কৃষ্ণ যজুর্বেদীয তৈত্তিরীয আরণ্যকে প্রথমঃ প্রপাঠকঃ - অরুণকেতুকচযনং
ও-ন্নমঃ পরমাত্মনে, শ্রী মহাগণপতযে নমঃ,
শ্রী গুরুভ্যো নমঃ । হ॒রিঃ॒ ওম্ ॥
অনুবাকং 1
ভ॒দ্র-ঙ্কর্ণে॑ভি-শ্শৃণু॒যাম॑ দেবাঃ ।
ভ॒দ্র-ম্প॑শ্যেমা॒ক্ষভি॒-র্যজ॑ত্রাঃ ।
স্থি॒রৈরঙ্গৈ᳚স্তুষ্টু॒বাগ্ং স॑স্ত॒নূভিঃ॑ । ব্যশে॑ম দে॒বহি॑তং॒-যঁদাযুঃ॑ ॥
স্ব॒স্তি ন॒ ইন্দ্রো॑ বৃ॒দ্ধশ্র॑বাঃ ।
স্ব॒স্তি নঃ॑ পূ॒ষা বি॒শ্ববে॑দাঃ ।
স্ব॒স্তি ন॒স্তার্ক্ষ্যো॒ অরি॑ষ্টনেমিঃ ।
স্ব॒স্তি নো॒ বৃহ॒স্পতি॑-র্দধাতু ॥
আপ॑মাপাম॒প-স্সর্বাঃ᳚ ।
অ॒স্মা-দ॒স্মা-দি॒তো-ঽমুতঃ॑ ॥ 1 ॥
অ॒গ্নির্বা॒যুশ্চ॒ সূর্য॑শ্চ । স॒হ স॑ঞ্চ-স্ক॒রর্ধি॑যা ॥ বা॒য্বশ্বা॑ রশ্মি॒পত॑যঃ । মরী᳚চ্যাত্মানো॒ অদ্রু॑হঃ । দে॒বী-র্ভু॑বন॒ সূব॑রীঃ । পু॒ত্র॒ব॒ত্ত্বায॑ মে সুত ॥ মহানাম্নী-র্ম॑হামা॒নাঃ । ম॒হ॒সো ম॑হস॒-স্স্বঃ॑ ।
দে॒বীঃ প॑র্জন্য॒ সূব॑রীঃ । পু॒ত্র॒ব॒ত্ত্বায॑ মে সুত ॥ 2 ॥
অ॒পাশ্ন্যু॑ষ্ণি-ম॒পা রক্ষঃ॑ । অ॒পাশ্ন্যু॑ষ্ণি-ম॒পা রঘ᳚ম্ । অপা᳚ঘ্রা॒মপ॑ চা॒বর্তি᳚ম্ । অপ॑ দে॒বীরি॒তো হি॑ত ॥ বজ্র॑-ন্দে॒বীরজী॑তাগ্শ্চ ।
ভুব॑ন-ন্দেব॒সূব॑রীঃ । আ॒দি॒ত্যানদি॑তি-ন্দে॒বীম্ । যোনি॑নোর্ধ্ব-মু॒দীষ॑ত ॥ শি॒বা ন॒-শ্শন্ত॑মা ভবন্তু । দি॒ব্যা আপ॒ ওষ॑ধযঃ( ) ।
সু॒মৃ॒ডী॒কা সর॑স্বতি । মা তে॒ ব্যো॑ম স॒ন্দৃশি॑ ॥ 3 ॥
(অ॒মুতঃ॑ - সু॒ - তৌষ॑ধযো॒ দ্বে চ॑ ) (অ. 1)
অনুবাকং 2
স্মৃতিঃ॑ প্র॒ত্যক্ষ॑-মৈতি॒হ্য᳚ম্ । অনু॑মান-শ্চতুষ্ট॒যম্ । এ॒তৈরাদি॑ত্য মণ্ডলম্ ।
সর্বৈ॑রেব॒ বিধা᳚স্যতে ॥ সূর্যো॒ মরী॑চি॒মাদ॑ত্তে । সর্বস্মা᳚-দ্ভুব॑নাদ॒ধি । তস্যাঃ পাক বি॑শেষে॒ণ । স্মৃ॒ত-ঙ্কা॑ল বি॒শেষ॑ণম্ ॥
ন॒দীব॒ প্রভ॑বা-ত্কা॒চিত্ । অ॒ক্ষয্যা᳚-থ্স্যন্দ॒তে য॑থা ॥ 4 ॥
তান্নদ্যো-ঽভি স॑মায॒ন্তি । সো॒রু-স্সতী॑ ন নি॒বর্ত॑তে ॥
এ॒বন্না॒না স॑মুত্থা॒নাঃ । কা॒লা-স্সং॑বঁথ্স॒রগ্গ্ শ্রি॑তাঃ । অণুশশ্চ ম॑হশ॒শ্চ । সর্বে॑ সমব॒যন্ত্রি॑ তম্ ॥ স তৈ᳚-স্স॒র্বৈ-স্স॑মাবি॒ষ্টঃ । ঊ॒রু-স্স॑ন্ন নি॒বর্ত॑তে । অধি সংবঁথ্স॑রং-বিঁ॒দ্যাত্ ।
তদেব॑ লক্ষ॒ণে ॥ 5 ॥
অণুভিশ্চ ম॑হদ্ভি॒শ্চ । স॒মারূ॑ঢঃ প্র॒দৃশ্য॑তে । সংবঁথ্সরঃ প্র॑ত্যক্ষে॒ণ ।
না॒ধিস॑ত্ত্বঃ প্র॒দৃশ্য॑তে ॥ প॒টরো॑ বিক্লি॑ধঃ পি॒ঙ্গঃ । এ॒ত-দ্ব॑রুণ॒ লক্ষ॑ণম্ । যত্রৈত॑-দুপ॒দৃশ্য॑তে । স॒হস্র॑-ন্তত্র॒ নীয॑তে ॥
একগ্ং হি শিরো না॑না মু॒খে । কৃ॒থ্স্ন-ন্ত॑দৃত॒ লক্ষ॑ণম্ ॥ 6 ॥
উভযত-স্সপ্তে᳚ন্দ্রিযা॒ণি । জ॒ল্পিত॑-ন্ত্বেব॒ দিহ্য॑তে ॥
শুক্লকৃষ্ণে সংবঁ॑থ্সর॒স্য । দক্ষিণ বাম॑যোঃ পা॒র্শ্বযোঃ । তস্যৈ॒ষা ভব॑তি ॥ শু॒ক্র-ন্তে॑ অ॒ন্যদ্য॑জ॒ত-ন্তে॑ অ॒ন্যত্ ।
বিষু॑রূপে॒ অহ॑নী॒ দ্যৌরি॑বাসি । বিশ্বা॒ হি মা॒যা অব॑সি স্বধাবঃ । ভ॒দ্রা তে॑ পূষন্নি॒হ রা॒তির॒স্ত্বিতি॑ ॥
নাত্র॒ ভুব॑নম্ । ন পূ॒ষা । ন প॒শবঃ॑ ।
নাদিত্য-স্সংবঁথ্সর এব প্রত্যক্ষেণ প্রিযত॑মং-বিঁ॒দ্যাত্ । এতদ্বৈ সংবঁথ্সরস্য প্রিযত॑মগ্ং রূ॒পম্ । যো-ঽস্য মহানর্থ উত্পথ্স্যমা॑নো ভ॒বতি । ইদ-ম্পুণ্য-ঙ্কু॑রুষ্বে॒তি । তমাহর॑ণ-ন্দ॒দ্যাত্ ॥ 7 ॥
(য॒থা॒ - ল॒ক্ষ॒ণ - ঋ॑তু॒লক্ষ॑ণং॒ - ভুব॑নগ্ং স॒প্ত চ॑) (অ. 2)
অনুবাকং 3
সা॒ক॒ঞ্জানাগ্ং॑ স॒প্তথ॑মাহু-রেক॒জম্ । ষডু॑দ্য॒মা ঋষ॑যো দেব॒জা ইতি॑ ।
তেষা॑মি॒ষ্টানি॒ বিহি॑তানি ধাম॒শঃ । স্থা॒ত্রে রে॑জন্তে॒ বিকৃ॑তানি রূপ॒শঃ ॥ কোনু॑ মর্যা॒ অমি॑থিতঃ । সখা॒ সখা॑যমব্রবীত্ । জহা॑কো অ॒স্মদী॑ষতে ॥
যস্তি॒ত্যাজ॑ সখি॒বিদ॒গ্ং॒ সখা॑যম্ ।
ন তস্য॑ বা॒চ্যপি॑ ভা॒গো অ॑স্তি ।
যদীগ্ং॑ শৃ॒ণোত্য॒লকগ্ং॑ শৃণোতি ॥ 8 ॥
ন হি প্র॒বেদ॑ সুকৃ॒তস্য॒ পন্থা॒মিতি॑ ॥
ঋ॒তুর্-ঋ॑তুনা নু॒দ্যমা॑নঃ ।
বিন॑নাদা॒ভিধা॑বঃ । ষষ্টিশ্চ ত্রিগ্ংশ॑কা ব॒ল্গাঃ ।
শু॒ক্লকৃ॑ষ্ণৌ চ॒ ষাষ্টি॑কৌ ॥
সা॒রা॒গ॒ব॒স্ত্রৈ-র্জ॒রদ॑ক্ষঃ ।
ব॒স॒ন্তো বসু॑ভি-স্স॒হ । সং॒বঁ॒থ্স॒রস্য॑ সবি॒তুঃ । প্রৈ॒ষ॒কৃ-ত্প্র॑থ॒ম-স্স্মৃ॑তঃ ॥ অ॒মূনা॒দয॑-তেত্য॒ন্যান্ ॥ 9 ॥
অ॒মূগ্শ্চ॑ পরি॒রক্ষ॑তঃ । এ॒তা বা॒চঃ প্র॑যুজ্য॒ন্তে । যত্রৈ ত॑দুপ॒দৃশ্য॑তে ॥ এ॒তদে॒ব বি॑জানী॒যাত্ । প্র॒মাণ॑-ঙ্কাল॒পর্য॑যে । বি॒শে॒ষ॒ণ-ন্তু॑ বক্ষ্যা॒মঃ । ঋ॒তূনা᳚-ন্তন্নি॒বোধ॑ত ॥ শুক্লবাসা॑ রুদ্র॒গণঃ । গ্রী॒ষ্মেণা॑বর্ত॒তে স॑হ ।
নি॒জহ॑-ন্পৃথি॑বীগ্ং স॒র্বাম্ ॥ 10 ॥
জ্যো॒তিষা᳚ ঽপ্রতি॒খ্যেন॑ সঃ ॥ বি॒শ্ব॒রূ॒পাণি॑ বাসা॒গ্ং॒সি । আ॒দি॒ত্যানা᳚-ন্নি॒বোধ॑ত । সংবঁথ্সরীণ॑-ঙ্কর্ম॒ফলম্ । বর্ষাভি-র্দ॑দতা॒গ্ং॒ সহ ॥ অদুঃখো॑ দুঃখ চ॑ক্ষুরি॒ব । তদ্মা॑ পীত ইব॒ দৃশ্য॑তে । শীতেনা᳚ ব্যথ॑যন্নি॒ব । রু॒রুদ॑ক্ষ ইব॒ দৃশ্য॑তে ॥ হ্লাদযতে᳚ জ্বল॑তশ্চৈ॒ব ।
শা॒ম্যত॑শ্চাস্য॒ চক্ষু॑ষী । যাবৈ প্রজা ভ্রগ্গ্॑শ্য॒ন্তে । সংবঁথ্সরাত্তা ভ্রগ্গ্॑শ্য॒ন্তে ॥ যাঃ॒ প্রতি॑তিষ্ঠ॒ন্তি । সংবঁথ্সরে তাঃ প্রতি॑তিষ্ঠ॒ন্তি । ব॒র্॒ষাভ্য॑ ইত্য॒র্থঃ ॥ 11 ॥
(শৃ॒ণো॒ - ত্য॒ন্যান্থ্ - স॒র্বা - মে॒ব ষট্চ॑) (অ. 3)
অনুবাকং 4
অক্ষি॑দুঃ॒খোত্থি॑তস্যৈ॒ব । বি॒প্রস॑ন্নে ক॒নীনি॑কে । আঙ্ক্তে চাদ্গ॑ণ-ন্না॒স্তি । ঋ॒ভূণা᳚-ন্তন্নি॒বোধ॑ত ॥ ক॒ন॒কা॒ভানি॑ বাসা॒গ্ং॒সি । অ॒হতা॑নি নি॒বোধ॑ত ।
অন্নমশ্র্নীত॑ মৃজ্মী॒ত । অ॒হং-বোঁ॑ জীব॒নপ্র॑দঃ ॥ এ॒তা বা॒চঃ প্র॑যুজ্য॒ন্তে ।
শ॒রদ্য॑ত্রোপ॒ দৃশ্য॑তে ॥ 12 ॥
অভিধূন্বন্তো-ঽভিঘ্ন॑ন্ত ই॒ব । বা॒তব॑ন্তো ম॒রুদ্গ॑ণাঃ ॥ অমুতো জেতুমিষুমু॑খমি॒ব । সন্নদ্ধা-স্সহ দ॑দৃশে॒ হ । অপদ্ধ্বস্তৈ-র্বস্তিব॑র্ণৈরি॒ব । বি॒শি॒খাসঃ॑ কপ॒র্দিনঃ ॥ অক্রুদ্ধস্য যোথ্স্য॑মান॒স্য । কৃ॒দ্ধস্যে॑ব॒ লোহি॑নী । হেমতশ্চক্ষু॑ষী বি॒দ্যাত্ । অ॒ক্ষ্ণযোঃ᳚, ক্ষিপ॒ণোরি॑ব ॥ 13 ॥
দুর্ভিক্ষ-ন্দেব॑লোকে॒ষু । ম॒নূনা॑মুদ॒ক-ঙ্গৃ॑হে । এ॒তা বা॒চঃ প্র॑বদ॒ন্তীঃ । বৈ॒দ্যুতো॑ যান্তি॒ শৈশি॑রীঃ ॥ তা অ॒গ্নিঃ পব॑মানা॒ অন্বৈ᳚ক্ষত । ই॒হ জী॑বি॒কাম-প॑রিপশ্যন্ন্ । তস্যৈ॒ষা ভব॑তি ॥ ই॒হেহ বঃ॑ স্বত॒পসঃ । মরু॑ত॒-স্সূর্য॑ত্বচঃ । শর্ম॑ স॒প্রথা॒ আবৃ॑ণে ॥ 14 ॥
(দৃশ্য॑ত - ই॒বা - বৃ॑ণে) (অ. 4)
অনুবাকং 5
অতি॑ তা॒ম্রাণি॑ বাসা॒গ্ং॒সি । অ॒ষ্টিব॑জ্রি শ॒তঘ্নি॑ চ ।
