📚 Bhagavad Gita

श्रीमद्भगवद्गीता मूलम् - द्वितीयोऽध्यायः

Chapter 2 — Sankhya Yoga — The Yoga of Knowledge

✍️ Traditionally attributed to Maharishi Vyasa 📂 Gita 🖋️ Devanagari script 🔢 72 verses 21 views
📄 Download PDF
View: Text in this script too →
🖋️ Script: कोंकणी ▾
⚠️ AI-generated translation — the English meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.
Summary — English
Chapter 2, Sankhya Yoga, begins Krishna's teaching. Arjuna, confused about his duty, asks Krishna to instruct him as his disciple. Krishna teaches that the Self (atman) is eternal — unborn, undying, never slain when the body is slain — so the wise do not grieve; bodies are cast off like worn-out clothes. He reminds Arjuna of his duty as a kshatriya, then teaches the yoga of action: one has a right to action alone and never to its fruits, and should act with an even mind in success and failure. Answering Arjuna's question, he describes the person of steady wisdom (sthita-prajna), who is free from desire, fear and anger, controls the senses as a tortoise draws in its limbs, and attains peace and finally the state of Brahman.

AI-generated · not yet verified

The English meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Bengali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.
Summary — Bengali
শ্রীমদ্ভগবদ্গীতার দ্বিতীয় অধ্যায়ে সঞ্জয় প্রথমে অর্জুনের করুণাবিষ্ট অবস্থা ও যুদ্ধে অনিচ্ছার কথা বর্ণনা করেন। এরপর শ্রীভগবান অর্জুনকে মোহ ত্যাগ করে উঠে দাঁড়াতে বলেন এবং আত্মার অমরত্ব, দেহের নশ্বরতা ও স্বধর্ম পালনের গুরুত্ব ব্যাখ্যা করেন। তিনি কর্মযোগ, বুদ্ধিযোগ ও স্থিতপ্রজ্ঞ ব্যক্তির লক্ষণ সম্পর্কে বলেন, যেখানে ইন্দ্রিয়সংযম ও কামনা-রাগ-দ্বেষ ত্যাগের মাধ্যমে শান্তি ও ব্রহ্মনির্বাণ লাভের কথা বলা হয়েছে। শেষে অর্জুন স্থিতপ্রজ্ঞ ব্যক্তির স্বরূপ জানতে চাইলে ভগবান তার বিস্তারিত উত্তর দেন।

AI-generated · not yet verified

The Bengali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —
ॐ श्री परमात्मने नमः
अथ द्वितीयोऽध्यायः ।
साङ्ख्ययोगः
सञ्जय उवाच
Shloka 1
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ 1 ॥
taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ || 1 ||

সঞ্জয় বললেন: এইভাবে করুণায় আচ্ছন্ন, অশ্রুপূর্ণ ও ব্যাকুল নয়নে, বিষণ্ণ সেই অর্জুনকে মধুসূদন এই কথা বললেন। AI

Sanjaya said: To him who was thus overcome with pity, whose eyes were filled with tears and troubled, and who was despondent, Madhusudana spoke these words. AI

श्रीभगवानुवाच
Shloka 2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ 2 ॥
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna || 2 ||

শ্রীভগবান বললেন: হে অর্জুন, এই সংকটকালে তোমার এই মোহ কোথা থেকে এল? এটি আর্যদের দ্বারা অনুসৃত নয়, স্বর্গপ্রাপ্তির পথ নয় এবং অকীর্তিকর। AI

The Blessed Lord said: O Arjuna, from where has this faint-heartedness come upon you at this critical time? It is unbecoming of a noble person, it does not lead to heaven, and it brings disgrace. AI

Shloka 3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ 3 ॥
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa || 3 ||

হে পার্থ, ক্লৈব্যকে আশ্রয় করো না; এটি তোমার উপযুক্ত নয়। হে পরন্তপ, এই ক্ষুদ্র হৃদয়ের দুর্বলতা ত্যাগ করে উঠে দাঁড়াও। AI

Do not yield to unmanliness, O Partha; it does not befit you. Cast off this petty weakness of heart and arise, O scorcher of foes. AI

अर्जुन उवाच
Shloka 4
कथं भीष्ममहं साङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ 4 ॥
kathaṃ bhīṣmamahaṃ sāṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana || 4 ||

অর্জুন বললেন: হে মধুসূদন, হে অরিসূদন, পূজার যোগ্য ভীষ্ম ও দ্রোণের সঙ্গে আমি কীভাবে যুদ্ধে বাণ নিক্ষেপ করব? AI

Arjuna said: O Madhusudana, how can I fight with arrows in battle against Bhishma and Drona, who are worthy of worship, O slayer of enemies? AI

