Shrimadbhagavadgita Parayana - Ashtamo'dhyayah — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Gujarati meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Gujarati

આ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાના આઠમા અધ્યાયમાં અર્જુન બ્રહ્મ, અધ્યાત્મ, કર્મ, અધિભૂત, અધિદૈવ અને અધિયજ્ઞ વિશે પ્રશ્નો પૂછે છે, જેનો શ્રી ભગવાન ઉત્તર આપે છે. ભગવાન કહે છે કે અંત સમયે જે ભાવનું સ્મરણ કરતો દેહ છોડે છે, તે તે ભાવને પામે છે, તેથી સર્વ કાળમાં ભગવાનનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. અભ્યાસયોગ, ઓમ્ ઉચ્ચારણ અને અનન્ય ભક્તિથી યોગી દિવ્ય પરમ પુરુષને પ્રાપ્ત કરે છે અને પુનર્જન્મ પામતો નથી. અધ્યાયમાં શુક્લ અને કૃષ્ણ એ બે ગતિઓનું વર્ણન છે, જેમાં એકથી મોક્ષ મળે છે અને બીજીથી પાછા ફરવું પડે છે. અંતે કહ્યું છે કે યોગી વેદો, યજ્ઞો, તપો અને દાનોના પુણ્યફળને અતિક્રમીને પરમ આદ્ય સ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે.

AI-generated · not yet verified

The Gujarati meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Bengali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Bengali

শ্রীমদভগবদগীতার অষ্টম অধ্যায়ে অর্জুন ব্রহ্ম, অধ্যয়াত্ম, কর্ম, অধিভূত, অধিদৈব ও অধিযজ্ঞ সম্পর্কে এবং প্রাণত্যাগের সময় ভগবানকে জানার উপায় সম্পর্কে প্রশ্ন করেন। শ্রীভগবান উত্তরে বলেন যে পরম অক্ষরই ব্রহ্ম, স্বভাবই অধ্যয়াত্ম, ভূতগণের উৎপত্তিকর বিসর্গই কর্ম, ক্ষরভাবই অধিভূত, পুরুষই অধিদৈব এবং দেহে অধিযজ্ঞ তিনি নিজেই। তিনি আরও বলেন যে অন্তকালে যে যে ভাব স্মরণ করে দেহ ত্যাগ করা হয়, সেই ভাবই প্রাপ্ত হয়; তাই সর্বকালে তাঁকে স্মরণ করে মন ও বুদ্ধি তাঁতে অর্পণ করলে নিঃসন্দেহে তাঁকে প্রাপ্ত হওয়া যায়। অধ্যায়ে 'ওঁ' উচ্চারণ ও যোগধারণার মাধ্যমে প্রাণকে ভ্রূদ্বয়ের মধ্যবর্তী স্থানে স্থাপন করে দেহত্যাগের কথা, ব্রহ্মলোক পর্যন্ত সকল লোকের পুনরাবর্তন ও তাঁকে প্রাপ্ত হলে পুনর্জন্ম না হওয়ার কথা, এবং শুক্ল ও কৃষ্ণ দুই গতির কথা বর্ণিত হয়েছে।

AI-generated · not yet verified

The Bengali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

ॐ श्री परमात्मने नमः

अथ अष्टमोऽध्यायः

अक्षरपरब्रह्मयोगः

अर्जुन उवाच

Verse 1

किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तम् अधिदैवं किमुच्यते ॥1॥

kiṃ tadbrahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama |
adhibhūtaṃ ca kiṃ proktam adhidaivaṃ kimucyate ||1||

অর্জুন বললেন — হে পুরুষোত্তম, সেই ব্রহ্ম কী? অধ্যয়াত্ম কী? কর্ম কী? অধিভূত বলে কী বলা হয়েছে? আর অধিদৈব কাকে বলা হয়? ^AI

અર્જુન બોલ્યો: હે પુરુષોત્તમ, તે બ્રહ્મ શું છે? અધ્યાત્મ શું છે? કર્મ શું છે? અધિભૂત શું કહેવાય છે? અને અધિદૈવ શું કહેવાય છે? ^AI