বিশ্বে দেবা বিপ্র॑হর॒ন্তি । অ॒গ্নিজি॑হ্ব অ॒সশ্চ॑ত ॥ নৈব দেবো॑ ন ম॒র্ত্যঃ । ন রাজা ব॑রুণো॒ বিভুঃ । নাগ্নি-র্নেন্দ্রো ন প॑বমা॒নঃ । মা॒তৃক্ক॑চ্চ ন॒ বিদ্য॑তে ॥ দি॒ব্যস্যৈকা॒ ধনু॑রার্ত্নিঃ ।
পৃ॒থি॒ব্যামপ॑রা শ্রি॒তা ॥ 15 ॥
তস্যেন্দ্রো বম্রি॑রূপে॒ণ । ধ॒নুর্জ্যা॑-মছি॒নথ্স্ব॑যম্ ॥ তদি॑ন্দ্র॒ধনু॑রিত্য॒জ্যম্ । অ॒ভ্রব॑র্ণেষু॒ চক্ষ॑তে । এতদেব শংযোঁ-র্বার্হ॑স্পত্য॒স্য । এ॒ত-দ্রু॑দ্রস্য॒ ধনুঃ ॥ রু॒দ্রস্য॑ ত্বেব॒ ধনু॑রার্ত্নিঃ । শির॒ উত্পি॑পেষ ।
স প্র॑ব॒র্গ্যো॑-ঽভবত্ । তস্মা॒-দ্য-স্সপ্র॑ব॒র্গ্যেণ॑ য॒জ্ঞেন॒ যজ॑তে ।
রু॒দ্রস্য॒ স শিরঃ॒ প্রতি॑দধাতি । নৈনগ্ং॑ রু॒দ্র আরু॑কো ভবতি । য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ 16 ॥
(শ্রি॒তা - যজ॑তে॒ ত্রীণি॑ চ) (অ. 5)
অনুবাকং 6
অ॒ত্যূ॒র্ধ্বা॒ক্ষো-ঽতি॑রশ্চাত্ । শিশি॑রঃ প্র॒দৃশ্য॑তে ।
নৈব রূপ-ন্ন॑ বাসা॒গ্ং॒সি । ন চক্ষুঃ॑ প্রতি॒দৃশ্য॑তে ॥ অ॒ন্যোন্য॒-ন্তু ন॑ হিগ্গ্স্রা॒তঃ । স॒ত স্ত॑-দ্দেব॒লক্ষ॑ণম্ । লোহিতো-ঽক্ষ্ণি শা॑রশী॒র্ষ্ণিঃ ।
সূ॒র্যস্যো॑দয॒ন-ম্প্র॑তি ॥ ত্ব-ঙ্করোষি॑ ন্যঞ্জ॒লিকাম্ । ত্ব॒-ঙ্করো॑ষি নি॒জানু॑কাম্ ॥ 17 ॥
নিজানুকামে᳚ ন্যঞ্জ॒লিকা । অমী বাচ-মুপাস॑তামি॒তি ॥
তস্মৈ সর্ব ঋতবো॑ নম॒ন্তে । মর্যাদা করত্বা-ত্প্র॑পুরো॒ধাম্ । ব্রাহ্মণ॑ আপ্নো॒তি । য এ॑বং-বেঁ॒দ ।
স খলু সংবঁথ্সর এতৈ-স্সেনানী॑ভি-স্স॒হ ।
ইন্দ্রায সর্বান্-কামান॑ভিব॒হতি । স দ্র॒ফ্সঃ ।
তস্যৈ॒ষা ভব॑তি ॥ 18 ॥
অব॑ দ্র॒ফ্সো অগ্ং॑শ॒মতী॑মতিষ্ঠত্ । ই॒যা॒নঃ কৃ॒ষ্ণো দ॒শভিঃ॑ স॒হস্রৈঃ᳚ ।
আব॒র্ত-মিন্দ্র॒-শ্শচ্যা॒ ধম॑ন্তম্ । উপস্নুহি ত-ন্নৃমণা-মথ॑দ্রামি॒তি ॥ এতযৈ বেন্দ্র-স্সলা বৃ॑ক্যা স॒হ । অসুরা-ন্প॑রিবৃ॒শ্চতি । পৃথি॑ব্য॒গ্ং॒ শুম॑তী । তাম॒ন্ব-ব॑স্থিত-স্সংবঁথ্স॒রো দি॒বঞ্চ॑ ।
নৈবং-বিঁদুষা-ঽঽচার্যা᳚-ন্তেবা॒সিনৌ । অন্যোন্যস্মৈ᳚ দ্রুহ্যা॒তাম্ । যো দ্রু॒হ্যতি । ভ্রশ্যতে স্ব॑র্গা-ল্লো॒কাত্ । ইত্যতু ম॑ণ্ডলা॒নি । সূর্য মণ্ডলা᳚ ন্যাখ্যা॒যিকাঃ । অত ঊর্ধ্বগ্ংস॑নির্ব॒চনাঃ ॥ 19 ॥
(নি॒জানু॑কাং॒ - ভব॑তি - দ্রুহ্যা॒তা-ম্পঞ্চ॑ চ) (অ. 6)
অনুবাকং 7
আরোগো ভ্রাজঃ পটরঃ॑ পত॒ঙ্গঃ । স্বর্ণরো জ্যোতিষীমান্॑. বিভা॒সঃ । তে অস্মৈ সর্বে দিবমা॑তপ॒ন্তি । ঊর্জ-ন্দুহানা অনপস্ফুর॑ন্ত ই॒তি ॥ কশ্য॑পো-ঽষ্ট॒মঃ । স মহামেরু-ন্ন॑ জহা॒তি । তস্যৈ॒ষা ভব॑তি ॥ যত্তে॒ শিল্প॑-ঙ্কশ্যপ রোচ॒নাব॑ত্ । ই॒ন্দ্রি॒যাব॑-ত্পুষ্ক॒ল-ঞ্চি॒ত্রভা॑নু ।
যস্মি॒-ন্থ্সূর্যা॒ অর্পি॑তা-স্স॒প্ত সা॒কম্ ॥ 20 ॥
তস্মি-ন্রাজান-মধিবিশ্রযে॑মমি॒তি ॥ তে অস্মৈ সর্বে কশ্যপা-জ্জ্যোতি॑--র্লভ॒ন্তে । তান্থ্সোমঃ কশ্যপাদধি॑ নির্ধ॒মতি । ভ্রস্তা কর্ম কৃ॑দিবৈ॒বম্ ॥
প্রাণো জীবানীন্দ্রিয॑ জীবা॒নি । সপ্ত শীর্ষ॑ণ্যাঃ প্রা॒ণাঃ ।
সূর্যা ই॑ত্যাচা॒র্যাঃ ॥ অপশ্যমহ মেতান্-থ্সপ্ত সূ᳚র্যানি॒তি । পঞ্চকর্ণো॑ বাথ্স্যা॒যনঃ । সপ্তকর্ণ॑শ্চ প্লা॒ক্ষিঃ ॥ 21 ॥
আনুশ্রবিক এব নৌ কশ্য॑প ই॒তি । উভৌ॑ বেদ॒যিতে ।
ন হি শেকুমিব মহামে॑রু-ঙ্গ॒ন্তুম্ ॥
অপশ্যমহমেত-থ্সূর্যমণ্ডল-ম্পরিব॑র্তমা॒নম্ ।
গা॒র্গ্যঃ প্রা॑ণত্রা॒তঃ । গচ্ছন্ত ম॑হামে॒রুম্ । এক॑ঞ্চাজ॒হতম্ ॥ ভ্রাজপটর পত॑ঙ্গা নি॒হনে । তিষ্ঠন্না॑তপ॒ন্তি । তস্মা॑দি॒হ তপ্ত্রি॑ তপাঃ ॥ 22 ॥
অ॒মুত্রে॒তরে । তস্মা॑দি॒হা তপ্ত্রি॑ তপাঃ ॥ তেষা॑মেষা॒ ভব॑তি ॥ স॒প্ত সূর্যা॒ দিব॒-মনু॒ প্রবি॑ষ্টাঃ । তান॒ন্বেতি॑ প॒থিভি॑-র্দক্ষি॒ণাবান্॑ । তে অস্মৈ সর্বে ঘৃতমা॑তপ॒ন্তি । ঊর্জ-ন্দুহানা অনপস্ফুর॑ন্ত ই॒তি ॥
সপ্তর্ত্বিজ-স্সূর্যা ই॑ত্যাচা॒র্যাঃ ॥ তেষা॑মেষা॒ ভব॑তি ॥
স॒প্ত দিশো॒ নানা॑ সূর্যাঃ ॥ 23 ॥
স॒প্ত হোতা॑র ঋ॒ত্বিজঃ॑ । দেবা আদিত্যা॑ যে স॒প্ত ।
তেভি-স্সোমাভী রক্ষ॑ণ ই॒তি ॥ তদ॑প্যাম্না॒যঃ । দিগ্ভ্রাজ ঋতূ᳚ন্ করো॒তি ॥ এত॑যৈবা॒বৃতা ঽঽসহস্রসূর্যতাযা ইতি বৈ॑শম্পা॒যনঃ ॥ তস্যৈ॒ষা ভব॑তি ॥
যদ্দ্যাব॑ ইন্দ্র তে শ॒তগ্ং শ॒ত-ম্ভূমীঃ᳚ । উ॒ত স্যুঃ ।
ন ত্বা॑ বজ্রিন্-থ্স॒হস্র॒গ্ং॒ সূর্যাঃ᳚ ॥ 24 ॥
অনু ন জাতমষ্ট রোদ॑সী ই॒তি ॥ নানা লিঙ্গত্বা-দৃতূনা-ন্নানা॑ সূর্য॒ত্বম্ ॥ অষ্টৌ তু ব্যবসি॑তা ই॒তি ॥ সূর্যমণ্ডলা-ন্যষ্টা॑ত ঊ॒র্ধ্বম্ ॥
তেষা॑মেষা॒ ভব॑তি ॥ চি॒ত্র-ন্দে॒বানা॒-মুদ॑গা॒দনী॑কম্ । চক্ষু॑-র্মি॒ত্রস্য॒ বরু॑ণস্যা॒গ্নেঃ । আ-ঽপ্রা॒ দ্যাবা॑ পৃথি॒বী অ॒ন্তরি॑ক্ষম্ ।
সূর্য আত্মা জগতস্তস্থু॑ষশ্চে॒তি ॥ 25 ॥
(সা॒কং - প্লা॒ক্ষি - স্তপ্ত্রি॑তপা॒ - নানা॑সূর্যাঃ॒ - সূর্যা॒ - +নব॑ চ) (অ. 7)
অনুবাকং 8
ক্বেদমভ্র॑-ন্নিবি॒শতে । ক্বাযগ্ং॑ সংবঁথ্স॒রো মি॑থঃ । ক্বাহঃ ক্বেয-ন্দে॑ব রা॒ত্রী । ক্ব মাসা ঋ॑তব॒-শ্শ্রিতাঃ ॥ অর্ধমাসা॑ মুহূ॒র্তাঃ । নিমেষাস্তু॑টিভিঃ॒ (নিমেষাস্ত্র॑টিভিঃ॒) সহ । ক্বেমা আপো নি॑বিশ॒ন্তে । য॒দীতো॑ যান্তি॒ সম্প্র॑তি ॥ কালা অফ্সু নি॑বিশ॒ন্তে । আ॒প-স্সূর্যে॑ স॒মাহি॑তাঃ ॥ 26 ॥
অভ্রা᳚ণ্য॒পঃ প্র॑পদ্য॒ন্তে । বি॒দ্যুথ্সূর্যে॑ স॒মাহি॑তা ॥ অনবর্ণে ই॑মে ভূ॒মী । ই॒যঞ্চা॑সৌ চ॒ রোদ॑সী ॥ কিগ্গ্ স্বিদত্রান্ত॑রা ভূ॒তম্ । যে॒নেমে বি॑ধৃতে॒ উভে ।
বি॒ষ্ণুনা॑ বিধৃ॑তে ভূ॒মী । ই॒তি ব॑থ্সস্য॒ বেদ॑না ॥
ইরা॑বতী ধেনু॒মতী॒ হি ভূ॒তম্ । সূ॒য॒ব॒সিনী॒ মনু॑ষে দশ॒স্যে᳚ ॥ 27 ॥
ব্য॑ষ্টভ্না॒-দ্রোদ॑সী॒ বিষ্ণ॑বে॒তে । দা॒ধর্থ॑ পৃথি॒বী-ম॒ভিতো॑ ম॒যূখৈঃ᳚ ॥
কিন্ত-দ্বিষ্ণো র্বল॑মা॒হুঃ । কা॒ দীপ্তিঃ॑ কি-ম্প॒রায॑ণম্ ।
একো॑ য॒দ্ধা-র॑য দ্দে॒বঃ । রে॒জতী॑ রোদ॒সী উ॑ভে ॥ বাতাদ্বিষ্ণো-র্ব॑ল মা॒হুঃ । অ॒ক্ষরা᳚-দ্দীপ্তি॒ রুচ্য॑তে । ত্রি॒পদা॒দ্ধার॑য-দ্দে॒বঃ । যদ্বিষ্ণো॑রেক॒-মুত্ত॑মম্ ॥ 28 ॥
অ॒গ্নযো॑ বায॑বশ্চৈ॒ব । এ॒তদ॑স্য প॒রায॑ণম্ ॥ পৃচ্ছামি ত্বা প॑র-ম্মৃ॒ত্যুম্ । অ॒বম॑-ম্মদ্ধ্য॒মঞ্চ॑তুম্ । লো॒কঞ্চ॒ পুণ্য॑পাপা॒নাম্ ।
এ॒ত-ত্পৃ॑চ্ছামি॒ সম্প্র॑তি ॥ অ॒মুমা॑হুঃ প॑র-ম্মৃ॒ত্যুম্ । প॒বমা॑ন-ন্তু॒ মদ্ধ্য॑মম্ । অ॒গ্নিরে॒বাব॑মো মৃ॒ত্যুঃ । চ॒ন্দ্রমা᳚-শ্চতু॒রুচ্য॑তে ॥ 29 ॥
অ॒না॒ভো॒গাঃ প॑র-ম্মৃ॒ত্যুম্ । পা॒পা-স্সং॑যঁন্তি॒ সর্ব॑দা । আভোগাস্ত্বেব॑ সংযঁ॒ন্তি । য॒ত্র পু॑ণ্যকৃ॒তো জ॑নাঃ ॥ ততো॑ ম॒দ্ধ্যম॑মায॒ন্তি । চ॒তুম॑গ্নিঞ্চ॒ সম্প্র॑তি ॥ পৃচ্ছামি ত্বা॑ পাপ॒কৃতঃ । য॒ত্র যা॑তয॒তে য॑মঃ । ত্বন্নস্ত--দ্ব্রহ্ম॑-ন্প্রব্রূ॒হি । য॒দি বে᳚ত্থা-ঽস॒তো গৃ॑হান্ ॥ 30 ॥
