂമിത്വമായി. ആ ദിക്കുകളെ വായു ഒരുമിച്ച് കൊണ്ടുവന്നു. അതിനെ ശർക്കരകൾകൊണ്ട് ഉറപ്പിച്ചു. 'നമുക്ക് ശം (സുഖം) ഉണ്ടായി' എന്ന്. അത് ശർക്കരകൾക്ക് ശർക്കരത്വമായി. വരാഹം വിഹതമായ (വരാഹം കൊണ്ടുവന്ന) സംഭാരം ഉണ്ടായാൽ, ഈ ഭൂമിയിൽ തന്നെ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ശർക്കരകൾ ധൃതിക്കായി (ഉറപ്പിനായി) ഉണ്ടാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 21

अथो॑ श॒त्वांयँ॑ ॥ सरे॑ता अ॒ग्निरा॒धेय॒ इत्या॑हुः । आपो॒ वरु॑णस्य॒ पत्न॑य आसन्न् । ता अ॒ग्निर॒भ्य॑द्ध्यायत् । ता-स्सम॑भवत् । तस्य॒ रेतः॒ परा॑-ऽपतत् । तद्धिर॑ण्य-मभवत् । यद्धिर॑ण्य-मु॒पास्य॑ति । सरे॑तसमे॒वाग्नि-माध॑त्ते ॥ पुरु॑ष॒ इन्वै स्वा-द्रेत॑सो बीभथ्सत॒ इत्या॑हुः ॥ 21 ॥

atho̭ śa॒tvāṃya~̭ || sarḙtā a॒gnirā॒dheya॒ ityā̭huḥ | āpo॒ varṷṇasya॒ patna̭ya āsann | tā a॒gnira॒bhya̭ddhyāyat | tā-ssama̭bhavat | tasya॒ retaḥ॒ parā̭-'patat | taddhira̭ṇya-mabhavat | yaddhira̭ṇya-mu॒pāsya̭ti | sarḙtasame॒vāgni-mādha̭tte || purṷṣa॒ invai svā-dreta̭so bībhathsata॒ ityā̭huḥ || 21 ||

और वह शत्रुता (नाश) के लिए भी होता है। कहा जाता है कि अग्नि आधेय (स्थापित करने योग्य) रेतस्वी (वीर्ययुक्त) है। जल वरुण की पत्नियाँ थीं। अग्नि ने उनका ध्यान किया। वह उनके साथ संयुक्त हुआ। उसका वीर्य गिर पड़ा। वह हिरण्य (स्वर्ण) हुआ। जो हिरण्य का उपयोग करता है, वह रेतस्वी अग्नि को ही स्थापित करता है। कहा जाता है कि पुरुष अपने वीर्य से जुगुप्सा (घृणा) करता है। ^AI

അപ്പോൾ ശത്വാംയും (നൂറ് ശക്തികളും). 'അഗ്നി രേതസ്സോടുകൂടിയതാണ് ആധേയം' എന്ന് പറയുന്നു. ആപസ്സുകൾ വരുണന്റെ ഭാര്യമാരായിരുന്നു. അവയെ അഗ്നി ധ്യാനിച്ചു. അവയോട് സംഭോഗം ചെയ്തു. അവന്റെ രേതസ്സ് പുറത്തേക്ക് വീണു. അത് സ്വർണ്ണമായി. സ്വർണ്ണം ഉപയോഗിക്കുന്നതിനാൽ, രേതസ്സോടുകൂടിയ അഗ്നിയെ തന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. 'പുരുഷൻ തന്റെ രേതസ്സിനെ വെറുക്കുന്നു' എന്ന് പറയുന്നു. ^AI

Anuvaka 22

उ॒त्त॒र॒त उपा᳚स्य॒त्य-बी॑भथ्सायै ॥ अति॒ प्रय॑च्छति । आर्ति॑मे॒वाति॒ प्रय॑च्छति ॥ अ॒ग्निर्दे॒वेभ्यो॒ निला॑यत । अश्वो॑ रू॒प-ङ्कृ॒त्वा । सो᳚-ऽश्व॒त्थे सं॑वँथ्स॒र-म॑तिष्ठत् । तद॑श्व॒त्थस्या᳚-श्वत्थ॒त्वम् । यदाश्व॑त्थ-स्सम्भा॒रो भव॑ति । यदे॒वास्य॒ तत्र॒ न्य॑क्तम् । तदे॒वाव॑-रुन्धे ॥ 22 ॥

u॒tta॒ra॒ta upā᳚sya॒tya-bī̭bhathsāyai || ati॒ praya̭cchati | ārti̭me॒vāti॒ praya̭cchati || a॒gnirde॒vebhyo॒ nilā̭yata | aśvo̭ rū॒pa-ṅkṛ॒tvā | so᳚-'śva॒tthe saṃ̭va~thsa॒ra-ma̭tiṣṭhat | tada̭śva॒tthasyā᳚-śvattha॒tvam | yadāśva̭ttha-ssambhā॒ro bhava̭ti | yade॒vāsya॒ tatra॒ nya̭ktam | tade॒vāva̭-rundhe || 22 ||

उत्तर दिशा से उस अबीभत्सा (घृणा से रहित) वस्तु को उपास्य करता है। अति प्रयच्छति (अधिक देता है)। वह आर्ति (पीड़ा) को ही अति प्रयच्छति (दूर करता है)। अग्नि देवताओं से छिप गया। अश्व का रूप धारण करके वह अश्वत्थ वृक्ष में एक संवत्सर तक रहा। इसी से अश्वत्थ का अश्वत्थत्व है। जो अश्वत्थ का सम्भार होता है, उससे जो उसका वहाँ न्यक्त (स्थापित) है, उसे ही प्राप्त कर लेता है। ^AI

അതിനുശേഷം അവൻ ഉത്തരദിക്കിൽനിന്ന് ജുഗുപ്സയ്ക്കായി ഉപാസിക്കുന്നു. അതിനെ അതിജീവിപ്പിക്കുന്നു; ആർത്തിയെത്തന്നെ അതിജീവിപ്പിക്കുന്നു. അഗ്നി ദേവന്മാരിൽനിന്ന് ഒളിച്ചു. കുതിരയുടെ രൂപം ധരിച്ച്, അവൻ അശ്വത്ഥവൃക്ഷത്തിൽ ഒരു സംവത്സരം കഴിഞ്ഞു. അതുകൊണ്ടാണ് അശ്വത്ഥത്തിന് അശ്വത്ഥത്വം. അശ്വത്ഥത്തിന്റെ സമ്ഭാരം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, അവനിൽ അവിടെ ഏതൊക്കെ അവശേഷിച്ചിട്ടുണ്ടോ അതെല്ലാം അവൻ നേടുന്നു. ^AI

Anuvaka 23

दे॒वा वा ऊर्जं॒-व्यँ॑भजन्त । तत॑ उदु॒म्बर॒ उद॑तिष्ठत् । ऊर्ग्वा उ॑दु॒म्बरः॑ । यदौदु॑म्बर-स्सम्भा॒रो भव॑ति । ऊर्ज॑मे॒वाव॑-रुन्धे ॥ तृ॒तीय॑स्यामि॒तो दि॒वि सोम॑ आसीत् । त-ङ्गा॑य॒त्र्याह॑रत् । तस्य॑ प॒र्णम॑च्छिद्यत । तत्प॒र्णो॑ ऽभवत् । त-त्प॒र्णस्य॑ पर्ण॒त्वम् ॥ 23 ॥

de॒vā vā ūrjaṃ॒-vya~̭bhajanta | tata̭ udu॒mbara॒ uda̭tiṣṭhat | ūrgvā ṷdu॒mbaraḥ̭ | yadaudṷmbara-ssambhā॒ro bhava̭ti | ūrja̭me॒vāva̭-rundhe || tṛ॒tīya̭syāmi॒to di॒vi soma̭ āsīt | ta-ṅgā̭ya॒tryāha̭rat | tasya̭ pa॒rṇama̭cchidyata | tatpa॒rṇo̭ 'bhavat | ta-tpa॒rṇasya̭ parṇa॒tvam || 23 ||

देवताओं ने ऊर्जा (बल) का विभाजन किया। उससे उदुम्बर उत्पन्न हुआ। उदुम्बर ऊर्जा है। जो औदुम्बर सम्भार होता है, वह ऊर्जा को ही प्राप्त कर लेता है। तीसरे स्वर्ग में सोम था। उसे गायत्री ले आई। उसका पर्ण (पत्ता) कट गया। वह पर्ण हो गया। इसी से पर्ण का पर्णत्व है। ^AI

ദേവന്മാർ ഊർജ്ജം വിഭജിച്ചു. അതിൽനിന്ന് ഉദുംബരവൃക്ഷം ഉയർന്നുവന്നു. ഉദുംബരം ഊർജ്ജമാകുന്നു. ഉദുംബരത്തിന്റെ സമ്ഭാരം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, ഊർജ്ജംതന്നെ അവൻ നേടുന്നു. മൂന്നാമത്തെ ആകാശത്തിൽ സോമൻ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഗായത്രി അവനെ കൊണ്ടുവന്നു. അവന്റെ ഇല കീറിപ്പോയി. അത് പർണ്ണമായിത്തീർന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പർണ്ണത്തിന് പർണ്ണത്വം. ^AI

Anuvaka 24

यस्य॑ पर्ण॒मयः॑ सम्भा॒रो भव॑ति । सो॒म॒पी॒थमे॒वाव॑ रुन्धे ॥ दे॒वा वै ब्रह्म॑न्नवदन्त । त-त्प॒र्ण उपा॑शृणोत् । सु॒श्रवा॒ वै नाम॑ । य-त्प॑र्ण॒मयः॑ सम्भा॒रो भव॑ति । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒समे॒वाव॑ रुन्धे ॥ प्र॒जाप॑ति-र॒ग्नि-म॑सृजत । सो॑-ऽबिभे॒त्प्र मा॑ धक्ष्य॒तीति॑ । तग्ं श॒म्या॑-ऽशमयत् ॥ 24 ॥

yasya̭ parṇa॒mayaḥ̭ sambhā॒ro bhava̭ti | so॒ma॒pī॒thame॒vāva̭ rundhe || de॒vā vai brahma̭nnavadanta | ta-tpa॒rṇa upā̭śṛṇot | su॒śravā॒ vai nāma̭ | ya-tpa̭rṇa॒mayaḥ̭ sambhā॒ro bhava̭ti | bra॒hma॒va॒rca॒same॒vāva̭ rundhe || pra॒jāpa̭ti-ra॒gni-ma̭sṛjata | so̭-'bibhe॒tpra mā̭ dhakṣya॒tīti̭ | tagṃ śa॒myā̭-'śamayat || 24 ||

जिसका पर्णमय सम्भार होता है, वह सोमपीथ (सोमपान) को ही प्राप्त कर लेता है। देवता ब्रह्म (मंत्र) पर चर्चा कर रहे थे। वह पर्ण सुन रहा था। उसका नाम सुश्रवा था। जो पर्णमय सम्भार होता है, वह ब्रह्मवर्चस को ही प्राप्त कर लेता है। प्रजापति ने अग्नि को उत्पन्न किया। वह डर गया कि मुझे जला देगा। उसे शमी (शमी वृक्ष) ने शांत किया। ^AI

ആരുടെ സമ്ഭാരം പർണ്ണമയമാണോ, അവൻ സോമപാനംതന്നെ നേടുന്നു. ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിച്ചു. ആ പർണ്ണം അത് കേട്ടു. അതിന് സുശ്രവസ്സ് എന്ന് പേരായിരുന്നു. പർണ്ണമയമായ സമ്ഭാരം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, ബ്രഹ്മവർച്ചസ്സ് തന്നെ അവൻ നേടുന്നു. പ്രജാപതി അഗ്നിയെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവൻ എന്നെ ദഹിപ്പിക്കുമോ എന്ന് ഭയപ്പെട്ടു. അവനെ ശമി കൊണ്ട് ശമിപ്പിച്ചു. ^AI

Anuvaka 25

तच्छ॒म्यै॑ शमि॒त्वम् । यच्छ॑मी॒मयः॑ सम्भा॒रो भव॑ति । शान्त्या॒ अप्र॑दाहाय ॥ अ॒ग्ने-स्सृ॒ष्टस्य॑ य॒तः । विक॑ङ्कत॒-म्भा आ᳚र्च्छत् । य-द्वैक॑ङ्कत-स्सम्भा॒रो भव॑ति । भा ए॒वाव॑रुन्धे ॥ सहृ॑दयो॒ ऽग्निरा॒धेय॒ इत्या॑हुः । म॒रुतो॒-ऽद्भिर॒ग्नि-म॑तमयन्न् । तस्य॑ ता॒न्तस्य॒ हृद॑य॒माच्छि॑न्दन्न् । सा-ऽशनि॑रभवत् । यद॒शनि॑हतस्य वृ॒क्षस्य॑ सम्भा॒रो भव॑ति ।सहृ॑दय-मे॒वाग्नि-माध॑त्ते ॥ 25 ॥

taccha॒myai̭ śami॒tvam | yaccha̭mī॒mayaḥ̭ sambhā॒ro bhava̭ti | śāntyā॒ apra̭dāhāya || a॒gne-ssṛ॒ṣṭasya̭ ya॒taḥ | vika̭ṅkata॒-mbhā ā᳚rcchat | ya-dvaika̭ṅkata-ssambhā॒ro bhava̭ti | bhā e॒vāva̭rundhe || sahṛ̭dayo॒ 'gnirā॒dheya॒ ityā̭huḥ | ma॒ruto॒-'dbhira॒gni-ma̭tamayann | tasya̭ tā॒ntasya॒ hṛda̭ya॒mācchi̭ndann | sā-'śani̭rabhavat | yada॒śani̭hatasya vṛ॒kṣasya̭ sambhā॒ro bhava̭ti |sahṛ̭daya-me॒vāgni-mādha̭tte || 25 ||

इसी से शमी का शमित्व है। जो शमीमय सम्भार होता है, वह शांति के लिए, अप्रदाह (न जलाने) के लिए होता है। अग्नि के उत्पन्न होने पर जहाँ से विकङ्कत (विकंकत वृक्ष) प्राप्त हुआ। जो वैकङ्कत सम्भार होता है, वह भा (तेज) को ही प्राप्त कर लेता है। सहृदय अग्नि आधेय है, ऐसा कहते हैं। मरुतों ने जल से अग्नि को शांत किया। उस तप्त अग्नि का हृदय काटा। वह अशनि (वज्र) हो गया। जो अशनिहत (वज्र से मारे गए) वृक्ष का सम्भार होता है, वह सहृदय अग्नि को ही प्राप्त कर लेता है। ^AI

അതുകൊണ്ടാണ് ശമിക്ക് ശമിത്വം. ശമിമയമായ സമ്ഭാരം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, ശാന്തിക്കും ദഹനമില്ലായ്മയ്ക്കും വേണ്ടിയാണ്. സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട അഗ്നിയിൽനിന്ന് വികങ്കതൻ എന്ന ഭയം ഉണ്ടായി. വൈകങ്കതമായ സമ്ഭാരം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, ഭയത്തെത്തന്നെ അവൻ നേടുന്നു. അഗ്നി സഹൃദയനാണ് എന്ന് അവർ പറയുന്നു. മരുത്തുകൾ വെള്ളംകൊണ്ട് അഗ്നിയെ ശമിപ്പിച്ചു. അവന്റെ ആ ശമിച്ച ഹൃദയം അവർ മുറിച്ചു. അത് അശനിയായി. അശനിഹതമായ വൃക്ഷത്തിന്റെ സമ്ഭാരം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, സഹൃദയനായ അഗ്നിയെത്തന്നെ അവൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 26

(ऊषा॑ - अभवन् - नभव-द्- व॒ल्मीक्रो᳚ - ऽश्राम्य॒ - दप्र॑थय॒ - द्धृत्यै॑ - बीभथ्सत॒ इत्या॑हु - रुन्धे - पर्ण॒त्व - म॑शमयद - च्छिन्द॒ग्ग्॒ स्त्रीणि॑ च) (अ. 3)
द्वा॒द॒शसु॑ विक्रा॒मेष्व॒ग्निमाद॑धीत । द्वाद॑श॒ मासा᳚-स्संवँथ्स॒रः । सं॒वँ॒थ्स॒रा-दे॒वैन॑-मव॒रुद्ध्या-ध॑त्ते ॥ य-द्द्वा॑द॒शसु॑ विक्रा॒मे-ष्वा॒दधी॑त । परि॑मित॒मव॑रुन्धीत । चक्षु॑-र्निमित॒ आद॑धीत । इय॒-द्द्वाद॑श विक्रा॒मा(3) इति॑ । परि॑मित-ञ्चै॒वाप॑रिमित॒-ञ्चाव॑रुन्धे ॥ अनृ॑तं॒-वैँ वा॒चा व॑दति । अनृ॑त॒-म्मन॑सा द्ध्यायति ॥ 26 ॥

(ūṣā̭ - abhavan - nabhava-d- va॒lmīkro᳚ - 'śrāmya॒ - dapra̭thaya॒ - ddhṛtyai̭ - bībhathsata॒ ityā̭hu - rundhe - parṇa॒tva - ma̭śamayada - cchinda॒gg॒ strīṇi̭ ca) (a. 3)
dvā॒da॒śasṷ vikrā॒meṣva॒gnimāda̭dhīta | dvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒raḥ | saṃ॒va~॒thsa॒rā-de॒vaina̭-mava॒ruddhyā-dha̭tte || ya-ddvā̭da॒śasṷ vikrā॒me-ṣvā॒dadhī̭ta | pari̭mita॒mava̭rundhīta | cakṣṷ-rnimita॒ āda̭dhīta | iya॒-ddvāda̭śa vikrā॒mā(3) iti̭ | pari̭mita-ñcai॒vāpa̭rimita॒-ñcāva̭rundhe || anṛ̭taṃ॒-vai~ vā॒cā va̭dati | anṛ̭ta॒-mmana̭sā ddhyāyati || 26 ||

(ऊषा - अभवन् - नभवद् - वल्मीक - अश्राम्यत् - अप्रथयत् - धृत्यै - बीभत्सत इति आहुः - रुन्धे - पर्णत्वम् - अशमयत् - अच्छिन्दत् - स्त्रीणि च) (अष्टक 3) बारह क्रमों में अग्नि की स्थापना करनी चाहिए। बारह मास मिलकर वर्ष होता है। वर्ष से ही वह देवों द्वारा उसे प्राप्त करके स्थापित करता है॥ जो बारह क्रमों में स्थापना करता है, वह परिमित को प्राप्त करता है। आँख की पलक झपकने के समय स्थापना करनी चाहिए। ये बारह क्रम हैं, ऐसा कहा जाता है। वह परिमित और अपरिमित दोनों को प्राप्त करता है॥ वाणी से असत्य बोलता है, मन से असत्य का ध्यान करता है॥ 26॥ ^AI

പുലരി ഉണ്ടായി; മണൽക്കൂന ഉണ്ടായില്ല; ഉറുമ്പുപുറ്റ് അധ്വാനിച്ചു; വികസിച്ചില്ല; ധൈര്യത്തിനായി ജുഗുപ്സിച്ചു എന്നു പറഞ്ഞു; നേടി; ഇലപ്പക്ഷത്വം ശമിപ്പിച്ചു; മൂന്നു സ്ത്രീകളെയും ഛേദിച്ചു. (അഷ്ടകം 3) പന്ത്രണ്ടു ചുവടുകളിൽ അഗ്നിയെ ആധാനം ചെയ്യണം. പന്ത്രണ്ടു മാസങ്ങൾ ഒരു സംവത്സരമാകുന്നു. സംവത്സരത്തിൽ നിന്നു തന്നെ അതിനെ നേടി ആധാനം ചെയ്യുന്നു. പന്ത്രണ്ടു ചുവടുകളിൽ ആധാനം ചെയ്താൽ പരിമിതമായതിനെ നേടും. കണ്ണടയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് ആധാനം ചെയ്യണം. 'ഇത്രയും പന്ത്രണ്ടു ചുവടുകൾ' എന്നു പറയുന്നു. പരിമിതവും അപരിമിതവും നേടുന്നു. വാക്കുകൊണ്ട് അസത്യം പറയുന്നു; മനസ്സുകൊണ്ട് അസത്യം ചിന്തിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 27

चक्षु॒-र्वै स॒त्यम् । अद्रा(3)गित्या॑ह । अद॑र्श॒मिति॑ । त-थ्स॒त्यम् । यश्चक्षु॑-र्निमिते॒-ऽग्नि-मा॑ध॒त्ते । स॒त्य ए॒वैन॒-माध॑त्ते ॥ तस्मा॒दाहि॑ताग्नि॒र्नानृ॑तं-वँदेत् । नास्य॑ ब्राह्म॒णो-ऽना᳚श्वा-न्गृ॒हे व॑सेत् । स॒त्ये ह्य॑स्या॒ग्निराहि॑तः ॥ आ॒ग्ने॒यी वै रात्रिः॑ ॥ 27 ॥

cakṣu॒-rvai sa॒tyam | adrā(3)gityā̭ha | ada̭rśa॒miti̭ | ta-thsa॒tyam | yaścakṣṷ-rnimite॒-'gni-mā̭dha॒tte | sa॒tya e॒vaina॒-mādha̭tte || tasmā॒dāhi̭tāgni॒rnānṛ̭taṃ-va~det | nāsya̭ brāhma॒ṇo-'nā᳚śvā-ngṛ॒he va̭set | sa॒tye hya̭syā॒gnirāhi̭taḥ || ā॒gne॒yī vai rātriḥ̭ || 27 ||

आँख ही सत्य है। 'मैंने देखा' ऐसा कहता है। 'मैंने देखा' ऐसा कहता है। वह सत्य है। जो आँख की पलक झपकने के समय अग्नि की स्थापना करता है, वह सत्य में ही उसकी स्थापना करता है॥ इसलिए अग्नि की स्थापना करने वाला असत्य न बोले। उसके घर में ब्राह्मण बिना अश्व के न रहे। क्योंकि सत्य में ही उसका अग्नि स्थापित है॥ रात्रि अग्नि की है॥ 27॥ ^AI

കണ്ണു തന്നെ സത്യം. 'കണ്ടു' എന്നു പറയുന്നു; 'കണ്ടു' എന്നു തന്നെ. അതു സത്യം. കണ്ണടയ്ക്കുന്ന സമയത്ത് അഗ്നിയെ ആധാനം ചെയ്യുന്നവൻ സത്യത്തിൽ തന്നെ അതിനെ ആധാനം ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് അഗ്നിയെ ആധാനം ചെയ്തവൻ അസത്യം പറയരുത്; അവന്റെ ഗൃഹത്തിൽ അശ്വങ്ങളില്ലാത്ത ബ്രാഹ്മണൻ വസിക്കരുത്. അവന്റെ അഗ്നി സത്യത്തിൽ ആധാനം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രാത്രി ആഗ്നേയിയാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 28

आ॒ग्ने॒याः प॒शवः॑ । ऐ॒न्द्रमहः॑ । नक्त॒-ङ्गार्ह॑पत्य॒-माद॑धाति । प॒शूने॒वाव॑-रुन्धे । दिवा॑-ऽऽहव॒नीय᳚म् । इ॒न्द्रि॒यमे॒वा-व॑रुन्धे ॥ अ॒र्धोदि॑ते॒ सूर्य॑ आहव॒नीय॒-माद॑धाति । ए॒तस्मि॒न् वै लो॒के प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । प्र॒जा ए॒व त-द्यज॑मान-स्सृजते । अथो॑ भू॒त-ञ्चै॒व भ॑वि॒ष्यच्चा-व॑रुन्धे ॥ 28 ॥

ā॒gne॒yāḥ pa॒śavaḥ̭ | ai॒ndramahaḥ̭ | nakta॒-ṅgārha̭patya॒-māda̭dhāti | pa॒śūne॒vāva̭-rundhe | divā̭-''hava॒nīya᳚m | i॒ndri॒yame॒vā-va̭rundhe || a॒rdhodi̭te॒ sūrya̭ āhava॒nīya॒-māda̭dhāti | e॒tasmi॒n vai lo॒ke pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | pra॒jā e॒va ta-dyaja̭māna-ssṛjate | atho̭ bhū॒ta-ñcai॒va bha̭vi॒ṣyaccā-va̭rundhe || 28 ||

पशु अग्नि के हैं। दिन इंद्र का है। रात्रि में गार्हपत्य अग्नि की स्थापना करता है। वह पशुओं को ही प्राप्त करता है। दिन में आहवनीय अग्नि की स्थापना करता है। वह इंद्रिय को ही प्राप्त करता है॥ सूर्य के आधे उदित होने पर आहवनीय अग्नि की स्थापना करता है। इस लोक में प्रजापति ने प्रजाओं को रचा था। प्रजाओं को ही तब यजमान रचता है। और फिर भूत और भविष्य दोनों को प्राप्त करता है॥ 28॥ ^AI

പശുക്കൾ ആഗ്നേയങ്ങളാകുന്നു. പകൽ ഐന്ദ്രമാകുന്നു. രാത്രിയിൽ ഗാർഹപത്യാഗ്നി ആധാനം ചെയ്യുന്നു; പശുക്കളെ തന്നെ നേടുന്നു. പകൽ ആഹവനീയാഗ്നി ആധാനം ചെയ്യുന്നു; ഇന്ദ്രിയത്തെ തന്നെ നേടുന്നു. സൂര്യൻ പകുതി ഉദിച്ചപ്പോൾ ആഹവനീയാഗ്നി ആധാനം ചെയ്യുന്നു. ഈ ലോകത്തിൽ പ്രജാപതി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അപ്പോൾ യജമാനൻ പ്രജകളെ തന്നെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഭൂതവും ഭാവിയും നേടുന്നു. ^AI