Verse 2

अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥2॥

adhiyajñaḥ kathaṃ ko'tra dehe'sminmadhusūdana |
prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo'si niyatātmabhiḥ ||2||

হে মধুসূদন, এখানে অধিযজ্ঞ কে এবং কীভাবে? আর নিয়তাত্মা অর্থাৎ সংযতচিত্ত ব্যক্তিরা প্রাণত্যাগের সময় কীভাবে আপনাকে জানতে পারে? ^AI

હે મધુસૂદન, અધિયજ્ઞ કેવી રીતે છે? અને આ દેહમાં તે કોણ છે? તેમજ જેમણે મનને વશ કર્યું છે તેવા યોગીઓ મરણ સમયે તમને કેવી રીતે જાણી શકે? ^AI

श्री भगवानुवाच

Verse 3

अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरः विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः ॥3॥

akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo'dhyātmamucyate |
bhūtabhāvodbhavakaraḥ visargaḥ karmasañjñitaḥ ||3||

শ্রীভগবান বললেন — পরম অক্ষরই ব্রহ্ম; স্বভাবকে অধ্যয়াত্ম বলা হয়; ভূতগণের উৎপত্তিকর যে বিসর্গ, তাকে কর্ম নামে অভিহিত করা হয়। ^AI

શ્રી ભગવાન બોલ્યા: અક્ષર એટલે પરમ બ્રહ્મ, સ્વભાવ અધ્યાત્મ કહેવાય છે, અને ભૂતોના ભાવને ઉત્પન્ન કરનારો વિસર્ગ કર્મ નામથી ઓળખાય છે. ^AI

Verse 4

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥4॥

adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam |
adhiyajño'hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara ||4||

হে দেহধারীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ, অধিভূত হলো ক্ষর ভাব অর্থাৎ নশ্বর বস্তু, আর পুরুষই অধিদৈব; এখানে এই দেহে অধিযজ্ঞ আমি নিজেই। ^AI

અધિભૂત એટલે નાશવંત ભાવ, અને પુરુષ અધિદૈવત છે. હે દેહધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ દેહમાં અધિયજ્ઞ હું જ છું. ^AI

Verse 5

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥5॥

antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalevaram |
yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ ||5||

যে ব্যক্তি অন্তকালে আমাকেই স্মরণ করে দেহ ত্যাগ করে প্রস্থান করে, সে আমার স্বরূপ লাভ করে — এতে কোনো সংশয় নেই। ^AI

અંત સમયે મને જ સ્મરણ કરતો, શરીર છોડીને જે જાય છે, તે મારા સ્વરૂપને પામે છે, એમાં કોઈ સંશય નથી. ^AI

Verse 6

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥6॥

yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram |
taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ ||6||

হে কৌন্তেয়, অন্তকালে যে যে ভাব স্মরণ করে মানুষ দেহ ত্যাগ করে, সে সেই ভাবকেই প্রাপ্ত হয়, কারণ সে সর্বদা সেই ভাবেই ভাবিত থাকে। ^AI

હે કૌંતેય, અંત સમયે જે જે ભાવનું સ્મરણ કરતો શરીર છોડે છે, તે તે ભાવને જ પામે છે, કારણ કે તે સદા તે ભાવથી ભરાયેલો રહે છે. ^AI

Verse 7

तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिः मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥7॥

tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca |
mayyarpitamanobuddhiḥ māmevaiṣyasyasaṃśayam ||7||

তাই সর্বকালে আমাকে স্মরণ কর এবং যুদ্ধও কর; মন ও বুদ্ধি আমাতে অর্পিত রেখে তুমি নিঃসন্দেহে আমাকেই প্রাপ্ত হবে। ^AI

તેથી તમે સર્વ કાળમાં મારું સ્મરણ કરો અને યુદ્ધ કરો. મન અને બુદ્ધિ મને અર્પણ કરીને તમે મને જ પામશો, એમાં સંશય નથી. ^AI

Verse 8

अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥8॥

abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā |
paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan ||8||