ক॒শ্যপা॑ দুদি॑তা-স্সূ॒র্যাঃ । পা॒পান্নি॑র্ঘ্নন্তি॒ সর্ব॑দা ।
রোদস্যোরন্ত॑-র্দেশে॒ষু । তত্র ন্যস্যন্তে॑ বাস॒বৈঃ ॥
তে ঽশরীরাঃ প্র॑পদ্য॒ন্তে ।
য॒থা ঽপু॑ণ্যস্য॒ কর্ম॑ণঃ । অপা᳚ণ্য॒পাদ॑ কেশা॒সঃ । ত॒ত্র তে॑-ঽযোনি॒জা জ॑নাঃ ॥ মৃত্বা পুনর্মৃত্যু-মা॑পদ্য॒ন্তে । অ॒দ্যমা॑না-স্স্ব॒কর্ম॑ভিঃ ॥ 31 ॥
আশাতিকাঃ ক্রিম॑য ই॒ব । ততঃ পূযন্তে॑ বাস॒বৈঃ ॥
অপৈ॑ত-ম্মৃ॒ত্যু-ঞ্জ॑যতি । য এ॒বং-বেঁদ॑ । স খল্বৈবং॑-বিঁদ্ব্রা॒হ্মণঃ । দী॒র্ঘশ্রু॑ত্তমো॒ ভব॑তি । কশ্য॑প॒স্যাতি॑থি॒-স্সিদ্ধগ॑মন॒-স্সিদ্ধাগ॑মনঃ ॥
তস্যৈ॒ষা ভব॑তি ॥ আযস্মিন᳚-থ্স॒প্ত বা॑স॒বাঃ ।
রোহ॑ন্তি পূ॒র্ব্যা॑ রুহঃ॑ ॥ 32 ॥
ঋষি॑র্হ দীর্ঘ॒শ্রুত্ত॑মঃ । ইন্দ্রস্য ঘর্মো অতি॑থিরি॒তি ॥
কশ্যপঃ পশ্য॑কো ভ॒বতি । যথ্সর্ব-ম্পরিপশ্যতী॑তি সৌ॒ক্ষ্ম্যাত্ ॥ অথাগ্নে॑রষ্টপু॑রুষ॒স্য । তস্যৈ॒ষা ভব॑তি ॥ অগ্নে॒ নয॑ সু॒পথা॑ রা॒যে অ॒স্মান্ ।
বিশ্বা॑নি দেব ব॒যুনা॑নি বি॒দ্বান্ । যু॒যো॒দ্ধ্য॑স্ম-জ্জু॑হুরা॒ণমেনঃ॑ । ভূযিষ্ঠান্তে নম উক্তিং-বিঁ॑ধেমে॒তি ॥ 33 ॥
স॒মাহি॑তা - দশ॒স্যে॑ - উত্ত॑ম॒-মুচ্য॑তে-গৃহান্-থ্স্ব॒কর্ম॑ভিঃ-পূ॒র্ব্যা॑ রুহ॑-ই॒তি) (অ. 8)
অনুবাকং 9
অগ্নিশ্চ জাত॑বেদা॒শ্চ । সহোজা অ॑জিরা॒প্রভুঃ । বৈশ্বানরো ন॑র্যাপা॒শ্চ । প॒ঙ্ক্তিরা॑ধাশ্চ॒ সপ্ত॑মঃ ।
বিসর্পে বাষ্ট॑মো-ঽগ্নী॒নাম্ । এতে-ঽষ্টৌ বসবঃ, ক্ষি॑তা ই॒তি ॥ যথর্ত্বে-বাগ্নে-রর্চির্বর্ণ॑ বিশে॒ষাঃ ।
নীলার্চিশ্চ পীতকা᳚র্চিশ্চে॒তি ॥ অথ বাযো-রেকাদশ-পুরুষস্যৈকাদশ॑স্ত্রীক॒স্য ॥
প্রভ্রাজমানা ব্য॑বদা॒তাঃ ॥ 34 ॥
যাশ্চ বাসু॑কি বৈ॒দ্যুতাঃ । রজতাঃ পরু॑ষা-শ্শ্যা॒মাঃ ।
কপিলা অ॑তিলো॒হিতাঃ । ঊর্ধ্বা অবপ॑তন্তা॒শ্চ । বৈদ্যুত ই॑ত্যেকা॒দশ ॥ নৈনং-বৈঁদ্যুতো॑ হিন॒স্তি । য এ॑বং-বেঁ॒দ ॥ স হোবাচ ব্যাসঃ পা॑রাশ॒র্যঃ ।
বিদ্যুদ্বধমেবাহ-ম্মৃত্যুমৈ᳚চ্ছমি॒তি ॥
ন ত্বকা॑মগ্ং হ॒ন্তি ॥ 35 ॥
য এ॑বং-বেঁ॒দ ॥ অথ গ॑ন্ধর্ব॒গণাঃ । স্বান॒ ভ্রাট্ । অঙ্ঘা॑রি॒-র্বম্ভা॑রিঃ । হস্ত॒-স্সুহ॑স্তঃ । কৃশা॑নু-র্বি॒শ্বাব॑সুঃ । মূর্ধন্বান্-থ্সূ᳚র্যব॒র্চাঃ ।
কৃতিরিত্যেকাদশ গ॑ন্ধর্ব॒গণাঃ ॥ দেবাশ্চ ম॑হাদে॒বাঃ । রশ্মযশ্চ দেবা॑ গর॒গিরঃ ॥ 36 ॥
নৈন-ঙ্গরো॑ হিন॒স্তি । য এ॑বং-বেঁ॒দ ॥ গৌ॒রী মি॑মায সলি॒লানি॒ তক্ষ॑তী । এক॑পদী দ্বি॒পদী॒ সা চতু॑ষ্পদী । অ॒ষ্টাপ॑দী॒ নব॑পদী বভূ॒বুষী᳚ । সহস্রাক্ষরা পরমে ব্যো॑মন্নি॒তি ॥ বাচো॑ বিশে॒ষণম্ ॥
অথ নিগদ॑ব্যাখ্যা॒তাঃ । তাননুক্র॑মিষ্যা॒মঃ ॥
ব॒রাহবঃ॑-স্বত॒পসঃ ॥ 37 ॥
বি॒দ্যু-ন্ম॑হসো॒ ধূপ॑যঃ । শ্বাপযো গৃহমেধা᳚শ্চেত্যে॒তে । যে॒ চেমে-ঽশি॑মিবি॒দ্বিষঃ ॥ পর্জন্যা-স্সপ্ত পৃথিবীমভিব॑র্ষ॒ন্তি ।
বৃষ্টি॑ভিরি॒তি । এতযৈব বিভক্তি বি॑পরী॒তাঃ । স॒প্তভি॒র্বাতৈ॑ রুদী॒রিতাঃ । অমূং-লোঁকা-নভিব॑র্ষ॒ন্তি । তেষা॑মেষা॒ ভব॑তি ॥ স॒মা॒ন-মে॒তদুদ॑কম্ ॥ 38 ॥
উ॒চ্চৈত্য॑ব॒ চাহ॑ভিঃ । ভূমি॑-ম্প॒র্জন্যা॒ জিন্ব॑ন্তি ।
দিব-ঞ্জিন্বন্-ত্যগ্ন॑য ই॒তি ॥ যদক্ষ॑র-ম্ভূ॒তকৃ॑তম্ ।
বিশ্বে॑ দেবা উ॒পাস॑তে । ম॒হর্ষি॑মস্য গো॒প্তার᳚ম্ । জ॒মদ॑গ্নি॒-মকু॑র্বত ॥ জ॒মদ॑গ্নি॒-রাপ্যা॑যতে । ছন্দো॑ভি-শ্চতুরুত্ত॒রৈঃ । রাজ্ঞ॒-স্সোম॑স্য তৃ॒প্তাসঃ॑ ॥ 39 ॥
ব্রহ্ম॑ণা বী॒র্যা॑বতা । শি॒বা নঃ॑ প্র॒দিশো॒ দিশঃ॑ ॥ তচ্ছং॒যোঁরা বৃ॑ণীমহে । গা॒তুং-যঁ॒জ্ঞায॑ । গা॒তুং-যঁ॒জ্ঞপ॑তযে । দৈবী᳚ স্ব॒স্তির॑স্তু নঃ ।
স্ব॒স্তি-র্মানু॑ষেভ্যঃ । ঊ॒র্ধ্ব-ঞ্জি॑গাতু ভেষ॒জম্ ।
শন্নো॑ অস্তু দ্বি॒পদে᳚ । শঞ্চতু॑ষ্পদে ॥
সোমপা(3) অসোমপা(3) ইতি নিগদ॑ব্যাখ্যা॒তাঃ ॥ 40 ॥
(ব্য॒ব॒দা॒তা - হ॒ন্তি - গ॑র॒গির - স্ত॒পস - উদ॑কং - তৃপ্তাস॒ - শ্বতু॑ষ্পদ॒ এক॑-ঞ্চ) (অ. 9)
অনুবাকং 10
স॒হ॒স্র॒বৃদি॑য-ম্ভূ॒মিঃ । প॒রং-ব্যোঁ॑ম স॒হস্র॑বৃত্ । অ॒শ্বিনা॑ ভুজ্যূ॑ নাস॒ত্যা । বি॒শ্বস্য॑ জগ॒তস্প॑তী ॥ জাযা ভূমিঃ প॑তির্ব্যো॒ম । মি॒থুন॑ন্তা অ॒তুর্য॑থুঃ । পুত্রো বৃহস্প॑তী রু॒দ্রঃ । স॒রমা॑ ইতি॑ স্ত্রীপু॒মম্ ॥ শু॒ক্রং-বাঁ॑ম॒ন্যদ্য॑জ॒তং-বাঁ॑ম॒ন্যত্ । বিষু॑রূপে॒ অহ॑নী॒ দ্যৌরি॑ব স্থঃ ॥ 41 ॥
বিশ্বা॒ হি মা॒যা অব॑থ-স্স্বধাবন্তৌ । ভ॒দ্রা বা᳚-ম্পূষণাবি॒হ রা॒তির॑স্তু ॥ বাসা᳚ত্যৌ চি॒ত্রৌ জগ॑তো নি॒ধানৌ᳚ । দ্যাবা॑ভূমী চ॒রথঃ॑ স॒গ্ং॒ সখা॑যৌ ।
তাব॒শ্বিনা॑ রা॒সভা᳚শ্বা॒ হব॑-ম্মে । শু॒ভ॒স্প॒তী॒ আ॒গতগ্ং॑ সূ॒র্যযা॑ স॒হ ॥ ত্যুগ্রো॑ হ ভু॒জ্যু-ম॑শ্বিনোদ মে॒ঘে । র॒যিন্ন কশ্চি॑-ন্মমৃ॒বাঁ(2) অবা॑হাঃ । তমূ॑হথু-র্নৌ॒ভিরা᳚ত্ম॒ন্-বতী॑ভিঃ ।
অ॒ন্ত॒রি॒ক্ষ॒ প্রুড্ভি॒র-পো॑দকাভিঃ ॥ 42 ॥
তি॒স্রঃ, ক্ষপ॒স্ত্রিরহা॑ ঽতি॒ব্রজ॑দ্ভিঃ । নাস॑ত্যা ভু॒জ্যুমূ॑হথুঃ পত॒ঙ্গৈঃ । স॒মু॒দ্রস্য॒ ধন্ব॑ন্না॒র্দ্রস্য॑ পা॒রে । ত্রি॒ভী রথৈ᳚-শ্শ॒তপ॑দ্ভি॒-ষ্ষড॑শ্বৈঃ ॥ স॒বি॒তারং॒-বিঁত॑ন্বন্তম্ । অনু॑বদ্ধ্নাতি শাম্ব॒রঃ । আপপূর্ষং-ব॑রশ্চৈ॒ব ।
স॒বিতা॑ ঽরেপ॒সো॑ ঽভবত্ ॥ ত্যগ্ং সুতৃপ্তং-বিঁ॑দিত্বৈ॒ব । ব॒হুসো॑ম গি॒রং-বঁ॑শী ॥ 43 ॥
অন্বেতি তুগ্রো ব॑ক্রিযা॒ন্তম্ । আযসূযান্-থ্সোম॑তৃফ্সু॒ষু ॥
স সঙ্গ্রাম-স্তমো᳚দ্যো-ঽত্যো॒তঃ । বাচো গাঃ পি॑পাতি॒ তত্ ।
স তদ্গোভি-স্স্তবা᳚ ঽত্যেত্য॒ন্যে । র॒ক্ষসা॑ ঽনন্বি॒তাশ্চ॑ যে ॥ অ॒ন্বেতি॒ পরি॑বৃত্ত্যা॒-ঽস্তঃ । এ॒বমে॒তৌ স্থো॑ অশ্বিনা । তে এ॒তে দ্যুঃ॑ পৃথি॒ব্যোঃ । অহ॑রহ॒-র্গর্ভ॑ন্দধাথে ॥ 44 ॥
তযো॑ রে॒তৌ ব॒থ্সা ব॑হোরা॒ত্রে । পৃ॒থি॒ব্যা অহঃ॑ । দি॒বো রাত্রিঃ॑ । তা অবি॑সৃষ্টৌ । দম্প॑তী এ॒ব ভ॑বতঃ ॥ তযো॑ রে॒তৌ ব॒থ্সৌ । অ॒গ্নিশ্চা॑-দি॒ত্যশ্চ॑ । রা॒ত্রের্ব॒থ্সঃ । শ্বে॒ত আ॑দি॒ত্যঃ । অহ্নো॒-ঽগ্নিঃ ॥ 45 ॥
তা॒ম্রো অ॑রু॒ণঃ । তা অবি॑সৃষ্টৌ । দম্প॑তী এ॒ব ভ॑বতঃ ॥ তযো॑ রে॒তৌ ব॒থ্সৌ । বৃ॒ত্রশ্চ॑ বৈদ্যু॒তশ্চ॑ । অ॒গ্নের্বৃ॒ত্রঃ । বৈ॒দ্যুত॑ আদি॒ত্যস্য॑ ।
তা অবি॑সৃষ্টৌ । দম্প॑তী এ॒ব ভ॑বতঃ ॥ তযো॑ রে॒তৌ ব॒থ্সৌ ॥ 46 ॥
উ॒ষ্মা চ॑ নীহা॒রশ্চ॑ । বৃ॒ত্রস্যো॒ষ্মা । বৈ॒দ্যু॒তস্য॑ নীহা॒রঃ । তৌ তাবে॒ব প্রতি॑পদ্যেতে ॥ সেযগ্ং রাত্রী॑ গ॒র্ভিণী॑ পু॒ত্রেণ॒ সংবঁ॑সতি ।