Shloka 5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरुनिहैव भुञ्जीय भोगानऽरुधिरप्रदिग्धान् ॥ 5 ॥
gurūnahatvā hi mahānubhāvānśreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |
hatvārthakāmāṃstu gurunihaiva bhuñjīya bhogāna'rudhirapradigdhān || 5 ||

মহানুভব গুরুজনদের হত্যা না করে এই পৃথিবীতে ভিক্ষা করে খাওয়াও শ্রেয়। কিন্তু গুরুজনদের হত্যা করে, যাঁরা অর্থ ও কামনার পাত্র, আমি রক্তে লিপ্ত ভোগই ভোগ করব। AI

It is better to live in this world even by begging than to slay these noble teachers. By slaying them, even though they seek their own gain, I would enjoy here only pleasures stained with blood. AI

Shloka 6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ 6 ॥
na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ|
yāneva hatvā na jijīviṣāmaste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ || 6 ||

আমরা জানি না আমাদের পক্ষে কোনটি শ্রেয়—আমরা জয় করব, না তারা আমাদের জয় করবে। ধৃতরাষ্ট্রের পুত্রেরা সম্মুখে অবস্থিত, যাদের হত্যা করে আমরা বাঁচতেও চাই না। AI

We do not know which is better for us — that we should conquer them or that they should conquer us. The sons of Dhritarashtra stand before us, after killing whom we would not even wish to live. AI

Shloka 7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ 7 ॥
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ|
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam || 7 ||

কার্পণ্যদোষে আমার স্বভাব আচ্ছন্ন, ধর্ম বিষয়ে আমার চিত্ত বিভ্রান্ত। আমি তোমাকে জিজ্ঞাসা করছি—আমার জন্য যা নিশ্চিতভাবে শ্রেয় হয়, তা বল। আমি তোমার শিষ্য; আমি তোমার শরণাগত, আমাকে শাসন কর। AI

My nature is overpowered by the fault of weak pity, and my mind is confused about my duty. I ask You: tell me for certain what is good for me. I am Your disciple; teach me, who have taken refuge in You. AI

Shloka 8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ 8 ॥
na hi prapaśyāmi mamāpanudyādyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām|
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam || 8 ||

আমি দেখছি না যে, ইন্দ্রিয়গুলিকে শুষ্ক করে দেওয়া এই শোক দূর করতে পারে—যদিও আমি পৃথিবীতে শত্রুহীন সমৃদ্ধ রাজ্য এবং দেবতাদের উপরও আধিপত্য লাভ করি। AI

I do not see what could remove this grief that dries up my senses, even if I were to gain an unrivalled and prosperous kingdom on earth, or even lordship over the gods. AI

सञ्जय उवाच
Shloka 9
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ 9 ॥
evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa |
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha || 9 ||

সঞ্জয় বললেন: হৃষীকেশকে এইভাবে বলিয়া গুড়াকেশ (অর্জুন) পরন্তপ, গোবিন্দকে বলিলেন, “আমি যুদ্ধ করিব না,” এবং নীরব হইয়া রহিলেন। AI

Sanjaya said: Having spoken thus to Hrishikesha, Gudakesha (Arjuna), the scorcher of foes, said to Govinda, “I will not fight,” and fell silent. AI

Shloka 10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ 10 ॥
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ || 10 ||

হে ভারত, দুই সেনার মধ্যস্থলে হৃষীকেশ যেন হাসিতে হাসিতে বিষণ্ণ অর্জুনকে এই বাক্য বলিলেন। AI

O descendant of Bharata, between the two armies Hrishikesha, as if smiling, spoke these words to the grieving Arjuna. AI

श्रीभगवानुवाच ।
Shloka 11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ 11 ॥
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ || 11 ||

শ্রীভগবান বলিলেন: তুমি যাহাদের জন্য শোক করা উচিত নয় তাহাদের জন্য শোক করিতেছ, অথচ জ্ঞানের কথা বলিতেছ। পণ্ডিতেরা মৃতদের জন্যও শোক করে না, জীবিতদের জন্যও করে না। AI

The Blessed Lord said: You grieve for those who should not be grieved for, and yet you speak words of wisdom. The wise grieve neither for the dead nor for the living. AI

Shloka 12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ 12 ॥
na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param || 12 ||

কোনো কালেই আমি ছিলাম না, তুমি ছিলাম না, এই রাজারা ছিলেন না — এমন নহে; আর এই হইতে পরেও আমরা সকলে থাকিব না — এমনও নহে। AI

Never was there a time when I did not exist, nor you, nor these kings; nor will there ever be a time hereafter when we shall all cease to be. AI

Shloka 13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ 13 ॥
dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati || 13 ||

দেহীর এই দেহে যেমন কৌমার্য, যৌবন ও জরা আসে, তেমনি অন্য দেহ প্রাপ্তিও হয়; ধীর ব্যক্তি এই বিষয়ে মোহগ্রস্ত হন না। AI

Just as the embodied soul passes through childhood, youth and old age in this body, so too it passes on to another body. The wise are not deluded by this. AI