Anuvaka 29

इडा॒ वै मा॑न॒वी य॑ज्ञानूका॒शिन्या॑सीत् । सा-ऽशृ॑णोत् । असु॑रा अ॒ग्निमाद॑धत॒ इति॑ । तद॑गच्छत् । त आ॑हव॒नीय॒मग्र॒ आद॑धत । अथ॒ गार्ह॑पत्यम् । अथा᳚-न्वाहार्य॒-पच॑नम् । सा ऽब्र॑वीत् । प्र॒तीच्ये॑षा॒ग्॒ श्रीर॑गात् । भ॒द्रा भू॒त्वा परा॑भविष्य॒न्तीति॑ ॥ 29 ॥

iḍā॒ vai mā̭na॒vī ya̭jñānūkā॒śinyā̭sīt | sā-'śṛ̭ṇot | asṷrā a॒gnimāda̭dhata॒ iti̭ | tada̭gacchat | ta ā̭hava॒nīya॒magra॒ āda̭dhata | atha॒ gārha̭patyam | athā᳚-nvāhārya॒-paca̭nam | sā 'bra̭vīt | pra॒tīcyḙṣā॒g॒ śrīra̭gāt | bha॒drā bhū॒tvā parā̭bhaviṣya॒ntīti̭ || 29 ||

इडा मानवी यज्ञ की अनुगामिनी थी। उसने सुना। असुर अग्नि की स्थापना कर रहे हैं, ऐसा। वह वहाँ गई। उन्होंने पहले आहवनीय अग्नि की स्थापना की। फिर गार्हपत्य की। फिर अन्वाहार्यपचन की। उसने कहा। यह श्री पीछे की ओर चली गई। भली होकर पराभव को प्राप्त होगी, ऐसा॥ 29॥ ^AI

മാനവിയായ ഇഡ യജ്ഞത്തെ അനുസരിച്ചിരുന്നു. അവൾ കേട്ടു: 'അസുരന്മാർ അഗ്നിയെ ആധാനം ചെയ്യുന്നു' എന്ന്. അവൾ അവിടെ ചെന്നു. അവർ ആദ്യം ആഹവനീയാഗ്നി ആധാനം ചെയ്തു; പിന്നീട് ഗാർഹപത്യാഗ്നി; പിന്നീട് അന്വാഹാര്യപചനാഗ്നി. അവൾ പറഞ്ഞു: 'ഈ ഐശ്വര്യം പടിഞ്ഞാട്ടു പോയി; നല്ലതായി തീർന്നിട്ട് നശിക്കും' എന്ന്. ^AI

Anuvaka 30

यस्यै॒व-म॒ग्निरा॑धी॒यते᳚ । प्र॒तीच्य॑स्य॒ श्रीरे॑ति । भ॒द्रो भू॒त्वा परा॑भवति ॥ सा-ऽशृ॑णोत् । दे॒वा अ॒ग्नि-माद॑धत॒ इति॑ । तद॑गच्छत् । ते᳚-ऽन्वाहार्य॒-पच॑न॒मग्र॒ आद॑धत । अथ॒ गार्ह॑पत्यम् । अथा॑हव॒नीय᳚म् । सा-ऽब्र॑वीत् ॥ 30 ॥

yasyai॒va-ma॒gnirā̭dhī॒yate᳚ | pra॒tīcya̭sya॒ śrīrḙti | bha॒dro bhū॒tvā parā̭bhavati || sā-'śṛ̭ṇot | de॒vā a॒gni-māda̭dhata॒ iti̭ | tada̭gacchat | te᳚-'nvāhārya॒-paca̭na॒magra॒ āda̭dhata | atha॒ gārha̭patyam | athā̭hava॒nīya᳚m | sā-'bra̭vīt || 30 ||

जिसके लिए इस प्रकार अग्नि की स्थापना की जाती है, उसकी श्री पीछे की ओर चली जाती है। वह भला होकर पराभव को प्राप्त होता है॥ उसने सुना। देव अग्नि की स्थापना कर रहे हैं, ऐसा। वह वहाँ गई। उन्होंने पहले अन्वाहार्यपचन की स्थापना की। फिर गार्हपत्य की। फिर आहवनीय की। उसने कहा॥ 30॥ ^AI

ആർക്കാണോ ഇപ്രകാരം അഗ്നി ആധാനം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്, അവന്റെ ഐശ്വര്യം പടിഞ്ഞാട്ടു പോകുന്നു; നല്ലവനായി തീർന്നിട്ട് നശിക്കുന്നു. അവൾ കേട്ടു: 'ദേവന്മാർ അഗ്നിയെ ആധാനം ചെയ്യുന്നു' എന്ന്. അവൾ അവിടെ ചെന്നു. അവർ ആദ്യം അന്വാഹാര്യപചനാഗ്നി ആധാനം ചെയ്തു; പിന്നീട് ഗാർഹപത്യാഗ്നി; പിന്നീട് ആഹവനീയാഗ്നി. അവൾ പറഞ്ഞു. ^AI

Anuvaka 31

प्राच्ये॑षा॒ग्॒ श्रीर॑गात् । भ॒द्रा भू॒त्वा सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमे᳚ष्यन्ति । प्र॒जा-न्तु न वे᳚थ्स्यन्त॒ इति॑ । यस्यै॒वम॒ग्नि-रा॑धी॒यते᳚ । प्राच्य॑स्य॒ श्रीरे॑ति । भ॒द्रो भू॒त्वा सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमे॑ति । प्र॒जा-न्तु न वि॑न्दते ॥ सा-ऽब्र॑वी॒दिडा॒ मनु᳚म् । तथा॒ वा अ॒ह-न्तवा॒ग्नि-माधा᳚स्यामि । यथा॒ प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑-र्मिथु॒नै-र्ज॑नि॒ष्यसे᳚ ॥ 31 ॥

prācyḙṣā॒g॒ śrīra̭gāt | bha॒drā bhū॒tvā sṷva॒rgaṃ-lo~॒kame᳚ṣyanti | pra॒jā-ntu na ve᳚thsyanta॒ iti̭ | yasyai॒vama॒gni-rā̭dhī॒yate᳚ | prācya̭sya॒ śrīrḙti | bha॒dro bhū॒tvā sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamḙti | pra॒jā-ntu na vi̭ndate || sā-'bra̭vī॒diḍā॒ manu᳚m | tathā॒ vā a॒ha-ntavā॒gni-mādhā᳚syāmi | yathā॒ pra pra॒jayā̭ pa॒śubhi̭-rmithu॒nai-rja̭ni॒ṣyase᳚ || 31 ||

यह (वाणी) बोली कि पूर्व दिशा में इसकी श्री (समृद्धि) चली गई। भला होकर वे स्वर्गलोक को प्राप्त करेंगे, किंतु प्रजा को नहीं पाएँगे। जिसका अग्नि इस प्रकार आधेय (स्थापित) किया जाता है, उसकी श्री पूर्व दिशा में चली जाती है, वह भला होकर स्वर्गलोक को प्राप्त होता है, किंतु प्रजा को नहीं पाता। वह (इडा) ने मनु से कहा—हे मनु! मैं तुम्हारा अग्नि इस प्रकार स्थापित करूँगी, जिससे तुम प्रजा, पशु और मिथुन (दंपति) से प्रवृद्ध होओगे। ^AI

ഈ ഐശ്വര്യം കിഴക്കോട്ട് പോയി. നന്മയുള്ളതായി സ്വർഗലോകത്തേക്ക് പോകും. എന്നാൽ സന്താനങ്ങളെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുകയില്ല. ഇപ്രകാരം ആർക്ക് അഗ്നി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അവന്റെ ഐശ്വര്യം കിഴക്കോട്ട് പോകുന്നു. നന്മയുള്ളതായി സ്വർഗലോകത്തേക്ക് പോകുന്നു. എന്നാൽ സന്താനങ്ങളെ കണ്ടെത്തുന്നില്ല. അവൾ ഇളയെ മനുവിനോട് പറഞ്ഞു: അപ്രകാരം തന്നെ ഞാൻ നിനക്ക് അഗ്നിയെ സ്ഥാപിച്ചുതരാം. എങ്ങനെയെന്നാൽ സന്താനങ്ങളാലും പശുക്കളാലും ഇണകളാലും നീ വർദ്ധിക്കും. ^AI

Anuvaka 32

प्रत्य॒स्मिन् ँलो॒के स्था॒स्यसि॑ । अ॒भि सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ञ्जे॒ष्यसीति॑ । गार्ह॑पत्य॒मग्र॒ आद॑धात् । गार्ह॑पत्यं॒-वाँ अनु॑ प्र॒जाः प॒शवः॒ प्रजा॑यन्ते । गार्ह॑पत्येनै॒वास्मै᳚ प्र॒जा-म्प॒शू-न्प्राज॑नयत् । अथा᳚-न्वाहार्य॒-पच॑नम् । ति॒र्यङ्ङ्॑व॒ वा अ॒यं-लोँ॒कः । अ॒स्मिन्ने॒व तेन॑ लो॒के प्रत्य॑तिष्ठत् । अथा॑हव॒नीय᳚म् । तेनै॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-म॒भ्य॑जयत् ॥ 32 ॥

pratya॒smin ~lo॒ke sthā॒syasi̭ | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ñje॒ṣyasīti̭ | gārha̭patya॒magra॒ āda̭dhāt | gārha̭patyaṃ॒-vā~ anṷ pra॒jāḥ pa॒śavaḥ॒ prajā̭yante | gārha̭patyenai॒vāsmai᳚ pra॒jā-mpa॒śū-nprāja̭nayat | athā᳚-nvāhārya॒-paca̭nam | ti॒ryaṅṋ̇va॒ vā a॒yaṃ-lo~॒kaḥ | a॒sminne॒va tena̭ lo॒ke pratya̭tiṣṭhat | athā̭hava॒nīya᳚m | tenai॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ma॒bhya̭jayat || 32 ||

तुम इस लोक में स्थिर रहोगे और स्वर्गलोक को जीत लोगे। उसने पहले गार्हपत्य अग्नि को स्थापित किया। गार्हपत्य के अनुसार ही प्रजा और पशु उत्पन्न होते हैं। गार्हपत्य के द्वारा ही उसने उसके लिए प्रजा और पशुओं को उत्पन्न किया। फिर अन्वाहार्यपचन को स्थापित किया। यह लोक तिर्यक् (तिरछा) है; उसने उसी के द्वारा इस लोक में प्रतिष्ठा प्राप्त की। फिर आहवनीय को स्थापित किया; उसी के द्वारा उसने स्वर्गलोक को जीत लिया। ^AI

ഈ ലോകത്ത് നിലനിൽക്കും. സ്വർഗലോകത്തെ ജയിക്കും. ഗാർഹപത്യാഗ്നിയെ ആദ്യം സ്ഥാപിച്ചു. ഗാർഹപത്യാഗ്നിയെ അനുസരിച്ചാണ് സന്താനങ്ങളും പശുക്കളും ജനിക്കുന്നത്. ഗാർഹപത്യാഗ്നിയാലാണ് അവന് സന്താനങ്ങളെയും പശുക്കളെയും ജനിപ്പിച്ചത്. പിന്നീട് അന്വാഹാര്യപചനത്തെ. ഈ ലോകം വക്രമായിട്ടുള്ളതാണ്. അതിനാൽ അതിനാൽ അവൻ ഈ ലോകത്ത് പ്രതിഷ്ഠ നേടി. പിന്നീട് ആഹവനീയത്തെ. അതിനാൽ അവൻ സ്വർഗലോകത്തെ ജയിച്ചു. ^AI

Anuvaka 33

यस्यै॒वम॒ग्नि-रा॑धी॒यते᳚ । प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑-र्मिथु॒नै-र्जा॑यते । प्रत्य॒स्मिन् ँलो॒के ति॑ष्ठति । अ॒भि सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ञ्ज॑यति ॥ यस्य॒ वा अय॑थादेवतम॒ग्नि-रा॑धी॒यते᳚ । आ दे॒वता᳚भ्यो वृश्च्यते । पापी॑या-न्भवति । यस्य॑ यथा देव॒तम् । न दे॒वता᳚भ्य॒ आवृ॑श्च्यते । वसी॑या-न्भवति ॥ 33 ॥

yasyai॒vama॒gni-rā̭dhī॒yate᳚ | pra pra॒jayā̭ pa॒śubhi̭-rmithu॒nai-rjā̭yate | pratya॒smin ~lo॒ke ti̭ṣṭhati | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ñja̭yati || yasya॒ vā aya̭thādevatama॒gni-rā̭dhī॒yate᳚ | ā de॒vatā᳚bhyo vṛścyate | pāpī̭yā-nbhavati | yasya̭ yathā deva॒tam | na de॒vatā᳚bhya॒ āvṛ̭ścyate | vasī̭yā-nbhavati || 33 ||

जिसका अग्नि इस प्रकार स्थापित किया जाता है, वह प्रजा, पशु और मिथुन से प्रवृद्ध होता है, इस लोक में स्थिर रहता है और स्वर्गलोक को जीतता है। जिसका अग्नि देवताओं के अनुकूल (यथादेवत) स्थापित नहीं किया जाता, वह देवताओं से कट जाता है और पापी हो जाता है। जिसका अग्नि देवताओं के अनुकूल स्थापित किया जाता है, वह देवताओं से नहीं कटता और अधिक श्रेष्ठ हो जाता है। ^AI

ഇപ്രകാരം ആർക്ക് അഗ്നി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അവൻ സന്താനങ്ങളാലും പശുക്കളാലും ഇണകളാലും വർദ്ധിക്കുന്നു. ഈ ലോകത്ത് നിലനിൽക്കുന്നു. സ്വർഗലോകത്തെ ജയിക്കുന്നു. ആർക്കെങ്കിലും ദേവതയ്ക്ക് അയഥാവായി അഗ്നി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അവൻ ദേവതകളിൽ നിന്ന് വേർപെടുന്നു. പാപിയാകുന്നു. ആർക്ക് ദേവതയ്ക്ക് യഥാവായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അവൻ ദേവതകളിൽ നിന്ന് വേർപെടുന്നില്ല. ഉത്തമനാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 34

भृगू॑णा॒-न्त्वा-ऽङ्गि॑रसां-व्रँतपते व्र॒तेना-द॑धा॒मीति॑ भृग्वङ्गि॒रसा॒माद॑द्ध्यात् । आ॒दि॒त्याना᳚-न्त्वा दे॒वानां᳚-व्रँतपते व्र॒तेनाद॑धा॒मीत्य॒न्यासा॒-म्ब्राह्म॑णीना-म्प्र॒जाना᳚म् । वरु॑णस्य त्वा॒ राज्ञो᳚ व्रतपते व्र॒तेनाद॑धा॒मीति॒ राज्ञः॑ । इन्द्र॑स्य त्वेन्द्रि॒येण॑ व्रतपते व्र॒तेनाद॑धा॒मीति॑ राज॒न्य॑स्य । मनो᳚स्त्वा ग्राम॒ण्यो᳚ व्रतपते व्र॒तेनाद॑धा॒मीति॒ वैश्य॑स्य । ऋ॒भू॒णा-न्त्वा॑ दे॒वानां᳚-व्रँतपते व्र॒तेनाद॑धा॒मीति॑ रथका॒रस्य॑ । य॒था॒ दे॒व॒तम॒ग्नि-राधी॑यते । न दे॒वता᳚भ्य॒ आ वृ॑श्च्यते । वसी॑या-न्भवति ॥ 34 ॥

bhṛgṷ̄ṇā॒-ntvā-'ṅgi̭rasāṃ-vra~tapate vra॒tenā-da̭dhā॒mīti̭ bhṛgvaṅgi॒rasā॒māda̭ddhyāt | ā॒di॒tyānā᳚-ntvā de॒vānāṃ᳚-vra~tapate vra॒tenāda̭dhā॒mītya॒nyāsā॒-mbrāhma̭ṇīnā-mpra॒jānā᳚m | varṷṇasya tvā॒ rājño᳚ vratapate vra॒tenāda̭dhā॒mīti॒ rājñaḥ̭ | indra̭sya tvendri॒yeṇa̭ vratapate vra॒tenāda̭dhā॒mīti̭ rāja॒nya̭sya | mano᳚stvā grāma॒ṇyo᳚ vratapate vra॒tenāda̭dhā॒mīti॒ vaiśya̭sya | ṛ॒bhū॒ṇā-ntvā̭ de॒vānāṃ᳚-vra~tapate vra॒tenāda̭dhā॒mīti̭ rathakā॒rasya̭ | ya॒thā॒ de॒va॒tama॒gni-rādhī̭yate | na de॒vatā᳚bhya॒ ā vṛ̭ścyate | vasī̭yā-nbhavati || 34 ||

भृगुओं और अंगिरसों के व्रतपते! मैं तुम्हें व्रत के द्वारा स्थापित करता हूँ—इस प्रकार भृगु-अंगिरसों के लिए अग्नि स्थापित करे। आदित्य देवताओं के व्रतपते! मैं तुम्हें व्रत के द्वारा स्थापित करता हूँ—इस प्रकार अन्य ब्राह्मण प्रजाओं के लिए। राजा वरुण के व्रतपते! मैं तुम्हें व्रत के द्वारा स्थापित करता हूँ—इस प्रकार राजाओं के लिए। इंद्र के इंद्रिय (बल) से, हे व्रतपते! मैं तुम्हें व्रत के द्वारा स्थापित करता हूँ—इस प्रकार राजन्य (क्षत्रिय) के लिए। मनु के, हे ग्रामणी व्रतपते! मैं तुम्हें व्रत के द्वारा स्थापित करता हूँ—इस प्रकार वैश्य के लिए। ऋभु देवताओं के व्रतपते! मैं तुम्हें व्रत के द्वारा स्थापित करता हूँ—इस प्रकार रथकार (बढ़ई) के लिए। जिस प्रकार देवताओं के अनुकूल अग्नि स्थापित किया जाता है, वह देवताओं से नहीं कटता और अधिक श्रेष्ठ हो जाता है। ^AI

ഭൃഗുക്കളുടെയും അംഗിരസ്സുകളുടെയും വ്രതപതേ, നിന്നെ വ്രതത്താൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു എന്ന് ഭൃഗ്വംഗിരസ്സുകളുടെ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കണം. ആദിത്യദേവന്മാരുടെ വ്രതപതേ, നിന്നെ വ്രതത്താൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു എന്ന് മറ്റ് ബ്രാഹ്മണരുടെ സന്താനങ്ങൾക്ക്. വരുണരാജാവിന്റെ വ്രതപതേ, നിന്നെ വ്രതത്താൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു എന്ന് രാജാവിന്. ഇന്ദ്രന്റെ ഇന്ദ്രിയത്താൽ, വ്രതപതേ, നിന്നെ വ്രതത്താൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു എന്ന് ക്ഷത്രിയന്. മനുവിന്റെ ഗ്രാമണിയുടെ വ്രതപതേ, നിന്നെ വ്രതത്താൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു എന്ന് വൈശ്യന്. ഋഭുദേവന്മാരുടെ വ്രതപതേ, നിന്നെ വ്രതത്താൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു എന്ന് രഥകാരന്. ദേവതയ്ക്ക് യഥാവായി അഗ്നി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ദേവതകളിൽ നിന്ന് വേർപെടുന്നില്ല. ഉത്തമനാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 35

(ध्या॒य॒ति॒ - वै रात्रि॒ - श्चाव॑रुन्धे - भविष्य॒न्तीत्य॑ - ब्रवी - ज्जनि॒ष्यसे॑ - ऽजय॒-द्- वसी॑या-न्भवति॒ - नव॑ च) (अ. 4)
अनुवाकं 5 - तत्र पवमानहबींषि
प्र॒जाप॑ति-र्वा॒च-स्स॒त्य-म॑पश्यत् । तेना॒ग्निमाध॑त्त । तेन॒ वै स आ᳚र्ध्नोत् । भूर्भुव॒-स्सुव॒रित्या॑ह । ए॒तद्वै वा॒च-स्स॒त्यम् । य ए॒तेना॒ग्नि-मा॑ध॒त्ते । ऋ॒द्ध्नोत्ये॒व । अथो॑ स॒त्यप्रा॑शूरे॒व भ॑वति । अथो॒ य ए॒वं-विँ॒द्वान॑भि॒चर॑ति । स्तृ॒णु॒त ए॒वैन᳚म् ॥ 35 ॥

(dhyā॒ya॒ti॒ - vai rātri॒ - ścāva̭rundhe - bhaviṣya॒ntītya̭ - bravī - jjani॒ṣyasḙ - 'jaya॒-d- vasī̭yā-nbhavati॒ - nava̭ ca) (a. 4)
anuvākaṃ 5 - tatra pavamānahabīṃṣi
pra॒jāpa̭ti-rvā॒ca-ssa॒tya-ma̭paśyat | tenā॒gnimādha̭tta | tena॒ vai sa ā᳚rdhnot | bhūrbhuva॒-ssuva॒rityā̭ha | e॒tadvai vā॒ca-ssa॒tyam | ya e॒tenā॒gni-mā̭dha॒tte | ṛ॒ddhnotye॒va | atho̭ sa॒tyaprā̭śūre॒va bha̭vati | atho॒ ya e॒vaṃ-vi~॒dvāna̭bhi॒cara̭ti | stṛ॒ṇu॒ta e॒vaina᳚m || 35 ||

(वह ध्यान करता है। वह रात्रि को और आने वाली (रात्रि) को भी वश में कर लेता है। 'तू उत्पन्न होगा' — ऐसा वह कहता है। उसने जीत लिया। वह अधिक धनवान होता है। और नौ (मंत्र) हैं।) (अष्टक 4) पाँचवाँ अनुवाक — उसमें पवमान-हवियाँ प्रजापति ने वाणी का सत्य देखा। उससे उसने अग्नि की स्थापना की। उससे वह समृद्ध हुआ। 'भूः भुवः सुवः' — ऐसा कहता है। यही वाणी का सत्य है। जो इससे अग्नि की स्थापना करता है, वह निश्चय ही समृद्ध होता है। और फिर वह सत्यप्राशूर (सत्य का धनुष) ही होता है। और फिर जो इस प्रकार जानकर अभिचार करता है, वह उसे ही नष्ट कर देता है। ॥ 35 ॥ ^AI

ധ്യാനിക്കുന്നു; രാത്രിയെയും വശത്താക്കുന്നു; ഭാവിയിൽ ഉണ്ടാകുമെന്ന് പറയുന്നു; നീ ജനിക്കും; ജയിച്ചു; കൂടുതൽ സമ്പന്നനാകുന്നു; ഒൻപതും. (അനുവാക 4) അനുവാക 5 - അവിടെ പവമാന ഹവിസ്സുകൾ. പ്രജാപതി വാക്കിന്റെ സത്യം കണ്ടു. അതിനാൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിച്ചു. അതിനാൽ അദ്ദേഹം വളർന്നു. ഭൂർ ഭുവഃ സുവഃ എന്ന് പറയുന്നു. ഇതാണ് വാക്കിന്റെ സത്യം. ആരാണോ ഇതിനാൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കുന്നത്, അവൻ വളരുന്നു. അപ്പോൾ സത്യപ്രാശൂരനാകുന്നു. അപ്പോൾ ആരാണോ ഇപ്രകാരം അറിഞ്ഞ് അഭിചരിക്കുന്നത്, അവനെ അവർ നശിപ്പിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 36

भूरित्या॑ह । प्र॒जा ए॒व त-द्यज॑मान-स्सृजते । भुव॒ इत्या॑ह । अ॒स्मिन्ने॒व लो॒के प्रति॑ तिष्ठति । सुव॒रित्या॑ह । सु॒व॒र्ग ए॒व लो॒के प्रति॑ तिष्ठति ॥ त्रि॒भिर॒क्षरै॒-र्गार्ह॑पत्य॒-माद॑धाति । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । ए॒ष्वे॑वैनं॑-लोँ॒केषु॒ प्रति॑ष्ठित॒-माध॑त्ते । सर्वैः᳚ प॒ञ्चभि॑-राहव॒नीय᳚म् ॥ 36 ॥

bhūrityā̭ha | pra॒jā e॒va ta-dyaja̭māna-ssṛjate | bhuva॒ ityā̭ha | a॒sminne॒va lo॒ke prati̭ tiṣṭhati | suva॒rityā̭ha | su॒va॒rga e॒va lo॒ke prati̭ tiṣṭhati || tri॒bhira॒kṣarai॒-rgārha̭patya॒-māda̭dhāti | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | e॒ṣvḙvainaṃ̭-lo~॒keṣu॒ prati̭ṣṭhita॒-mādha̭tte | sarvaiḥ᳚ pa॒ñcabhi̭-rāhava॒nīya᳚m || 36 ||

'भूः' — ऐसा कहता है। उससे यजमान प्रजाओं को ही उत्पन्न करता है। 'भुवः' — ऐसा कहता है। इसी लोक में प्रतिष्ठित होता है। 'सुवः' — ऐसा कहता है। स्वर्ग लोक में ही प्रतिष्ठित होता है। तीन अक्षरों से गार्हपत्य अग्नि की स्थापना करता है। ये तीन लोक हैं। इन्हीं लोकों में उसे प्रतिष्ठित करके स्थापित करता है। सब पाँच अक्षरों से आहवनीय अग्नि की (स्थापना करता है)। ॥ 36 ॥ ^AI

ഭൂഃ എന്ന് പറയുന്നു. അപ്പോൾ യജമാനൻ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഭുവഃ എന്ന് പറയുന്നു. ഈ ലോകത്തിൽ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. സുവഃ എന്ന് പറയുന്നു. സ്വർഗലോകത്തിൽ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. മൂന്ന് അക്ഷരങ്ങളാൽ ഗാർഹപത്യാഗ്നി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഈ മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ. ഈ ലോകങ്ങളിൽ തന്നെ അവനെ പ്രതിഷ്ഠിതനായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. എല്ലാ അഞ്ചിനാലും ആഹവനീയാഗ്നി. ^AI

Anuvaka 37

सु॒व॒र्गाय॒ वा ए॒ष लो॒कायाधी॑यते । यदा॑हव॒नीयः॑ । सु॒व॒र्ग ए॒वास्मै॑ लो॒के वा॒च-स्स॒त्यग्ं सर्व॑माप्नोति ॥ त्रि॒भि-र्गार्ह॑पत्य॒-माद॑धाति । प॒ञ्चभि॑-राहव॒नीय᳚म् । अ॒ष्टौ सम्प॑द्यन्ते । अ॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री । गा॒य॒त्रो᳚-ऽग्निः । यावा॑ने॒वाग्निः । तमाध॑त्ते ॥ 37 ॥

su॒va॒rgāya॒ vā e॒ṣa lo॒kāyādhī̭yate | yadā̭hava॒nīyaḥ̭ | su॒va॒rga e॒vāsmai̭ lo॒ke vā॒ca-ssa॒tyagṃ sarva̭māpnoti || tri॒bhi-rgārha̭patya॒-māda̭dhāti | pa॒ñcabhi̭-rāhava॒nīya᳚m | a॒ṣṭau sampa̭dyante | a॒ṣṭākṣa̭rā gāya॒trī | gā॒ya॒tro᳚-'gniḥ | yāvā̭ne॒vāgniḥ | tamādha̭tte || 37 ||