তস্যা॒ বা এ॒তদু॒ল্বণ᳚ম্ । যদ্রাত্রৌ॑ র॒শ্মযঃ॑ । যথা॒ গোর্গ॒র্ভিণ্যা॑ উ॒ল্বণ᳚ম্ । এ॒বমে॒তস্যা॑ উ॒ল্বণ᳚ম্ ॥ প্রজযিষ্ণুঃ প্রজযা চ পশুভি॑শ্চ ভ॒বতি ।
য এ॑বং-বেঁ॒দ । এতমুদ্যন্ত-মপিয॑ন্তঞ্চে॒তি । আদিত্যঃ পুণ্য॑স্য ব॒থ্সঃ । অথ পবি॑ত্রাঙ্গি॒রসঃ ॥ 47 ॥
(স্থো - ঽপো॑দকাভি--র্ বশী - দধাথে - অ॒গ্নি - স্তযো॑ রে॒তৌ ব॒থ্সৌ - ভ॒বতি চ॒ত্বারি॑ চ) (অ. 10)
অনুবাকং 11
প॒বিত্র॑বন্তঃ॒ পরি॒বাজ॒মাস॑তে । পি॒তৈষা᳚-ম্প্র॒ত্নো অ॒ভির॑ক্ষতি ব্র॒তম্ । ম॒হস্স॑মু॒দ্রং-বঁরু॑ণ স্তি॒রোদ॑ধে । ধীরা॑ ইচ্ছেকু॒র্ধরু॑ণেষ্বা॒রভ᳚ম্ ॥
প॒বিত্র॑-ন্তে॒ বিত॑ত॒-ম্ব্রহ্ম॑ণ॒স্পতে᳚ । প্রভু॒র্গাত্রা॑ণি॒ পর্যে॑ষি বি॒শ্বতঃ॑ ।
অত॑প্ততনূ॒-র্ন তদা॒মো অ॑শ্নুতে । শৃ॒তাস॒ ইদ্বহ॑ন্-ত॒স্ত-থ্সমা॑শত ॥ ব্র॒হ্মা দে॒বানা᳚-ম্পদ॒বীঃ ক॑বী॒নামৃষি॒র্বিপ্রা॑ণা-ম্মহি॒ষো মৃ॒গাণা᳚ম্ । শ্যে॒নো গৃধ্রা॑ণা॒গ্॒ স্বধি॑তি॒-র্বনা॑না॒গ্ং॒ সোমঃ॑ প॒বিত্র॒মত্যে॑তি॒ রেভন্ন্॑ ॥ অস॑ত-স্স॒দ্যে তত॑ক্ষুঃ ॥ 48 ॥
ঋষ॑য-স্স॒প্তাত্রি॑শ্চ॒ যত্ । সর্বে-ঽত্রযো অ॑গস্ত্য॒শ্চ ।
নক্ষ॑ত্রৈ॒-শ্শঙ্কৃ॑তো ঽবসন্ন্ ॥ অথ॑ সবিতু॒-শ্শ্যাবাশ্ব॒স্যা ঽবর্তি॑কামস্য ॥ অ॒মী য ঋক্ষা॒ নিহি॑তা স উ॒চ্চা । নক্ত॒-ন্দদৃ॑শ্রে॒ কুহ॑চি॒দ্দিবে॑যুঃ ।
অদ॑ব্ধানি॒ বরু॑ণস্য ব্র॒তানি॑ । বি॒চা॒কশ॑-চ্চ॒ন্দ্রমা॒ নক্ষ॑ত্রমেতি ॥
ত-থ্স॑বি॒তু-র্বরে᳚ণ্যম্ । ভর্গো॑ দে॒বস্য॑ ধীমহি ॥ 49 ॥
ধিযো॒ যো নঃ॑ প্রচো॒দযা᳚ত্ ॥ তথ্স॑বি॒তু-র্বৃ॑ণীমহে ।
ব॒য-ন্দে॒বস্য॒ ভোজ॑নম্ । শ্রেষ্ঠগ্ং॑ সর্ব॒ধাত॑মম্ । তুর॒-ম্ভগ॑স্য ধীমহি ॥
অপা॑গূহত সবিতা॒ তৃভীন্॑ । সর্বা᳚-ন্দি॒বো অন্ধ॑সঃ ।
নক্ত॑006ছ্;॒তান্য॑ভব-ন্দৃ॒শে । অস্থ্য॒স্থ্না সম্ভ॑বিষ্যামঃ ॥ নাম॒ নামৈ॒ব না॒ম মে᳚ ॥ 50 ॥
নপুগ্ংস॑ক॒-ম্পুমা॒গ্॒স্ত্র্য॑স্মি । স্থাব॑রো-ঽস্ম্যথ॒ জঙ্গ॑মঃ ।
য॒জে-ঽযক্ষি॒ যষ্টা॒হে চ॑ ॥ মযা॑ ভূ॒তান্য॑যক্ষত । প॒শবো॑ মম॑ ভূতা॒নি । অনূবন্ধ্যো ঽস্ম্য॑হং-বিঁ॒ভুঃ ॥ স্ত্রিযঃ॑ স॒তীঃ । তা উ॑ মে পু॒গ্ং॒স আ॑হুঃ ।
পশ্য॑দক্ষ॒ণ্বান্ন-বিচে॑তদ॒ন্ধঃ । ক॒বির্যঃ পু॒ত্র-স্স ই॒মা চি॑কেত ॥ 51 ॥
যস্তা বি॑জা॒না-থ্স॑বি॒তুঃ পি॒তা-ঽস॑ত্ ॥ অ॒ন্ধো মণিম॑বিন্দত্ । তম॑নঙ্গুলি॒-রাব॑যত্ । অ॒গ্রী॒বঃ প্রত্য॑মুঞ্চত্ । তমজি॑হ্ব অ॒সশ্চ॑ত ॥
ঊর্ধ্বমূল-ম॑বাক্ছা॒খম্ । বৃ॒ক্ষং-যাঁ॑ বেদ॒ সম্প্র॑তি । ন স জাতু জনঃ॑ শ্রদ্দ॒দ্ধ্যাত্ । মৃ॒ত্যুর্মা॑ মার॒যাদি॑তিঃ ॥ হসিতগ্ং রুদি॑তঙ্গী॒তম্ ॥ 52 ॥
বীণা॑ পণ ব॒লাসি॑তম্ । মৃ॒তঞ্জী॒বঞ্চ॑ যত্কি॒ঞ্চিত্ ।
অ॒ঙ্গানি॑ স্নেব॒ বিদ্ধি॑ তত্ ॥ অতৃ॑ষ্য॒গ্গ্॒স্তৃষ্য॑ ধ্যাযত্ । অ॒স্মাজ্জা॒তা মে॑ মিথূ॒ চরন্ন্॑ । পুত্রো নির্-ঋত্যা॑ বৈদে॒হঃ । অ॒চেতা॑ যশ্চ॒ চেত॑নঃ ॥ স॒ ত-ম্মণিম॑বিন্দত্ । সো॑-ঽনঙ্গুলি॒রাব॑যত্ ।
সো॒-ঽগ্রী॒বঃ প্রত্য॑মুন্চত্ ॥ 53 ॥
সো-ঽজি॑হ্বো অ॒সশ্চ॑ত ॥ নৈতমৃষিং-বিঁদিত্বা নগ॑র-ম্প্র॒বিশেত্ । য॑দি প্র॒বিশেত্ । মি॒থৌ চরি॑ত্বা প্র॒বিশেত্ । তথ্সম্ভব॑স্য ব্র॒তম্ ॥ আ॒ তম॑গ্নে র॒থন্তি॑ষ্ঠ । একা᳚শ্বমেক॒ যোজ॑নম্ । একচক্র॑-মেক॒ধুরম্ ।
বা॒ত ধ্রা॑জি গ॒তিং-বিঁ॑ভো ॥ ন॒ রি॒ষ্যতি॑ ন ব্য॒থতে ॥ 54 ॥
না॒স্যাক্ষো॑ যাতু॒ সজ্জ॑তি । যচ্ছ্বেতা᳚-ন্রোহি॑তাগ্শ্চা॒গ্নেঃ । র॒থে যু॑ক্ত্বা-ঽধি॒তিষ্ঠ॑তি ॥ একযা চ দশভিশ্চ॑ স্বভূ॒তে । দ্বাভ্যা মিষ্টযে বিগ্ং॑শত্যা॒ চ । তিসৃভিশ্চ বহসে ত্রিগ্ং॑শতা॒ চ ।
নিযুদ্ভি-র্বাযবিহ তা॑ বিমু॒ঞ্চ ॥ 55 ॥
(তত॑ক্ষু--র্ ধীমহি - না॒ম মে॑ - চিকেত - গী॒তং - প্রত্য॑মুঞ্চ-দ্- ব্য॒থতে - +স॒প্ত চ॑) (অ. 11)
অনুবাকং 12
আত॑নুষ্ব॒ প্রত॑নুষ্ব । উ॒দ্ধমাধ॑ম॒ সন্ধ॑ম । আদিত্যে চন্দ্র॑বর্ণা॒নাম্ । গর্ভ॒ মা ধে॑হি॒ যঃ পুমান্॑ ॥ ই॒ত-স্সি॒ক্তগ্ং সূর্য॑গতম্ ।
চ॒ন্দ্রম॑সে॒ রস॑ঙ্কৃধি ।
বারাদ-ঞ্জন॑যা-গ্রে॒-ঽগ্নিম্ । য একো॑ রুদ্র॒ উচ্য॑তে ॥
অ॒স॒-ঙ্খ্যা॒তা-স্স॑হস্রা॒ণি ।
স্ম॒র্যতে॑ ন চ॒ দৃশ্য॑তে ॥ 56 ॥
এ॒বমে॒তন্নি॑বোধত ॥ আ ম॒ন্দ্রৈ-রি॑ন্দ্র॒ হরি॑ভিঃ । যা॒ হি ম॒যূর॑-রোমভিঃ । মাত্বা কেচিন্নিযে মুরি॑ন্ন পা॒শিনঃ । দ॒ধ॒ন্বেব॒ তা ই॑হি ॥ মা ম॒ন্দ্রৈ-রি॑ন্দ্র॒ হরি॑ভিঃ । যা॒মি ম॒যূর॑ রোমভিঃ । মা মা কেচিন্নিযে মুরি॑ন্ন পা॒শিনঃ । নি॒ধ॒ন্বেব॒ তাঁ(2) ই॑মি ॥
অণুভিশ্চ ম॑হদ্ভি॒শ্চ ॥ 57 ॥
নি॒ঘৃষ্বৈ॑ রস॒মাযু॑তৈঃ । কালৈর্-হরিত্ব॑মাপ॒ন্নৈঃ । ইন্দ্রাযা॑হি স॒হস্র॑ যুক্ ॥ অ॒গ্নি-র্বি॒ভ্রাষ্টি॑ বসনঃ । বা॒যু-শ্শ্বেত॑সিকদ্রু॒কঃ । সং॒বঁ॒থ্স॒রো বি॑ষূ॒ বর্ণৈঃ᳚ । নিত্যা॒স্তে ঽনুচ॑রাস্ত॒ব ॥
সুব্রহ্মণ্যোগ্ং সুব্রহ্মণ্যোগ্ং সু॑ব্রহ্ম॒ণ্যোম্ ।
ইন্দ্রাগচ্ছ হরিব আগচ্ছ মে॑ধাতি॒থেঃ । মেষ বৃষণশ্ব॑স্য মে॒নে ॥ 58 ॥
গৌরাবস্কন্দিন্ন-হল্যা॑যৈ জা॒র । কৌশিক-ব্রাহ্মণ গৌতম॑ব্রুবা॒ণ ॥ অ॒রু॒ণাশ্বা॑ ই॒হাগ॑তাঃ । বস॑বঃ পৃথিবি॒ ক্ষিতঃ॑ । অ॒ষ্টৌ দি॒গ্বাস॑সো॒ ঽগ্নযঃ॑ । অগ্নিশ্চ জাতবেদা᳚শ্চেত্যে॒তে ॥ তাম্রাশ্বা᳚-স্তাম্র॒রথাঃ । তাম্রবর্ণা᳚ স্তথা॒-ঽসিতাঃ । দণ্ডহস্তাঃ᳚ খাদ॒গ্দতঃ । ইতো রুদ্রাঃ᳚ পরা॒ঙ্গতাঃ ॥ 59 ॥
উক্তগ্গ্ স্থান-ম্প্রমাণঞ্চ॑ পুর॒ ইত ॥ বৃহ॒স্পতি॑শ্চ সবি॒তা চ॑ । বি॒শ্বরূ॑পৈ-রি॒হাগ॑তাম্ । রথে॑নোদক॒বর্ত্ম॑না । অ॒ফ্সুষা॑ ইতি॒ তদ্দ্ব॑যোঃ ॥
উক্তো বেষো॑ বাসা॒গ্ং॒সি চ । কালাবযবানা-মিতঃ॑ প্রতী॒জ্যা । বাসাত্যা॑ ইত্য॒শ্বিনোঃ । কো-ঽন্তরিক্ষে শব্দঙ্ক॑রোতী॒তি । বাসিষ্ঠো রৌহিণো মীমাগ্ং॑সা-ঞ্চ॒ক্রে । তস্যৈ॒ষা ভব॑তি ॥
বা॒শ্রেব॑ বি॒দ্যুন্মি॑মাতি ব॒থ্স-ন্ন মা॒তা সি॑ষক্তি । যদে॑ষাং-বৃঁ॒ষ্টিরস॑র্জি ॥ দিতি॑ ॥ ব্রহ্ম॑ণ উ॒দর॑ণমসি । ব্রহ্ম॑ণ উদী॒রণ॑মসি । ব্রহ্ম॑ণ আ॒স্তর॑ণমসি । ব্রহ্ম॑ণ উপ॒স্তর॑ণমসি ॥ 60 ॥
(দৃশ্য॑তে॒ - চ - মে॒নে - প॑রা॒-ঙ্গতা - শ্চ॒ক্রে ষট্ চ॑) (অ. 12)
অনুবাকং 13
অ॒ষ্টযো॑নী-ম॒ষ্টপু॑ত্রাম্ । অ॒ষ্টপ॑ত্নী-মি॒মা-ম্মহী᳚ম্ । অ॒হং-বেঁদ॒ ন মে॑ মৃত্যুঃ ।
ন চামৃ॑ত্যুর॒ঘাহ॑রত্ ॥ অ॒ষ্টযো᳚ন্য॒ষ্ট পু॑ত্রম্ । অ॒ষ্টপ॑দি॒দ-ম॒ন্তরি॑ক্ষম্ । অ॒হং-বেঁদ॒ ন মে॑ মৃত্যুঃ । ন চামৃ॑ত্যুর॒ঘাহ॑রত্ । অ॒ষ্টযো॑নী-ম॒ষ্টপু॑ত্রাম্ । অ॒ষ্টপ॑ত্নী-ম॒মূন্দিব᳚ম্ ॥ 61 ॥
অ॒হং-বেঁদ॒ ন মে॑ মৃত্যুঃ ।