Shloka 14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ 14 ॥
mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |
āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata || 14 ||

হে কুন্তীপুত্র, ইন্দ্রিয়ের বিষয়স্পর্শ হইতে শীত ও উষ্ণ, সুখ ও দুঃখ উৎপন্ন হয়; ইহারা আসে ও যায়, অনিত্য; হে ভারত, ইহাদিগকে সহ্য কর। AI

O son of Kunti, the contacts of the senses with their objects, which give rise to cold and heat, pleasure and pain, come and go and are impermanent. Endure them, O descendant of Bharata. AI

Shloka 15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ 15 ॥
yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate || 15 ||

হে পুরুষশ্রেষ্ঠ, এইগুলি যাহাকে ব্যথিত করে না, যে ধীর ব্যক্তি দুঃখ ও সুখে সমান, সে অমৃতত্বের জন্য যোগ্য হয়। AI

O best among men, the wise person whom these do not disturb, who remains the same in pleasure and pain, becomes fit for immortality. AI

Shloka 16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ 16 ॥
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ || 16 ||

অসতের ভাব নাই, সতের অভাব নাই; তত্ত্বদর্শীরা উভয়েরই অন্ত (স্বরূপ) দর্শন করিয়াছেন। AI

The unreal has no existence, and the real never ceases to be. The truth about both has been seen by the seers of truth. AI

Shloka 17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ 17 ॥
avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati || 17 ||

যার দ্বারা এই সমস্ত ব্যাপ্ত, তাকে তুমি অবিনাশী জেনো। এই অব্যয়ের বিনাশ কেউ করতে সমর্থ নয়। AI

Know that to be indestructible by which all this is pervaded. No one can bring about the destruction of the imperishable. AI

Shloka 18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ 18 ॥
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata || 18 ||

হে ভারত, নিত্য, অবিনাশী ও অপ্রমেয় দেহীর এই দেহগুলি অন্তবান বলা হয়েছে। অতএব তুমি যুদ্ধ করো। AI

These bodies of the eternal, indestructible and immeasurable embodied Self are said to come to an end. Therefore fight, O descendant of Bharata. AI

Shloka 19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ 19 ॥
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate || 19 ||

যে এঁকে হন্তা জানে এবং যে এঁকে হত মনে করে, তারা উভয়েই জানে না; এ আত্মা হন্তাও নয়, হতও নয়। AI

He who thinks the Self is a slayer and he who thinks it is slain — neither of them understands. It neither slays nor is slain. AI

Shloka 20
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ 20 ॥
na jāyate mriyate vā kadācinnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ|
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre || 20 ||

এ আত্মা কখনও জন্মায় না, মরেও না; এ জন্মগ্রহণ করে থাকেও না, আর হবে-ও না। এ অজ, নিত্য, শাশ্বত, পুরাতন; দেহ হত হলেও এ হত হয় না। AI

It is never born and it never dies; it did not come into being and will not cease to be. Unborn, eternal, everlasting and ancient, it is not slain when the body is slain. AI

Shloka 21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
अथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ 21॥
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |
athaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam || 21||

হে পার্থ, যে পুরুষ এঁকে অবিনাশী, নিত্য, অজ ও অব্যয় জানে, সে কাকে হত্যা করবে বা কাকে হত্যা করাবে? AI

O Partha, how can a person who knows the Self to be indestructible, eternal, unborn and unchanging kill anyone, or cause anyone to be killed? AI

Shloka 22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरो¶अणि।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ 22 ॥
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro¶aṇi|
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī || 22 ||

যেমন মানুষ জীর্ণ বস্ত্র পরিত্যাগ করে নতুন বস্ত্র গ্রহণ করে, তেমনি দেহী জীর্ণ দেহ পরিত্যাগ করে নতুন দেহে প্রবেশ করে। AI

Just as a person casts off worn-out clothes and puts on others that are new, so the embodied Self casts off worn-out bodies and enters others that are new. AI

Shloka 23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ 23 ॥
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ || 23 ||

এঁকে শস্ত্র কাটে না, আগুন পোড়ায় না, জল ভেজায় না, বায়ু শুষ্ক করে না। AI

Weapons do not cut it, fire does not burn it, water does not wet it, and the wind does not dry it. AI

Shloka 24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ 24 ॥
acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca |
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ || 24 ||

এ আত্মা অচ্ছেদ্য, অদাহ্য, অক্লেদ্য এবং অশোষ্য। এ নিত্য, সর্বগত, স্থাণু, অচল ও সনাতন। AI

It cannot be cut, burnt, wetted or dried. It is eternal, all-pervading, stable, immovable and everlasting. AI

Shloka 25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ 25 ॥
avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate |
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi || 25 ||