वह यह आहवनीय अग्नि स्वर्ग लोक के लिए ही स्थापित किया जाता है। स्वर्ग लोक में ही वह वाणी का सत्य और सब कुछ प्राप्त करता है। तीन अक्षरों से गार्हपत्य की स्थापना करता है, पाँच अक्षरों से आहवनीय की। आठ हो जाते हैं। आठ अक्षरों वाली गायत्री है। गायत्री अग्नि है। जितना अग्नि है, उतने ही को वह स्थापित करता है। ॥ 37 ॥ ^AI

സ്വർഗലോകത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഇത് സ്ഥാപിക്കുന്നത്, ആഹവനീയാഗ്നി. സ്വർഗലോകത്തിൽ തന്നെ അവന് വാക്കിന്റെ സത്യം എല്ലാം ലഭിക്കുന്നു. മൂന്നിനാൽ ഗാർഹപത്യാഗ്നി സ്ഥാപിക്കുന്നു. അഞ്ചിനാൽ ആഹവനീയാഗ്നി. എട്ട് ചേരുന്നു. എട്ട് അക്ഷരങ്ങളുള്ള ഗായത്രി. ഗായത്രിയായ അഗ്നി. അഗ്നി എത്രയുണ്ടോ, അത്രയും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 38

प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । ता अ॑स्मा-थ्सृ॒ष्टाः परा॑चीरायन्न् । ताभ्यो॒ ज्योति॒-रुद॑गृह्णात् । त-ञ्ज्योतिः॒ पश्य॑न्तीः प्र॒जा अ॒भिस॒माव॑र्तन्त । उ॒परी॑वा॒ग्नि-मुद्गृ॑ह्णीया-दु॒द्धरन्न्॑ । ज्योति॑रे॒व पश्य॑न्तीः प्र॒जा यज॑मान-म॒भि-स॒माव॑र्तन्ते ॥ प्र॒जाप॑ते॒रक्ष्य॑श्वयत् । त-त्परा॑-ऽपतत् । तदश्वो॑-ऽभवत् । तदश्व॑स्या-श्व॒त्वम् ॥ 38 ॥

pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | tā a̭smā-thsṛ॒ṣṭāḥ parā̭cīrāyann | tābhyo॒ jyoti॒-ruda̭gṛhṇāt | ta-ñjyotiḥ॒ paśya̭ntīḥ pra॒jā a॒bhisa॒māva̭rtanta | u॒parī̭vā॒gni-mudgṛ̭hṇīyā-du॒ddharanṋ | jyoti̭re॒va paśya̭ntīḥ pra॒jā yaja̭māna-ma॒bhi-sa॒māva̭rtante || pra॒jāpa̭te॒rakṣya̭śvayat | ta-tparā̭-'patat | tadaśvo̭-'bhavat | tadaśva̭syā-śva॒tvam || 38 ||

प्रजापति ने प्रजाओं को उत्पन्न किया। वे उससे उत्पन्न होकर दूर चली गईं। उनसे उसने ज्योति को ऊपर उठा लिया। उस ज्योति को देखती हुई प्रजाएँ लौट आईं। अग्नि को ऊपर उठाते हुए ऊपर की ओर ही उठाना चाहिए। ज्योति को देखती हुई प्रजाएँ यजमान की ओर ही लौट आती हैं। प्रजापति की आँख फड़की। वह दूर गिर पड़ी। वह घोड़ा हो गई। उसी से घोड़े का घोड़ापन है। ॥ 38 ॥ ^AI

പ്രജാപതി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവർ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട് അവനിൽ നിന്ന് അകലേക്ക് പോയി. അവർക്കായി ജ്യോതിസ്സ് ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു. ആ ജ്യോതിസ്സ് കണ്ടുകൊണ്ട് പ്രജകൾ തിരികെ വന്നു. അഗ്നിയെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് ഉദ്ധരിക്കുമ്പോൾ ജ്യോതിസ്സ് കണ്ടുകൊണ്ട് പ്രജകൾ യജമാനനെ സമീപിക്കുന്നു. പ്രജാപതിയുടെ കണ്ണ് ചുവന്നു. അത് പുറത്തേക്ക് വീണു. അത് കുതിരയായി. അതാണ് കുതിരയുടെ കുതിരത്തനം. ^AI

Anuvaka 39

ए॒ष वै प्र॒जाप॑तिः । यद॒ग्निः । प्रा॒जा॒प॒त्यो-ऽश्वः॑ । यदश्व॑-म्पु॒रस्ता॒न्नय॑ति । स्वमे॒व चक्षुः॒ पश्य॑-न्प्र॒जाप॑ति॒-रनूदे॑ति ॥ व॒ज्री वा ए॒षः । यदश्वः॑ । यदश्व॑-म्पु॒रस्ता॒न्नय॑ति । जा॒ताने॒व भ्रातृ॑व्या॒-न्प्रणु॑दते ॥ पुन॒राव॑र्तयति ॥ 39 ॥

e॒ṣa vai pra॒jāpa̭tiḥ | yada॒gniḥ | prā॒jā॒pa॒tyo-'śvaḥ̭ | yadaśva̭-mpu॒rastā॒nnaya̭ti | svame॒va cakṣuḥ॒ paśya̭-npra॒jāpa̭ti॒-ranūdḙti || va॒jrī vā e॒ṣaḥ | yadaśvaḥ̭ | yadaśva̭-mpu॒rastā॒nnaya̭ti | jā॒tāne॒va bhrātṛ̭vyā॒-npraṇṷdate || puna॒rāva̭rtayati || 39 ||

वह अग्नि ही प्रजापति है। घोड़ा प्राजापत्य है। जो घोड़े को आगे ले जाता है, वह प्रजापति अपनी ही आँख से देखता हुआ पीछे-पीछे जाता है। वह घोड़ा वज्र है। जो घोड़े को आगे ले जाता है, वह उत्पन्न हुए शत्रुओं को ही दूर हटा देता है। फिर लौटा लाता है। ॥ 39 ॥ ^AI

അഗ്നിയാകുന്നു പ്രജാപതി. കുതിര പ്രജാപത്യമാണ്. കുതിരയെ മുന്നിൽ നയിക്കുമ്പോൾ സ്വന്തം കണ്ണ് കണ്ടുകൊണ്ട് പ്രജാപതി അനുഗമിക്കുന്നു. കുതിര വജ്രമാണ്. കുതിരയെ മുന്നിൽ നയിക്കുമ്പോൾ ജനിച്ച ശത്രുക്കളെ തന്നെ അകറ്റുന്നു. വീണ്ടും തിരികെ കൊണ്ടുവരുന്നു. ^AI

Anuvaka 40

ज॒नि॒ष्यमा॑णाने॒व प्रति॑नुदते ॥ न्या॑हव॒नीयो॒ गार्ह॑पत्य-मकामयत । नि गार्ह॑पत्य आहव॒नीय᳚म् । तौ वि॒भाज॒-न्नाश॑क्नोत् । सोश्वः॑ पूर्व॒वाड्-भू॒त्वा । प्राञ्च॒-म्पूर्व॒मुद॑वहत् । त-त्पू᳚र्व॒वाहः॑ पूर्ववा॒ट्-त्वम् । यदश्व॑-म्पु॒रस्ता॒न्नय॑ति । विभ॑क्तिरे॒वैन॑यो॒स्सा । अथो॒ नाना॑वीर्यावे॒वैनौ॑ कुरुते ॥ 40 ॥

ja॒ni॒ṣyamā̭ṇāne॒va prati̭nudate || nyā̭hava॒nīyo॒ gārha̭patya-makāmayata | ni gārha̭patya āhava॒nīya᳚m | tau vi॒bhāja॒-nnāśa̭knot | sośvaḥ̭ pūrva॒vāḍ-bhū॒tvā | prāñca॒-mpūrva॒muda̭vahat | ta-tpū᳚rva॒vāhaḥ̭ pūrvavā॒ṭ-tvam | yadaśva̭-mpu॒rastā॒nnaya̭ti | vibha̭ktire॒vaina̭yo॒ssā | atho॒ nānā̭vīryāve॒vainaṷ kurute || 40 ||

उत्पन्न होने वाले शत्रुओं को ही दूर कर देता है। आहवनीय अग्नि ने गार्हपत्य अग्नि की कामना की। गार्हपत्य ने आहवनीय की कामना की। उन दोनों को अलग करने में वह समर्थ नहीं हुआ। वह अश्व पूर्ववाड्‌ होकर पूर्व दिशा की ओर ले गया। इसी से पूर्ववाह नाम का पूर्ववाट्‌पन है। जो अश्व को आगे ले जाता है, वह उन दोनों का विभाजन ही है। और फिर वह उन दोनों को भिन्न-भिन्न शक्ति वाला बना देता है। ^AI

ജനിക്കാനിരിക്കുന്നവയെത്തന്നെ അകറ്റുന്നു. ആഹവനീയാഗ്നി ഗാർഹപത്യാഗ്നിയെ കാമിച്ചു. ഗാർഹപത്യാഗ്നി ആഹവനീയാഗ്നിയെ കാമിച്ചു. അവയെ വിഭജിക്കാൻ അവനു കഴിഞ്ഞില്ല. ആ അശ്വം പൂർവവാഹ് ആയിത്തീർന്ന് പൂർവദിക്കിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി. അതാണ് പൂർവവാഹ് എന്ന പൂർവവാട്ട്വം. അശ്വത്തെ മുന്നിൽ നയിക്കുമ്പോൾ അവയ്ക്കിടയിൽ വിഭജനം തന്നെയുണ്ടാകുന്നു. അതുപോലെ അവയെ വേറിട്ട ശക്തിയുള്ളവയാക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 41

यदु॒पर्यु॑परि॒ शिरो॒ हरे᳚त् । प्रा॒णान् विच्छि॑न्द्यात् । अ॒धो॑-ऽध॒-श्शिरो॑ हरति । प्रा॒णाना᳚-ङ्गोपी॒थाय॑ ॥ इय॒त्यग्रे॑ हरति । अथेय॒त्यथेय॑ति । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । ए॒ष्वे॑वैनं॑-लोँ॒केषु॒ प्रति॑ष्ठित॒मा-ध॑त्ते ॥ प्र॒जाप॑ति-र॒ग्नि-म॑सृजत । सो॑-ऽबिभे॒त्प्र मा॑ धक्ष्य॒तीति॑ ॥ 41 ॥

yadu॒paryṷpari॒ śiro॒ hare᳚t | prā॒ṇān vicchi̭ndyāt | a॒dho̭-'dha॒-śśiro̭ harati | prā॒ṇānā᳚-ṅgopī॒thāya̭ || iya॒tyagrḙ harati | atheya॒tyatheya̭ti | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | e॒ṣvḙvainaṃ̭-lo~॒keṣu॒ prati̭ṣṭhita॒mā-dha̭tte || pra॒jāpa̭ti-ra॒gni-ma̭sṛjata | so̭-'bibhe॒tpra mā̭ dhakṣya॒tīti̭ || 41 ||

यदि बार-बार ऊपर से सिर काटे, तो प्राणों को विच्छिन्न कर दे। नीचे-नीचे सिर काटता है, प्राणों की रक्षा के लिए। पहले इतना काटता है, फिर इतना, फिर इतना। ये तीन लोक हैं। इन्हीं लोकों में उसे प्रतिष्ठित करके स्थापित करता है। प्रजापति ने अग्नि को उत्पन्न किया। वह डर गया कि मुझे जला देगा। ^AI

മുകളിൽ മുകളിൽ തല എടുത്താൽ പ്രാണങ്ങളെ ഛേദിക്കും. താഴെ താഴെ തല എടുക്കുന്നു. പ്രാണങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിനുവേണ്ടി. ആദ്യം ഇത്രമാത്രം എടുക്കുന്നു. പിന്നീട് ഇത്രമാത്രം, ഇത്രമാത്രം. ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങൾ. ഈ ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെ അവനെ പ്രതിഷ്ഠിതമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. പ്രജാപതി അഗ്നിയെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവൻ ഭയപ്പെട്ടു: എന്നെ ദഹിപ്പിക്കുമോ എന്ന്. ^AI

Anuvaka 42

तस्य॑ त्रे॒धा म॑हि॒मानं॒-व्यौँ॑हत् । शान्त्या॒ अप्र॑दाहाय । यत्-त्रे॒धा-ऽग्नि-रा॑धी॒यते᳚ । म॒हि॒मान॑मे॒वास्य॒ त-द्व्यू॑हति । शान्त्या॒ अप्र॑दाहाय ॥ पुन॒राव॑र्तयति । म॒हि॒मान॑मे॒वास्य॒ सन्द॑धाति ॥ प॒शुर्वा ए॒षः । यदश्वः॑ । ए॒ष रु॒द्रः ॥ 42 ॥

tasya̭ tre॒dhā ma̭hi॒mānaṃ॒-vyau~̭hat | śāntyā॒ apra̭dāhāya | yat-tre॒dhā-'gni-rā̭dhī॒yate᳚ | ma॒hi॒māna̭me॒vāsya॒ ta-dvyṷ̄hati | śāntyā॒ apra̭dāhāya || puna॒rāva̭rtayati | ma॒hi॒māna̭me॒vāsya॒ sanda̭dhāti || pa॒śurvā e॒ṣaḥ | yadaśvaḥ̭ | e॒ṣa ru॒draḥ || 42 ||

उसकी महिमा को तीन भागों में विभक्त किया, शांति के लिए, न जलाने के लिए। जो अग्नि तीन भागों में स्थापित किया जाता है, उसकी महिमा को ही वह विभक्त करता है, शांति के लिए, न जलाने के लिए। फिर लौटाता है। उसकी महिमा को ही पुनः संधान करता है। वह पशु है, जो अश्व है। वह रुद्र है। ^AI

അവന്റെ മാഹാത്മ്യത്തെ മൂന്നായി വിഭജിച്ചു. ശാന്തിക്കും ദഹനമില്ലായ്മയ്ക്കും വേണ്ടി. അഗ്നി മൂന്നായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവന്റെ മാഹാത്മ്യത്തെത്തന്നെ വിഭജിക്കുന്നു. ശാന്തിക്കും ദഹനമില്ലായ്മയ്ക്കും വേണ്ടി. വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. അവന്റെ മാഹാത്മ്യത്തെത്തന്നെ സന്ധാനം ചെയ്യുന്നു. അശ്വം ഒരു പശുവാണ്. അത് രുദ്രനാണ്. ^AI

Anuvaka 43

यद॒ग्निः । यदश्व॑स्य प॒दे᳚-ऽग्नि-मा॑द॒द्ध्यात् । रु॒द्राय॑ प॒शू-नपि॑दद्ध्यात् । अ॒प॒शु-र्यज॑मान-स्स्यात् । य-न्नाक्र॒मये᳚त् । अन॑वरुद्धा अस्य प॒शवः॑ स्युः । पा॒र्श्व॒त आक्र॑मयेत् । यथा ऽऽहि॑तस्या॒ग्ने-रङ्गा॑रा अभ्यव॒वर्ते॑रन्न् । अव॑रुद्धा अस्य प॒शवो॒ भव॑न्ति । न रु॒द्रायापि॑दधाति ॥ 43 ॥

yada॒gniḥ | yadaśva̭sya pa॒de᳚-'gni-mā̭da॒ddhyāt | ru॒drāya̭ pa॒śū-napi̭daddhyāt | a॒pa॒śu-ryaja̭māna-ssyāt | ya-nnākra॒maye᳚t | ana̭varuddhā asya pa॒śavaḥ̭ syuḥ | pā॒rśva॒ta ākra̭mayet | yathā ''hi̭tasyā॒gne-raṅgā̭rā abhyava॒vartḙrann | ava̭ruddhā asya pa॒śavo॒ bhava̭nti | na ru॒drāyāpi̭dadhāti || 43 ||

जो अग्नि है। यदि अश्व के स्थान पर अग्नि को ग्रहण करे, तो रुद्र के लिए पशुओं को बंद कर दे। यजमान पशुहीन हो जाए। यदि न क्रमण करे, तो उसके पशु अप्राप्त रहें। पार्श्व से क्रमण करे, जैसे स्थापित अग्नि के अंगारे चारों ओर घूमें। उसके पशु प्राप्त हो जाते हैं। रुद्र के लिए न बंद करे। ^AI

അഗ്നിയെക്കുറിച്ച്. അശ്വത്തിന്റെ പാദത്തിൽ അഗ്നിയെ എടുത്താൽ രുദ്രന് പശുക്കളെ അടയ്ക്കും. യജമാനൻ പശുക്കളില്ലാത്തവനാകും. കാൽവയ്ക്കാതിരുന്നാൽ അവന്റെ പശുക്കൾ അനവരുദ്ധമായിരിക്കും. പാർശ്വത്തിൽ കാൽവയ്ക്കണം. ആഹിതാഗ്നിയുടെ കനലുകൾ പുറത്തേക്കു വരുന്നതുപോലെ. അവന്റെ പശുക്കൾ അവരുദ്ധമായിത്തീരുന്നു. രുദ്രന് അടയ്ക്കുന്നില്ല. ^AI

Anuvaka 44

त्रीणि॑ ह॒वीग्ंषि॒ निर्व॑पति । वि॒राज॑ ए॒व विक्रा᳚न्तं॒-यँज॑मा॒नो-ऽनु॒ विक्र॑मते ॥ अ॒ग्नये॒ पव॑मानाय । अ॒ग्नये॑ पाव॒काय॑ । अ॒ग्नये॒ शुच॑ये । यद॒ग्नये॒ पव॑मानाय नि॒र्वप॑ति । पु॒नात्ये॒वैन᳚म् । यद॒ग्नये॑ पाव॒काय॑ । पू॒त ए॒वास्मि॑-न्न॒न्नाद्य॑-न्दधाति । यद॒ग्नये॒ शुच॑ये । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒स-मे॒वास्मि॑-न्नु॒परि॑ष्टा-द्दधाति ॥ 44 ॥

trīṇi̭ ha॒vīgṃṣi॒ nirva̭pati | vi॒rāja̭ e॒va vikrā᳚ntaṃ॒-ya~ja̭mā॒no-'nu॒ vikra̭mate || a॒gnaye॒ pava̭mānāya | a॒gnayḙ pāva॒kāya̭ | a॒gnaye॒ śuca̭ye | yada॒gnaye॒ pava̭mānāya ni॒rvapa̭ti | pu॒nātye॒vaina᳚m | yada॒gnayḙ pāva॒kāya̭ | pū॒ta e॒vāsmi̭-nna॒nnādya̭-ndadhāti | yada॒gnaye॒ śuca̭ye | bra॒hma॒va॒rca॒sa-me॒vāsmi̭-nnu॒pari̭ṣṭā-ddadhāti || 44 ||

तीन हवियाँ निर्वाप करता है। विराज के विशेष क्रमण को यजमान अनुक्रमण करता है। अग्नि पवमान के लिए, अग्नि पावक के लिए, अग्नि शुचि के लिए। जो अग्नि पवमान के लिए निर्वाप करता है, वह उसे पवित्र करता है। जो अग्नि पावक के लिए, वह पवित्र होकर उसमें अन्नाद्य स्थापित करता है। जो अग्नि शुचि के लिए, वह ब्रह्मवर्चस को उसमें ऊपर से स्थापित करता है। ^AI

മൂന്നു ഹവിസ്സുകൾ നിർവപിക്കുന്നു. വിരാജസ്സിന്റെ വിക്രാന്തിയെ യജമാനൻ അനുവിക്രമിക്കുന്നു. അഗ്നിക്ക് പവമാനന്. അഗ്നിക്ക് പാവകന്. അഗ്നിക്ക് ശുചിക്ക്. അഗ്നിക്ക് പവമാനന് നിർവപിക്കുമ്പോൾ അവനെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. അഗ്നിക്ക് പാവകന്. ശുദ്ധനായ അവനിൽ അന്നാദ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. അഗ്നിക്ക് ശുചിക്ക്. ബ്രഹ്മവർച്ചസ്സിനെ അവനിൽ മുകളിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 45

(ए॒न॒ - मा॒ह॒व॒नीयं॑ - धत्ते - ऽश्व॒त्वं - ँव॑र्तयति - कुरुत॒ - इति॑ -रु॒द्रो - द॑धाति॒ - यद॒ग्नये॒ शुच॑य॒ एक॑-ञ्च) (अ. 5)
अनुवाकं 6 - पवमानहविर्विस्तारः, हविरन्तराणि, दक्षिणाश्च
दे॒वा॒सु॒रा-स्संयँ॑त्ता आसन्न् । ते दे॒वा वि॑ज॒य-मु॑प॒यन्तः॑ । अ॒ग्नौ वा॒मं-वँसु॒ स-न्न्य॑दधत । इ॒दमु॑ नो भविष्यति । यदि॑ नो जे॒ष्यन्तीति॑ । तद॒ग्निर्नो-थ्सह॑मशक्नोत् । तत्-त्रे॒धा विन्य॑दधात् । प॒शुषु॒ तृती॑यम् । अ॒फ्सु तृती॑यम् । आ॒दि॒त्ये तृती॑यम् ॥ 45 ॥

(e॒na॒ - mā॒ha॒va॒nīyaṃ̭ - dhatte - 'śva॒tvaṃ - ~va̭rtayati - kuruta॒ - iti̭ -ru॒dro - da̭dhāti॒ - yada॒gnaye॒ śuca̭ya॒ eka̭-ñca) (a. 5)
anuvākaṃ 6 - pavamānahavirvistāraḥ, havirantarāṇi, dakṣiṇāśca
de॒vā॒su॒rā-ssaṃya~̭ttā āsann | te de॒vā vi̭ja॒ya-mṷpa॒yantaḥ̭ | a॒gnau vā॒maṃ-va~su॒ sa-nnya̭dadhata | i॒damṷ no bhaviṣyati | yadi̭ no je॒ṣyantīti̭ | tada॒gnirno-thsaha̭maśaknot | tat-tre॒dhā vinya̭dadhāt | pa॒śuṣu॒ tṛtī̭yam | a॒phsu tṛtī̭yam | ā॒di॒tye tṛtī̭yam || 45 ||

(एन-माहवनीय-धत्ते-अश्वत्वं-वर्तयति-कुरुत-इति-रुद्रो-दधाति-यदग्नये शुचय एकं च) (अष्टक 5) अनुवाक 6 - पवमान हवि का विस्तार, अन्य हवियाँ, और दक्षिणाएँ देव और असुर संग्राम में लगे हुए थे। वे देवता विजय प्राप्त करते हुए अग्नि में वाम (धन) को रखने लगे। सोचने लगे कि यह हमारा होगा, यदि वे हमें जीत लेंगे। तब अग्नि उसे सहन न कर सका। उसने उसे तीन भागों में बाँट दिया। एक तिहाई पशुओं में, एक तिहाई जलों में, एक तिहाई आदित्य में। ॥ 45 ॥ ^AI

അനുവാകം 6 – പവമാനഹവിസ്സിന്റെ വിസ്താരം, മറ്റു ഹവിസ്സുകൾ, ദക്ഷിണകൾ. ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങി. ദേവന്മാർ വിജയം പ്രാപിച്ചുകൊണ്ട്, അഗ്നിയിൽ തങ്ങളുടെ വരം സൂക്ഷിച്ചുവെച്ചു: 'ഇത് ഞങ്ങൾക്ക് ഭാവിയിൽ ഉപകരിക്കും; ഞങ്ങൾ ജയിച്ചാൽ' എന്ന്. ആ അഗ്നിക്ക് അത് വഹിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അതിനാൽ അതിനെ മൂന്നായി വിഭജിച്ചു വെച്ചു: മൃഗങ്ങളിൽ മൂന്നിലൊന്ന്, ജലത്തിൽ മൂന്നിലൊന്ന്, സൂര്യനിൽ മൂന്നിലൊന്ന്. ^AI

Anuvaka 46

त-द्दे॒वा वि॒जित्य॑ । पुन॒रवा॑रुरुथ्सन्त । ते᳚-ऽग्नये॒ पव॑मानाय पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर॑वपन्न् । प॒शवो॒ वा अ॒ग्निः पव॑मानः । यदे॒व प॒शुष्वासी᳚त् । तत्-तेनावा॑रुन्धत । ते᳚-ऽग्नये॑ पाव॒काय॑ । आपो॒ वा अ॒ग्निः पा॑व॒कः । यदे॒वाफ्स्वासी᳚त् । तत्-तेनावा॑रुन्धत ॥ 46 ॥

ta-dde॒vā vi॒jitya̭ | puna॒ravā̭ruruthsanta | te᳚-'gnaye॒ pava̭mānāya puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnira̭vapann | pa॒śavo॒ vā a॒gniḥ pava̭mānaḥ | yade॒va pa॒śuṣvāsī᳚t | tat-tenāvā̭rundhata | te᳚-'gnayḙ pāva॒kāya̭ | āpo॒ vā a॒gniḥ pā̭va॒kaḥ | yade॒vāphsvāsī᳚t | tat-tenāvā̭rundhata || 46 ||

उसे देवताओं ने जीतकर फिर प्राप्त करना चाहा। उन्होंने अग्नि पवमान के लिए आठ कपालों वाला पुरोडाश निकाला। अग्नि पवमान वास्तव में पशु हैं। जो पशुओं में था, उसे उन्होंने उसके द्वारा प्राप्त किया। उन्होंने अग्नि पावक के लिए निकाला। अग्नि पावक वास्तव में जल हैं। जो जलों में था, उसे उन्होंने उसके द्वारा प्राप्त किया। ॥ 46 ॥ ^AI

അത് ദേവന്മാർ ജയിച്ചശേഷം, വീണ്ടും അവയെ നേടാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അവർ അഗ്നിക്ക് പവമാനന് എട്ടുകപാലത്തിലുള്ള പുരോഡാശം നിവേദിച്ചു. അഗ്നി പവമാനൻ മൃഗങ്ങളാകുന്നു. മൃഗങ്ങളിൽ ഉണ്ടായിരുന്നതിനെ അതിനാൽ അവർ വീണ്ടെടുത്തു. അവർ അഗ്നിക്ക് പാവകന് നിവേദിച്ചു. അഗ്നി പാവകൻ ജലമാകുന്നു. ജലത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നതിനെ അതിനാൽ അവർ വീണ്ടെടുത്തു. ^AI