ন চামৃ॑ত্যুর॒ঘাহ॑রত্ ॥ সু॒ত্রামা॑ণ-ম্পৃথি॒বী-ন্দ্যাম॑নে॒হসগ্ং॑ সু॒শর্মা॑ণ॒ মদি॑তিগ্ং সু॒প্রণী॑তিম্ । দৈবী॒-ন্নাবগ্গ্॑ স্বরি॒ত্রামনা॑গস॒মস্র॑বন্তী॒মা রু॑হেমা স্ব॒স্তযে᳚ ॥ ম॒হীমূ॒ষুম॒হীমূ॒ ষু মা॒তরগ্ং॑ সুব্র॒তানা॑মৃ॒তস্য॒ পত্নী॒মব॑সে হুবেম । তু॒বি॒ক্ষ॒ত্রাম॒জর॑ন্তীমুরূ॒চীগ্ং সু॒শর্মা॑ণ॒মদি॑তিগ্ং সু॒প্রণী॑তিম্ ॥ অদি॑তি॒র্দ্যৌ-রদি॑তি-র॒ন্তরি॑ক্ষম্ ।
অদি॑তি র্মা॒তা স পি॒তা স পু॒ত্রঃ । বিশ্বে॑ দে॒বা অদি॑তিঃ॒ পঞ্চ॒ জনাঃ᳚ । অদি॑তি-র্জা॒ত-মদি॑তি॒-র্জনি॑ত্বম্ ॥ অ॒ষ্টৌ পু॒ত্রাসো॒ অদি॑তেঃ । যে জা॒তা স্ত॒ন্বঃ॑ পরি॑ । দে॒বাঁ (2) উপ॑প্রৈ-থ্স॒প্তভিঃ॑ ॥ 62 ॥
প॒রা॒ মা॒র্তা॒ণ্ডমাস্য॑ত্ ॥ স॒প্তভিঃ॑ পু॒ত্রৈ-রদি॑তিঃ । উপ॒ প্রৈ-ত্পূ॒র্ব্যং॑-যুঁগ᳚ম্ । প্র॒জাযৈ॑ মৃ॒ত্যবে ত॑ত্ । প॒রা॒ মা॒র্তা॒ণ্ড-মাভ॑র॒দিতি॑ ॥ তাননুক্র॑মিষ্যা॒মঃ ॥ মি॒ত্রশ্চ॒ বরু॑ণশ্চ । ধা॒তা চা᳚র্য॒মা চ॑ । অগ্ংশ॑শ্চ॒ ভগ॑শ্চ । ইন্দ্রশ্চ বিবস্বাগ্॑শ্চেত্যে॒তে ॥ হি॒র॒ণ্য॒গ॒র্ভ-স্সম॑বর্ত॒তাগ্রে॑ ভূ॒তস্য॑ জা॒তঃ পতি॒রেক॑ আসীত্ । স দা॑ধার পৃথি॒বী-ন্দ্যা মু॒তেমা-ঙ্কস্মৈ॑ দে॒বায॑ হ॒বিষা॑ বিধেম ॥ হ॒গ্ং॒স-শ্শু॑চি॒ষ-দ্বসু॑রন্তরিক্ষ॒-সদ্ধোতা॑ বেদি॒ষদতি॑থি র্দুরোণ॒সত্ । নৃ॒ষ-দ্ব॑র॒সদৃ॑ত॒স-দ্ব্যো॑ম॒সদ॒ব্জা গো॒জা ঋ॑ত॒জা অ॑দ্রি॒জা ঋ॒তং-বৃ॒হত্ ॥
ব্রহ্ম॑ জজ্ঞা॒ন-ম্প্র॑থ॒ম-ম্পু॒রস্তা॒দ্বি সী॑ম॒ত-স্সু॒রুচো॑ বে॒ন আ॑বঃ । স বু॒ধ্নিযা॑ উপ॒মা অ॑স্য বি॒ষ্ঠা-স্স॒তশ্চ॒ যোনি॒মস॑তশ্চ॒ বিবঃ॑ ॥ তদিত্প॒দ-ন্ন বিচি॑কেত বি॒দ্বান্ । যন্মৃ॒তঃ পুন॑র॒প্যেতি॑ জী॒বান্ । ত্রি॒বৃদ্য-দ্ভুব॑নস্য রথ॒বৃত্ । জী॒বো গর্ভো॒ ন মৃ॒ত-স্স জী॑বাত্ ॥ মিতি॑ ॥
গ॒র্ভঃ প্রা॑জাপ॒ত্যঃ । অথ॒ পুরু॑ষ-স্স॒প্তপুরু॑ষঃ ॥ 63 ॥
(অ॒মূ-ন্দিবগ্ং॑ - স॒প্তভি॑ - রে॒তে চ॒ত্বারি॑ চ) (অ. 13)
অনুবাকং 14
[ য॒থা॒স্থা॒ন-ঙ্গ॑র্ভি॒ণ্যঃ॑ ]
যো-ঽসৌ॑ ত॒পন্নু॒দেতি॑ । স সর্বে॑ষা-ম্ভূ॒তানা᳚-ম্প্রা॒ণানা॒দাযো॒দেতি॑ । মা মে᳚ প্র॒জাযা॒ মা প॑শূ॒নাম্ । মা মম॑ প্রা॒ণানা॒দাযোদ॑গাঃ ॥
অ॒সৌ যো᳚ ঽস্ত॒মেতি॑ । স সর্বে॑ষা-ম্ভূ॒তানা᳚-ম্প্রা॒ণানা॒দাযা॒স্তমেতি॑ । মা মে᳚ প্র॒জাযা॒ মা প॑শূ॒নাম্ । মা মম॑ প্রা॒ণানা॒দাযা স্ত॑ঙ্গাঃ ॥
অ॒সৌ য আ॒পূর্য॑তি । স সর্বে॑ষা-ম্ভূ॒তানা᳚-ম্প্রা॒ণৈ রা॒পূর্য॑তি ॥ 64 ॥
মা মে᳚ প্র॒জাযা॒ মা প॑শূ॒নাম্ । মা মম॑ প্রা॒ণৈ-রা॒পূরি॑ষ্ঠাঃ ॥ অ॒সৌ যো॑-ঽপ॒ক্ষীয॑তি । স সর্বে॑ষা-ম্ভূ॒তানা᳚-ম্প্রা॒ণৈ-রপ॑ক্ষীযতি । মা মে᳚ প্র॒জাযা॒ মা প॑শূ॒নাম্ । মা মম॑ প্রা॒ণৈ-রপ॑ক্ষেষ্ঠাঃ ॥ অ॒মূনি॒ নক্ষ॑ত্রাণি । সর্বে॑ষা-ম্ভূ॒তানা᳚-ম্প্রা॒ণৈরপ॑ প্রসর্পন্তি॒ চোথ্স॑র্পন্তি চ ।
মা মে᳚ প্র॒জাযা॒ মা প॑শূ॒নাম্ ।
মা মম॑ প্রা॒ণৈরপ॑ প্রসৃপত॒ মোথ্সৃ॑পত ॥ 65 ॥
ই॒মে মাসা᳚-শ্চার্ধমা॒সাশ্চ॑ ।
সর্বে॑ষা-ম্ভূ॒তানা᳚-ম্প্রা॒ণৈরপ॑ প্রসর্পন্তি॒ চোথ্স॑র্পন্তি চ । মা মে᳚ প্র॒জাযা॒ মা প॑শূ॒নাম্ ।
মা মম॑ প্রা॒ণৈরপ॑ প্রসৃপত॒ মোথ্সৃ॑পত । ই॒ম ঋ॒তবঃ॑ । সর্বে॑ষা-ম্ভূ॒তানা᳚-ম্প্রা॒ণৈরপ॑ প্রসর্পন্তি॒ চোথ্স॑র্পন্তি চ ।
মা মে᳚ প্র॒জাযা॒ মা প॑শূ॒নাম্ ।
মা মম॑ প্রা॒ণৈরপ॑ প্রসৃপত॒ মোথ্সৃ॑পত ॥ অ॒যগ্ং সং॑বঁথ্স॒রঃ ।
সর্বে॑ষা-ম্ভূ॒তানা᳚-ম্প্রা॒ণৈরপ॑ প্রসর্পতি॒ চোথ্স॑র্পতি চ ॥ 66 ॥
মা মে᳚ প্র॒জাযা॒ মা প॑শূ॒নাম্ । মা মম॑ প্রা॒ণৈরপ॑ প্রসৃপ॒ মোথ্সৃ॑প ॥
ই॒দমহঃ॑ । সর্বে॑ষা-ম্ভূ॒তানা᳚-ম্প্রা॒ণৈ-রপ॑ প্রসর্পতি॒ চোথ্স॑র্পতি চ ।
মা মে᳚ প্র॒জাযা॒ মা প॑শূ॒নাম্ । মা মম॑ প্রা॒ণৈরপ॑ প্রসৃপ॒ মোথ্সৃ॑প ।
ই॒যগ্ং রাত্রিঃ॑ । সর্বে॑ষা-ম্ভূ॒তানা᳚-ম্প্রা॒ণৈ-রপ॑ প্রসর্পতি॒ চোথ্স॑র্পতি চ ।
মা মে᳚ প্র॒জাযা॒ মা প॑শূ॒নাম্ । মা মম॑ প্রা॒ণৈরপ॑ প্রসৃপ॒ মোথ্সৃ॑প ॥
ঔ-ম্ভূর্ভুব॒স্স্বঃ॑ ॥ এতদ্বো মিথুন-ম্মা নো মিথু॑নগ্ং রী॒ঢ্বম্ ॥ 67 ॥
(প্রা॒ণৈরা॒পূর্য॑তি॒-মোথ্সৃ॑পত॒-চোথ্স॑র্পতি চ॒ - মোথ্সৃ॑প॒ দ্বে চ॑) (অ. 14)
(যোসৌ॒ ষোড॑শা॒মূনি॒ দ্বাদ॑শা॒য-ঞ্চতু॑র্দশ)
(উ॒দেত্য॑স্ত॒মেত্যা॒পূর্য॑ত্যপ॒ক্ষীয॑ত্য॒মূনি॒ নক্ষ॑ত্রাণী॒ মে মাসা॑ ই॒ম ঋ॒তবো॒-ঽযগ্ং সং॑বঁথ্স॒র ই॒দমহ॑রি॒যগ্ং রাত্রি॒র্দশ॑)
অনুবাকং 15
অথাদিত্যস্যাষ্ট পু॑রুষ॒স্য ॥
বসূনা মাদিত্যানাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ॥
রুদ্রাণা-মাদিত্যানাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ॥
আদিত্যানা-মাদিত্যানাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ॥ সতাগ্ং॑সত্যা॒নাম্ । আদিত্যানাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ॥ অভিধূন্বতা॑-মভি॒ঘ্নতাম্ । বাতব॑তা-ম্ম॒রুতাম্ । আদিত্যানাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ॥
ঋভূণা-মাদিত্যানাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ॥
বিশ্বেষা᳚-ন্দেবা॒নাম্ । আদিত্যানাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ॥ সংবঁথ্সর॑স্য স॒বিতুঃ । আদিত্যস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ॥ ঔ-ম্ভূর্ভুব॒স্স্বঃ॑ ।
রশ্মযো বো মিথুন-ম্মা নো মিথু॑নগ্ং রী॒ঢ্বম্ ॥ 68 ॥
(ঋভূণামাদিত্যানাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ষট্চ॑) (অ. 15)
অনুবাকং 16
আরোগস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি । ভ্রাজস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি । পটরস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি । পতঙ্গস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
স্বর্ণরস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
জ্যোতিষীমতস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
বিভাসস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
কশ্যপস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি । ঔ-ম্ভূর্ভুব॒স্স্বঃ॑ । আপো বো মিথুন-ম্মা নো মিথু॑নগ্ং রী॒ঢ্বম্ ॥ 69 ॥
(আরোগস্য দশ॑) (অ. 16)
অনুবাকং 17
অথ বাযো-রেকাদশ-পুরুষস্যৈকাদশ॑-স্ত্রীক॒স্য ॥
প্রভ্রাজমানানাগ্ং রুদ্রাণাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