অভ্যাসযোগে যুক্ত, অন্য দিকে গমনশীল নয় এমন চিত্তে পরম দিব্য পুরুষকে চিন্তা করতে করতে সে সেই পরম পুরুষকে প্রাপ্ত হয়। ^AI

અભ્યાસયોગથી યુક્ત, અન્યત્ર ન જતા ચિત્તથી, હે પાર્થ, ધ્યાન કરતો તે દિવ્ય પરમ પુરુષને પામે છે. ^AI

Verse 9

कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपं आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥9॥

kaviṃ purāṇamanuśāsitāram aṇoraṇīyāṃsamanusmaredyaḥ |
sarvasya dhātāramacintyarūpaṃ ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt ||9||

যিনি সেই পুরুষকে স্মরণ করেন — যিনি কবি (সর্বজ্ঞ দ্রষ্টা), পুরাণ (অনাদি), শাসক, অণুর চেয়েও সূক্ষ্ম, সকলের ধাতা (সৃষ্টিকর্তা ও পোষক), অচিন্ত্যরূপ, সূর্যের ন্যায় তেজস্বী এবং অন্ধকারের (অবিদ্যার) অতীত — ^AI

જે કવિ (સર્વજ્ઞ), પુરાણ (અનાદિ), અનુશાસિતા (સર્વના નિયંતા), અણુથી પણ સૂક્ષ્મ, સર્વના ધાતા (સર્જનહાર), અચિંત્યરૂપ, આદિત્યવર્ણ (સૂર્ય જેવા તેજસ્વી) અને અંધકારથી પર એવા પરમ પુરુષનું સ્મરણ કરે છે. ^AI

Verse 10

प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥10॥

prayāṇakāle manasā'calena bhaktyā yukto yogabalena caiva |
bhruvormadhye prāṇamāveśya samyak sa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam ||10||

প্রয়াণকালে অচল মন ও ভক্তিযুক্ত হয়ে যোগবলের দ্বারা প্রাণকে ভ্রূদ্বয়ের মধ্যবর্তী স্থানে সম্যকভাবে স্থাপন করে, তিনি সেই দিব্য পরম পুরুষকে প্রাপ্ত হন। ^AI

પ્રયાણકાળે અચલ મનથી, ભક્તિથી યુક્ત થઈ, યોગબળથી પ્રાણને ભ્રૂમધ્યમાં સારી રીતે સ્થાપિત કરીને, તે દિવ્ય પરમ પુરુષને પ્રાપ્ત કરે છે. ^AI

Verse 11

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥11॥

yadakṣaraṃ vedavido vadanti viśanti yadyatayo vītarāgāḥ |
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṅgraheṇa pravakṣye ||11||

বেদজ্ঞরা যাকে অক্ষর (ক্ষয়হীন) বলে থাকেন, বীতরাগ (রাগরহিত) যতিগণ যেখানে প্রবেশ করেন, এবং যার আকাঙ্ক্ষায় ব্রহ্মচর্য পালন করা হয় — সেই পদ (লক্ষ্য) আমি তোমাকে সংক্ষেপে বলব। ^AI

વેદવિદો જેને અક્ષર કહે છે, વીતરાગ યતિઓ જેમાં પ્રવેશ કરે છે, અને જેની ઇચ્છાથી બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે, તે પદને હું તને સંક્ષેપમાં કહીશ. ^AI

Verse 12

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणम् आस्थितो योगधारणाम् ॥12॥

sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca |
mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇam āsthito yogadhāraṇām ||12||

সকল ইন্দ্রিয়দ্বার সংযত করে, মনকে হৃদয়ে নিবদ্ধ করে, নিজের প্রাণকে মস্তকে স্থাপন করে এবং যোগধারণায় প্রতিষ্ঠিত হয়ে — ^AI

ઇન્દ્રિયોના સર્વ દ્વારોને સંયમિત કરી, મનને હૃદયમાં નિરોધ કરી, પ્રાણને મસ્તકમાં સ્થાપિત કરી, યોગધારણામાં સ્થિત થયેલો. ^AI

Verse 13

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥13॥

omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran |
yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim ||13||