এই আত্মাকে অব্যক্ত, অচিন্ত্য এবং অবিকার্য বলা হয়। অতএব এভাবে এটিকে জেনে তুমি শোক করতে যোগ্য নও। AI

It is said to be unmanifest, beyond thought and unchanging. Therefore, knowing it to be so, you should not grieve. AI

Shloka 26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ 26 ॥
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |
tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi || 26 ||

আর যদি তুমি এটিকে নিত্য জন্মগ্রহণকারী অথবা নিত্য মৃত বলে মনে কর, তবুও হে মহাবাহো, তুমি এভাবে শোক করতে যোগ্য নও। AI

And even if you think of it as being constantly born and constantly dying, even then, O mighty-armed one, you should not grieve. AI

Shloka 27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ 27 ॥
jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi || 27 ||

কারণ জন্মগ্রহণকারীর মৃত্যু নিশ্চিত, এবং মৃতের জন্মও নিশ্চিত। অতএব অনিবার্য বিষয়ে তুমি শোক করতে যোগ্য নও। AI

For death is certain for one who is born, and birth is certain for one who dies. Therefore you should not grieve over what is unavoidable. AI

Shloka 28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ 28 ॥
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā || 28 ||

হে ভারত, প্রাণীরা শুরুতে অব্যক্ত, মাঝখানে ব্যক্ত এবং শেষে আবার অব্যক্ত হয়। সেখানে বিলাপ করার কী আছে? AI

Beings are unmanifest in their beginning, manifest in their middle state, and unmanifest again in their end, O descendant of Bharata. What is there to lament in this? AI

Shloka 29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ 29 ॥
āścaryavatpaśyati kaścidenamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ|
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit || 29 ||

কেউ এটিকে আশ্চর্যের মতো দেখে, কেউ এটিকে আশ্চর্যের মতো বলে, আবার কেউ এটিকে আশ্চর্যের মতো শোনে; কিন্তু শুনেও কেউ এটিকে জানে না। AI

Some look upon the Self as a wonder, some speak of it as a wonder, and some hear of it as a wonder; yet even after hearing of it, no one truly knows it. AI

Shloka 30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ 30 ॥
dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi || 30 ||

হে ভারত, এই দেহী সর্বদা সকলের দেহে অবধ্য। অতএব তুমি সকল প্রাণীর জন্য শোক করতে যোগ্য নও। AI

This embodied Self dwelling in the body of everyone can never be slain, O descendant of Bharata. Therefore you should not grieve for any being. AI

Shloka 31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ 31 ॥
svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi |
dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate || 31 ||

স্বধর্মের দিকেও লক্ষ্য করে তোমার বিচলিত হওয়া উচিত নয়; কারণ ধর্মযুক্ত যুদ্ধ থেকে ক্ষত্রিয়ের জন্য শ্রেয় অন্য কিছু নেই। AI

Considering your own duty (svadharma) too, you should not waver; for a kshatriya there is nothing better than a righteous war. AI

Shloka 32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ 32 ॥
yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam |
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam || 32 ||

হে পার্থ, যারা এমন যুদ্ধ লাভ করে, যা নিজে থেকেই উপস্থিত হয় এবং স্বর্গের খোলা দ্বার, সেই ক্ষত্রিয়রা সুখী। AI

Fortunate are the kshatriyas, O Partha, who meet with such a battle, which comes of its own accord as an open door to heaven. AI

Shloka 33
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ 33 ॥
atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṅgrāmaṃ na kariṣyasi |
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi || 33 ||

কিন্তু যদি তুমি এই ধর্মসংগত যুদ্ধ না করো, তবে নিজের স্বধর্ম ও কীর্তি ত্যাগ করে পাপ লাভ করবে। AI

But if you do not fight this righteous war, then, abandoning your own duty and honour, you will incur sin. AI

Shloka 34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ 34 ॥
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām |
sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate || 34 ||

আর লোকেরা তোমার অবিনশ্বর অকীর্তি কীর্তন করবে; আর সম্মানিত ব্যক্তির অকীর্তি মৃত্যুর চেয়েও অধিক (গুরুতর)। AI

People will speak of your dishonour for all time; and for one who has been honoured, dishonour is worse than death. AI

Shloka 35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ 35 ॥
bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ |
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam || 35 ||

মহারথীরা ভাববে যে তুমি ভয়েই যুদ্ধ থেকে নিবৃত্ত হয়েছ; আর যাদের কাছে তুমি বহুমত ছিলে, তাদের কাছে তুমি লাঘবতা প্রাপ্ত হবে। AI

The great chariot-warriors will think that you withdrew from the battle out of fear, and those who held you in high esteem will think little of you. AI

Shloka 36
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ 36 ॥
avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ |
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim || 36 ||

তোমার শত্রুরা তোমার সামর্থ্যের নিন্দা করে অনেক অকথ্য কথা বলবে; তার চেয়ে দুঃখতর আর কী হতে পারে? AI