ব্যবদাতানাগ্ং রুদ্রাণাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
বাসুকিবৈদ্যুতানাগ্ং রুদ্রাণাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
রজতানাগ্ং রুদ্রাণাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
পরুষাণাগ্ং রুদ্রাণাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
শ্যামানাগ্ং রুদ্রাণাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
কপিলানাগ্ং রুদ্রাণাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
অতিলোহিতানাগ্ং রুদ্রাণাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
ঊর্ধ্বানাগ্ং রুদ্রাণাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ॥ 70 ॥
অবপতন্তানাগ্ং রুদ্রাণাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
বৈদ্যুতানাগ্ং রুদ্রাণাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
প্রভ্রাজমানীনাগ্ং রুদ্রাণীনাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
ব্যবদাতীনাগ্ং রুদ্রাণীনাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
বাসুকিবৈদ্যুতীনাগ্ং রুদ্রাণীনাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
রজতানাগ্ং রুদ্রাণীনাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
পরুষাণাগ্ং রুদ্রাণীনাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
শ্যামানাগ্ং রুদ্রাণীনাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
কপিলানাগ্ং রুদ্রাণীনাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
অতিলোহিতীনাগ্ং রুদ্রাণীনাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
ঊর্ধ্বানাগ্ং রুদ্রাণীনাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
অবপতন্তীনাগ্ং রুদ্রাণীনাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
বৈদ্যুতীনাগ্ং রুদ্রাণীনাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
ঔ-ম্ভূর্ভুব॒স্স্বঃ॑ ।
রূপাণি বো মিথুন-ম্মা নো মিথু॑নগ্ং রী॒ঢ্বম্ ॥ 71 ॥
(ঊর্ধ্বানাগ্ং রুদ্রাণাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒ - ন্যতিলোহিতীনাগ্ং রুদ্রাণীনাগ্ স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি পঞ্চ॑ চ) (অ. 17)
অনুবাকং 18
অথাগ্নে॑রষ্ট পু॑রুষ॒স্য ॥ অগ্নেঃ পূর্ব-দিশ্যস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
জাতবেদস উপদিশ্যস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
সহোজসো দক্ষিণ-দিশ্যস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
অজিরাপ্রভব উপদিশ্যস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
বৈশ্বানরস্যাপরদিশ্যস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
নর্যাপস উপদিশ্যস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
পঙ্ক্তিরাধস উদগ্দিশ্যস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
বিসর্পিণ উপদিশ্যস্য স্থানে স্বতেজ॑সা ভা॒নি ।
ঔ-ম্ভূর্ভুব॒স্স্বঃ॑( ) । দিশো বো মিথুন-ম্মা নো মিথু॑নগ্ং রী॒ঢ্বম্ ॥ 72 ॥
(স্ব॑রেক॑-ঞ্চ) (অ. 18)
(এত-দ্রশ্ময আপো রূপাণি দিশঃ পঞ্চ॑)
অনুবাকং 19
দক্ষিণপূর্ব-স্যান্দিশি বিস॑র্পী ন॒রকঃ । তস্মান্নঃ প॑রিপা॒হি ॥
দক্ষিণা-পরস্যা-ন্দিশ্য বিস॑র্পী ন॒রকঃ ।
তস্মান্নঃ প॑রিপা॒হি ॥
উত্তর-পূর্বস্যা-ন্দিশি বিষা॑দী ন॒রকঃ ।
তস্মান্নঃ প॑রিপা॒হি ॥
উত্তরা-পরস্যা-ন্দিশ্য বিষা॑দী ন॒রকঃ ।
তস্মান্নঃ প॑রিপা॒হি ॥
আযস্মিন্᳚ থ্স॒প্তবা॑স॒বা স্তিষ্ঠ॑ন্তি স্বা॒রুহো॑ যথা । ঋষি॑র্হ দীর্ঘ॒শ্রুত্ত॑ম॒ ইন্দ্র॑স্য ঘ॒র্মো অতি॑থিঃ ॥ ই॒ন্দ্রি॒যাণি॑ শতক্রতো॒ যা তে॒ জনে॑ষু প॒ঞ্চসু॑ । ইন্দ্র॒ তানি॑ ত॒ আ বৃ॑ণে ॥ বিত্যে॒তে ॥ 73 ॥
(দক্ষিণপূর্বস্যা-ন্নব॑) (অ. 19)
অনুবাকং 20
ই॒ন্দ্র॒ ঘো॒ষা বো॒ বসু॑ভিঃ পু॒রস্তা॒-দুপ॑দধতাম্ ।
মনো॑জবসো বঃ পি॒তৃভি॑-র্দক্ষিণ॒ত উপ॑দধতাম্ ।
প্রচে॑তা বো রু॒দ্রৈঃ প॒শ্চা-দুপ॑দধতাম্ ।
বি॒শ্বক॑র্মা ব আদি॒ত্যৈ-রু॑ত্তর॒ত উপ॑দধতাম্ ।
ত্বষ্টা॑ বো রূ॒পৈ-রু॒পরি॑ষ্টা॒-দুপ॑দধতাম্ । সঞ্জ্ঞানং-বঃ ঁপ॑শ্চাদি॒তি ॥ আ॒দি॒ত্য-স্সর্বো॒-ঽগ্নিঃ পৃ॑থি॒ব্যাম্ । বা॒যুর॒ন্তরি॑ক্ষে । সূর্যো॑ দি॒বি ।
চ॒ন্দ্রমা॑ দি॒ক্ষু । নক্ষ॑ত্রাণি॒ স্বলো॒কে ॥ এ॒বা হ্যে॑ব । এ॒বা হ্য॑গ্নে । এ॒বা হি বা॑যো । এ॒বা হী᳚ন্দ্র । এ॒বা হি পূ॑ষন্ন্ । এ॒বা হি দে॑বাঃ ॥ 74 ॥
দি॒ক্ষু স॒প্ত চ॑) (অ. 20)
অনুবাকং 21
আপ॑মাপাম॒প-স্সর্বাঃ᳚ । অ॒স্মা-দ॒স্মাদি॒তো-ঽমুতঃ॑ ।
অ॒গ্নির্বা॒যুশ্চ॒ সূর্য॑শ্চ । স॒হ স॑ঞ্চস্ক॒রর্ধি॑যা ॥
বা॒য্বশ্বা॑ রশ্মি॒ পত॑যঃ । মরী᳚চ্যাত্মানো॒ অদ্রু॑হঃ ।
দে॒বী র্ভু॑বন॒ সূব॑রীঃ । পু॒ত্র॒ব॒ত্ত্বায॑ মে সুত ॥
মহানাম্নী-র্ম॑হামা॒নাঃ । ম॒হ॒সো ম॑হস॒স্স্বঃ॑ ॥ 75 ॥
দে॒বীঃ প॑র্জন্য॒ সূব॑রীঃ । পু॒ত্র॒ব॒ত্ত্বায॑ মে সুত ॥
অ॒পাশ্ন্যু॑ষ্ণি-ম॒পা রক্ষঃ॑ । অ॒পাশ্ন্যু॑ষ্ণি-ম॒পা রঘ᳚ম্ । অপা᳚ঘ্রা॒মপ॑ চা॒বর্তি᳚ম্ । অপ॑ দে॒বীরি॒তো হি॑ত ॥
বজ্র॑-ন্দে॒বীরজী॑তাগ্শ্চ । ভুব॑ন-ন্দেব॒ সূব॑রীঃ । আ॒দি॒ত্যানদি॑তি-ন্দে॒বীম্ । যোনি॑নোর্ধ্ব-মু॒দীষ॑ত ॥ 76 ॥
ভ॒দ্র-ঙ্কর্ণে॑ভি-শ্শৃণু॒যাম॑ দেবাঃ ।
ভ॒দ্র-ম্প॑শ্যেমা॒ক্ষভি॒-র্যজ॑ত্রাঃ ।
স্থি॒রৈরঙ্গৈ᳚ স্তুষ্টু॒বাগ্ং স॑স্ত॒নূভিঃ॑ ।
ব্যশে॑ম দে॒বহি॑তং॒-যঁদাযুঃ॑ ॥
স্ব॒স্তি ন॒ ইন্দ্রো॑ বৃ॒দ্ধশ্র॑বাঃ । স্ব॒স্তি নঃ॑ পূ॒ষা বি॒শ্ববে॑দাঃ । স্ব॒স্তি ন॒স্তার্ক্ষ্যো॒ অরি॑ষ্টনেমিঃ । স্ব॒স্তি নো॒ বৃহ॒স্পতি॑-র্দধাতু ॥ কে॒তবো॒ অরু॑ণাসশ্চ । ঋ॒ষ॒যো বাত॑রশ॒নাঃ( ) । প্র॒তি॒ষ্ঠাগ্ং শ॒তধা॑ হি । স॒মাহি॑তাসো সহস্র॒ধায॑সম্ ॥ শি॒বা ন॒-শ্শন্ত॑মা ভবন্তু । দি॒ব্যা আপ॒ ওষ॑ধযঃ ॥ সু॒মৃ॒ডী॒কা সর॑স্বতি । মাতে॒ ব্যো॑ম স॒ন্দৃশি॑ ॥ 77 ॥
(স্ব॑ - রু॒দীষ॑ত॒ - বাত॑রশ॒না-ষ্ষট্চ॑) (অ. 21)
অনুবাকং 22
যো॑-ঽপা-ম্পুষ্পং॒-বেঁদ॑ । পুষ্প॑বা-ন্প্র॒জাবা᳚-ন্পশু॒মা-ন্ভ॑বতি । চ॒ন্দ্রমা॒ বা অ॒পা-ম্পুষ্প᳚ম্ । পুষ্প॑বা-ন্প্র॒জাবা᳚-ন্পশু॒মা-ন্ভ॑বতি ।