Anuvaka 47

ते᳚-ऽग्नये॒ शुच॑ये । अ॒सौ वा आ॑दि॒त्यो᳚-ऽग्नि-श्शुचिः॑ । यदे॒वादि॒त्य आसी᳚त् । तत्-तेनावा॑रुन्धत ॥ ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति । त॒नुवो॒ वावैता अ॑ग्न्या॒धेय॑स्य । आ॒ग्ने॒यो वा अ॒ष्टाक॑पालो ऽग्न्या॒धेय॒मिति॑ । यत्त-न्नि॒र्वपे᳚त् । नैतानि॑ । यथा॒-ऽऽत्मा स्यात् ॥ 47 ॥

te᳚-'gnaye॒ śuca̭ye | a॒sau vā ā̭di॒tyo᳚-'gni-śśuciḥ̭ | yade॒vādi॒tya āsī᳚t | tat-tenāvā̭rundhata || bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti | ta॒nuvo॒ vāvaitā a̭gnyā॒dheya̭sya | ā॒gne॒yo vā a॒ṣṭāka̭pālo 'gnyā॒dheya॒miti̭ | yatta-nni॒rvape᳚t | naitāni̭ | yathā॒-''tmā syāt || 47 ||

उन्होंने अग्नि शुचि के लिए निकाला। अग्नि शुचि वास्तव में वह आदित्य हैं। जो आदित्य में था, उसे उन्होंने उसके द्वारा प्राप्त किया। ब्रह्मवादी कहते हैं कि ये अग्न्याधेय की तनुएँ हैं। अग्नेय आठ कपालों वाला पुरोडाश अग्न्याधेय है। यदि उसे निकाले, तो ये नहीं। जैसे आत्मा हो। ॥ 47 ॥ ^AI

അവർ അഗ്നിക്ക് ശുചിക്ക് നിവേദിച്ചു. അഗ്നി ശുചി സൂര്യനാകുന്നു. സൂര്യനിൽ ഉണ്ടായിരുന്നതിനെ അതിനാൽ അവർ വീണ്ടെടുത്തു. ബ്രഹ്മവാദികൾ പറയുന്നു: ഈ അഗ്ന്യാധേയത്തിന്റെ ശരീരങ്ങൾ ഇവയാകുന്നു. അഗ്നേയമായ എട്ടുകപാലം അഗ്ന്യാധേയമാണെന്ന്. അത് നിവേദിച്ചാൽ, ഇവയെ നിവേദിക്കരുത്. ആത്മാവ് എന്നപോലെ. ^AI

Anuvaka 48

नाङ्गा॑नि । ता॒दृगे॒व तत् । यदे॒तानि॑ नि॒र्वपे᳚त् । न तम् । यथा-ऽङ्गा॑नि॒ स्युः । नात्मा । ता॒दृगे॒व तत् । उ॒भया॑नि स॒हनि॒रुप्या॑णि । य॒ज्ञस्य॑ सात्म॒त्वाय॑ ॥ उ॒भयं॒-वाँ ए॒तस्ये᳚न्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑माप्यते ॥ 48 ॥

nāṅgā̭ni | tā॒dṛge॒va tat | yade॒tāni̭ ni॒rvape᳚t | na tam | yathā-'ṅgā̭ni॒ syuḥ | nātmā | tā॒dṛge॒va tat | u॒bhayā̭ni sa॒hani॒rupyā̭ṇi | ya॒jñasya̭ sātma॒tvāya̭ || u॒bhayaṃ॒-vā~ e॒tasye᳚ndri॒yaṃ-vī~॒rya̭māpyate || 48 ||

अंग नहीं। वह वैसा ही है। यदि इन्हें निकाले, तो वह नहीं। जैसे अंग हों, आत्मा न हो। वह वैसा ही है। दोनों को साथ निकालना चाहिए। यज्ञ के सात्म्य के लिए। उभय का ही इंद्रिय और वीर्य प्राप्त होता है। ॥ 48 ॥ ^AI

അവയവങ്ങളെ നിവേദിക്കരുത്. അത് അങ്ങനെതന്നെ. ഇവയെ നിവേദിച്ചാൽ, അത് അങ്ങനെയല്ല. അവയവങ്ങൾ എന്നപോലെയാകും, ആത്മാവ് അല്ല. അത് അങ്ങനെതന്നെ. യജ്ഞത്തിന് ആത്മത്വത്തിനായി രണ്ടും ഒരുമിച്ച് നിവേദിക്കണം. ഇതിന്റെ ഇന്ദ്രിയവും വീര്യവും രണ്ടും പ്രാപിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 49

यो᳚-ऽग्निमा॑ध॒त्ते । ऐ॒न्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल॒- मनु॒ निर्व॑पेत् । आ॒दि॒त्य-ञ्च॒रुम् । इ॒न्द्रा॒ग्नी वै दे॒वाना॒-मया॑तयामानौ । ये ए॒व दे॒वते॒ अया॑तयाम्नी । ताभ्या॑मे॒वास्मा॑ इन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑मव॑- रुन्धे । आ॒दि॒त्यो भ॑वति । इ॒यं-वाँ अदि॑तिः । अ॒स्यामे॒व प्रति॑तिष्ठति ॥ धे॒न्वै वा ए॒त-द्रेतः॑ ॥ 49 ॥

yo᳚-'gnimā̭dha॒tte | ai॒ndrā॒gna-mekā̭daśakapāla॒- manu॒ nirva̭pet | ā॒di॒tya-ñca॒rum | i॒ndrā॒gnī vai de॒vānā॒-mayā̭tayāmānau | ye e॒va de॒vate॒ ayā̭tayāmnī | tābhyā̭me॒vāsmā̭ indri॒yaṃ-vī~॒rya̭mava̭- rundhe | ā॒di॒tyo bha̭vati | i॒yaṃ-vā~ adi̭tiḥ | a॒syāme॒va prati̭tiṣṭhati || dhe॒nvai vā e॒ta-dretaḥ̭ || 49 ||

जो अग्नि की स्थापना करता है, उसे ऐंद्राग्न एकादशकपाल के बाद निकालना चाहिए। और आदित्य का चरु। इंद्र और अग्नि वास्तव में देवताओं में अयातयाम (अक्षीण) हैं। जो देवता अयातयाम हैं, उन्हीं के द्वारा वह अपने लिए इंद्रिय और वीर्य प्राप्त करता है। आदित्य होता है। यह अदिति है। इसी में प्रतिष्ठित होता है। धेनु का वह रेत है। ॥ 49 ॥ ^AI

അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കുന്നവൻ, ഐന്ദ്രാഗ്നമായ പതിനൊന്നുകപാലം അനുനിവേദിക്കണം, ആദിത്യന് ചരുവും. ഇന്ദ്രാഗ്നിമാർ ദേവന്മാരിൽ അയാതയാമന്മാരാകുന്നു. അയാതയാമിനികളായ ദേവതകൾ ഏതൊക്കെയോ, അവയാൽ അവന് ഇന്ദ്രിയവും വീര്യവും നേടിക്കൊടുക്കുന്നു. ആദിത്യനാകുന്നു. ഇവൾ അദിതിയാകുന്നു. ഇവളിൽത്തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. പശുവിന്റെ ഇത് ബീജമാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 50

यदाज्य᳚म् । अ॒न॒डुह॑स्तण्डु॒लाः । मि॒थु॒नमे॒वाव॑-रुन्धे । घृ॒ते भ॑वति । य॒ज्ञस्यालू᳚क्षान्तत्वाय ॥ च॒त्वार॑ आर्षे॒याः प्राश्ञ॑न्ति । दि॒शामे॒व ज्योति॑षि जुहोति ॥ प॒शवो॒ वा ए॒तानि॑ ह॒वीग्ंषि॑ । ए॒ष रु॒द्रः । यद॒ग्निः ॥ 50 ॥

yadājya᳚m | a॒na॒ḍuha̭staṇḍu॒lāḥ | mi॒thu॒name॒vāva̭-rundhe | ghṛ॒te bha̭vati | ya॒jñasyālū᳚kṣāntatvāya || ca॒tvāra̭ ārṣe॒yāḥ prāśña̭nti | di॒śāme॒va jyoti̭ṣi juhoti || pa॒śavo॒ vā e॒tāni̭ ha॒vīgṃṣi̭ | e॒ṣa ru॒draḥ | yada॒gniḥ || 50 ||

जो घी है और जो बैल के चावल हैं, उनसे वह मिथुन (जोड़े) को ही प्राप्त करता है। घी में होता है, यज्ञ की अलूक्षता (पूर्णता) के लिए। चार ऋषि-पुत्र प्राशन करते हैं। दिशाओं के ज्योतिष में ही आहुति देता है। ये हवियाँ पशु हैं। वह रुद्र है, जो अग्नि है। ॥ 50 ॥ ^AI

നെയ്യ് (ആജ്യം) ആകുന്നു. കാളയുടെ നെല്ല് (അരി). ഇണയെത്തന്നെ നേടുന്നു. നെയ്യില്‍ ആകുന്നു. യജ്ഞത്തിന്റെ പൂര്‍ണ്ണതയ്ക്കായി. നാല് ഋഷിപുത്രന്മാര്‍ ഭക്ഷിക്കുന്നു. ദിക്കുകളുടെ ജ്യോതിസ്സില്‍ ആഹുതി ചെയ്യുന്നു. പശുക്കള്‍ തന്നെ ഈ ഹവിസ്സുകള്‍. ഇത് രുദ്രന്‍. അഗ്നി ആകുന്നു. ^AI

Anuvaka 51

यथ्स॒द्य ए॒तानि॑ ह॒वीग्ंषि॑ नि॒र्वपे᳚त् । रु॒द्राय॑ प॒शूनपि॑ दद्ध्यात् । अ॒प॒शु-र्यज॑मान-स्स्यात् । यन्नानु॑नि॒र्वपे᳚त् । अन॑वरुद्धा अस्य प॒शवः॑ स्युः । द्वा॒द॒शसु॒ रात्री॒ष्वनु॒ निर्व॑पेत् । सं॒वँ॒थ्स॒र प्र॑तिमा॒ वै द्वाद॑श॒ रात्र॑यः । सं॒वँ॒थ्स॒रेणै॒वास्मै॑ रु॒द्रग्ं श॑मयि॒त्वा । प॒शूनव॑ रुन्धे ॥ यदेक॑-मेकमे॒तानि॑ ह॒वीग्ंषि॑ नि॒र्वपे᳚त् ॥ 51 ॥

yathsa॒dya e॒tāni̭ ha॒vīgṃṣi̭ ni॒rvape᳚t | ru॒drāya̭ pa॒śūnapi̭ daddhyāt | a॒pa॒śu-ryaja̭māna-ssyāt | yannānṷni॒rvape᳚t | ana̭varuddhā asya pa॒śavaḥ̭ syuḥ | dvā॒da॒śasu॒ rātrī॒ṣvanu॒ nirva̭pet | saṃ॒va~॒thsa॒ra pra̭timā॒ vai dvāda̭śa॒ rātra̭yaḥ | saṃ॒va~॒thsa॒reṇai॒vāsmai̭ ru॒dragṃ śa̭mayi॒tvā | pa॒śūnava̭ rundhe || yadeka̭-mekame॒tāni̭ ha॒vīgṃṣi̭ ni॒rvape᳚t || 51 ||

यदि उसी दिन इन हवियों को निर्वाप करे, तो रुद्र को पशु दे दे। यजमान पशुहीन हो जाए। यदि अनु-निर्वाप न करे, तो उसके पशु अप्राप्त रहें। बारह रात्रियों में अनु-निर्वाप करे। बारह रात्रियाँ संवत्सर की प्रतिमा हैं। संवत्सर से ही उसके लिए रुद्र को शांत करके पशुओं को प्राप्त करता है। यदि एक-एक करके इन हवियों को निर्वाप करे ॥ 51 ॥ ^AI

ഒരേ ദിവസം ഈ ഹവിസ്സുകള്‍ നിര്‍വപിക്കുകയാണെങ്കില്‍, രുദ്രന് പശുക്കളെയും കൊടുക്കേണ്ടിവരും. യജമാനന് പശുക്കളില്ലാതെയാകും. അനുനിര്‍വപിക്കുന്നില്ലെങ്കില്‍, അവന്റെ പശുക്കള്‍ നേടപ്പെടാതെയാകും. പന്ത്രണ്ട് രാത്രികളില്‍ അനുനിര്‍വപിക്കണം. പന്ത്രണ്ട് രാത്രികള്‍ സംവത്സരത്തിന് തുല്യമാണ്. സംവത്സരത്താല്‍ അവനുവേണ്ടി രുദ്രനെ ശമിപ്പിച്ച്, പശുക്കളെ നേടുന്നു. ഈ ഹവിസ്സുകള്‍ ഓരോന്നായി നിര്‍വപിക്കുകയാണെങ്കില്‍. ^AI

Anuvaka 52

यथा॒ त्रीण्या॒वप॑नानि पू॒रये᳚त् । ता॒दृक्तत् । न प्र॒जन॑न॒मुच्छिग्ं॑षेत् । एक॑-न्नि॒रुप्य॑ । उत्त॑रे॒ सम॑स्येत् । तृ॒तीय॑मे॒वास्मै॑ लो॒कमुच्छिग्ं॑षति प्र॒जन॑नाय । त-म्प्र॒जया॑ प॒शुभि॒रनु॒ प्रजा॑यते । अथो॑ य॒ज्ञस्यै॒वैषा-ऽभिक्रा᳚न्तिः ॥ र॒थ॒च॒क्र-म्प्रव॑र्तयति । म॒नु॒ष्य॒र॒थेनै॒व दे॑वर॒थ-म्प्र॒त्यव॑रोहति ॥ 52 ॥

yathā॒ trīṇyā॒vapa̭nāni pū॒raye᳚t | tā॒dṛktat | na pra॒jana̭na॒mucchigṃ̭ṣet | eka̭-nni॒rupya̭ | utta̭re॒ sama̭syet | tṛ॒tīya̭me॒vāsmai̭ lo॒kamucchigṃ̭ṣati pra॒jana̭nāya | ta-mpra॒jayā̭ pa॒śubhi॒ranu॒ prajā̭yate | atho̭ ya॒jñasyai॒vaiṣā-'bhikrā᳚ntiḥ || ra॒tha॒ca॒kra-mprava̭rtayati | ma॒nu॒ṣya॒ra॒thenai॒va dḙvara॒tha-mpra॒tyava̭rohati || 52 ||

जैसे तीन आवापन (डालने के स्थान) भरे, वैसा ही वह है। प्रजनन की इच्छा न करे। एक निरुप्य, उत्तर में समाप्त करे। तीसरे लोक को ही उसके लिए प्रजनन के लिए प्राप्त करता है। वह प्रजा और पशुओं से अनुप्रजायते (उत्पन्न होता है)। और यह यज्ञ की ही अभिक्रांति है। रथचक्र को प्रवर्तित करता है। मनुष्य-रथ से ही देव-रथ पर उतरता है। ॥ 52 ॥ ^AI

മൂന്ന് ആവപനങ്ങള്‍ നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ, അതുപോലെയാകുന്നു. സന്താനോത്പാദനം ആഗ്രഹിക്കരുത്. ഒന്ന് നിരുപ്യം ചെയ്ത്, ഉത്തരത്തില്‍ സമസ്യേത് ചെയ്യണം. മൂന്നാമത്തെ ലോകത്തെത്തന്നെ അവനുവേണ്ടി സന്താനോത്പാദനത്തിനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവന് സന്താനങ്ങളാലും പശുക്കളാലും അനുപ്രജായതേ ചെയ്യുന്നു. അപ്പോള്‍ ഇത് യജ്ഞത്തിന്റെ അഭിക്രാന്തിയാകുന്നു. രഥചക്രം പ്രവര്‍ത്തിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യരഥത്താല്‍ തന്നെ ദേവരഥത്തിലേക്ക് പ്രത്യവരോഹിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 53

ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति । हो॒त॒व्य॑-मग्निहो॒त्रां(3) नहो॑त॒व्या(3)मिति॑ । य-द्यजु॑षा जुहु॒यात् । अय॑थापूर्व॒माहु॑ती जुहुयात् । यन्न जु॑हु॒यात् । अ॒ग्निः परा॑भवेत् । तू॒ष्णीमे॒व हो॑त॒व्य᳚म् । य॒था॒पू॒र्व-माहु॑ती जु॒होति॑ । नाग्निः परा॑भवति ॥ अ॒ग्नीधे॑ ददाति ॥ 53 ॥

bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti | ho॒ta॒vya̭-magniho॒trāṃ(3) naho̭ta॒vyā(3)miti̭ | ya-dyajṷṣā juhu॒yāt | aya̭thāpūrva॒māhṷtī juhuyāt | yanna jṷhu॒yāt | a॒gniḥ parā̭bhavet | tū॒ṣṇīme॒va ho̭ta॒vya᳚m | ya॒thā॒pū॒rva-māhṷtī ju॒hoti̭ | nāgniḥ parā̭bhavati || a॒gnīdhḙ dadāti || 53 ||

ब्रह्मवादी कहते हैं कि अग्निहोत्र का होम करना चाहिए या नहीं करना चाहिए। यदि यजुस् से होम करे, तो अयथापूर्व आहुति दे। यदि न होम करे, तो अग्नि पराभव को प्राप्त हो। चुपचाप ही होम करना चाहिए। यथापूर्व आहुति देता है। अग्नि पराभव को प्राप्त नहीं होता। अग्नीध को देता है। ॥ 53 ॥ ^AI

ബ്രഹ്മവാദികള്‍ പറയുന്നു: അഗ്നിഹോത്രം ഹോതവ്യമോ അഹോതവ്യമോ എന്ന്. യജുസ്സുകൊണ്ട് ഹോമിക്കുകയാണെങ്കില്‍, അയഥാപൂര്‍വമായ ആഹുതികള്‍ ഹോമിക്കും. ഹോമിക്കുന്നില്ലെങ്കില്‍, അഗ്നി പരാഭവിക്കും. തൂഷ്ണീം (മൗനമായി) തന്നെ ഹോതവ്യം. യഥാപൂര്‍വമായ ആഹുതികള്‍ ഹോമിക്കുന്നു. അഗ്നി പരാഭവിക്കുന്നില്ല. അഗ്നീധന് കൊടുക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 54

अ॒ग्निमु॑खा-ने॒वर्तू-न्प्री॑णाति । उ॒प॒बर्ह॑ण-न्ददाति । रू॒पाणा॒मव॑-रुद्ध्यै । अश्व॑-म्ब्र॒ह्मणे᳚ । इ॒न्द्रि॒यमे॒वाव॑-रुन्धे । धे॒नुग्ं होत्रे᳚ । आ॒शिष॑ ए॒वाव॑रुन्धे । अ॒न॒ड्वाह॑-मद्ध्व॒र्यवे᳚ । वह्नि॒र्वा अ॑न॒ड्वान् । वह्नि॑रद्ध्व॒र्युः ॥ 54 ॥

a॒gnimṷkhā-ne॒vartū-nprī̭ṇāti | u॒pa॒barha̭ṇa-ndadāti | rū॒pāṇā॒mava̭-ruddhyai | aśva̭-mbra॒hmaṇe᳚ | i॒ndri॒yame॒vāva̭-rundhe | dhe॒nugṃ hotre᳚ | ā॒śiṣa̭ e॒vāva̭rundhe | a॒na॒ḍvāha̭-maddhva॒ryave᳚ | vahni॒rvā a̭na॒ḍvān | vahni̭raddhva॒ryuḥ || 54 ||

अग्निमुख ऋतुओं को ही प्रसन्न करता है। उपबर्हण (आसन) देता है, रूपों की प्राप्ति के लिए। अश्व ब्रह्मण को देता है, इन्द्रिय को ही प्राप्त करता है। धेनु होता को देता है, आशिषों को ही प्राप्त करता है। अनड्वाह (बैल) अध्वर्यु को देता है। वह्नि (अग्नि) ही अनड्वाह है, वह्नि अध्वर्यु है। ॥ 54 ॥ ^AI

അഗ്നിമുഖരായ ഋതുക്കളെത്തന്നെ പ്രീണിപ്പിക്കുന്നു. ഉപബര്‍ഹണം കൊടുക്കുന്നു. രൂപങ്ങളെ നേടുന്നതിനായി. അശ്വത്തെ ബ്രഹ്മണന്. ഇന്ദ്രിയത്തെത്തന്നെ നേടുന്നു. ധേനുവിനെ ഹോതാവിന്. ആശിസ്സുകളെത്തന്നെ നേടുന്നു. കാളയെ അധ്വര്യുവിന്. വഹ്നി (അഗ്നി) തന്നെ കാള. വഹ്നി (അഗ്നി) അധ്വര്യു. ^AI

Anuvaka 55

वह्नि॑नै॒व वह्नि॑ य॒ज्ञस्याव॑-रुन्धे । मि॒थु॒नौ गावौ॑ ददाति । मि॒थु॒नस्याव॑-रुद्ध्यै । वासो॑ ददाति । स॒र्व॒ दे॒व॒त्यं॑-वैँ वासः॑ । सर्वा॑ ए॒व दे॒वताः᳚ प्रीणाति । आ द्वा॑द॒शभ्यो॑ ददाति । द्वाद॑श॒ मासा᳚-स्संवँथ्स॒रः । सं॒वँ॒थ्स॒र ए॒व प्रति॑ तिष्ठति । काम॑मू॒र्ध्व-न्देय᳚म् । अप॑रिमित॒स्याव॑-रुद्ध्यै ॥ 55 ॥

vahni̭nai॒va vahni̭ ya॒jñasyāva̭-rundhe | mi॒thu॒nau gāvaṷ dadāti | mi॒thu॒nasyāva̭-ruddhyai | vāso̭ dadāti | sa॒rva॒ de॒va॒tyaṃ̭-vai~ vāsaḥ̭ | sarvā̭ e॒va de॒vatāḥ᳚ prīṇāti | ā dvā̭da॒śabhyo̭ dadāti | dvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒raḥ | saṃ॒va~॒thsa॒ra e॒va prati̭ tiṣṭhati | kāma̭mū॒rdhva-ndeya᳚m | apa̭rimita॒syāva̭-ruddhyai || 55 ||

अग्नि के द्वारा ही यज्ञ के अग्नि को प्राप्त करता है। दो मिथुन गायें देता है, मिथुन की प्राप्ति के लिए। वस्त्र देता है; वस्त्र समस्त देवताओं का प्रतीक है; इस प्रकार सभी देवताओं को प्रसन्न करता है। बारह तक देता है; बारह महीने और संवत्सर; संवत्सर में ही प्रतिष्ठित होता है। ऊपर तक कामना के अनुसार देय है; अपरिमित की प्राप्ति के लिए। ^AI

അഗ്നിയാല്‍ തന്നെ യാഗാഗ്നിയെ സ്വായത്തമാക്കുന്നു. ഇണച്ചെന്നികളായ രണ്ട് പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്യുന്നു; ഇണയെ സ്വായത്തമാക്കാന്‍ വേണ്ടി. വസ്ത്രം ദാനം ചെയ്യുന്നു; വസ്ത്രം സര്‍വദേവതാസ്വരൂപമാകുന്നു; അങ്ങനെ എല്ലാ ദേവതമാരെയും പ്രീണിപ്പിക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടുപേര്‍ക്കുവരെ ദാനം ചെയ്യുന്നു; പന്ത്രണ്ട് മാസങ്ങള്‍ സംവത്സരമാകുന്നു; സംവത്സരത്തില്‍ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠ നേടുന്നു. ദാനം ചെയ്യേണ്ടത് ഉയര്‍ന്ന കാമ്യവസ്തുവാണ്; അപരിമിതമായതിനെ സ്വായത്തമാക്കാന്‍ വേണ്ടി. ^AI

Anuvaka 56

(आ॒दि॒त्ये तृती॑य - म॒फ्स्वासी॒-त्त-त्तेनावा॑रुन्धत॒ - स्या - दा᳚प्यते॒ - रेतो॒ - ऽग्नि - रेक॑मेक मे॒तानि॑ ह॒विग्ंषि॑ नि॒र्वपे᳚त् - प्र॒त्यव॑रोहति - ददात्य - द्ध्व॒र्यु--र् देय॒ मेक॑-ञ्च) (अ. 6)
अनुवाकं 7 - आधानमन्त्राः
घ॒र्म-श्शिर॒स्तद॒यम॒ग्निः । स-म्प्रि॑यः प॒शुभि॑-र्भुवत् । छ॒र्दिस्तो॒काय॒ तन॑याय यच्छ ॥ वातः॑ प्रा॒णस्तद॒यम॒ग्निः । स-म्प्रि॑यः प॒शुभि॑-र्भुवत् । स्व॒दि॒त-न्तो॒काय॒ तन॑याय पि॒तु-म्प॑च ॥ प्राची॒मनु॑ प्र॒दिश॒-म्प्रेहि॑ वि॒द्वान् । अ॒ग्नेर॑ग्ने पु॒रो अ॑ग्नि-र्भवे॒ह । विश्वा॒ आशा॒ दीद्या॑नो॒ विभा॑हि । ऊर्ज॑-न्नो धेहि द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पदे ॥ 56 ॥

(ā॒di॒tye tṛtī̭ya - ma॒phsvāsī॒-tta-ttenāvā̭rundhata॒ - syā - dā᳚pyate॒ - reto॒ - 'gni - reka̭meka me॒tāni̭ ha॒vigṃṣi̭ ni॒rvape᳚t - pra॒tyava̭rohati - dadātya - ddhva॒ryu--r deya॒ meka̭-ñca) (a. 6)
anuvākaṃ 7 - ādhānamantrāḥ
gha॒rma-śśira॒stada॒yama॒gniḥ | sa-mpri̭yaḥ pa॒śubhi̭-rbhuvat | cha॒rdisto॒kāya॒ tana̭yāya yaccha || vātaḥ̭ prā॒ṇastada॒yama॒gniḥ | sa-mpri̭yaḥ pa॒śubhi̭-rbhuvat | sva॒di॒ta-nto॒kāya॒ tana̭yāya pi॒tu-mpa̭ca || prācī॒manṷ pra॒diśa॒-mprehi̭ vi॒dvān | a॒gnera̭gne pu॒ro a̭gni-rbhave॒ha | viśvā॒ āśā॒ dīdyā̭no॒ vibhā̭hi | ūrja̭-nno dhehi dvi॒pade॒ catṷṣpade || 56 ||