Your enemies will say many things that should not be said, mocking your strength. What could be more painful than that? AI

Shloka 37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ 37 ॥
hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm |
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ || 37 ||

নিহত হলে স্বর্গ লাভ করবে, অথবা জয়ী হলে পৃথিবী ভোগ করবে। অতএব হে কৌন্তেয়, যুদ্ধের জন্য দৃঢ়নিশ্চয় হয়ে উঠে দাঁড়াও। AI

If you are slain, you will attain heaven; if you are victorious, you will enjoy the earth. Therefore arise, O son of Kunti, resolved to fight. AI

Shloka 38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ 38 ॥
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau |
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi || 38 ||

সুখ-দুঃখ, লাভ-ক্ষতি, জয়-পরাজয় সমান জ্ঞান করে তুমি যুদ্ধে যুক্ত হও; তাহলে পাপ লাভ করবে না। AI

Treating alike pleasure and pain, gain and loss, victory and defeat, prepare for battle. In this way you will not incur sin. AI

Shloka 39
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ 39 ॥
eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu |
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi || 39 ||

সাংখ্যদর্শন অনুসারে তোমাকে এই বুদ্ধি বলা হয়েছে; এখন যোগ অনুসারে এটি শোনো। হে পার্থ, যে বুদ্ধিতে যুক্ত হলে তুমি কর্মবন্ধন ত্যাগ করবে। AI

This understanding has been taught to you according to Sankhya; now hear it according to Yoga. Endowed with this understanding, O Partha, you will cast off the bondage of karma. AI

Shloka 40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ 40 ॥
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate |
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt || 40 ||

এই পথে আরম্ভের বিনাশ নেই, প্রত্যবায়ও নেই; এই ধর্মের অল্পমাত্রও মহাভয় থেকে রক্ষা করে। AI

In this (path) no effort is ever lost and no adverse result arises. Even a little of this discipline protects one from great fear. AI

Shloka 41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ 41 ॥
vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana |
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām || 41 ||

হে কুরুনন্দন, এই বিষয়ে সংকল্পাত্মিকা বুদ্ধি একমুখী হয়; কিন্তু অব্যবসায়ী ব্যক্তিদের বুদ্ধি বহুশাখাবিশিষ্ট ও অসংখ্য হয়। AI

Here, O joy of the Kurus, the resolute understanding is single-pointed; but the thoughts of the irresolute are many-branched and endless. AI

Shloka 42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ 42 ॥
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ |
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ || 42 ||

হে পার্থ, অবিবেকী ব্যক্তিরা, যারা বেদবাক্যে আসক্ত এবং 'এছাড়া আর কিছু নেই' বলে দাবি করে, তারা এই পুষ্পিত (ফুলের মতো চাকচিক্যপূর্ণ) বাণী উচ্চারণ করে — AI

The unwise, who delight in the words of the Vedas and declare that there is nothing else, O Partha, utter flowery words — AI

Shloka 43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ 43 ॥
kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām |
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati || 43 ||

কামনায় পূর্ণ ও স্বর্গকে পরম লক্ষ্য বলে যারা জানে, তারা জন্ম ও কর্মফল প্রদানকারী এবং ভোগ ও ঐশ্বর্যের দিকে নিয়ে যাওয়া নানা বিশেষ ক্রিয়ার কথা বলে। AI

full of desires and holding heaven as their highest goal, they speak of many special rites that give rebirth as the fruit of action and aim at enjoyment and power. AI

Shloka 44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ 44 ॥
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām |
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate || 44 ||

ভোগ ও ঐশ্বর্যপ্রসক্ত এবং সেই বাণীতে যাদের চিত্ত অপহৃত হয়েছে, তাদের সংকল্পাত্মিকা বুদ্ধি সমাধিতে প্রতিষ্ঠিত হয় না। AI

For those attached to enjoyment and power, whose minds are carried away by such words, the resolute understanding is not established in meditation (samadhi). AI

Shloka 45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ 45 ॥
traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna |
nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān || 45 ||

হে অর্জুন, বেদ ত্রিগুণের বিষয়ভুক্ত; তুমি ত্রিগুণাতীত হও, দ্বন্দ্বমুক্ত হও, নিত্য সত্ত্বে স্থিত হও, যোগক্ষেম (প্রাপ্তি ও রক্ষা) থেকে মুক্ত হও এবং আত্মবান হও। AI

The Vedas deal with the three gunas. Rise above the three gunas, O Arjuna — be free from the pairs of opposites, ever steady in purity (sattva), free from worry about gaining and keeping, and established in the Self. AI

Shloka 46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ 46 ॥
yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake |
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ || 46 ||

সর্বত্র জলপ্লাবিত থাকলে যেমন কূপের (ছোট জলাশয়ের) যতটুকু প্রয়োজন, তেমনি জ্ঞানী ব্রাহ্মণের সমস্ত বেদে ততটুকুই প্রয়োজন। AI