য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ যো॑-ঽপামা॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । অ॒গ্নির্বা অ॒পামা॒যত॑নম্ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । যো᳚-ঽগ্নেরা॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ ॥ 78 ॥
আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । আপো॒ বা অ॒গ্নেরা॒যত॑নম্ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ যো॑-ঽপামা॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি ।
বা॒যুর্বা অ॒পামা॒যত॑নম্ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি ।
যো বা॒যোরা॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি ॥ 79 ॥
আপো॒ বৈ বা॒যোরা॒যত॑নম্ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ যো॑-ঽপামা॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । অ॒সৌ বৈ তপ॑ন্ন॒পা-মা॒যত॑নম্ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । যো॑-ঽমুষ্য॒-তপ॑ত আ॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । আপো॒বা অ॒মুষ্য॒-তপ॑ত আ॒যত॑নম্ ॥ 80 ॥
আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ যো॑-ঽপামা॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । চ॒ন্দ্রমা॒ বা অ॒পামা॒যত॑নম্ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি ।
যশ্চ॒ন্দ্রম॑স আ॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । আপো॒ বৈ চ॒ন্দ্রম॑স আ॒যত॑নম্ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি ॥ 81 ॥
য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ যো॑-ঽপামা॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । নক্ষ॑ত্রাণি॒ বা অ॒পামা॒যত॑নম্ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । যো নক্ষ॑ত্রাণা-মা॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । আপো॒ বৈ নক্ষ॑ত্রাণা-মা॒যত॑নম্ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি ।
য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ 82 ॥
যো॑-ঽপামা॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । প॒র্জন্যো॒ বা অ॒পামা॒যত॑নম্ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি ।
যঃ প॒র্জন্য॑-স্যা॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ ।
আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । আপো॒ বৈ প॒র্জন্য॑-স্যা॒যত॑নম্ ।
আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ যো॑-ঽপামা॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ ॥ 83 ॥
আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । সং॒বঁ॒থ্স॒রো বা অ॒পামা॒যত॑নম্ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । য-স্সং॑বঁথ্স॒র-স্যা॒যত॑নং॒-বেঁদ॑ ।
আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । আপো॒ বৈ সং॑বঁথ্স॒র-স্যা॒যত॑নম্ । আ॒যত॑নবা-ন্ভবতি । য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥
যো᳚-ঽফ্সু নাব॒-ম্প্রতি॑ষ্ঠিতাং॒-বেঁদ॑ । প্রত্যে॒ব তি॑ষ্ঠতি ॥ 84 ॥
ই॒মে বৈ লো॒কা অ॒ফ্সু প্রতি॑ষ্ঠিতাঃ । তদে॒ষা-ঽভ্যনূ᳚ক্তা ॥
অ॒পাগ্ং রস॒মুদ॑যগ্ংসন্ন্ । সূর্যে॑ শু॒ক্রগ্ং স॒মাভৃ॑তম্ । অ॒পাগ্ং রস॑স্য॒ যো রসঃ॑ । তং-বোঁ॑ গৃহ্ণা-ম্যুত্ত॒মমিতি॑ ॥ ই॒মে বৈ লো॒কা অ॒পাগ্ং রসঃ॑ । তে॑-ঽমুষ্মি॑-ন্নাদি॒ত্যে স॒মাভ॑তাঃ ॥
জা॒নু॒দ॒ঘ্নী-মু॑ত্তর-বে॒দীঙ্খা॒ত্বা । অ॒পা-ম্পূ॑রযি॒ত্বা গু॑ল্ফদ॒ঘ্নম্ ॥ 85 ॥
পুষ্করপর্ণৈঃ পুষ্করদণ্ডৈঃ পুষ্করৈশ্চ॑ সগ্গ্স্তী॒র্য । তস্মি॑ন্ বিহা॒যসে । অ॒গ্নি-ম্প্র॒ণীযো॑প-সমা॒ধায॑ ॥ ব্র॒হ্ম॒বা॒দিনো॑ বদন্তি ।
কস্মা᳚-ত্প্রণী॒তে-ঽয-ম॒গ্নিশ্চী॒যতে᳚ । সাঃ প্র॑ণী॒তে-ঽযম॒ফ্সু হ্যয॑ঞ্চী॒যতে᳚ ।
অ॒সৌ ভুব॑নে॒-ঽপ্য-না॑হিতাগ্নি-রে॒তাঃ ।
তম॒ভিত॑ এ॒তা অ॒ভীষ্ট॑কা॒ উপ॑দধাতি ॥
অ॒গ্নি॒হো॒ত্রে দ॑র্শপূর্ণ-মা॒সযোঃ᳚ ।
প॒শু॒ব॒ন্ধে চা॑তুর্মা॒স্যেষু॑ ॥ 86 ॥
অথো॑ আহুঃ । সর্বে॑ষু যজ্ঞক্র॒তুষ্বিতি॑ ॥
এ॒তদ্ধ॑ স্ম॒ বা আ॑হু-শ্শণ্ডি॒লাঃ । কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে ॥ স॒ত্রি॒য-ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒নঃ ।
সং॒বঁ॒থ্স॒র-ম্প্র॒ত্যক্ষে॑ণ ॥ কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে । সা॒বি॒ত্র-ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒নঃ । অ॒মুমা॑দি॒ত্য-ম্প্র॒ত্যক্ষে॑ণ ॥ কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে ॥ 87 ॥
না॒চি॒কে॒ত-ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒নঃ । প্রা॒ণা-ন্প্র॒ত্যক্ষে॑ণ ॥ কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে । চা॒তু॒র্॒হো॒ত্রি॒য-ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒নঃ । ব্রহ্ম॑ প্র॒ত্যক্ষে॑ণ ॥ কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে ।
বৈ॒শ্ব॒সৃ॒জ-ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒নঃ । শরী॑র-ম্প্র॒ত্যক্ষে॑ণ ॥ কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে ।
উ॒পা॒নু॒বা॒ক্য॑মা॒শু-ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒নঃ ॥ 88 ॥
ই॒মান্ ঁলো॒কা-ন্প্র॒ত্যক্ষে॑ণ ॥ কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে ।
ই॒মমা॑রুণ-কেতুক-ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒ন ইতি॑ । য এ॒বাসৌ ।
ই॒তশ্চা॒-মুত॑শ্চা-ব্যতীপা॒তী । তমিতি॑ ॥ যো᳚-ঽগ্নের্মি॑থূ॒যা বেদ॑ । মি॒থু॒ন॒বা-ন্ভ॑বতি । আপো॒ বা অ॒গ্নের্মি॑থূ॒যাঃ ।
মি॒থু॒ন॒বা-ন্ভ॑বতি । য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ 89 ॥
(বেদ॑ - ভব - ত্যা॒যত॑নং - ভবতি॒ - বেদ॒ - বেদ॑ - তিষ্ঠতি - গুল্ফদ॒ঘ্নং - চা॑তুর্মা॒স্যে - ষ্ব॒মুমা॑দি॒ত্য-ম্প্র॒ত্যক্ষে॑ণ॒ কম॒গ্নি-ঞ্চি॑নুত - উপানুবা॒ক্য॑মা॒শুম॒গ্নি-ঞ্চি॑ন্বা॒নো - মি॑থূ॒যা মি॑থুন॒বা-ন্ভ॑ব॒ত্যেক॑-ঞ্চ) (অ. 22)