अनुवाक 7 - आधान मंत्र: घर्म (गर्मी) उसका सिर है, वह यह अग्नि है। वह पशुओं के साथ प्रिय हो। संतान और पुत्र के लिए छाया (रक्षा) प्रदान कर। वायु उसका प्राण है, वह यह अग्नि है। वह पशुओं के साथ प्रिय हो। संतान और पुत्र के लिए मधुर भोजन पकाने वाला हो। हे ज्ञानी, पूर्व दिशा की ओर बढ़। हे अग्नि, अग्नि के आगे तू अग्नि होकर यहाँ प्रकट हो। सभी दिशाओं को प्रकाशित करते हुए विभासित हो। हमें द्विपद और चतुष्पद के लिए अन्न प्रदान कर। ^AI

(ആദിത്യനില്‍ മൂന്നാമത്തേത് അഫ്സ്വാസി ആയിരുന്നു; അതിനാല്‍ അവന്‍ അതിനെ സ്വായത്തമാക്കി. അത് പ്രാപിക്കപ്പെടേണ്ടതാണ്. രേതസ്സ്, അഗ്നി, ഒരോന്നും ഈ ഹവിസ്സുകളെ നിര്‍വപിക്കണം. പ്രത്യവരോഹണം ചെയ്യുന്നു. അധ്വര്യു ദാനം ചെയ്യുന്നു; ഒന്ന് ദാനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്.) (അഷ്ടകം 6) അനുവാകം 7 - ആധാനമന്ത്രങ്ങള്‍. ഘര്‍മം ശിരസ്സ്; അത് ഈ അഗ്നിയാണ്. പശുക്കളോടുകൂടി പ്രിയനായിത്തീരട്ടെ. സന്താനത്തിനും പുത്രനും രക്ഷ നല്‍കേണമേ. വാതം പ്രാണന്‍; അത് ഈ അഗ്നിയാണ്. പശുക്കളോടുകൂടി പ്രിയനായിത്തീരട്ടെ. സന്താനത്തിനും പുത്രനും മധുരമായ ആഹാരം പാകം ചെയ്യേണമേ. അറിവുള്ളവനേ, കിഴക്കുദിക്കിനെ അനുസരിച്ച് മുന്നോട്ടു പോകുക. അഗ്നേ, അഗ്നിയുടെ മുന്നില്‍ അഗ്നിയായി ഇവിടെ ഭവിക്കുക. എല്ലാ ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിളങ്ങേണമേ. ഞങ്ങള്‍ക്ക് ഇരുകാലികള്‍ക്കും നാലുകാലികള്‍ക്കും ഊര്‍ജ്ജം നല്‍കേണമേ. ^AI

Anuvaka 57

अ॒र्कश्चक्षु॒-स्तद॒सौ सूर्य॒स्तद॒यम॒ग्निः । सम्प्रि॑यः प॒शुभि॑-र्भुवत् । य-त्ते॑ शुक्र शु॒क्रं-वँर्चः॑ शु॒क्रा त॒नूः । शु॒क्र-ञ्ज्योति॒रज॑स्रम् । तेन॑ मे दीदिहि॒ तेन॒ त्वा-ऽऽद॑धे । अ॒ग्निना᳚-ऽग्ने॒ ब्रह्म॑णा ॥ आ॒न॒शे व्या॑नशे॒ सर्व॒मायु॒-र्व्या॑नशे ॥ ये ते॑ अग्ने शि॒वे त॒नुवौ᳚ । वि॒राट् च॑ स्व॒राट् च॑ । ते मा वि॑शता॒-न्ते मा॑ जिन्वताम् ॥ 57 ॥

a॒rkaścakṣu॒-stada॒sau sūrya॒stada॒yama॒gniḥ | sampri̭yaḥ pa॒śubhi̭-rbhuvat | ya-ttḙ śukra śu॒kraṃ-va~rcaḥ̭ śu॒krā ta॒nūḥ | śu॒kra-ñjyoti॒raja̭sram | tena̭ me dīdihi॒ tena॒ tvā-''da̭dhe | a॒gninā᳚-'gne॒ brahma̭ṇā || ā॒na॒śe vyā̭naśe॒ sarva॒māyu॒-rvyā̭naśe || ye tḙ agne śi॒ve ta॒nuvau᳚ | vi॒rāṭ ca̭ sva॒rāṭ ca̭ | te mā vi̭śatā॒-nte mā̭ jinvatām || 57 ||

अर्क (सूर्य) उसका नेत्र है, वह यह अग्नि है। वह पशुओं के साथ प्रिय हो। हे शुक्र, जो तेरा शुक्र वर्च (तेज) है, शुक्र शरीर है, शुक्र अजस्र ज्योति है, उससे मुझे प्रकाशित कर, उससे मैं तुझे स्थापित करता हूँ। अग्नि के द्वारा, हे अग्नि, ब्रह्म के द्वारा। उसने प्राप्त किया, सब आयु को प्राप्त किया। हे अग्नि, जो तेरे शिव (कल्याणकारी) शरीर हैं - विराट और स्वराट - वे मुझमें प्रवेश करें, वे मुझे प्रसन्न करें। ^AI

അര്‍ക്കന്‍ കണ്ണാണ്; അത് അസൗ എന്ന സൂര്യനാണ്; അത് ഈ അഗ്നിയാണ്. പശുക്കളോടുകൂടി പ്രിയനായിത്തീരട്ടെ. ശുക്രനേ, നിന്റെ ശുക്രമായ തേജസ്സും ശുക്രമായ ശരീരവും ശുക്രമായ അജസ്രമായ ജ്യോതിസ്സും എന്താണോ, അതിനാല്‍ എനിക്കുവേണ്ടി പ്രകാശിക്കേണമേ; അതിനാല്‍ ഞാന്‍ നിന്നെ ആധാനം ചെയ്യുന്നു. അഗ്നിയാലും ബ്രഹ്മത്താലും അഗ്നേ, നീ പ്രാപിച്ചു; എല്ലാ ആയുസ്സും വ്യാപിച്ചു നേടി. അഗ്നേ, നിനക്കുള്ള ശിവമായ ശരീരങ്ങള്‍ വിരാട്ടും സ്വരാട്ടും ആകുന്നു; അവ എന്നെ പ്രവേശിക്കട്ടെ; അവ എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. ^AI

Anuvaka 58

ये ते॑ अग्ने शि॒वे त॒नुवौ᳚ । स॒म्राट् चा॑भि॒भूश्च॑ । ते मा वि॑शता॒-न्ते मा॑ जिन्वताम् । ये ते॑ अग्ने शि॒वे त॒नुवौ᳚ । वि॒भूश्च॑ परि॒भूश्च॑ । ते मा वि॑शता॒-न्ते मा॑ जिन्वताम् । ये ते॑ अग्ने शि॒वे त॒नुवौ᳚ । प्र॒भ्वी च॒ प्रभू॑तिश्च । ते मा वि॑शता॒-न्ते मा॑ जिन्वताम् । यास्ते॑ अग्ने शि॒वास्त॒नुवः॑ । ताभि॒स्त्वा ऽऽद॑धे ॥ यास्ते॑ अग्ने घो॒रास्त॒नुवः॑ । ताभि॑र॒मु-ङ्ग॑च्छ ॥ 58 ॥

ye tḙ agne śi॒ve ta॒nuvau᳚ | sa॒mrāṭ cā̭bhi॒bhūśca̭ | te mā vi̭śatā॒-nte mā̭ jinvatām | ye tḙ agne śi॒ve ta॒nuvau᳚ | vi॒bhūśca̭ pari॒bhūśca̭ | te mā vi̭śatā॒-nte mā̭ jinvatām | ye tḙ agne śi॒ve ta॒nuvau᳚ | pra॒bhvī ca॒ prabhṷ̄tiśca | te mā vi̭śatā॒-nte mā̭ jinvatām | yāstḙ agne śi॒vāsta॒nuvaḥ̭ | tābhi॒stvā ''da̭dhe || yāstḙ agne gho॒rāsta॒nuvaḥ̭ | tābhi̭ra॒mu-ṅga̭ccha || 58 ||

हे अग्नि, जो तेरे शिव शरीर हैं - सम्राट और अभिभू - वे मुझमें प्रवेश करें, वे मुझे प्रसन्न करें। हे अग्नि, जो तेरे शिव शरीर हैं - विभु और परिभू - वे मुझमें प्रवेश करें, वे मुझे प्रसन्न करें। हे अग्नि, जो तेरे शिव शरीर हैं - प्रभ्वी और प्रभूति - वे मुझमें प्रवेश करें, वे मुझे प्रसन्न करें। हे अग्नि, जो तेरे शिव शरीर हैं, उनके द्वारा मैं तुझे स्थापित करता हूँ। हे अग्नि, जो तेरे घोर शरीर हैं, उनके द्वारा उस (परमात्मा) को प्राप्त कर। ^AI

അഗ്നേ, നിനക്കുള്ള ശിവമായ ശരീരങ്ങള്‍ സമ്രാട്ടും അഭിഭൂവും ആകുന്നു; അവ എന്നെ പ്രവേശിക്കട്ടെ; അവ എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. അഗ്നേ, നിനക്കുള്ള ശിവമായ ശരീരങ്ങള്‍ വിഭൂവും പരിഭൂവും ആകുന്നു; അവ എന്നെ പ്രവേശിക്കട്ടെ; അവ എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. അഗ്നേ, നിനക്കുള്ള ശിവമായ ശരീരങ്ങള്‍ പ്രഭ്വിയും പ്രഭൂതിയും ആകുന്നു; അവ എന്നെ പ്രവേശിക്കട്ടെ; അവ എന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കട്ടെ. അഗ്നേ, നിനക്കുള്ള ശിവമായ ശരീരങ്ങള്‍ ഏതൊക്കെയോ, അവയാല്‍ ഞാന്‍ നിന്നെ ആധാനം ചെയ്യുന്നു. അഗ്നേ, നിനക്കുള്ള ഘോരമായ ശരീരങ്ങള്‍ ഏതൊക്കെയോ, അവയാല്‍ അവിടേക്ക് പോകുക. ^AI

(चतु॑ष्पदे - जिन्वतां - त॒नुव॒ स्त्रीणि॑ च ) (अ. 7)

Anuvaka 59

अनुवाकं 8 - एतद्ब्राह्मणं
इ॒मे वा ए॒ते लो॒का अ॒ग्नयः॑ । ते यदव्या॑वृत्ता आधी॒येरन्न्॑ । शो॒चये॑यु॒-र्यज॑मानम् । घ॒र्म-श्शिर॒ इति॒ गार्ह॑पत्य॒-माद॑धाति । वातः॑ प्रा॒ण इत्य॑न्वाहार्य॒-पच॑नम् । अ॒र्क-श्चक्षु॒रित्या॑-हव॒नीय᳚म् । तेनै॒वैना॒न् व्याव॑र्तयति । तथा॒ न शो॑चयन्ति॒ यज॑मानम् ॥ र॒थ॒न्त॒र-म॒भिगा॑यते॒ गार्ह॑पत्य आधी॒यमा॑ने । राथ॑न्तरो॒ वा अ॒यं-लोँ॒कः ॥ 59 ॥

anuvākaṃ 8 - etadbrāhmaṇaṃ
i॒me vā e॒te lo॒kā a॒gnayaḥ̭ | te yadavyā̭vṛttā ādhī॒yeranṋ | śo॒cayḙyu॒-ryaja̭mānam | gha॒rma-śśira॒ iti॒ gārha̭patya॒-māda̭dhāti | vātaḥ̭ prā॒ṇa itya̭nvāhārya॒-paca̭nam | a॒rka-ścakṣu॒rityā̭-hava॒nīya᳚m | tenai॒vainā॒n vyāva̭rtayati | tathā॒ na śo̭cayanti॒ yaja̭mānam || ra॒tha॒nta॒ra-ma॒bhigā̭yate॒ gārha̭patya ādhī॒yamā̭ne | rātha̭ntaro॒ vā a॒yaṃ-lo~॒kaḥ || 59 ||

अनुवाक 8 — यह ब्राह्मण है। ये ही तीनों लोक अग्नि हैं। यदि इन्हें बिना घुमाए (बिना क्रम बदले) स्थापित किया जाए, तो वे यजमान को जला देंगे। 'घर्म ही शिर है' — इस मंत्र से गार्हपत्य अग्नि की स्थापना करता है। 'वायु ही प्राण है' — इस मंत्र से अन्वाहार्यपचन (दक्षिणाग्नि) की स्थापना करता है। 'अर्क ही चक्षु है' — इस मंत्र से आहवनीय की स्थापना करता है। इसी प्रकार वह इन अग्नियों का क्रम घुमा देता है। तब वे यजमान को नहीं जलाते। गार्हपत्य की स्थापना होते समय रथंतर साम का गान किया जाता है। यह लोक राथंतर है। ^AI

അനുവാകം 8 - ഈ ബ്രാഹ്മണം ഈ ലോകങ്ങൾ തന്നെ അഗ്നികളാകുന്നു. അവ വ്യാവൃത്തമല്ലാതെ (അകലത്തിലല്ലാതെ) സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടാൽ യജമാനനെ ദഹിപ്പിക്കും. 'ഘർമഃ ശിരഃ' എന്ന മന്ത്രത്താൽ ഗാർഹപത്യാഗ്നി സ്ഥാപിക്കുന്നു. 'വാതഃ പ്രാണഃ' എന്നതിനാൽ അന്വാഹാര്യപചനം. 'അർകഃ ചക്ഷുഃ' എന്നതിനാൽ ആഹവനീയം. അതിനാൽ അവയെ വേർതിരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ അവ യജമാനനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഗാർഹപത്യം സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ രഥന്തരം ഗാനം ചെയ്യുന്നു. ഈ ലോകം രാഥന്തരമാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 60

अ॒स्मिन्ने॒वैनं॑-लोँ॒के प्रति॑ष्ठित॒-माध॑त्ते । वा॒म॒दे॒व्य-म॒भिगा॑यत उद्ध्रि॒यमा॑णे । अ॒न्तरि॑क्षं॒-वैँ वा॑मदे॒व्यम् । अ॒न्तरि॑क्ष ए॒वैन॒-म्प्रति॑ष्ठित॒-माध॑त्ते । अथो॒ शान्ति॒-र्वै वा॑मदे॒व्यम् । शा॒न्तमे॒वैन॑-म्पश॒व्य॑मुद्ध॑रते । बृ॒हद॒भिगा॑यत आहव॒नीय॑ आधी॒यमा॑ने । बार्ह॑तो॒ वा अ॒सौ लो॒कः । अ॒मुष्मि॑न्ने॒वैनं॑-लोँ॒के प्रति॑ष्ठित॒-माध॑त्ते ॥ प्र॒जाप॑ति-र॒ग्नि-म॑सृजत ॥ 60 ॥

a॒sminne॒vainaṃ̭-lo~॒ke prati̭ṣṭhita॒-mādha̭tte | vā॒ma॒de॒vya-ma॒bhigā̭yata uddhri॒yamā̭ṇe | a॒ntari̭kṣaṃ॒-vai~ vā̭made॒vyam | a॒ntari̭kṣa e॒vaina॒-mprati̭ṣṭhita॒-mādha̭tte | atho॒ śānti॒-rvai vā̭made॒vyam | śā॒ntame॒vaina̭-mpaśa॒vya̭muddha̭rate | bṛ॒hada॒bhigā̭yata āhava॒nīya̭ ādhī॒yamā̭ne | bārha̭to॒ vā a॒sau lo॒kaḥ | a॒muṣmi̭nne॒vainaṃ̭-lo~॒ke prati̭ṣṭhita॒-mādha̭tte || pra॒jāpa̭ti-ra॒gni-ma̭sṛjata || 60 ||

इसी लोक में उसे प्रतिष्ठित करके स्थापित करता है। उद्धरण (ऊपर उठाने) के समय वामदेव्य साम का गान किया जाता है। वामदेव्य अंतरिक्ष है। अंतरिक्ष में ही उसे प्रतिष्ठित करके स्थापित करता है। और वामदेव्य शांति है। शांत ही पशुयुक्त उसे उठाता है। आहवनीय की स्थापना होते समय बृहत् साम का गान किया जाता है। वह लोक बार्हत है। उसी परलोक में उसे प्रतिष्ठित करके स्थापित करता है। प्रजापति ने अग्नि को उत्पन्न किया। ^AI

ഈ ലോകത്തിൽ തന്നെ അവനെ പ്രതിഷ്ഠിതനായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഉദ്ധരിക്കുമ്പോൾ വാമദേവ്യം ഗാനം ചെയ്യുന്നു. അന്തരിക്ഷം വാമദേവ്യമാകുന്നു. അന്തരിക്ഷത്തിൽ തന്നെ അവനെ പ്രതിഷ്ഠിതനായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ശാന്തി വാമദേവ്യമാകുന്നു. ശാന്തനായ പശുവിനെപ്പോലെ അവനെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു. ആഹവനീയം സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ ബൃഹത് ഗാനം ചെയ്യുന്നു. ആ ലോകം ബാർഹതമാകുന്നു. ആ ലോകത്തിൽ തന്നെ അവനെ പ്രതിഷ്ഠിതനായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. പ്രജാപതി അഗ്നിയെ സൃഷ്ടിച്ചു. ^AI

Anuvaka 61

सो-ऽश्वो॒ वारो॑ भू॒त्वा परां॑ऐत् । तं-वाँ॑रव॒न्तीये॑नावारयत ।त-द्वा॑रव॒न्तीय॑स्य वारवन्तीय॒त्वम् । श्यै॒तेन॑ श्ये॒ती अ॑कुरुत ।तच्छ्यै॒तस्य॑ श्यैत॒त्वम् । य-द्वा॑रव॒न्तीय॑-मभि॒गाय॑ते । वा॒र॒यि॒त्वैवैन॒-म्प्रति॑ष्ठित॒-माध॑त्ते । श्यै॒तेन॑ श्ये॒ती कु॑रुते ॥ घ॒र्म-श्शिर॒ इति॒ गार्ह॑पत्य॒-माद॑धाति । सशी॑र्षाण-मे॒वैन॒-माध॑त्ते ॥ 61 ॥

so-'śvo॒ vāro̭ bhū॒tvā parāṃ̭ait | taṃ-vā~̭rava॒ntīyḙnāvārayata |ta-dvā̭rava॒ntīya̭sya vāravantīya॒tvam | śyai॒tena̭ śye॒tī a̭kuruta |tacchyai॒tasya̭ śyaita॒tvam | ya-dvā̭rava॒ntīya̭-mabhi॒gāya̭te | vā॒ra॒yi॒tvaivaina॒-mprati̭ṣṭhita॒-mādha̭tte | śyai॒tena̭ śye॒tī kṷrute || gha॒rma-śśira॒ iti॒ gārha̭patya॒-māda̭dhāti | saśī̭rṣāṇa-me॒vaina॒-mādha̭tte || 61 ||

वह अश्व रूप होकर वार (जल) बनकर दूर चला गया। वारवंती ऋचा से उसे रोका। इसी से वारवंतीय साम का वारवंतीय होना है। श्यैत साम से श्यैत (श्वेत) किया। इसी से श्यैत का श्यैतत्व है। जो वारवंतीय साम का गान किया जाता है, उससे उसे रोककर ही प्रतिष्ठित करके स्थापित करता है। श्यैत से श्यैत (श्वेत) करता है। 'घर्म ही शिर है' — इस मंत्र से गार्हपत्य की स्थापना करता है। सिर सहित ही उसे स्थापित करता है। ^AI

അവൻ കുതിരയായി വാരനായി ദൂരേക്ക് പോയി. വാരവന്തീയം കൊണ്ട് അവനെ തടഞ്ഞു. അതുകൊണ്ടാണ് വാരവന്തീയത്തിന് വാരവന്തീയത്വം. ശ്യൈതം കൊണ്ട് ശ്യേതിയെ (വെളുപ്പിനെ) ഉണ്ടാക്കി. അതുകൊണ്ടാണ് ശ്യൈതത്തിന് ശ്യൈതത്വം. വാരവന്തീയം ഗാനം ചെയ്യുമ്പോൾ അവനെ തടഞ്ഞ് പ്രതിഷ്ഠിതനായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ശ്യൈതം കൊണ്ട് ശ്യേതിയെ ഉണ്ടാക്കുന്നു. 'ഘർമഃ ശിരഃ' എന്നതിനാൽ ഗാർഹപത്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ശിരസ്സോടുകൂടിയവനായി അവനെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 62

उपै॑न॒मुत्त॑रो य॒ज्ञो न॑मति ॥ रु॒द्रो वा ए॒षः । यद॒ग्निः । स आ॑धी॒यमा॑न ईश्व॒रो यज॑मानस्य प॒शून् हिग्ंसि॑तोः । स-म्प्रि॑यः प॒शुभि॑-र्भुव॒दित्या॑ह । प॒शुभि॑रे॒वैन॒ग्ं॒ सम्प्रि॑य-ङ्करोति । प॒शू॒ना-महिग्ं॑सायै ॥ छ॒र्दिस्तो॒काय॒ तन॑याय य॒च्छेत्या॑ह ।आ॒शिष॑मे॒वैता-माशा᳚स्ते ॥ वातः॑ प्रा॒ण इत्य॑न्वाहार्य॒-पच॑नम् ॥ 62 ॥

upai̭na॒mutta̭ro ya॒jño na̭mati || ru॒dro vā e॒ṣaḥ | yada॒gniḥ | sa ā̭dhī॒yamā̭na īśva॒ro yaja̭mānasya pa॒śūn higṃsi̭toḥ | sa-mpri̭yaḥ pa॒śubhi̭-rbhuva॒dityā̭ha | pa॒śubhi̭re॒vaina॒gṃ॒ sampri̭ya-ṅkaroti | pa॒śū॒nā-mahigṃ̭sāyai || cha॒rdisto॒kāya॒ tana̭yāya ya॒cchetyā̭ha |ā॒śiṣa̭me॒vaitā-māśā᳚ste || vātaḥ̭ prā॒ṇa itya̭nvāhārya॒-paca̭nam || 62 ||

उत्तर का यज्ञ उसके पास झुकता है। वह अग्नि निश्चय ही रुद्र है। वह स्थापित किया जाता हुआ यजमान के पशुओं को हिंसित करने में समर्थ है। 'वह पशुओं के साथ प्रिय हो' — ऐसा कहता है। पशुओं के साथ ही उसे प्रिय करता है। पशुओं की अहिंसा के लिए। 'छर्दि (आवरण) पुत्र-पौत्रों को दो' — ऐसा कहता है। इस आशीर्वाद की ही वह आशा करता है। 'वायु ही प्राण है' — इस मंत्र से अन्वाहार्यपचन (दक्षिणाग्नि) की स्थापना करता है। ^AI

ഉത്തരയജ്ഞം അവനെ നമസ്കരിക്കുന്നു. അഗ്നിയായ ഇവൻ രുദ്രൻ തന്നെ. സ്ഥാപിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവൻ യജമാനന്റെ പശുക്കളെ ഹിംസിക്കാൻ ശക്തനാണ്. 'പശുക്കളോട് പ്രിയനാകട്ടെ' എന്ന് പറയുന്നു. പശുക്കളോട് അവനെ പ്രിയനാക്കുന്നു. പശുക്കളെ ഹിംസിക്കാതിരിക്കാൻ. 'ഛർദിസ് പുത്രനും പൗത്രനും നൽകട്ടെ' എന്ന് പറയുന്നു. ഈ ആശീർവാദം തന്നെ ആശംസിക്കുന്നു. 'വാതഃ പ്രാണഃ' എന്നതിനാൽ അന്വാഹാര്യപചനം. ^AI

Anuvaka 63

सप्रा॑ण-मे॒वैन॒-माध॑त्ते ॥ स्व॒दि॒त-न्तो॒काय॒ तन॑याय पि॒तु-म्प॒चेत्या॑ह । अन्न॑मे॒वास्मै᳚ स्वदयति ॥ प्राची॒मनु॑ प्र॒दिश॒-म्प्रेहि॑ वि॒द्वानित्या॑ह । विभ॑क्तिरे॒वैन॑यो॒स्सा । अथो॒ नाना॑ वीर्यावे॒वैनौ॑ कुरुते ॥ ऊर्ज॑-न्नो धेहि द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पद॒ इत्या॑ह । आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा᳚स्ते ॥ अ॒र्क-श्चक्षु॒रित्या॑-हव॒नीय᳚म् । अ॒र्को वै दे॒वाना॒मन्न᳚म् ॥ 63 ॥

saprā̭ṇa-me॒vaina॒-mādha̭tte || sva॒di॒ta-nto॒kāya॒ tana̭yāya pi॒tu-mpa॒cetyā̭ha | anna̭me॒vāsmai᳚ svadayati || prācī॒manṷ pra॒diśa॒-mprehi̭ vi॒dvānityā̭ha | vibha̭ktire॒vaina̭yo॒ssā | atho॒ nānā̭ vīryāve॒vainaṷ kurute || ūrja̭-nno dhehi dvi॒pade॒ catṷṣpada॒ ityā̭ha | ā॒śiṣa̭me॒vaitāmāśā᳚ste || a॒rka-ścakṣu॒rityā̭-hava॒nīya᳚m | a॒rko vai de॒vānā॒manna᳚m || 63 ||

उसे प्राणों के साथ ही स्थापित कर लेता है। 'स्वादितं तोकाय तनयाय पितुं पच' इस मंत्र को कहता है। इससे वह उसके लिए अन्न को स्वादिष्ट बना देता है। 'प्राचीमनु प्रदिशं प्रेहि विद्वान्' इस मंत्र को कहता है। यह उन दोनों का विभाजन है। और फिर वह उन दोनों को भिन्न-भिन्न सामर्थ्य वाले बना देता है। 'ऊर्जं नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे' इस मंत्र को कहता है। इससे वह यही आशीर्वाद माँगता है। 'अर्कश्चक्षुः' यह आहवनीय अग्नि के लिए है। अर्क अर्थात् देवताओं का अन्न है। ^AI