As much use as there is in a small reservoir when there is a flood of water everywhere, so much use is there in all the Vedas for a brahmana who has realised (the truth). AI

Shloka 47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ 47 ॥
karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana |
mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi || 47 ||

কর্মেই তোমার অধিকার, ফলের মধ্যে কখনও নয়। কর্মফলের কারণ হয়ো না, আর অকর্মেও তোমার আসক্তি থাকুক না। AI

Your right is to action alone, never to its fruits. Let not the fruit of action be your motive, nor let yourself be attached to inaction. AI

Shloka 48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ 48 ॥
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya |
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate || 48 ||

হে ধনঞ্জয়, যোগে স্থিত হয়ে আসক্তি ত্যাগ করে কর্ম কর; সিদ্ধি ও অসিদ্ধিতে সমান হয়ে থাক; এই সমত্বই যোগ বলা হয়। AI

Established in yoga, perform your actions, O Dhananjaya, giving up attachment and remaining the same in success and failure. Such evenness of mind is called yoga. AI

Shloka 49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ 49 ॥
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya |
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ || 49 ||

হে ধনঞ্জয়, কামনাপূর্ণ কর্ম বুদ্ধিযোগ থেকে অনেক নীচে। বুদ্ধিতে আশ্রয় নাও; যারা ফলের জন্য কর্ম করে তারা কৃপণ। AI

Action (done with desire) is far inferior to the yoga of understanding, O Dhananjaya. Take refuge in this understanding; pitiable are those who act for the sake of the fruit. AI

Shloka 50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ 50 ॥
buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte |
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam || 50 ||

বুদ্ধিযুক্ত ব্যক্তি এখানেই পুণ্য ও পাপ উভয় কর্ম ত্যাগ করে। তাই তুমি যোগে যুক্ত হও; কর্মে দক্ষতাই যোগ। AI

One endowed with this understanding casts off here both good and bad deeds. Therefore devote yourself to yoga; yoga is skill in action. AI

Shloka 51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ 51 ॥
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ |
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam || 51 ||

বুদ্ধিযুক্ত জ্ঞানীরা কর্মজাত ফল ত্যাগ করে জন্মবন্ধন থেকে মুক্ত হয়ে দুঃখহীন পদে পৌঁছান। AI

The wise, endowed with this understanding, give up the fruits born of action and, freed from the bondage of birth, reach the state that is free from all suffering. AI

Shloka 52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ 52 ॥
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati |
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca || 52 ||

যখন তোমার বুদ্ধি মোহরূপ কর্দম অতিক্রম করবে, তখন শোনা ও শোনার যোগ্য বিষয়ে তুমি নির্বেদ (বৈরাগ্য) লাভ করবে। AI

When your understanding crosses beyond the mire of delusion, you will become indifferent to what has been heard and what is yet to be heard. AI

Shloka 53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ 53 ॥
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā |
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi || 53 ||

যখন শ্রবণে বিচলিত তোমার বুদ্ধি সমাধিতে অচল হয়ে স্থির থাকবে, তখন তুমি যোগ লাভ করবে। AI

When your understanding, now bewildered by what you have heard, stands firm and unwavering in meditation (samadhi), then you will attain yoga. AI

अर्जुन उवाच
Shloka 54
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ 54 ॥
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava |
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim || 54 ||

অর্জুন বললেন: হে কেশব, স্থিতপ্রজ্ঞ ব্যক্তির লক্ষণ কী? সমাধিস্থ ব্যক্তি কীভাবে কথা বলেন, কীভাবে বসেন, কীভাবে চলেন? AI

Arjuna said: O Keshava, what are the marks of one whose wisdom is steady and who is established in samadhi? How does the person of steady wisdom speak, how does he sit, and how does he walk? AI

श्रीभगवानुवाच
Shloka 55
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ 55 ॥
prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān |
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate || 55 ||

শ্রীভগবান বললেন: হে পার্থ, যখন মনোগত সমস্ত কামনা ত্যাগ করে আত্মাতেই আত্মার দ্বারা সন্তুষ্ট হন, তখন তাঁকে স্থিতপ্রজ্ঞ বলা হয়। AI

The Blessed Lord said: O Partha, when a person gives up all the desires of the mind and is content in the Self by the Self alone, then he is said to be one of steady wisdom. AI

Shloka 56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ 56 ॥
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ |
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate || 56 ||

দুঃখে যাঁর মন উদ্বিগ্ন হয় না, সুখে যাঁর স্পৃহা নেই, যিনি রাগ, ভয় ও ক্রোধ থেকে মুক্ত, তাঁকে স্থিতধী মুনি বলা হয়। AI

One whose mind is not shaken in sorrow, who has no craving for pleasures, and who is free from attachment, fear and anger, is called a sage of steady wisdom. AI