‘ওঁ’ এই একাক্ষর ব্রহ্ম উচ্চারণ করতে করতে এবং আমাকে স্মরণ করতে করতে যে ব্যক্তি দেহ ত্যাগ করে প্রস্থান করে, সে পরম গতি প্রাপ্ত হয়। ^AI

ઓમ્ એ એકાક્ષર બ્રહ્મનો ઉચ્ચાર કરતો અને મારું સ્મરણ કરતો, જે દેહનો ત્યાગ કરીને જાય છે, તે પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. ^AI

Verse 14

अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥14॥

ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ |
tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ ||14||

হে পার্থ! যে ব্যক্তি অনন্যচিত্তে (অন্য দিকে মন না রেখে) নিত্য সর্বদা আমাকে স্মরণ করে, সেই নিত্যযুক্ত যোগীর কাছে আমি সহজে লভ্য। ^AI

અનન્ય ચિત્તવાળો, જે નિત્ય મારું સ્મરણ કરે છે, તે નિત્યયુક્ત યોગીને હું સુલભ છું, હે પાર્થ. ^AI

Verse 15

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥15॥

māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam |
nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ ||15||

আমাকে প্রাপ্ত হয়ে, পরম সিদ্ধি লাভ করা মহাত্মাগণ আর এই দুঃখের আশ্রয় ও অশাশ্বত পুনর্জন্মে ফিরে আসেন না। ^AI

મને પ્રાપ્ત કરીને, પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયેલા મહાત્માઓ ફરી દુઃખાલય અને અશાશ્વત જન્મને પ્રાપ્ત કરતા નથી. ^AI

Verse 16

आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥16॥

ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino'rjuna |
māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate ||16||

হে অর্জুন! ব্রহ্মলোক পর্যন্ত সকল লোকই পুনরায় প্রত্যাবর্তনশীল (ফিরে আসতে হয়)। কিন্তু হে কৌন্তেয়! আমাকে প্রাপ্ত হলে পুনর্জন্ম হয় না। ^AI

હે અર્જુન, બ્રહ્મલોક સુધીના સર્વ લોકો પુનરાવર્તનશીલ (ફરી પાછા આવવાવાળા) છે. પરંતુ હે કૌંતેય, મને પ્રાપ્ત કર્યા પછી પુનર્જન્મ થતો નથી. ^AI

Verse 17

सहस्रयुगपर्यन्तम् अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥17॥

sahasrayugaparyantam aharyadbrahmaṇo viduḥ |
rātriṃ yugasahasrāntāṃ te'horātravido janāḥ ||17||

যাঁরা ব্রহ্মার একদিনকে সহস্র যুগের সমাপ্তি পর্যন্ত ব্যাপ্ত বলে জানেন এবং তাঁর একরাত্রিকে সহস্র যুগের সমাপ্তি পর্যন্ত ব্যাপ্ত বলে জানেন, সেই মানুষেরা দিন ও রাত্রি সম্পর্কে জ্ঞানী। ^AI

જે લોકો બ્રહ્માના એક દિવસને હજાર યુગો સુધીનો જાણે છે અને રાત્રિને પણ હજાર યુગો સુધીની જાણે છે, તે લોકો દિવસ-રાત્રિના જ્ઞાતા છે. ^AI

Verse 18

अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके ॥18॥

avyaktādvyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame |
rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasañjñake ||18||

ব্রহ্মার দিনের আগমনে অব্যক্ত থেকে সমস্ত ব্যক্ত বস্তু প্রকাশ পায়, আর রাত্রির আগমনে তারা সেই অব্যক্ত নামক অবস্থাতেই বিলীন হয়ে যায়। ^AI

અવ્યક્તમાંથી બધા વ્યક્ત પદાર્થો દિવસના આગમન સમયે ઉત્પન્ન થાય છે અને રાત્રિના આગમન સમયે તે અવ્યક્ત નામવાળામાં જ લીન થાય છે. ^AI

Verse 19

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥19॥

bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate |
rātryāgame'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame ||19||

হে পার্থ, এই সমস্ত ভূতসমূহ বারবার উৎপন্ন হয়ে রাত্রির আগমনে অসহায়ভাবে বিলীন হয়ে যায় এবং দিনের আগমনে আবার প্রকাশ পায়। ^AI