പ്രാണനോടുകൂടിയവനായിത്തന്നെ അവനെ സ്വീകരിക്കുന്നു. 'പിതാവിനെപ്പോലെ സ്വാദുള്ളതായി പുത്രനും പൗത്രനും വേണ്ടി പാകം ചെയ്യുന്നു' എന്നു പറയുന്നു. അന്നത്തെത്തന്നെ അവനു സ്വാദുള്ളതാക്കുന്നു. 'അറിവുള്ളവനേ, കിഴക്കുദിക്കിനെ അനുസരിച്ച് മുന്നോട്ടു പോകൂ' എന്നു പറയുന്നു. അവ രണ്ടിന്റെയും വിഭജനം അതുതന്നെ. അപ്പോൾ അവയെ വേറിട്ട വീര്യമുള്ളവയാക്കുന്നു. 'ഞങ്ങൾക്ക് ഇരുകാലികൾക്കും നാലുകാലികൾക്കും ഊർജ്ജം നൽകൂ' എന്നു പറയുന്നു. ഈ ആശീർവാദത്തെത്തന്നെ ആശിക്കുന്നു. 'അർക്കൻ കണ്ണാണ്' എന്ന് ആഹവനീയത്തിൽ പറയുന്നു. അർക്കൻ ദേവന്മാരുടെ അന്നമാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 64

अन्न॑मे॒वाव॑ रुन्धे ॥ तेन॑ मे दीदि॒हीत्या॑ह । समि॑न्ध ए॒वैन᳚म् ॥ आ॒न॒शे व्या॑नश॒ इति॒ त्रिरुदि॑ङ्गयति । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । ए॒ष्वे॑वैनं॑-लोँ॒केषु॒ प्रति॑ष्ठित॒-माध॑त्ते ॥ तत्-तथा॒ न का॒र्य᳚म् । वीङ्गि॑त॒म प्र॑तिष्ठित॒-माद॑धीत । उ॒द्धृत्यै॒-वाधाया॑-भि॒मन्त्रियः॑ । अवी᳚ङ्गित-मे॒वैन॒-म्प्रति॑ष्ठित॒-माध॑त्ते ॥ वि॒राट् च॑ स्व॒राट् च॒ यास्ते॑ अग्ने शि॒वास्त॒नुव॒-स्ताभि॒स्त्वा ऽऽद॑ध॒ इत्या॑ह । ए॒ता वा अ॒ग्ने-श्शि॒वास्त॒नुवः॑ । ताभि॑रे॒वैन॒ग्ं॒ सम॑र्धयति ॥ यास्ते॑ अग्ने घो॒रास्त॒नुव॒ स्ताभि॑र॒मु-ङ्ग॒च्छेति॑ ब्रूया॒द्य-न्द्वि॒ष्यात् । ताभि॑रे॒वैन॒-म्परा॑भावयति ॥ 64 ॥

anna̭me॒vāva̭ rundhe || tena̭ me dīdi॒hītyā̭ha | sami̭ndha e॒vaina᳚m || ā॒na॒śe vyā̭naśa॒ iti॒ trirudi̭ṅgayati | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | e॒ṣvḙvainaṃ̭-lo~॒keṣu॒ prati̭ṣṭhita॒-mādha̭tte || tat-tathā॒ na kā॒rya᳚m | vīṅgi̭ta॒ma pra̭tiṣṭhita॒-māda̭dhīta | u॒ddhṛtyai॒-vādhāyā̭-bhi॒mantriyaḥ̭ | avī᳚ṅgita-me॒vaina॒-mprati̭ṣṭhita॒-mādha̭tte || vi॒rāṭ ca̭ sva॒rāṭ ca॒ yāstḙ agne śi॒vāsta॒nuva॒-stābhi॒stvā ''da̭dha॒ ityā̭ha | e॒tā vā a॒gne-śśi॒vāsta॒nuvaḥ̭ | tābhi̭re॒vaina॒gṃ॒ sama̭rdhayati || yāstḙ agne gho॒rāsta॒nuva॒ stābhi̭ra॒mu-ṅga॒ccheti̭ brūyā॒dya-ndvi॒ṣyāt | tābhi̭re॒vaina॒-mparā̭bhāvayati || 64 ||

वह अन्न को ही प्राप्त कर लेता है। 'तेन मे दीदिहि' इस मंत्र को कहता है। इससे वह उसे प्रज्वलित करता है। 'आनशे व्यानशे' इस मंत्र को तीन बार ऊपर उठाता है। ये तीन लोक हैं। इन्हीं लोकों में उसे प्रतिष्ठित करके स्थापित करता है। वैसा नहीं करना चाहिए। संकेत से प्रतिष्ठित को स्थापित न करे। उठाकर ही स्थापित करके अभिमंत्रित करे। संकेतरहित ही उसे प्रतिष्ठित करके स्थापित करता है। 'विराट् च स्वराट् च यास्ते अग्ने शिवास्तनुवस्ताभिस्त्वा आदधे' इस मंत्र को कहता है। ये अग्नि की शिव (कल्याणकारी) तनुएँ हैं। इन्हीं से वह उसे समृद्ध करता है। 'यास्ते अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिरमुं गच्छ' यह उसे कहना चाहिए जिससे वह द्वेष करता हो। इन्हीं से वह उसे पराभूत कर देता है। ^AI

അന്നത്തെത്തന്നെ നേടുന്നു. 'അതിനാൽ എനിക്കു പ്രകാശിക്കൂ' എന്നു പറയുന്നു. അവനെത്തന്നെ ജ്വലിപ്പിക്കുന്നു. 'ആനശേ വ്യാനശേ' എന്നു മൂന്നുപ്രാവശ്യം ഉദിങ്ഗനം ചെയ്യുന്നു. ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങൾ. ഈ ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെ അവനെ പ്രതിഷ്ഠിതനായി സ്വീകരിക്കുന്നു. അത് അങ്ങനെ ചെയ്യരുത്. ഉദിങ്ഗിതത്തെ പ്രതിഷ്ഠിതമായി സ്വീകരിക്കരുത്. ഉദ്ധരിച്ചതിനുശേഷം സ്ഥാപിച്ച് അഭിമന്ത്രണം ചെയ്യണം. ഉദിങ്ഗിതമല്ലാത്തവനെത്തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിതനായി സ്വീകരിക്കുന്നു. 'വിരാട്ടും സ്വരാട്ടും ആയ അഗ്നേ, നിന്റെ ശിവമായ തനുക്കൾ ഏതൊക്കെയോ, അവയാൽ നിന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു' എന്നു പറയുന്നു. അഗ്നിയുടെ ശിവമായ തനുക്കൾ ഇവയാകുന്നു. അവയാൽത്തന്നെ അവനെ സമൃദ്ധനാക്കുന്നു. 'അഗ്നേ, നിന്റെ ഘോരമായ തനുക്കൾ ഏതൊക്കെയോ, അവയാൽ അവിടേക്കു പോകൂ' എന്ന് ആരെയെങ്കിലും ദ്വേഷിക്കുന്നെങ്കിൽ പറയണം. അവയാൽത്തന്നെ അവനെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 65

(लो॒को॑ - ऽसृजतैन॒ - माध॑त्ते - ऽन्वाहार्य॒पच॑नं - दे॒वाना॒मन्न॑ - मेन॒-म्प्रति॑ष्ठित॒माध॑त्ते॒ पञ्च॑ च) (अ. 8)
अनुवाकं 9 - ब्रह्मौदनम्
श॒मी॒ग॒र्भाद॒ग्नि-म्म॑न्थति । ए॒षा वा अ॒ग्ने-र्य॒ज्ञिया॑ त॒नूः । तामे॒वास्मै॑ जनयति ॥ अदि॑तिः पु॒त्रका॑मा । सा॒द्ध्येभ्यो॑ दे॒वेभ्यो᳚ ब्रह्मौद॒न-म॑पचत् । तस्या॑ उ॒च्छेष॑ण-मददुः । त-त्प्राश्ञा᳚त् । सा रेतो॑-ऽधत्त । तस्यै॑ धा॒ता चा᳚र्य॒मा चा॑जायेताम् । सा द्वि॒तीय॑-मपचत् ॥ 65 ॥

(lo॒ko̭ - 'sṛjataina॒ - mādha̭tte - 'nvāhārya॒paca̭naṃ - de॒vānā॒manna̭ - mena॒-mprati̭ṣṭhita॒mādha̭tte॒ pañca̭ ca) (a. 8)
anuvākaṃ 9 - brahmaudanam
śa॒mī॒ga॒rbhāda॒gni-mma̭nthati | e॒ṣā vā a॒gne-rya॒jñiyā̭ ta॒nūḥ | tāme॒vāsmai̭ janayati || adi̭tiḥ pu॒trakā̭mā | sā॒ddhyebhyo̭ de॒vebhyo᳚ brahmauda॒na-ma̭pacat | tasyā̭ u॒ccheṣa̭ṇa-madaduḥ | ta-tprāśñā᳚t | sā reto̭-'dhatta | tasyai̭ dhā॒tā cā᳚rya॒mā cā̭jāyetām | sā dvi॒tīya̭-mapacat || 65 ||

(लोक ने इसे रचा, उसे स्थापित करता है, अन्वाहार्यपचन को, देवताओं के अन्न को, इसे प्रतिष्ठित करके स्थापित करता है, और पाँच) (अध्याय 8) अनुवाक 9 - ब्रह्मौदन। शमीगर्भ से अग्नि मथता है। यह अग्नि की यज्ञीय तनु है। उसी को वह उसके लिए उत्पन्न करता है। अदिति पुत्रकामा थी। उसने साध्य देवताओं के लिए ब्रह्मौदन पकाया। उसके उच्छेषण (बचे हुए भाग) को उन्होंने दिया। उसे उसने खाया। उसने रेत (वीर्य) धारण किया। उससे धाता और अर्यमा उत्पन्न हुए। उसने दूसरा पकाया। ^AI

(ലോകനെ സൃഷ്ടിച്ച് അവനെ സ്വീകരിക്കുന്നു; അന്വാഹാര്യപചനം ദേവന്മാരുടെ അന്നം; അവനെ പ്രതിഷ്ഠിതനായി സ്വീകരിക്കുന്നു; അഞ്ചും) (അഷ്ടകം 8) അനുവാകം 9 - ബ്രഹ്മൗദനം. ശമീഗർഭത്തിൽനിന്ന് അഗ്നിയെ കടഞ്ഞെടുക്കുന്നു. ഇത് അഗ്നിയുടെ യജ്ഞയോഗ്യമായ തനുവാകുന്നു. അതിനെത്തന്നെ അവനുവേണ്ടി ജനിപ്പിക്കുന്നു. അദിതി പുത്രകാമയായിരുന്നു. അവൾ സാധ്യദേവന്മാർക്കുവേണ്ടി ബ്രഹ്മൗദനം പാകം ചെയ്തു. അവൾക്ക് അതിന്റെ ശിഷ്ടം നൽകി. അത് അവൾ ഭക്ഷിച്ചു. അവൾ ബീജം ധരിച്ചു. അവൾക്ക് ധാതാവും അര്യമാവും ജനിച്ചു. അവൾ രണ്ടാമത്തേത് പാകം ചെയ്തു. ^AI

Anuvaka 66

तस्या॑ उ॒च्छेष॑ण-मददुः । त-त्प्राश्ञा᳚त् । सा रेतो॑-ऽधत्त । तस्यै॑ मि॒त्रश्च॒ वरु॑णश्चाजायेताम् । सा तृ॒तीय॑-मपचत् । तस्या॑ उ॒च्छेष॑ण-मददुः । त-त्प्राश्ञा᳚त् । सा रेतो॑-ऽधत्त । तस्या॒ अग्ंश॑श्च॒ भग॑श्चाजायेताम् । सा च॑तु॒र्थ-म॑पचत् ॥ 66 ॥

tasyā̭ u॒ccheṣa̭ṇa-madaduḥ | ta-tprāśñā᳚t | sā reto̭-'dhatta | tasyai̭ mi॒traśca॒ varṷṇaścājāyetām | sā tṛ॒tīya̭-mapacat | tasyā̭ u॒ccheṣa̭ṇa-madaduḥ | ta-tprāśñā᳚t | sā reto̭-'dhatta | tasyā॒ agṃśa̭śca॒ bhaga̭ścājāyetām | sā ca̭tu॒rtha-ma̭pacat || 66 ||

उसके उच्छेषण को उन्होंने दिया। उसे उसने खाया। उसने रेत धारण किया। उससे मित्र और वरुण उत्पन्न हुए। उसने तीसरा पकाया। उसके उच्छेषण को उन्होंने दिया। उसे उसने खाया। उसने रेत धारण किया। उससे अंश और भग उत्पन्न हुए। उसने चौथा पकाया। ^AI

അവൾക്ക് അതിന്റെ ശിഷ്ടം നൽകി. അത് അവൾ ഭക്ഷിച്ചു. അവൾ ബീജം ധരിച്ചു. അവൾക്ക് മിത്രനും വരുണനും ജനിച്ചു. അവൾ മൂന്നാമത്തേത് പാകം ചെയ്തു. അവൾക്ക് അതിന്റെ ശിഷ്ടം നൽകി. അത് അവൾ ഭക്ഷിച്ചു. അവൾ ബീജം ധരിച്ചു. അവൾക്ക് അംശുവും ഭഗനും ജനിച്ചു. അവൾ നാലാമത്തേത് പാകം ചെയ്തു. ^AI

Anuvaka 67

तस्या॑ उ॒च्छेष॑ण-मददुः । त-त्प्राश्ञा᳚त् । सा रेतो॑-ऽधत्त । तस्या॒ इन्द्र॑श्च॒ विव॑स्वाग्श्चा-जायेताम् । ब्र॒ह्मौ॒द॒न-म्प॑चति । रेत॑ ए॒व त-द्द॑धाति ॥ प्राश्ञ॑न्ति ब्राह्म॒णा ओ॑द॒नम् ॥ यदाज्य॑-मु॒च्छिष्य॑ते । तेन॑ स॒मिधो॒-ऽभ्यज्याद॑धाति । उ॒च्छेष॑णा॒द्वा अदि॑ती॒ रेतो॑-ऽधत्त ॥ 67 ॥

tasyā̭ u॒ccheṣa̭ṇa-madaduḥ | ta-tprāśñā᳚t | sā reto̭-'dhatta | tasyā॒ indra̭śca॒ viva̭svāgścā-jāyetām | bra॒hmau॒da॒na-mpa̭cati | reta̭ e॒va ta-dda̭dhāti || prāśña̭nti brāhma॒ṇā o̭da॒nam || yadājya̭-mu॒cchiṣya̭te | tena̭ sa॒midho॒-'bhyajyāda̭dhāti | u॒ccheṣa̭ṇā॒dvā adi̭tī॒ reto̭-'dhatta || 67 ||

उसके बचे हुए भाग को उन्होंने दिया। उसने उसे खाया। उसने वीर्य धारण किया। उससे इन्द्र और विवस्वान् उत्पन्न हुए। ब्रह्मौदन पकाता है। वह उसमें वीर्य ही स्थापित करता है॥ ब्राह्मण ब्रह्मौदन खाते हैं॥ जो घी बच जाता है, उससे समिधाओं को लेप करके रखता है। बचे हुए भाग से ही अदिति ने वीर्य धारण किया था॥ 67॥ ^AI

അവളുടെ ശേഷിപ്പ് അവർ അവൾക്കു നൽകി. അത് അവൾ ഭക്ഷിച്ചു. അവൾ ഗർഭം ധരിച്ചു. അവളിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രനും വിവസ്വാനും ജനിച്ചു. ബ്രഹ്മൗദനം പാകം ചെയ്യുന്നു. അതിലൂടെ ഗർഭം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണർ ഓദനം ഭക്ഷിക്കുന്നു. നെയ്യ് ശേഷിക്കുന്നത് എന്താണോ, അതുകൊണ്ട് സമിധകളെ നനച്ച് അടുപ്പിൽ വയ്ക്കുന്നു. ശേഷിപ്പിൽ നിന്നാണ് അദിതി ഗർഭം ധരിച്ചത്. ^AI

Anuvaka 68

उ॒च्छेष॑णादे॒व त-द्रेतो॑ धत्ते ॥ अस्थि॒ वा ए॒तत् । य-थ्स॒मिधः॑ । ए॒त-द्रेतः॑ । यदाज्य᳚म् । यदाज्ये॑न स॒मिधो॒-ऽभ्यज्या॒दधा॑ति । अस्थ्ये॒व त-द्रेत॑सि दधाति ॥ ति॒स्र आद॑धाति मिथुन॒त्वाय॑ ॥ इय॑ती-र्भवन्ति । प्र॒जाप॑तिना यज्ञमु॒खेन॒ सम्मि॑ताः ॥ 68 ॥

u॒ccheṣa̭ṇāde॒va ta-dreto̭ dhatte || asthi॒ vā e॒tat | ya-thsa॒midhaḥ̭ | e॒ta-dretaḥ̭ | yadājya᳚m | yadājyḙna sa॒midho॒-'bhyajyā॒dadhā̭ti | asthye॒va ta-dreta̭si dadhāti || ti॒sra āda̭dhāti mithuna॒tvāya̭ || iya̭tī-rbhavanti | pra॒jāpa̭tinā yajñamu॒khena॒ sammi̭tāḥ || 68 ||

बचे हुए भाग से ही वह वीर्य धारण करता है॥ वह हड्डी है, जो समिधाएँ हैं। वह वीर्य है, जो घी है। जब घी से समिधाओं को लेप करके रखता है, तब वह हड्डी को ही वीर्य में स्थापित करता है॥ तीन समिधाएँ रखता है, मिथुनत्व के लिए॥ वे इतनी मात्रा की होती हैं, प्रजापति द्वारा यज्ञमुख के समान परिमित॥ 68॥ ^AI

ശേഷിപ്പിൽ നിന്നുതന്നെ ഗർഭം സ്ഥാപിക്കുന്നു. സമിധകൾ എന്നത് അസ്ഥിയാണ്. നെയ്യ് എന്നത് ഗർഭമാണ്. നെയ്യുകൊണ്ട് സമിധകളെ നനച്ച് വയ്ക്കുമ്പോൾ, അസ്ഥിയെ ഗർഭത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദ്വന്ദ്വത്തിനായി മൂന്ന് സമിധകൾ വയ്ക്കുന്നു. അവ ഇത്രമാത്രം വലിപ്പമുള്ളവയായിരിക്കുന്നു. പ്രജാപതിയുടെ യജ്ഞമുഖത്തോട് അവ തുല്യമാണ്. ^AI

Anuvaka 69

इय॑ती-र्भवन्ति । य॒ज्ञ॒प॒रुषा॒ सम्मि॑ताः । इय॑ती-र्भवन्ति । ए॒ताव॒द्वै पुरु॑षे वी॒र्य᳚म् । वी॒र्य॑ सम्मिताः ॥ आ॒र्द्रा भ॑वन्ति । आ॒र्द्रमि॑व॒ हि रेतः॑ सि॒च्यते᳚ ॥ चित्रि॑यस्याश्व॒त्थस्याद॑धाति । चि॒त्रमे॒व भ॑वति ॥ घृ॒तव॑तीभि॒-राद॑धाति ॥ 69 ॥

iya̭tī-rbhavanti | ya॒jña॒pa॒ruṣā॒ sammi̭tāḥ | iya̭tī-rbhavanti | e॒tāva॒dvai purṷṣe vī॒rya᳚m | vī॒rya̭ sammitāḥ || ā॒rdrā bha̭vanti | ā॒rdrami̭va॒ hi retaḥ̭ si॒cyate᳚ || citri̭yasyāśva॒tthasyāda̭dhāti | ci॒trame॒va bha̭vati || ghṛ॒tava̭tībhi॒-rāda̭dhāti || 69 ||

वे इतनी मात्रा की होती हैं, यज्ञपरुष के समान परिमित। वे इतनी मात्रा की होती हैं, पुरुष में इतना ही वीर्य है, वीर्य के समान परिमित॥ वे आर्द्र होती हैं, क्योंकि आर्द्र के समान ही वीर्य सींचा जाता है॥ चित्रि अश्वत्थ की समिधा रखता है, वह चित्र ही हो जाता है॥ घृतवती ऋचाओं से समिधा रखता है॥ 69॥ ^AI

അവ ഇത്രമാത്രം വലിപ്പമുള്ളവയായിരിക്കുന്നു. യജ്ഞപർവ്വങ്ങളോട് തുല്യമാണ്. അവ ഇത്രമാത്രം വലിപ്പമുള്ളവയായിരിക്കുന്നു. പുരുഷനിൽ ഇത്രമാത്രം വീര്യമുണ്ട്. വീര്യത്തോട് തുല്യമാണ്. അവ നനഞ്ഞതായിരിക്കുന്നു. നനഞ്ഞതുപോലെയാണ് ഗർഭം സേചിക്കപ്പെടുന്നത്. ചിത്രിയുടെ അശ്വത്ഥത്തിൽ വയ്ക്കുന്നു. അത് വിചിത്രമായിത്തീരുന്നു. നെയ്യുള്ളവയാൽ വയ്ക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 70

ए॒तद्वा अ॒ग्नेः प्रि॒य-न्धाम॑ । य-द्घृ॒तम् । प्रि॒येणै॒वैन॒-न्धाम्ना॒ सम॑र्धयति । अथो॒ तेज॑सा ॥ गा॒य॒त्रीभि॑-र्ब्राह्म॒णस्याद॑द्ध्यात् । गा॒य॒त्रछ॑न्दा॒ वै ब्रा᳚ह्म॒णः । स्वस्य॒ छन्द॑सः प्रत्ययन॒स्त्वाय॑ । त्रि॒ष्टुग्भी॑-राज॒न्य॑स्य । त्रि॒ष्टु-प्छ॑न्दा॒ वै रा॑ज॒न्यः॑ । स्वस्य॒ छन्द॑सः प्रत्ययन॒स्त्वाय॑ ॥ 70 ॥

e॒tadvā a॒gneḥ pri॒ya-ndhāma̭ | ya-dghṛ॒tam | pri॒yeṇai॒vaina॒-ndhāmnā॒ sama̭rdhayati | atho॒ teja̭sā || gā॒ya॒trībhi̭-rbrāhma॒ṇasyāda̭ddhyāt | gā॒ya॒tracha̭ndā॒ vai brā᳚hma॒ṇaḥ | svasya॒ chanda̭saḥ pratyayana॒stvāya̭ | tri॒ṣṭugbhī̭-rāja॒nya̭sya | tri॒ṣṭu-pcha̭ndā॒ vai rā̭ja॒nyaḥ̭ | svasya॒ chanda̭saḥ pratyayana॒stvāya̭ || 70 ||

वह अग्नि का प्रिय धाम है, जो घी है। प्रिय धाम से ही उसे समृद्ध करता है, और तेज से भी॥ ब्राह्मण के लिए गायत्री ऋचाओं से समिधा रखे। ब्राह्मण गायत्री छन्द वाला है, अपने छन्द की प्राप्ति के लिए। क्षत्रिय के लिए त्रिष्टुभ् ऋचाओं से। क्षत्रिय त्रिष्टुभ् छन्द वाला है, अपने छन्द की प्राप्ति के लिए॥ 70॥ ^AI

അഗ്നിയുടെ പ്രിയങ്കരമായ ധാമം നെയ്യാണ്. പ്രിയങ്കരമായ ധാമത്താൽ അവനെ സമൃദ്ധമാക്കുന്നു. അതുപോലെ തേജസ്സിനാലും. ബ്രാഹ്മണന് ഗായത്രീഛന്ദസ്സുകളാൽ വയ്ക്കണം. ബ്രാഹ്മണൻ ഗായത്രീഛന്ദസ്സുള്ളവനാണ്. സ്വന്തം ഛന്ദസ്സിന്റെ അനുഗമനത്തിനായി. രാജന്യന് ത്രിഷ്ടുപ്പുകളാൽ. രാജന്യൻ ത്രിഷ്ടുപ്പ് ഛന്ദസ്സുള്ളവനാണ്. സ്വന്തം ഛന്ദസ്സിന്റെ അനുഗമനത്തിനായി. ^AI

Anuvaka 71

जग॑तीभि॒-र्वैश्य॑स्य । जग॑ती छन्दा॒ वै वैश्यः॑ । स्वस्य॒ छन्द॑सः प्रत्ययन॒स्त्वाय॑ ॥ तग्ं सं॑वँथ्स॒र-ङ्गो॑पायेत् । सं॒वँ॒थ्स॒रग्ं हि रेतो॑ हि॒तं-वँर्ध॑ते ॥ य-द्ये॑नग्ं संवँथ्स॒रे नोप॒नमे᳚त् । स॒मिधः॒ पुन॒राद॑द्ध्यात् । रेत॑ ए॒व तद्धि॒तं-वँर्ध॑मानमेति ॥ न मा॒ग्ं॒स-म॑श्ञीयात् । न स्त्रिय॒मुपे॑यात् ॥ 71 ॥

jaga̭tībhi॒-rvaiśya̭sya | jaga̭tī chandā॒ vai vaiśyaḥ̭ | svasya॒ chanda̭saḥ pratyayana॒stvāya̭ || tagṃ saṃ̭va~thsa॒ra-ṅgo̭pāyet | saṃ॒va~॒thsa॒ragṃ hi reto̭ hi॒taṃ-va~rdha̭te || ya-dyḙnagṃ saṃva~thsa॒re nopa॒name᳚t | sa॒midhaḥ॒ puna॒rāda̭ddhyāt | reta̭ e॒va taddhi॒taṃ-va~rdha̭mānameti || na mā॒gṃ॒sa-ma̭śñīyāt | na striya॒mupḙyāt || 71 ||

वैश्य के लिए जगती ऋचाओं से। वैश्य जगती छन्द वाला है, अपने छन्द की प्राप्ति के लिए॥ उस वीर्य को संवत्सर तक रक्षित रखे, क्योंकि संवत्सर तक स्थापित वीर्य बढ़ता है॥ यदि संवत्सर में वह सिद्ध न हो, तो पुनः समिधाएँ ग्रहण करे। स्थापित और बढ़ता हुआ वीर्य ही उसके पास आता है॥ मांस न खाए, स्त्री के पास न जाए॥ 71॥ ^AI