Shloka 57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ 57 ॥
yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham |
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 57 ||

যে ব্যক্তি সর্বত্র আসক্তিহীন, শুভ বা অশুভ যা কিছু প্রাপ্ত হন, তাতে আনন্দও করেন না, দ্বেষও করেন না — তাঁর প্রজ্ঞা প্রতিষ্ঠিত। AI

One who is without attachment everywhere, and who neither rejoices nor hates on meeting with what is pleasant or unpleasant — his wisdom is firmly established. AI

Shloka 58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ 58 ॥
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 58 ||

যখন এই ব্যক্তি কূর্ম যেমন সর্বতোভাবে তার অঙ্গসমূহ সংহরণ করে, তেমনি ইন্দ্রিয়গণকে ইন্দ্রিয়ের বিষয়সমূহ থেকে সংহরণ করেন — তখন তাঁর প্রজ্ঞা প্রতিষ্ঠিত। AI

When, like a tortoise drawing in its limbs, one completely withdraws the senses from their objects, then one's wisdom is firmly established. AI

Shloka 59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ 59 ॥
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate || 59 ||

নিরাহার দেহীর (সংযমী ব্যক্তির) বিষয়সমূহ নিবৃত্ত হয়, কিন্তু রস (আসক্তি) বর্জিত হয় না; পরমকে দর্শন করে তাঁর সেই রসও নিবৃত্ত হয়। AI

The sense objects fall away from the embodied person who abstains from them, but the taste (longing) for them remains; even that taste falls away when the Supreme has been seen. AI

Shloka 60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ 60 ॥
yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ |
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ || 60 ||

হে কৌন্তেয়, যত্নশীল ও জ্ঞানী পুরুষেরও ইন্দ্রিয়গণ প্রবলভাবে মনকে হরণ করে। AI

O son of Kunti, the turbulent senses forcibly carry away the mind even of a wise person who is striving (for perfection). AI

Shloka 61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ 61 ॥
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ |
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 61 ||

সেই সমস্ত ইন্দ্রিয়কে সংযম করে যুক্ত (যোগী) হয়ে আমাতে পরায়ণ হয়ে আসীন থাকবে; যার ইন্দ্রিয়গণ বশে থাকে — তাঁর প্রজ্ঞা প্রতিষ্ঠিত। AI

Controlling all the senses, one should sit in yoga, intent on Me. One whose senses are under control — his wisdom is firmly established. AI

Shloka 62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ 62 ॥
dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate |
saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate || 62 ||

বিষয়সমূহের ধ্যান করতে করতে পুরুষের তাদের প্রতি আসক্তি জন্মে; আসক্তি থেকে কাম জন্মে, কাম থেকে ক্রোধ জন্মে। AI

When a person dwells on sense objects, attachment to them arises; from attachment desire is born, and from desire anger arises. AI

Shloka 63
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ 63 ॥
krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ |
smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati || 63 ||

ক্রোধ থেকে সম্মোহ হয়, সম্মোহ থেকে স্মৃতিভ্রংশ হয়, স্মৃতিভ্রংশ থেকে বুদ্ধিনাশ হয়, বুদ্ধিনাশ থেকে বিনষ্ট হয়। AI

From anger comes delusion; from delusion, confusion of memory; from confusion of memory, the loss of reason; and from the loss of reason one perishes. AI

Shloka 64
रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ 64 ॥
rāgadveṣavimuktaistu viṣayānindriyaiścaran |
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati || 64 ||

কিন্তু রাগ ও দ্বেষ থেকে মুক্ত, আত্মবশ ইন্দ্রিয় দ্বারা বিষয়সমূহে বিচরণকারী, বশীভূত আত্মা — প্রসাদ (শান্তি) লাভ করেন। AI

But a self-controlled person who moves among sense objects with senses under control, free from attraction and aversion, attains serenity. AI

Shloka 65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ 65 ॥
prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate |
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate || 65 ||

প্রসাদ লাভ হলে তার সমস্ত দুঃখের বিনাশ ঘটে; যার চিত্ত প্রসন্ন, তার বুদ্ধি শীঘ্রই সুপ্রতিষ্ঠিত হয়। AI

In that serenity all sorrows come to an end; for the understanding of one whose mind is serene soon becomes firmly established. AI

Shloka 66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ 66 ॥
nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā |
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham || 66 ||

অসংযত ব্যক্তির বুদ্ধি নেই, আবার অসংযত ব্যক্তির ধ্যানও নেই; যার ধ্যান নেই তার শান্তি নেই, আর অশান্ত ব্যক্তির সুখ কোথায়? AI

For one who is not disciplined there is no wisdom, nor is there meditation; for one who does not meditate there is no peace; and for one without peace, how can there be happiness? AI

Shloka 67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ 67 ॥
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate |
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi || 67 ||