હે પાર્થ, એ જ પ્રાણીઓનો સમૂહ વારંવાર જન્મીને રાત્રિના આગમન સમયે પરાધીન થઈને લીન થાય છે અને દિવસના આગમન સમયે ફરી પ્રગટ થાય છે. ^AI

Verse 20

परस्तस्मात्तु भावोऽन्यः अव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥20॥

parastasmāttu bhāvo'nyaḥ avyakto'vyaktātsanātanaḥ |
yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati ||20||

কিন্তু সেই অব্যক্ত থেকে অন্য এক অব্যক্ত ও সনাতন ভাব আছে, যা সমস্ত ভূত বিনষ্ট হলেও বিনষ্ট হয় না। ^AI

પણ તે અવ્યક્તથી બીજો, બીજો સનાતન અવ્યક્ત ભાવ છે, જે બધા પ્રાણીઓ નાશ પામતા હોવા છતાં નાશ પામતો નથી. ^AI

Verse 21

अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥21॥

avyakto'kṣara ityuktaḥ tamāhuḥ paramāṃ gatim |
yaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama ||21||

তাকে অব্যক্ত ও অক্ষর বলা হয়; তাকে পরম গতি বলা হয়; তা প্রাপ্ত হলে আর ফিরে আসতে হয় না; সেই আমার পরম ধাম। ^AI

તે અવ્યક્તને અક્ષર કહેવામાં આવે છે; તેને પરમ ગતિ કહે છે. જેને પ્રાપ્ત કરીને લોકો પાછા ફરતા નથી, તે મારું પરમ ધામ છે. ^AI

Verse 22

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तः स्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥22॥

puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā |
yasyāntaḥ sthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam ||22||

হে পার্থ, সেই পরম পুরুষ অনন্যভক্তির দ্বারা লভ্য; যাঁর মধ্যে সমস্ত ভূত অবস্থিত এবং যাঁর দ্বারা এই সমস্ত জগৎ ব্যাপ্ত। ^AI

હે પાર્થ, તે પરમ પુરુષ અનન્ય ભક્તિથી પ્રાપ્ત થાય છે, જેની અંદર બધા પ્રાણીઓ રહેલા છે અને જેનાથી આ સર્વ વ્યાપ્ત છે. ^AI

Verse 23

यत्र काले त्वनावृत्तिम् आवृत्तिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥23॥

yatra kāle tvanāvṛttim āvṛttiṃ caiva yoginaḥ |
prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha ||23||

হে ভরতশ্রেষ্ঠ, যোগীরা যে কালে প্রস্থান করে অনাবৃত্তি বা পুনরাবৃত্তি লাভ করে, সেই কাল আমি বলব। ^AI

હે ભરતર્ષભ, જે કાળમાં યોગીઓ જઈને અનાવૃત્તિ અને આવૃત્તિ પામે છે, તે કાળ હું કહીશ. ^AI

Verse 24

अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥24॥

agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam |
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ ||24||

অগ্নি, জ্যোতি, দিন, শুক্লপক্ষ এবং উত্তরায়ণের ছয় মাস — এই কালে প্রস্থানকারী ব্রহ্মবিদ ব্যক্তিরা ব্রহ্ম লাভ করেন। ^AI

અગ્નિ, જ્યોતિ, દિવસ, શુક્લ પક્ષ અને છ મહિનાનું ઉત્તરાયણ — ત્યાં જઈને બ્રહ્મવિદ્ લોકો બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે. ^AI

Verse 25

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिः योगी प्राप्य निवर्तते ॥25॥

dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam |
tatra cāndramasaṃ jyotiḥ yogī prāpya nivartate ||25||

ধোঁয়া, রাত্রি, কৃষ্ণপক্ষ এবং দক্ষিণায়নের ছয় মাস — এই পথে যে যোগী চন্দ্রলোকের জ্যোতি প্রাপ্ত হন, তিনি পুনরায় ফিরে আসেন। ^AI