വൈശ്യന് ജഗതീഛന്ദസ്സുകളാൽ. വൈശ്യൻ ജഗതീഛന്ദസ്സുള്ളവനാണ്. സ്വന്തം ഛന്ദസ്സിന്റെ അനുഗമനത്തിനായി. അത് ഒരു സംവത്സരം സൂക്ഷിക്കണം. സംവത്സരംകൊണ്ട് ഗർഭം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ട് വളരുന്നു. ഒരു സംവത്സരത്തിനുള്ളിൽ അത് ഫലിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, വീണ്ടും സമിധകൾ വയ്ക്കണം. അപ്പോൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ട് വളരുന്ന ഗർഭം തന്നെ വരുന്നു. മാംസം ഭക്ഷിക്കരുത്. സ്ത്രീയെ സമീപിക്കരുത്. ^AI

Anuvaka 72

य-न्मा॒ग्ं॒स-म॑श्ञी॒यात् । यथ्स्त्रिय॑-मुपे॒यात् । निर्वी᳚र्य-स्स्यात् । नैन॑म॒ग्नि-रुप॑नमेत् ॥ श्व आ॑धा॒स्यमा॑नो ब्रह्मौद॒न-म्प॑चति । आ॒दि॒त्या वा इ॒त उ॑त्त॒मा-स्सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमा॑यन्न् । ते वा इ॒तो यन्त॒-म्प्रति॑नुदन्ते । ए॒ते खलु॒ वावादि॒त्याः । य-द्ब्रा᳚ह्म॒णाः । तैरे॒व स॒त्व-ङ्ग॑च्छति ॥ 72 ॥

ya-nmā॒gṃ॒sa-ma̭śñī॒yāt | yathstriya̭-mupe॒yāt | nirvī᳚rya-ssyāt | naina̭ma॒gni-rupa̭namet || śva ā̭dhā॒syamā̭no brahmauda॒na-mpa̭cati | ā॒di॒tyā vā i॒ta ṷtta॒mā-ssṷva॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann | te vā i॒to yanta॒-mprati̭nudante | e॒te khalu॒ vāvādi॒tyāḥ | ya-dbrā᳚hma॒ṇāḥ | taire॒va sa॒tva-ṅga̭cchati || 72 ||

यदि मांस खाए, यदि स्त्री के पास जाए, तो वह निर्वीर्य हो जाएगा। उसके पास अग्नि नहीं पहुँचेगा। कल आधान करने वाला ब्रह्मौदन पकाता है। आदित्यगण वास्तव में यहाँ से उत्तम स्वर्गलोक को गए। वे वास्तव में यहाँ से जाने वाले को लौटा देते हैं। ये ब्राह्मण ही वास्तव में आदित्य हैं। उन्हीं के द्वारा वह सत्य को प्राप्त होता है। ^AI

മാംസം ഭക്ഷിച്ചാൽ, സ്ത്രീയെ സമീപിച്ചാൽ, അവൻ നിർവീര്യനായിത്തീരും. അഗ്നി അവനെ സമീപിക്കുകയില്ല. നാളെ അഗ്നിയാധാനം ചെയ്യാൻ പോകുന്നവൻ ബ്രഹ്മൗദനം പാകം ചെയ്യുന്നു. ആദിത്യന്മാർ ഇവിടെ നിന്ന് ഉത്തമമായ സ്വർഗലോകത്തേക്ക് പോയി. അവർ ഇവിടെ നിന്ന് പോകുന്നവനെ തടയുന്നു. ഈ ബ്രാഹ്മണരാകുന്നവർ തന്നെ ആദിത്യന്മാർ. അവരാലാണ് അവൻ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് എത്തുന്നത്. ^AI

Anuvaka 73

नैन॒-म्प्रति॑नुदन्ते ॥ ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति । क्वा॑ सः । अ॒ग्निः का॒र्यः॑ । यो᳚-ऽस्मै प्र॒जा-म्प॒शू-न्प्र॑ज॒नय॒तीति॑ । शल्कै॒स्ताग्ं रात्रि॑म॒ग्नि-मि॑न्धीत । तस्मि॑-न्नुपव्यु॒षम॒रणी॒ निष्ट॑पेत् । यथ॑र्ष॒भाय॑ वाशि॒ता न्या॑विच्छा॒यति॑ । ता॒दृगे॒व तत् ॥ अ॒पो॒दूह्य॒ भस्मा॒ग्नि-म्म॑न्थति ॥ 73 ॥

naina॒-mprati̭nudante || bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti | kvā̭ saḥ | a॒gniḥ kā॒ryaḥ̭ | yo᳚-'smai pra॒jā-mpa॒śū-npra̭ja॒naya॒tīti̭ | śalkai॒stāgṃ rātri̭ma॒gni-mi̭ndhīta | tasmi̭-nnupavyu॒ṣama॒raṇī॒ niṣṭa̭pet | yatha̭rṣa॒bhāya̭ vāśi॒tā nyā̭vicchā॒yati̭ | tā॒dṛge॒va tat || a॒po॒dūhya॒ bhasmā॒gni-mma̭nthati || 73 ||

वे उसको नहीं लौटाते। ब्रह्मवादी कहते हैं: वह अग्नि कहाँ किया जाए जो उसके लिए प्रजा और पशुओं को उत्पन्न करता है? शल्कों से उस रात्रि में अग्नि प्रज्वलित करे। उसमें प्रभात होने पर अरणि को तपाए। जैसे वृषभ के लिए वाशिता नीचे झुकती है, वैसा ही वह होता है। जल को हटाकर भस्म से अग्नि मंथन करता है। ^AI

അവർ അവനെ തടയുന്നില്ല. ബ്രഹ്മവാദികൾ പറയുന്നു: ഏത് അഗ്നിയാണ് ചെയ്യേണ്ടത്? ഏത് അവന് പ്രജകളെയും പശുക്കളെയും ജനിപ്പിക്കുന്നുവോ അത്. ശൽക്കങ്ങൾ കൊണ്ട് ആ രാത്രി അഗ്നിയെ ജ്വലിപ്പിക്കണം. അതിൽ പുലരും വരെ അരണി ചൂടാക്കണം. കാളയ്ക്ക് വാശിത പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ അത്. വെള്ളം കോരിക്കളഞ്ഞ് ഭസ്മത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നിയെ മന്ഥനം ചെയ്യുന്നു. ^AI

Anuvaka 74

सैव सा-ऽग्ने-स्सन्त॑तिः ॥ त-म्म॑थि॒त्वा प्राञ्च॒मुद्ध॑रति । सं॒वँ॒थ्स॒रमे॒व त-द्रेतो॑ हि॒त-म्प्रज॑नयति ॥ अना॑हित॒-स्तस्या॒ग्नि-रित्या॑हुः । य-स्स॒मिधो-ऽना॑धाया॒ग्नि-मा॑ध॒त्त इति॑ । ता-स्सं॑वँथ्स॒रे पु॒रस्ता॒-दाद॑द्ध्यात् । सं॒वँ॒थ्स॒रादे॒वैन॑-मव॒रुद्ध्या-ध॑त्ते ॥ यदि॑ संवँथ्स॒रे ऽनाद॒द्ध्यात् । द्वा॒द॒श्या᳚-म्पु॒रस्ता॒-दाद॑द्ध्यात् । सं॒वँ॒थ्स॒र प्र॑तिमा॒ वै द्वाद॑श॒ रात्र॑यः । सं॒वँ॒थ्स॒रमे॒वास्याहि॑ता भवन्ति ॥ यदि॑ द्वाद॒श्या᳚-न्नाद॒द्ध्यात् । त्र्य॒हे पु॒रस्ता॒दाद॑द्ध्यात् । आहि॑ता ए॒वास्य॑ भवन्ति ॥ 74 ॥

saiva sā-'gne-ssanta̭tiḥ || ta-mma̭thi॒tvā prāñca॒muddha̭rati | saṃ॒va~॒thsa॒rame॒va ta-dreto̭ hi॒ta-mpraja̭nayati || anā̭hita॒-stasyā॒gni-rityā̭huḥ | ya-ssa॒midho-'nā̭dhāyā॒gni-mā̭dha॒tta iti̭ | tā-ssaṃ̭va~thsa॒re pu॒rastā॒-dāda̭ddhyāt | saṃ॒va~॒thsa॒rāde॒vaina̭-mava॒ruddhyā-dha̭tte || yadi̭ saṃva~thsa॒re 'nāda॒ddhyāt | dvā॒da॒śyā᳚-mpu॒rastā॒-dāda̭ddhyāt | saṃ॒va~॒thsa॒ra pra̭timā॒ vai dvāda̭śa॒ rātra̭yaḥ | saṃ॒va~॒thsa॒rame॒vāsyāhi̭tā bhavanti || yadi̭ dvāda॒śyā᳚-nnāda॒ddhyāt | trya॒he pu॒rastā॒dāda̭ddhyāt | āhi̭tā e॒vāsya̭ bhavanti || 74 ||

वही अग्नि की संतति है। उसे मथकर पूर्व की ओर उद्धार करता है। संवत्सर रूपी रेत को हित में उत्पन्न करता है। जो समिधाएँ न रखकर अग्नि आधान करता है, उसके अग्नि को अनाहित कहते हैं। उन समिधाओं को संवत्सर के पूर्व ग्रहण करे। संवत्सर से ही उसे अवरुद्ध करके आधान करता है। यदि संवत्सर में न ग्रहण करे, तो बारह रात्रियों के पूर्व ग्रहण करे। संवत्सर के प्रतिमान बारह रात्रियाँ हैं। संवत्सर ही उसके लिए आहित हो जाता है। यदि बारह रात्रियों में न ग्रहण करे, तो तीन दिन के पूर्व ग्रहण करे। वे उसके लिए आहित ही हो जाते हैं। ^AI

അതു തന്നെ അഗ്നിയുടെ സന്തതിയാണ്. അതിനെ മന്ഥനം ചെയ്ത് കിഴക്കോട്ട് എടുക്കുന്നു. സംവത്സരം തന്നെയാണ് ആ ഹിതമായ രേതസ്സിനെ ജനിപ്പിക്കുന്നത്. സമിധികൾ ഇടാതെ അഗ്നിയെ ആധാനം ചെയ്തവനെ 'അനാഹിതാഗ്നി' എന്ന് പറയുന്നു. ആ സമിധികൾ സംവത്സരത്തിന് മുമ്പ് എടുക്കണം. സംവത്സരത്തിൽ നിന്നു തന്നെ അവനെ വേർതിരിച്ച് ആധാനം ചെയ്യുന്നു. സംവത്സരത്തിൽ എടുക്കാത്ത പക്ഷം പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം മുമ്പ് എടുക്കണം. പന്ത്രണ്ട് രാത്രികൾ സംവത്സരത്തിന് തുല്യമാണ്. സംവത്സരം തന്നെ അവന് ആഹിതമായിത്തീരുന്നു. പന്ത്രണ്ടിൽ നിന്ന് എടുക്കാത്ത പക്ഷം മൂന്നാം ദിവസം മുമ്പ് എടുക്കണം. അവ അവന് ആഹിതങ്ങളായിത്തീരുന്നു. ^AI

Anuvaka 75

(द्वि॒तीय॑मपचच् - चतु॒र्थम॑पच॒ - ददि॑ती॒ रेतो॑-ऽधत्त॒ - सम्मि॑ता -
घृ॒तव॑तीभि॒राद॑धाति - राज॒न्यः॑ स्वस्य॒ छन्द॑सः प्रत्ययन॒स्त्वा - ये॑या-द्- गच्छति - मन्थति॒ - रात्र॑य श्च॒त्वारि॑ च) (अ. 9)
अनुवाकं 10 - पञ्चाग्न्याधानम्
प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । स रि॑रिचा॒नो॑-ऽमन्यत । स तपो॑-ऽतप्यत । स आ॒त्मन् वी॒र्य॑-मपश्यत् । तद॑वर्धत । तद॑स्मा॒-थ्सह॑सो॒र्ध्व-म॑सृज्यत । सा वि॒राड॑भवत् । ता-न्दे॑वासु॒रा व्य॑गृह्णत । सो᳚-ऽब्रवी-त्प्र॒जाप॑तिः । मम॒ वा ए॒षा ॥ 75 ॥

(dvi॒tīya̭mapacac - catu॒rthama̭paca॒ - dadi̭tī॒ reto̭-'dhatta॒ - sammi̭tā -
ghṛ॒tava̭tībhi॒rāda̭dhāti - rāja॒nyaḥ̭ svasya॒ chanda̭saḥ pratyayana॒stvā - yḙyā-d- gacchati - manthati॒ - rātra̭ya śca॒tvāri̭ ca) (a. 9)
anuvākaṃ 10 - pañcāgnyādhānam
pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | sa ri̭ricā॒no̭-'manyata | sa tapo̭-'tapyata | sa ā॒tman vī॒rya̭-mapaśyat | tada̭vardhata | tada̭smā॒-thsaha̭so॒rdhva-ma̭sṛjyata | sā vi॒rāḍa̭bhavat | tā-ndḙvāsu॒rā vya̭gṛhṇata | so᳚-'bravī-tpra॒jāpa̭tiḥ | mama॒ vā e॒ṣā || 75 ||

दूसरा पकाया, चौथा पकाया, अदिति ने रेत स्थापित किया, सम्मित घृतवती ऋचाओं से आधान करता है, राजन्य अपने छन्द से प्रत्ययन के लिए, यह जाता है, मंथन करता है, रात्रियाँ चार हैं। (अध्याय 9) अनुवाक 10 - पञ्चाग्न्याधान। प्रजापति ने प्रजाओं को सृष्ट किया। वह रिक्त अनुभव करने लगा। उसने तप किया। उसने अपने में वीर्य देखा। वह बढ़ा। वह उससे सहस्रों के ऊपर सृष्ट हुआ। वह विराट हुआ। देव और असुर उन्हें विभक्त करने लगे। प्रजापति ने कहा: यह मेरी है। ^AI

രണ്ടാമത്തേത് പാകം ചെയ്തു, നാലാമത്തേത് പാകം ചെയ്തു, അദിതി രേതസ്സ് സ്ഥാപിച്ചു, സമ്മിതമായ, നെയ്യോടുകൂടിയവ കൊണ്ട് സ്ഥാപിക്കുന്നു, രാജന്യൻ തന്റെ ഛന്ദസ്സിന്റെ പ്രത്യയനത്തിനായി, യാത്ര ചെയ്യുന്നു, മന്ഥനം ചെയ്യുന്നു, രാത്രികൾ നാലും. (അഷ്ടകം 9) അനുവാകം 10 - പഞ്ചാഗ്ന്യാധാനം. പ്രജാപതി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവൻ അധികമായി ഭവിച്ചു എന്ന് വിചാരിച്ചു. അവൻ തപസ്സ് ചെയ്തു. അവൻ തന്നിൽ വീര്യം കണ്ടു. അത് വളർന്നു. അത് അവനിൽ നിന്ന് സഹസ്രത്തിന് മുകളിലായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. അത് വിരാട്ട് ആയിത്തീർന്നു. ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും അതിനെ പിടിച്ചെടുത്തു. അപ്പോൾ പ്രജാപതി പറഞ്ഞു: ഇത് എന്റേതാണ്. ^AI

Anuvaka 76

दोहा॑ ए॒व यु॒ष्माक॒मिति॑ ॥ सा ततः॒ प्राच्युद॑क्रामत् । त-त्प्र॒जाप॑तिः॒ पर्य॑गृह्णात् । अथ॑र्व पि॒तु-म्मे॑ गोपा॒येति॑ । सा द्वि॒तीय॒-मुद॑क्रामत् । त-त्प्र॒जाप॑तिः॒ पर्य॑गृह्णात् । नर्य॑ प्र॒जा-म्मे॑ गोपा॒येति॑ । सा तृ॒तीय॒-मुद॑क्रामत् । त-त्प्र॒जाप॑तिः॒ पर्य॑गृह्णात् । शग्ग्स्य॑ प॒शू-न्मे॑ गोपा॒येति॑ ॥ 76 ॥

dohā̭ e॒va yu॒ṣmāka॒miti̭ || sā tataḥ॒ prācyuda̭krāmat | ta-tpra॒jāpa̭tiḥ॒ parya̭gṛhṇāt | atha̭rva pi॒tu-mmḙ gopā॒yeti̭ | sā dvi॒tīya॒-muda̭krāmat | ta-tpra॒jāpa̭tiḥ॒ parya̭gṛhṇāt | narya̭ pra॒jā-mmḙ gopā॒yeti̭ | sā tṛ॒tīya॒-muda̭krāmat | ta-tpra॒jāpa̭tiḥ॒ parya̭gṛhṇāt | śaggsya̭ pa॒śū-nmḙ gopā॒yeti̭ || 76 ||

दोहा एव युष्माकमिति ॥ वह (विराट्) वहाँ से पूर्व दिशा की ओर चली गई। उसे प्रजापति ने ग्रहण किया। 'अथर्वन्, मेरे पिता (अन्न) की रक्षा कर' (ऐसा कहकर)। वह दूसरी बार (दक्षिण दिशा की ओर) चली गई। उसे प्रजापति ने ग्रहण किया। 'नर्य, मेरी प्रजा की रक्षा कर' (ऐसा कहकर)। वह तीसरी बार (पश्चिम दिशा की ओर) चली गई। उसे प्रजापति ने ग्रहण किया। 'शग्, मेरे पशुओं की रक्षा कर' (ऐसा कहकर) ॥ 76 ॥ ^AI

നിങ്ങൾക്കു ദോഹനം ചെയ്യുന്നവളായിരിക്കട്ടെ എന്ന്. അവൾ അവിടെനിന്ന് കിഴക്കോട്ട് പോയി. അതിനെ പ്രജാപതി സ്വീകരിച്ചു. അഥർവാവേ, എന്റെ പിതാവിനെ സംരക്ഷിക്കൂ എന്ന്. അവൾ രണ്ടാമതും പോയി. അതിനെ പ്രജാപതി സ്വീകരിച്ചു. നര്യാവേ, എന്റെ പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കൂ എന്ന്. അവൾ മൂന്നാമതും പോയി. അതിനെ പ്രജാപതി സ്വീകരിച്ചു. ശഗ്ഗേ, എന്റെ പശുക്കളെ സംരക്ഷിക്കൂ എന്ന്. ^AI

Anuvaka 77

सा च॑तु॒र्थ-मुद॑क्रामत् । त-त्प्र॒जाप॑तिः॒ पर्य॑गृह्णात् । सप्र॑थ स॒भा-म्मे॑ गोपा॒येति॑ । सा प॑ञ्च॒म-मुद॑क्रामत् । त-त्प्र॒जाप॑तिः॒ पर्य॑गृह्णात् । अहे॑ बुद्ध्निय॒ मन्त्र॑-म्मे गोपा॒येति॑ । अ॒ग्नीन् वाव सा तान् व्य॑क्रमत । ता-न्प्र॒जाप॑तिः॒ पर्य॑गृह्णात् । अथो॑ प॒ङ्क्तिमे॒व ॥ प॒ङ्क्तिर्वा ए॒षा ब्रा᳚ह्म॒णे प्रवि॑ष्टा ॥ 77 ॥

sā ca̭tu॒rtha-muda̭krāmat | ta-tpra॒jāpa̭tiḥ॒ parya̭gṛhṇāt | sapra̭tha sa॒bhā-mmḙ gopā॒yeti̭ | sā pa̭ñca॒ma-muda̭krāmat | ta-tpra॒jāpa̭tiḥ॒ parya̭gṛhṇāt | ahḙ buddhniya॒ mantra̭-mme gopā॒yeti̭ | a॒gnīn vāva sā tān vya̭kramata | tā-npra॒jāpa̭tiḥ॒ parya̭gṛhṇāt | atho̭ pa॒ṅktime॒va || pa॒ṅktirvā e॒ṣā brā᳚hma॒ṇe pravi̭ṣṭā || 77 ||

वह चौथी बार (उत्तर दिशा की ओर) चली गई। उसे प्रजापति ने ग्रहण किया। 'सप्रथ, मेरी सभा की रक्षा कर' (ऐसा कहकर)। वह पाँचवीं बार (ऊर्ध्व दिशा की ओर) चली गई। उसे प्रजापति ने ग्रहण किया। 'अहे बुद्ध्निय, मेरे मन्त्र की रक्षा कर' (ऐसा कहकर)। वह वास्तव में उन अग्नियों को (दिशाओं में) विभक्त करके गई। उन्हें प्रजापति ने ग्रहण किया। और फिर पंक्ति को ही (ग्रहण किया)। यह पंक्ति ही ब्राह्मण में प्रविष्ट हुई है ॥ 77 ॥ ^AI

അവൾ നാലാമതും പോയി. അതിനെ പ്രജാപതി സ്വീകരിച്ചു. സപ്രഥയേ, എന്റെ സഭയെ സംരക്ഷിക്കൂ എന്ന്. അവൾ അഞ്ചാമതും പോയി. അതിനെ പ്രജാപതി സ്വീകരിച്ചു. അഹേ ബുദ്ധ്നിയ, എന്റെ മന്ത്രത്തെ സംരക്ഷിക്കൂ എന്ന്. അഗ്നികളെത്തന്നെയാണ് അവൾ വ്യാപിച്ചത്. അവയെ പ്രജാപതി സ്വീകരിച്ചു. അപ്പോൾ പങ്ക്തിയെത്തന്നെ. പങ്ക്തിയാകുന്നു ഈ ബ്രാഹ്മണത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നത്. ^AI

Anuvaka 78

तामा॒त्मनो-ऽधि॒ निर्मि॑मीते । यद॒ग्नि-रा॑धी॒यते᳚ । तस्मा॑-दे॒ताव॑न्तो॒-ऽग्नय॒ आधी॑यन्ते । पाङ्क्तं॒-वाँ इ॒दग्ं सर्व᳚म् । पाङ्क्ते॑नै॒व पाङ्क्तग्ग्॑ स्पृणोति ॥ अथ॑र्व पि॒तु-म्मे॑ गोपा॒येत्या॑ह । अन्न॑मे॒वै तेन॑ स्पृणोति । नर्य॑ प्र॒जा-म्मे॑ गोपा॒येत्या॑ह । प्र॒जामे॒वैतेन॑ स्पृणोति । शग्ग्स्य॑ प॒शू-न्मे॑ गोपा॒येत्या॑ह ॥ 78 ॥

tāmā॒tmano-'dhi॒ nirmi̭mīte | yada॒gni-rā̭dhī॒yate᳚ | tasmā̭-de॒tāva̭nto॒-'gnaya॒ ādhī̭yante | pāṅktaṃ॒-vā~ i॒dagṃ sarva᳚m | pāṅktḙnai॒va pāṅktagg̭ spṛṇoti || atha̭rva pi॒tu-mmḙ gopā॒yetyā̭ha | anna̭me॒vai tena̭ spṛṇoti | narya̭ pra॒jā-mmḙ gopā॒yetyā̭ha | pra॒jāme॒vaitena̭ spṛṇoti | śaggsya̭ pa॒śū-nmḙ gopā॒yetyā̭ha || 78 ||

उसे अपने से ही निर्मित करता है। जो अग्नि आधेय (स्थापित) किया जाता है। इसी कारण इतने अग्नि स्थापित किए जाते हैं। यह समस्त (जगत) पंक्ति-सम्बन्धी ही है। पंक्ति के द्वारा ही पंक्ति-सम्बन्धी (पदार्थ) की वृद्धि करता है ॥ 'अथर्वन्, मेरे पिता (अन्न) की रक्षा कर' ऐसा कहता है। उसके द्वारा अन्न की ही वृद्धि करता है। 'नर्य, मेरी प्रजा की रक्षा कर' ऐसा कहता है। उसके द्वारा प्रजा की ही वृद्धि करता है। 'शग्, मेरे पशुओं की रक्षा कर' ऐसा कहता है ॥ 78 ॥ ^AI

അതിനെ അവൻ ആത്മാവിൽനിന്ന് നിർമ്മിക്കുന്നു. അഗ്നി ആധാനം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ. അതുകൊണ്ട് ഇത്രയും അഗ്നികൾ ആധാനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഈ സർവ്വവും പങ്ക്തിയുള്ളതാണ്. പങ്ക്തികൊണ്ടുതന്നെ പങ്ക്തിയുള്ളതിനെ പൂരിപ്പിക്കുന്നു. അഥർവാവേ, എന്റെ പിതാവിനെ സംരക്ഷിക്കൂ എന്ന് പറയുന്നു. അന്നത്തെത്തന്നെ അതുകൊണ്ട് പൂരിപ്പിക്കുന്നു. നര്യാവേ, എന്റെ പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കൂ എന്ന് പറയുന്നു. പ്രജകളെത്തന്നെ അതുകൊണ്ട് പൂരിപ്പിക്കുന്നു. ശഗ്ഗേ, എന്റെ പശുക്കളെ സംരക്ഷിക്കൂ എന്ന് പറയുന്നു. ^AI

Anuvaka 79

प॒शूने॒वैतेन॑ स्पृणोति । सप्र॑थ स॒भा-म्मे॑ गोपा॒येत्या॑ह । स॒भामे॒वैतेनॆ᳚न्द्रि॒यग्ग् स्पृ॑णोति । अहे॑ बुद्ध्निय॒ मन्त्र॑-म्मे गोपा॒येत्या॑ह । मन्त्र॑मे॒वै तेन॒ श्रियग्ग्॑ स्पृणोति ॥ यद॑न्वाहार्य॒-पच॑ने-ऽन्वाहा॒र्य॑-म्पच॑न्ति । तेन॒ सो᳚-ऽस्या॒भीष्टः॑ प्री॒तः । य-द्गार्ह॑पत्य॒ आज्य॑मधि॒श्रय॑न्ति॒ सम्पत्नी᳚र्या॒जय॑न्ति । तेन॒ सो᳚-ऽस्या॒भीष्टः॑ प्री॒तः । यदा॑हव॒नीये॒ जुह्व॑ति ॥ 79 ॥

pa॒śūne॒vaitena̭ spṛṇoti | sapra̭tha sa॒bhā-mmḙ gopā॒yetyā̭ha | sa॒bhāme॒vaitenè᳚ndri॒yagg spṛ̭ṇoti | ahḙ buddhniya॒ mantra̭-mme gopā॒yetyā̭ha | mantra̭me॒vai tena॒ śriyagg̭ spṛṇoti || yada̭nvāhārya॒-paca̭ne-'nvāhā॒rya̭-mpaca̭nti | tena॒ so᳚-'syā॒bhīṣṭaḥ̭ prī॒taḥ | ya-dgārha̭patya॒ ājya̭madhi॒śraya̭nti॒ sampatnī᳚ryā॒jaya̭nti | tena॒ so᳚-'syā॒bhīṣṭaḥ̭ prī॒taḥ | yadā̭hava॒nīye॒ juhva̭ti || 79 ||