কারণ ইন্দ্রিয়গুলি যখন বিষয়ে বিচরণ করে, তখন মন তাদের অনুসরণ করে; আর তা তার প্রজ্ঞাকে হরণ করে, যেমন জলে বায়ু নৌকাকে ভাসিয়ে নিয়ে যায়। AI

For when the mind follows the wandering senses, it carries away one's wisdom, as the wind carries away a boat on the waters. AI

Shloka 68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ 68 ॥
tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ |
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 68 ||

তাই হে মহাবাহো, যার ইন্দ্রিয়গুলি সর্বতোভাবে ইন্দ্রিয়ের বিষয় থেকে সংহত হয়েছে, তার প্রজ্ঞা সুপ্রতিষ্ঠিত। AI

Therefore, O mighty-armed one, one whose senses are completely withdrawn from their objects — his wisdom is firmly established. AI

Shloka 69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ 69 ॥
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī |
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ || 69 ||

সমস্ত প্রাণীর কাছে যা রাত্রি, সংযত পুরুষ তার মধ্যে জাগ্রত থাকেন; আর যাতে প্রাণীরা জাগ্রত, তা দর্শনশীল মুনির কাছে রাত্রি। AI

What is night for all beings is the time of waking for the self-controlled sage; and that in which all beings are awake is night for the sage who sees (the truth). AI

Shloka 70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ 70 ॥
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat|
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī || 70 ||

যেমন নদীর জল সমুদ্রে প্রবেশ করে, আর সমুদ্র পূর্ণ হয়েও অচলভাবে প্রতিষ্ঠিত থাকে, তেমনি যার মধ্যে সমস্ত কামনা প্রবেশ করে, সে-ই শান্তি লাভ করে — কামনাকামী নয়। AI

As the waters enter the ocean, which is ever being filled yet remains unmoved, so the person into whom all desires enter in the same way attains peace — not the one who craves desires. AI

Shloka 71
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ 71 ॥
vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ |
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati || 71 ||

যে পুরুষ সমস্ত কামনা পরিত্যাগ করে স্পৃহাহীন হয়ে বিচরণ করে, মমতাশূন্য ও অহংকারশূন্য, সে-ই শান্তি লাভ করে। AI

The person who gives up all desires and lives free from longing, without the sense of “mine” and without ego, attains peace. AI

Shloka 72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ 72 ॥
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati |
sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati || 72 ||

হে পার্থ, এটিই ব্রাহ্মী স্থিতি; এটি লাভ করে কেউ আর মোহগ্রস্ত হয় না। এই অবস্থায় প্রতিষ্ঠিত থেকে অন্তকালেও সে ব্রহ্মনির্বাণ লাভ করে। AI

This is the state of Brahman, O Partha; having attained it, one is no longer deluded. Remaining in it even at the hour of death, one attains liberation in Brahman (brahma-nirvana). AI

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥2 ॥
Sanskrit — Devanagari (original)
ॐ श्री परमात्मने नमः
अथ द्वितीयोऽध्यायः ।
साङ्ख्ययोगः
सञ्जय उवाच
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ 1 ॥
श्रीभगवानुवाच
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ 2 ॥
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ 3 ॥
अर्जुन उवाच
कथं भीष्ममहं साङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ 4 ॥
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरुनिहैव भुञ्जीय भोगानऽरुधिरप्रदिग्धान् ॥ 5 ॥
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ 6 ॥
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ 7 ॥
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ 8 ॥
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ 9 ॥
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ 10 ॥
श्रीभगवानुवाच ।
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ 11 ॥
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ 12 ॥
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ 13 ॥
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ 14 ॥
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ 15 ॥
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ 16 ॥
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ 17 ॥
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ 18 ॥
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ 19 ॥
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ 20 ॥
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
अथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ 21॥
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरो¶अणि।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ 22 ॥
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ 23 ॥
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ 24 ॥
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ 25 ॥
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ 26 ॥
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ 27 ॥
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ 28 ॥
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ 29 ॥
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ 30 ॥
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ 31 ॥
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ 32 ॥
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ 33 ॥
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ 34 ॥
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ 35 ॥
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ 36 ॥
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ 37 ॥
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ 38 ॥
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ 39 ॥
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ 40 ॥
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ 41 ॥
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ 42 ॥
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ 43 ॥
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ 44 ॥
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ 45 ॥
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ 46 ॥
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ 47 ॥
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ 48 ॥
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ 49 ॥
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ 50 ॥
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ 51 ॥
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ 52 ॥
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ 53 ॥
अर्जुन उवाच
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ 54 ॥
श्रीभगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ 55 ॥
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ 56 ॥
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ 57 ॥
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ 58 ॥
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ 59 ॥
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ 60 ॥
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ 61 ॥
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ 62 ॥
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ 63 ॥
रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ 64 ॥
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ 65 ॥
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ 66 ॥
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ 67 ॥
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ 68 ॥
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ 69 ॥
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ 70 ॥
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ 71 ॥
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ 72 ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥2 ॥
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.
🕉 InfoLyter.in