ધૂમ, રાત્રિ, તેમજ કૃષ્ણ પક્ષ અને દક્ષિણાયનના છ મહિના — આ માર્ગમાં જનારા યોગી ચંદ્રલોકનું જ્યોતિ પ્રાપ્ત કરીને પાછા ફરે છે. ^AI

Verse 26

शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिम् अन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥26॥

śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate |
ekayā yātyanāvṛttim anyayā''vartate punaḥ ||26||

শুক্ল ও কৃষ্ণ — এই দুই গতি জগতের শাশ্বত বলে মনে করা হয়। একটির দ্বারা অনাবৃত্তি (মোক্ষ) লাভ হয়, অন্যটির দ্বারা পুনরায় আবর্তন (জন্ম-মৃত্যু) হয়। ^AI

શુક્લ અને કૃષ્ણ — આ બે ગતિઓ જગતના શાશ્વત માર્ગો મનાય છે. એકથી અનાવૃત્તિ (મોક્ષ) મળે છે, બીજીથી ફરી પાછા આવવું પડે છે. ^AI

Verse 27

नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥27॥

naite sṛtī pārtha jānan yogī muhyati kaścana |
tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna ||27||

হে পার্থ, এই দুই গতি জানলে কোনো যোগী মোহগ্রস্ত হন না। অতএব হে অর্জুন, সর্বদা যোগযুক্ত হও। ^AI

હે પાર્થ, આ બે માર્ગોને જાણનારો કોઈ પણ યોગી મૂઢ થતો નથી. તેથી હે અર્જુન, તું સર્વ કાળમાં યોગયુક્ત થા. ^AI

Verse 28

वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥28॥

vedeṣu yajñeṣu tapassu caiva dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam |
atyeti tatsarvamidaṃ viditvā yogī paraṃ sthānamupaiti cādyam ||28||

বেদ, যজ্ঞ, তপস্যা ও দানে যে পুণ্যফল বলা হয়েছে, যোগী এই সমস্ত জেনে তা অতিক্রম করেন এবং পরম আদ্য স্থান লাভ করেন। ^AI

વેદોમાં, યજ્ઞોમાં, તપોમાં અને દાનોમાં જે પુણ્યફળ કહ્યું છે, તે સર્વને આ (યોગ) જાણીને યોગી અતિક્રમી જાય છે અને પરમ આદ્ય સ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે. ^AI

॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां
योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरपरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥8

Sanskrit — Devanagari (original)

ॐ श्री परमात्मने नमः

अथ अष्टमोऽध्यायः

अक्षरपरब्रह्मयोगः

अर्जुन उवाच

किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।

अधिभूतं च किं प्रोक्तम् अधिदैवं किमुच्यते ॥1॥

अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।

प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥2॥

श्री भगवानुवाच

अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।

भूतभावोद्भवकरः विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः ॥3॥

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।

अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥4॥

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।

यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥5॥

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।

तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥6॥

तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।

मय्यर्पितमनोबुद्धिः मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥7॥

अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।

परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥8॥

कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।

सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपं आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥9॥

प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।

भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥10॥

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।

यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥11॥

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।

मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणम् आस्थितो योगधारणाम् ॥12॥

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।

यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥13॥

अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।

तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥14॥

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।

नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥15॥

आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।

मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥16॥

सहस्रयुगपर्यन्तम् अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।

रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥17॥

अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।

रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके ॥18॥

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।

रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥19॥

परस्तस्मात्तु भावोऽन्यः अव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।

यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥20॥

अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः तमाहुः परमां गतिम् ।

यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥21॥

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।

यस्यान्तः स्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥22॥

यत्र काले त्वनावृत्तिम् आवृत्तिं चैव योगिनः ।

प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥23॥

अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।

तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥24॥

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।

तत्र चान्द्रमसं ज्योतिः योगी प्राप्य निवर्तते ॥25॥

शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।

एकया यात्यनावृत्तिम् अन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥26॥

नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।

तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥27॥

वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।

अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥28॥

॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां

योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरपरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥8

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

श्रीमद्भगवद्गीता पारायण - अष्टमोऽध्यायः