उसके द्वारा पशुओं की ही वृद्धि करता है। 'सप्रथ, मेरी सभा की रक्षा कर' ऐसा कहता है। उसके द्वारा सभा की ही तथा इन्द्रिय की वृद्धि करता है। 'अहे बुद्ध्निय, मेरे मन्त्र की रक्षा कर' ऐसा कहता है। उसके द्वारा मन्त्र की ही तथा श्री की वृद्धि करता है ॥ जो अन्वाहार्य-पचन में अन्वाहार्य पकाते हैं। उसके द्वारा वह उससे अभीष्ट तथा प्रीत होता है। जो गार्हपत्य में आज्य रखते हैं तथा सम्पत्नी-याज करते हैं। उसके द्वारा वह उससे अभीष्ट तथा प्रीत होता है। जो आहवनीय में हवन करते हैं ॥ 79 ॥ ^AI

പശുക്കളെത്തന്നെ അതുകൊണ്ട് പൂരിപ്പിക്കുന്നു. സപ്രഥയേ, എന്റെ സഭയെ സംരക്ഷിക്കൂ എന്ന് പറയുന്നു. സഭയെത്തന്നെ അതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയത്തോടുകൂടി പൂരിപ്പിക്കുന്നു. അഹേ ബുദ്ധ്നിയ, എന്റെ മന്ത്രത്തെ സംരക്ഷിക്കൂ എന്ന് പറയുന്നു. മന്ത്രത്തെത്തന്നെ അതുകൊണ്ട് ഐശ്വര്യത്തോടുകൂടി പൂരിപ്പിക്കുന്നു. അന്വാഹാര്യപചനത്തിൽ അന്വാഹാര്യം പാകം ചെയ്യുമ്പോൾ. അതുകൊണ്ട് അവൻ അവളാൽ ഇഷ്ടനും പ്രീതനുമാകുന്നു. ഗാർഹപത്യത്തിൽ നെയ്യ് വയ്ക്കുമ്പോൾ പത്നിമാരോടുകൂടി യാഗം ചെയ്യുമ്പോൾ. അതുകൊണ്ട് അവൻ അവളാൽ ഇഷ്ടനും പ്രീതനുമാകുന്നു. ആഹവനീയത്തിൽ ഹോമിക്കുമ്പോൾ. ^AI

Anuvaka 80

तेन॒ सो᳚-ऽस्या॒भीष्टः॑ प्री॒तः । यथ्स॒भायां᳚-विँ॒जय॑न्ते । तेन॒ सो᳚-ऽस्या॒भीष्टः॑ प्री॒तः । यदा॑वस॒थे-ऽन्न॒ग्ं॒ हर॑न्ति । तेन॒ सो᳚-ऽस्या॒भीष्टः॑ प्री॒तः । तथा᳚-ऽस्य॒ सर्वे᳚ प्री॒ता अ॒भीष्टा॒ आधी॑यन्ते ॥ प्र॒व॒स॒थ-मे॒ष्यन्ने॒व-मुप॑तिष्ठे॒-तैक॑मेकम् । यथा᳚ ब्राह्म॒णाय॑ गृहेवा॒सिने॑ परि॒दाय॑ गृ॒हानेति॑ । ता॒दृगे॒व तत् ॥ पुन॑रा॒ग-त्योप॑तिष्ठते । सा भा॑गेयमे॒वैषा॒-न्तत् । सा तत॑ ऊ॒र्ध्वा-ऽऽरो॑हत् । सा रो॑हि॒ण्य॑भवत् । त-द्रो॑हि॒ण्यै रो॑हिणि॒त्वम् । रो॒हि॒ण्या-म॒ग्नि-माद॑धीत । स्व ए॒वैनं॒-योँनौ॒ प्रति॑ष्ठित॒-माध॑त्ते । ऋ॒द्ध्नोत्ये॑नेन ॥ 80 ॥

tena॒ so᳚-'syā॒bhīṣṭaḥ̭ prī॒taḥ | yathsa॒bhāyāṃ᳚-vi~॒jaya̭nte | tena॒ so᳚-'syā॒bhīṣṭaḥ̭ prī॒taḥ | yadā̭vasa॒the-'nna॒gṃ॒ hara̭nti | tena॒ so᳚-'syā॒bhīṣṭaḥ̭ prī॒taḥ | tathā᳚-'sya॒ sarve᳚ prī॒tā a॒bhīṣṭā॒ ādhī̭yante || pra॒va॒sa॒tha-me॒ṣyanne॒va-mupa̭tiṣṭhe॒-taika̭mekam | yathā᳚ brāhma॒ṇāya̭ gṛhevā॒sinḙ pari॒dāya̭ gṛ॒hāneti̭ | tā॒dṛge॒va tat || puna̭rā॒ga-tyopa̭tiṣṭhate | sā bhā̭geyame॒vaiṣā॒-ntat | sā tata̭ ū॒rdhvā-''ro̭hat | sā ro̭hi॒ṇya̭bhavat | ta-dro̭hi॒ṇyai ro̭hiṇi॒tvam | ro॒hi॒ṇyā-ma॒gni-māda̭dhīta | sva e॒vainaṃ॒-yo~nau॒ prati̭ṣṭhita॒-mādha̭tte | ṛ॒ddhnotyḙnena || 80 ||

उससे वह उसका अभीष्ट और प्रसन्न हुआ। जैसे सभा में विजय प्राप्त करते हैं, उससे वह उसका अभीष्ट और प्रसन्न हुआ। जैसे आवसथ में अन्न लाते हैं, उससे वह उसका अभीष्ट और प्रसन्न हुआ। उसी प्रकार उसके सभी प्रिय और अभीष्ट देवता स्थापित किए जाते हैं। प्रवास पर जाने वाला इसी प्रकार एक-एक की उपासना करे, जैसे ब्राह्मण को घर में रहने वाले को घर सौंपकर चला जाता है, वैसा ही वह है। लौटकर फिर उपासना करता है। वह इसी प्रकार उनका भाग है। वह वहाँ से ऊपर चढ़ी। वह रोहिणी हो गई। यही रोहिणी का रोहिणीपन है। रोहिणी में अग्नि की स्थापना करे। अपने ही योनि में प्रतिष्ठित अग्नि को स्थापित करता है। इससे वह समृद्ध होता है। ^AI

അതിനാൽ അവൻ അവൾക്ക് ഇഷ്ടനും പ്രീതനുമായിത്തീരുന്നു. സഭയിൽ വിജയിക്കുമ്പോൾ, അതിനാൽ അവൻ അവൾക്ക് ഇഷ്ടനും പ്രീതനുമായിത്തീരുന്നു. വസതിയിൽ നിന്ന് അന്നം കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, അതിനാൽ അവൻ അവൾക്ക് ഇഷ്ടനും പ്രീതനുമായിത്തീരുന്നു. അപ്രകാരം അവന്റെ സകലരും പ്രീതരും ഇഷ്ടരുമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. യാത്ര പുറപ്പെടുന്നതിനു മുമ്പ് ഓരോന്നായി ഇപ്രകാരം ഉപാസിക്കണം. എങ്ങനെയെന്നാൽ ഒരു ബ്രാഹ്മണന് വീട്ടിൽ പാർക്കുന്നവന് വീടുകൾ ഏൽപ്പിച്ചിട്ട് പോകുന്നതുപോലെ. അത് അതുപോലെ തന്നെ. തിരിച്ചുവന്നതിനുശേഷം ഉപാസിക്കുന്നു. അത് അവരുടെ ഭാഗധേയം തന്നെയാണ്. അത് അവിടെനിന്ന് മേലോട്ട് കയറി. അത് രോഹിണി നക്ഷത്രമായിത്തീർന്നു. അതാണ് രോഹിണിക്ക് രോഹിണിത്വം. രോഹിണിയിൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കണം. സ്വന്തം യോനിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതിനെ അവൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ അവൻ സമൃദ്ധനാകുന്നു. ^AI

(ए॒षा - प॒शून्मे॑ गोपा॒येति॒ - प्रवि॑ष्टा -
प॒शून्मे॑ गोपा॒येत्या॑ह॒ - जुह्व॑ति - तिष्ठते स॒प्त च॑) (अ. 10)
(ब्रह्म॒ सन्ध॑त्तं॒ - कृत्ति॑का॒ - सूद्ध॑न्ति - द्वाद॒शसु॑ - प्र॒जाप॑ति-र्वा॒चो - दे॑वासु॒रास्तद॒ग्निर्नो-द्- घ॒र्म-श्शिर॑ - इ॒मे वै - श॑मीग॒र्भात् - प्र॒जाप॑ति॒-स्स रि॑रिचा॒न-स्सतप॒-स्स आ॒त्मन् वी॒र्य॑-न्दश॑ )
(ब्रह्म॒ सन्ध॑त्तं॒ - तौ दि॒व्या - वथो॑ श॒त्वांयँ॒ - प्राच्ये॑षां॒ - ँयदु॒पर्यु॑परि॒ - य-थ्स॒द्यः - सो-ऽश्वो॒ वारो॑ भू॒त्वा - जग॑तीभि॒ रशी॑तिः)

(e॒ṣā - pa॒śūnmḙ gopā॒yeti॒ - pravi̭ṣṭā -
pa॒śūnmḙ gopā॒yetyā̭ha॒ - juhva̭ti - tiṣṭhate sa॒pta ca̭) (a. 10)
(brahma॒ sandha̭ttaṃ॒ - kṛtti̭kā॒ - sūddha̭nti - dvāda॒śasṷ - pra॒jāpa̭ti-rvā॒co - dḙvāsu॒rāstada॒gnirno-d- gha॒rma-śśira̭ - i॒me vai - śa̭mīga॒rbhāt - pra॒jāpa̭ti॒-ssa ri̭ricā॒na-ssatapa॒-ssa ā॒tman vī॒rya̭-ndaśa̭ )
(brahma॒ sandha̭ttaṃ॒ - tau di॒vyā - vatho̭ śa॒tvāṃya~॒ - prācyḙṣāṃ॒ - ~yadu॒paryṷpari॒ - ya-thsa॒dyaḥ - so-'śvo॒ vāro̭ bhū॒tvā - jaga̭tībhi॒ raśī̭tiḥ)

(यह - 'मेरे पशुओं की रक्षा कर' - प्रविष्ट हुई - 'मेरे पशुओं की रक्षा कर' ऐसा कहता है - आहुति देता है - सात रहता है) (अध्याय 10) (ब्रह्म संधान - कृत्तिका - सूद्धन्ति - बारह में - प्रजापति वाणी के - देवता और असुर - तब अग्नि हमारा नहीं - धर्म शिर - ये वै - शमी के गर्भ से - प्रजापति - वह शेष रहा - तपस्वी - उसने अपने में वीर्य - दस) ^AI

ഈ ഋക്ക് 'എന്റെ പശുക്കളെ സംരക്ഷിക്കേണമേ' എന്നതാണ്; പ്രവേശിച്ചത്. 'എന്റെ പശുക്കളെ സംരക്ഷിക്കേണമേ' എന്നു പറയുന്നു; ഹോമിക്കുന്നു; ഏഴും നിൽക്കുന്നു. (അഷ്ടകം 10) ബ്രഹ്മം സന്ധിപ്പിച്ചത്; കൃത്തിക; സൂദ്ധന്തി; പന്ത്രണ്ടിൽ; പ്രജാപതി; വാക്ക്; ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും; അപ്പോൾ അഗ്നി നമ്മുടെ; ധർമം ശിരസ്സ്; ഈ രണ്ടും; ശമീഗർഭത്തിൽ നിന്ന്; പ്രജാപതി; അവൻ ശ്രേഷ്ഠനായി; തപസ്സുള്ളവൻ; അവൻ ആത്മാവിൽ വീര്യം പത്ത്. ബ്രഹ്മം സന്ധിപ്പിച്ചത്; ആ രണ്ട് ദിവ്യമായ; അഥവാ ശത്വാം; അവരുടെ കിഴക്ക്; ഉപരിയുപരി; എപ്പോൾ ഉടനെ; അവൻ അശ്വമായി; വാരമായി; ജഗതി ഛന്ദസ്സുകളാൽ എൺപത്തിയൊന്ന്. ^AI

(ब्रह्म॒ सन्ध॑त्त - मृ॒द्ध्नोत्ये॑नेन)

॥ हरिः॑ ओम् ॥
॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे प्रथमाष्टके प्रथमः प्रपाठक-स्समाप्तः ॥

|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe prathamāṣṭake prathamaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||

॥ हरि ॐ ॥ ॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मण के प्रथम अष्टक का प्रथम प्रपाठक समाप्त हुआ ॥ ^AI

ഹരി ഓം. കൃഷ്ണയജുർവേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണത്തിൽ ഒന്നാം അഷ്ടകത്തിലെ ഒന്നാം പ്രപാഠകം സമാപ്തം. ^AI

Sanskrit — Devanagari (original)

कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे प्रथमाष्टके प्रथमः प्रपाठकः - अग्न्याधेयब्राह्मणं

ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,

श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥

ब्रह्म॒ सन्ध॑त्त॒-न्तन्मे॑ जिन्वतम् । क्ष॒त्रग्ं सन्ध॑त्त॒-न्तन्मे॑ जिन्वतम् । इष॒ग्ं॒ सन्ध॑त्त॒-न्ता-म्मे॑ जिन्वतम् । ऊर्ज॒ग्ं॒ सन्ध॑त्त॒-न्ता-म्मे॑ जिन्वतम् । र॒यिग्ं सन्ध॑त्त॒-न्ता-म्मे॑ जिन्वतम् । पुष्टि॒ग्ं॒ सन्ध॑त्त॒-न्ता-म्मे॑ जिन्वतम् । प्र॒जाग्ं सन्ध॑त्त॒-न्ता-म्मे॑ जिन्वतम् । प॒शू-न्थ्सन्ध॑त्त॒-न्तान्मे॑ जिन्वतम् ॥ स्तु॒तो॑-ऽसि॒ जन॑धाः । दे॒वास्त्वा॑ शुक्र॒पाः प्रण॑यन्तु ॥ 1 ॥

(न॒य॒ - न्त्व॒पा॒नग्ं सन्ध॑त्तं॒ त-म्मे॑ जिन्वतं - प्रा॒णं-यँ॒ज्ञाय॑ धत्तं॒ - मानु॑षी--र् अ॒ग्नि-र्द्वे च॑) (अ. 1)

ब्रह्म॑ क्ष॒त्र-न्तत् । इष॒मूर्जग्ं॑ र॒यि-म्पुष्टि॑-म्प्र॒जा-न्ताम् । प॒शु-न्तान् । सन्ध॑त्त॒-न्तत् । प्रा॒णम॑पा॒नं-व्याँ॒न-न्तम् । चक्षु॒-श्श्रोत्र॒-म्मन॒स्तत् । वाच॒-न्ताम् । इ॒षादि॒पञ्च॑के॒ वाच॒-न्ता-म्मे᳚ । प॒शू-न्थ्सन्ध॑त्त॒-न्तान्मे᳚ । प्रा॒णादि॒त्रित॑ये॒ त-म्मे᳚ । अ॒न्यत्र॒ तन्मे᳚ । )

कृत्ति॑का-स्व॒ग्नि-माद॑धीत । ए॒तद्वा अ॒ग्ने-र्नक्ष॑त्रम् । य-त्कृत्ति॑काः । स्वाया॑मे॒वैन॑-न्दे॒वता॑यामा॒धाय॑ । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सी भ॑वति ॥ मुखं॒-वाँ ए॒तन्नक्ष॑त्राणाम् । य-त्कृत्ति॑काः । यः कृत्ति॑का-स्व॒ग्नि-मा॑ध॒त्ते । मुख्य॑ ए॒व भ॑वति ॥ अथो॒ खलु॑ ॥ 6 ॥

(खल्वा॑ - धिथ्सन्त॒ - फल्गु॑न्योर॒ग्निमाद॑धीता - सन् - नपतता - मतू॒नां - ँवैश्य॑स्य॒र्तु - रुत्त॑रे॒ फल्गु॑नी॒ षट् च॑) (अ. 2)

उद्ध॑न्ति । यदे॒वास्या॑ अमे॒द्ध्यम् । तदप॑ हन्ति ॥ अ॒पो-ऽवो᳚क्षति॒ शान्त्यै᳚ ॥ सिक॑ता॒ निव॑पति । ए॒तद्वा अ॒ग्ने-र्वै᳚श्वान॒रस्य॑ रू॒पम् । रू॒पेणै॒व वै᳚श्वान॒रमव॑-रुन्धे ॥ ऊषा॒-न्निव॑पति । पुष्टि॒र्वा ए॒षा प्र॒जन॑नम् । यदूषाः᳚ ॥ 14 ॥

(ऊषा॑ - अभवन् - नभव-द्- व॒ल्मीक्रो᳚ - ऽश्राम्य॒ - दप्र॑थय॒ - द्धृत्यै॑ - बीभथ्सत॒ इत्या॑हु - रुन्धे - पर्ण॒त्व - म॑शमयद - च्छिन्द॒ग्ग्॒ स्त्रीणि॑ च) (अ. 3)

द्वा॒द॒शसु॑ विक्रा॒मेष्व॒ग्निमाद॑धीत । द्वाद॑श॒ मासा᳚-स्संवँथ्स॒रः । सं॒वँ॒थ्स॒रा-दे॒वैन॑-मव॒रुद्ध्या-ध॑त्ते ॥ य-द्द्वा॑द॒शसु॑ विक्रा॒मे-ष्वा॒दधी॑त । परि॑मित॒मव॑रुन्धीत । चक्षु॑-र्निमित॒ आद॑धीत । इय॒-द्द्वाद॑श विक्रा॒मा(3) इति॑ । परि॑मित-ञ्चै॒वाप॑रिमित॒-ञ्चाव॑रुन्धे ॥ अनृ॑तं॒-वैँ वा॒चा व॑दति । अनृ॑त॒-म्मन॑सा द्ध्यायति ॥ 26 ॥

(ध्या॒य॒ति॒ - वै रात्रि॒ - श्चाव॑रुन्धे - भविष्य॒न्तीत्य॑ - ब्रवी - ज्जनि॒ष्यसे॑ - ऽजय॒-द्- वसी॑या-न्भवति॒ - नव॑ च) (अ. 4)

अनुवाकं 5 - तत्र पवमानहबींषि

प्र॒जाप॑ति-र्वा॒च-स्स॒त्य-म॑पश्यत् । तेना॒ग्निमाध॑त्त । तेन॒ वै स आ᳚र्ध्नोत् । भूर्भुव॒-स्सुव॒रित्या॑ह । ए॒तद्वै वा॒च-स्स॒त्यम् । य ए॒तेना॒ग्नि-मा॑ध॒त्ते । ऋ॒द्ध्नोत्ये॒व । अथो॑ स॒त्यप्रा॑शूरे॒व भ॑वति । अथो॒ य ए॒वं-विँ॒द्वान॑भि॒चर॑ति । स्तृ॒णु॒त ए॒वैन᳚म् ॥ 35 ॥

(ए॒न॒ - मा॒ह॒व॒नीयं॑ - धत्ते - ऽश्व॒त्वं - ँव॑र्तयति - कुरुत॒ - इति॑ -रु॒द्रो - द॑धाति॒ - यद॒ग्नये॒ शुच॑य॒ एक॑-ञ्च) (अ. 5)

अनुवाकं 6 - पवमानहविर्विस्तारः, हविरन्तराणि, दक्षिणाश्च

दे॒वा॒सु॒रा-स्संयँ॑त्ता आसन्न् । ते दे॒वा वि॑ज॒य-मु॑प॒यन्तः॑ । अ॒ग्नौ वा॒मं-वँसु॒ स-न्न्य॑दधत । इ॒दमु॑ नो भविष्यति । यदि॑ नो जे॒ष्यन्तीति॑ । तद॒ग्निर्नो-थ्सह॑मशक्नोत् । तत्-त्रे॒धा विन्य॑दधात् । प॒शुषु॒ तृती॑यम् । अ॒फ्सु तृती॑यम् । आ॒दि॒त्ये तृती॑यम् ॥ 45 ॥

अनुवाकं 7 - आधानमन्त्राः

घ॒र्म-श्शिर॒स्तद॒यम॒ग्निः । स-म्प्रि॑यः प॒शुभि॑-र्भुवत् । छ॒र्दिस्तो॒काय॒ तन॑याय यच्छ ॥ वातः॑ प्रा॒णस्तद॒यम॒ग्निः । स-म्प्रि॑यः प॒शुभि॑-र्भुवत् । स्व॒दि॒त-न्तो॒काय॒ तन॑याय पि॒तु-म्प॑च ॥ प्राची॒मनु॑ प्र॒दिश॒-म्प्रेहि॑ वि॒द्वान् । अ॒ग्नेर॑ग्ने पु॒रो अ॑ग्नि-र्भवे॒ह । विश्वा॒ आशा॒ दीद्या॑नो॒ विभा॑हि । ऊर्ज॑-न्नो धेहि द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पदे ॥ 56 ॥

(चतु॑ष्पदे - जिन्वतां - त॒नुव॒ स्त्रीणि॑ च ) (अ. 7)

अनुवाकं 8 - एतद्ब्राह्मणं

इ॒मे वा ए॒ते लो॒का अ॒ग्नयः॑ । ते यदव्या॑वृत्ता आधी॒येरन्न्॑ । शो॒चये॑यु॒-र्यज॑मानम् । घ॒र्म-श्शिर॒ इति॒ गार्ह॑पत्य॒-माद॑धाति । वातः॑ प्रा॒ण इत्य॑न्वाहार्य॒-पच॑नम् । अ॒र्क-श्चक्षु॒रित्या॑-हव॒नीय᳚म् । तेनै॒वैना॒न् व्याव॑र्तयति । तथा॒ न शो॑चयन्ति॒ यज॑मानम् ॥ र॒थ॒न्त॒र-म॒भिगा॑यते॒ गार्ह॑पत्य आधी॒यमा॑ने । राथ॑न्तरो॒ वा अ॒यं-लोँ॒कः ॥ 59 ॥

(लो॒को॑ - ऽसृजतैन॒ - माध॑त्ते - ऽन्वाहार्य॒पच॑नं - दे॒वाना॒मन्न॑ - मेन॒-म्प्रति॑ष्ठित॒माध॑त्ते॒ पञ्च॑ च) (अ. 8)

अनुवाकं 9 - ब्रह्मौदनम्

श॒मी॒ग॒र्भाद॒ग्नि-म्म॑न्थति । ए॒षा वा अ॒ग्ने-र्य॒ज्ञिया॑ त॒नूः । तामे॒वास्मै॑ जनयति ॥ अदि॑तिः पु॒त्रका॑मा । सा॒द्ध्येभ्यो॑ दे॒वेभ्यो᳚ ब्रह्मौद॒न-म॑पचत् । तस्या॑ उ॒च्छेष॑ण-मददुः । त-त्प्राश्ञा᳚त् । सा रेतो॑-ऽधत्त । तस्यै॑ धा॒ता चा᳚र्य॒मा चा॑जायेताम् । सा द्वि॒तीय॑-मपचत् ॥ 65 ॥

(द्वि॒तीय॑मपचच् - चतु॒र्थम॑पच॒ - ददि॑ती॒ रेतो॑-ऽधत्त॒ - सम्मि॑ता -

घृ॒तव॑तीभि॒राद॑धाति - राज॒न्यः॑ स्वस्य॒ छन्द॑सः प्रत्ययन॒स्त्वा - ये॑या-द्- गच्छति - मन्थति॒ - रात्र॑य श्च॒त्वारि॑ च) (अ. 9)

अनुवाकं 10 - पञ्चाग्न्याधानम्

प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । स रि॑रिचा॒नो॑-ऽमन्यत । स तपो॑-ऽतप्यत । स आ॒त्मन् वी॒र्य॑-मपश्यत् । तद॑वर्धत । तद॑स्मा॒-थ्सह॑सो॒र्ध्व-म॑सृज्यत । सा वि॒राड॑भवत् । ता-न्दे॑वासु॒रा व्य॑गृह्णत । सो᳚-ऽब्रवी-त्प्र॒जाप॑तिः । मम॒ वा ए॒षा ॥ 75 ॥

(ए॒षा - प॒शून्मे॑ गोपा॒येति॒ - प्रवि॑ष्टा -

प॒शून्मे॑ गोपा॒येत्या॑ह॒ - जुह्व॑ति - तिष्ठते स॒प्त च॑) (अ. 10)

(ब्रह्म॒ सन्ध॑त्तं॒ - कृत्ति॑का॒ - सूद्ध॑न्ति - द्वाद॒शसु॑ - प्र॒जाप॑ति-र्वा॒चो - दे॑वासु॒रास्तद॒ग्निर्नो-द्- घ॒र्म-श्शिर॑ - इ॒मे वै - श॑मीग॒र्भात् - प्र॒जाप॑ति॒-स्स रि॑रिचा॒न-स्सतप॒-स्स आ॒त्मन् वी॒र्य॑-न्दश॑ )

(ब्रह्म॒ सन्ध॑त्तं॒ - तौ दि॒व्या - वथो॑ श॒त्वांयँ॒ - प्राच्ये॑षां॒ - ँयदु॒पर्यु॑परि॒ - य-थ्स॒द्यः - सो-ऽश्वो॒ वारो॑ भू॒त्वा - जग॑तीभि॒ रशी॑तिः)

(ब्रह्म॒ सन्ध॑त्त - मृ॒द्ध्नोत्ये॑नेन)

॥ हरिः॑ ओम् ॥

॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे प्रथमाष्टके प्रथमः प्रपाठक-स्समाप्तः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

1.1 - अग्न्याधेयब्राह्मणं - कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय ब्राह्मण पाठः - ब्रह्म सन्धत्तं