(পুষ্প॑ম॒গ্নির্বা॒যুর॒সৌ বৈ তপ॑ঞ্চ॒ন্দ্রমা॒ নক্ষ॑ত্রাণি প॒র্জন্যঃ॑ সংবঁথ্স॒রো যো᳚-ঽফ্সু নাব॑মে॒তদ্ধ॑ স্ম॒ বৈ স॑ত্রি॒যগ্ং সং॑বঁথ্স॒রগ্ং সা॑বি॒ত্রম॒মু-ন্না॑চিকে॒ত-ম্প্রা॒ণাগ্শ্চা॑তুর্হোত্রি॒য-ম্ব্রহ্ম॑ বৈশ্বসৃ॒জগ্ং শরী॑রমুপানুবা॒ক্য॑মা॒শুমি॒মান্ ঁলো॒কানি॒মমা॑রুণকেতুকং॒-যঁ এ॒বাসৌ)
অনুবাকং 23
আপো॒ বা ই॒দমা॑সন্-থ্সলি॒লমে॒ব ।
স প্র॒জাপ॑তি॒রেকঃ॑ পুষ্করপ॒র্ণে সম॑ভবত্ ।
তস্যান্ত॒-র্মন॑সি কাম॒-স্সম॑বর্তত । ই॒দগ্ং সৃ॑জেয॒মিতি॑ । তস্মা॒দ্য-ত্পুরু॑ষো॒ মন॑সা-ঽভি॒গচ্ছ॑তি । তদ্বা॒চা ব॑দতি ।
তত্কর্ম॑ণা করোতি । তদে॒ষা ঽভ্যনূ᳚ক্তা ॥ কাম॒স্তদগ্রে॒ সম॑বর্ত॒তাধি॑ । মন॑সো॒ রেতঃ॑ প্রথ॒মং-যঁদাসী᳚ত্ ॥ 90 ॥
স॒তো বন্ধু॒মস॑তি॒ নির॑বিন্দন্ন্ । হৃ॒দি প্র॒তীষ্যা॑ ক॒বযো॑ মনী॒ষেতি॑ ॥ উপৈ॑ন॒ন্তদুপ॑নমতি । য-ত্কা॑মো॒ ভব॑তি । য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ স তপো॑-ঽতপ্যত ।
স তপ॑স্ত॒প্ত্বা । শরী॑রমধূনুত । তস্য॒ য-ন্মা॒গ্ং॒সমাসী᳚ত্ । ততো॑-ঽরু॒ণাঃ কে॒তবো॒ বাত॑রশ॒না ঋষ॑য॒ উদ॑তিষ্ঠন্ন্ ॥ 91 ॥
যে নখাঃ᳚ । তে বৈ॑খান॒সাঃ । যে বালাঃ᳚ । তে বা॑লখি॒ল্যাঃ । যো রসঃ॑ । সো॑-ঽপাম্ ॥ অ॒ন্ত॒র॒তঃ কূ॒র্ম-ম্ভূ॒তগ্ং সর্প॑ন্তম্ । তম॑ব্রবীত্ । মম॒ বৈ ত্বং-মা॒গ্ং॒সা । সম॑ভূত্ ॥ 92 ॥
নেত্য॑ব্রবীত্ । পূর্ব॑মে॒বাহ-মি॒হাস॒মিতি॑ । তত্পুরু॑ষস্য পুরুষ॒ত্বম্ । স স॒হস্র॑শীর্ষা॒ পুরু॑ষঃ । স॒হ॒স্রা॒ক্ষ-স্স॒হস্র॑পাত্ । ভূ॒ত্বোদ॑তিষ্ঠত্ । তম॑ব্রবীত্ । ত্বং-বৈঁ পূর্বগ্ং॑ সম॑ভূঃ ।
ত্বমি॒দ-ম্পূর্বঃ॑ কুরু॒ষ্বেতি॑ ॥ স ই॒ত আ॒দাযাপঃ॑ ॥ 93 ॥
অ॒ঞ্জ॒লিনা॑ পু॒রস্তা॑-দু॒পাদ॑ধাত্ । এ॒বা হ্যে॒বেতি॑ ।
তত॑ আদি॒ত্য উদ॑তিষ্ঠত্ । সা প্রাচী॒ দিক্ ॥
অথা॑রু॒ণঃ কে॒তু-র্দ॑ক্ষিণ॒ত উ॒পাদ॑ধাত্ । এ॒বা হ্যগ্ন॒ ইতি॑ । ততো॒ বা অ॒গ্নিরুদ॑তিষ্ঠত্ । সা দ॑ক্ষি॒ণা দিক্ । অথা॑রু॒ণঃ কে॒তুঃ প॒শ্চাদু॒পাদ॑ধাত্ ।
এ॒বা হি বাযো॒ ইতি॑ ॥ 94 ॥
ততো॑ বা॒যুরুদ॑তিষ্ঠত্ । সা প্র॒তীচী॒ দিক্ ।
অথা॑রু॒ণঃ কে॒তু-রু॑ত্তর॒ত উ॒পাদ॑ধাত্ । এ॒বা হীন্দ্রেতি॑ ।
ততো॒ বা ইন্দ্র॒ উদ॑তিষ্ঠত্ । সোদী॑চী॒ দিক্ ।
অথা॑রু॒ণঃ কে॒তু-র্মদ্ধ্য॑ উ॒পাদ॑ধাত্ । এ॒বা হি পূষ॒ন্নিতি॑ । ততো॒ বৈ পূ॒ষোদ॑তিষ্ঠত্ । সেযন্দিক্ ॥ 95 ॥
অথা॑রু॒ণঃ কে॒তুরু॒পরি॑ষ্টা-দু॒পাদ॑ধাত্ । এ॒বা হি দেবা॒ ইতি॑ । ততো॑ দেব মনু॒ষ্যাঃ পি॒তরঃ॑ । গ॒ন্ধ॒র্বা॒-ফ্স॒রস॒ শ্চোদ॑-তিষ্ঠন্ন্ ।
সোর্ধ্বা দিক্ ॥ যা বি॒প্রুষো॑ বি॒পরা॑পতন্ন্ ।
তাভ্যো-ঽসু॑রা॒ রক্ষাগ্ং॑সি পিশা॒চাশ্চো-দ॑তিষ্ঠন্ন্ । তস্মা॒ত্তে পরা॑ভবন্ন্ । বি॒প্রুড্ভ্যো॒ হি তে সম॑ভবন্ন্ ॥ তদে॒ষা-ঽভ্যনূ᳚ক্তা ॥ 96 ॥
আপো॑ হ॒ য-দ্বৃ॑হ॒তী-র্গর্ভ॒মাযন্ন্॑ । দক্ষ॒-ন্দধা॑না জ॒নয॑ন্তী-স্স্বয॒ম্ভুম্ । তত॑ ই॒মে-ঽদ্ধ্য-সৃ॑জ্যন্ত॒ সর্গাঃ᳚ । অদ্ভ্যো॒ বা ই॒দগ্ং সম॑ভূত্ ।
তস্মা॑দি॒দগ্ং সর্ব॒-ম্ব্রহ্ম॑ স্বয॒ভ্বিন্তি॑ ॥
তস্মা॑দি॒দগ্ং সর্ব॒গ্ং॒ শিথি॑ল-মি॒বা ধ্রুব॑-মিবাভবত্ ॥ প্র॒জাপ॑তি॒-র্বাব তত্ । আ॒ত্মনা॒-ঽঽত্মানং॑-বিঁ॒ধায॑ ।
তদে॒বানু॒ প্রাবি॑শত্ ॥ তদে॒ষা-ঽভ্যনূ᳚ক্তা ॥ 97 ॥
বি॒ধায॑ লো॒কান্. বি॒ধায॑ ভূ॒তানি॑ । বি॒ধায॒ সর্বাঃ᳚ প্র॒দিশো॒ দিশ॑শ্চ । প্র॒জাপ॑তিঃ প্রথম॒জা ঋ॒তস্য॑ । আ॒ত্মনা॒-ঽঽত্মা-ন॑ম॒ভি-সংবিঁ॑বে॒শেতি॑ ॥
সর্ব॑মে॒বেদমা॒প্ত্বা । সর্ব॑-মব॒রুদ্ধ্য॑ । তদে॒বানু॒ প্রবি॑শতি । য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ 98 ॥
(আসী॑ - দতিষ্ঠন্ - নভূ॒ - দপো॒ - বাযো॒ ইতি - সেয-ন্দিগ॒ - ভ্যনূ᳚ক্তা॒ - ঽভ্যনূ᳚ক্তা॒ -+-ঽষ্টৌ চ॑) (অ. 23)
অনুবাকং 24
চতু॑ষ্টয্য॒ আপো॑ গৃহ্ণাতি । চ॒ত্বারি॒ বা অ॒পাগ্ং রূ॒পাণি॑ । মেঘো॑ বি॒দ্যুত্ । স্ত॒ন॒যি॒ত্নু-র্বৃ॒ষ্টিঃ । তান্যে॒বা ব॑রুন্ধে ॥ আ॒তপ॑তি॒ বর্ষ্যা॑ গৃহ্ণাতি ।
তাঃ পু॒রস্তা॒-দুপ॑দধাতি । এ॒তা বৈ ব্র॑হ্মবর্চ॒স্যা আপঃ॑ । মু॒খ॒ত এ॒ব ব্র॑হ্মবর্চ॒স-মব॑রুন্ধে ।
তস্মা᳚-ন্মুখ॒তো ব্র॑হ্মবর্চ॒সিত॑রঃ ॥ 99 ॥
কূপ্যা॑ গৃহ্ণাতি । তা দ॑ক্ষিণ॒ত উপ॑দধাতি । এ॒তা বৈ তে॑জ॒স্বিনী॒রাপঃ॑ । তেজ॑ এ॒বাস্য॑ দক্ষিণ॒তো দ॑ধাতি । তস্মা॒-দ্দক্ষি॒ণোর্ধ॑ ঽস্তেজ॒স্বিত॑রঃ ॥
স্থা॒ব॒রা গৃ॑হ্ণাতি । তাঃ প॒শ্চাদুপ॑দধাতি । প্রতি॑ষ্ঠিতা॒ বৈ স্থা॑ব॒রাঃ ।
প॒শ্চাদে॒ব প্রতি॑তিষ্ঠতি ॥ বহ॑ন্তী-র্গৃহ্ণাতি ॥ 100 ॥
তা উ॑ত্তর॒ত উপ॑দধাতি । ওজ॑সা॒ বা এ॒তা বহ॑ন্তীরি॒বো-দ্গ॑তীরি॒ব আকূজ॑তীরি॒ব ধাব॑ন্তীঃ । ওজ॑ এ॒বাস্যো᳚ত্তর॒তো দ॑ধাতি । তস্মা॒দুত্ত॒রো-ঽদ্ধ॑ ওজ॒স্বিত॑রঃ ॥ স॒ভাং॒র্যা গৃ॑হ্ণাতি ।
তা মদ্ধ্য॒ উপ॑দধাতি । ই॒যং-বৈঁ স॑ভাং॒র্যাঃ । অ॒স্যামে॒ব প্রতি॑তিষ্ঠতি ॥ প॒ল্ব॒ল্যা গৃ॑হ্ণাতি । তা উ॒পরি॑ষ্টা-দু॒পাদ॑ধাতি ॥ 101 ॥
অ॒সৌ বৈ প॑ল্ব॒ল্যাঃ । অ॒মুষ্যা॑মে॒ব প্রতি॑তিষ্ঠতি ॥ দি॒ক্ষূপ॑দধাতি । দি॒ক্ষু বা আপঃ॑ । অন্নং॒-বাঁ আপঃ॑ । অ॒দ্ভ্যো বা অন্ন॑ঞ্জাযতে । যদে॒বাদ্ভ্যো-ঽন্ন॒-ঞ্জায॑তে । তদব॑রুন্ধে ॥ তং-বাঁ এ॒তম॑রু॒ণাঃ কে॒তবো॒ বাত॑রশ॒না ঋষ॑যো-ঽচিন্বন্ন্ । তস্মা॑-দারুণ কে॒তুকঃ॑ ॥ তদে॒ষা-ঽভ্যনূ᳚ক্তা ॥ কে॒তবো॒ অরু॑ণাসশ্চ । ঋ॒ষ॒যো বাত॑রশ॒নাঃ ।
প্র॒তি॒ষ্ঠাগ্ং শ॒তধা॑ হি । স॒মাহি॑তাসো সহস্র॒ধায॑স॒মিতি॑ ॥ শ॒তশ॑শ্চৈ॒ব ঽস॒হস্র॑শশ্চ॒ প্রতি॑তিষ্ঠতি । য এ॒তম॒গ্নিঞ্চি॑নু॒তে ।
য উ॑চৈনমে॒বং-বেঁদ॑ ॥ 102 ॥
(ব্র॒হ্ম॒ব॒র্চ॒সিত॑রো॒ - বহ॑ন্তী-র্গৃহ্ণাতি॒ - তা উ॒পরি॑ষ্টাদু॒পাদ॑ধা - ত্যারুণকে॒তুকো॒-ঽষ্টৌ চ॑) (অ. 24)
অনুবাকং 25
জা॒নু॒দ॒ঘ্নী-মু॑ত্তরবে॒দীঙ্খা॒ত্বা । অ॒পা-ম্পূ॑রযতি । অ॒পাগ্ং স॑র্ব॒ত্বায॑ । পু॒ষ্ক॒র॒প॒র্ণগ্ং রু॒ক্ম-ম্পুরু॑ষ॒-মিত্যুপ॑দধাতি । তপো॒ বৈ পু॑ষ্করপ॒র্ণম্ ।
স॒ত্যগ্ং রু॒ক্মঃ । অ॒মৃত॒-ম্পুরু॑ষঃ । এ॒তাব॒দ্বা বা᳚স্তি । যাব॑দে॒তত্ । যাব॑দে॒বাস্তি॑ ॥ 103 ॥
তদব॑রুন্ধে ॥ কূ॒র্মমুপ॑দধাতি । অ॒পামে॒ব মেধ॒মব॑রুন্ধে । অথো᳚ স্ব॒র্গস্য॑ লো॒কস্য॒ সম॑ষ্ট্যৈ ॥ আপ॑মাপাম॒প-স্সর্বাঃ᳚ ।
অ॒স্মাদ॒স্মা দি॒তো-ঽমুতঃ॑ । অ॒গ্নির্বা॒যুশ্চ॒ সূর্য॑শ্চ ।
স॒হ স॑ঞ্চস্ক॒রর্ধি॑যা॒ ইতি॑ । বা॒য্বশ্বা॑ রশ্মি॒পত॑যঃ । মরী᳚চ্যাত্মানো॒ অদ্রু॑হঃ । দে॒বী-র্ভু॑বন॒ সূব॑রীঃ । পু॒ত্র॒ব॒ত্বায॑ মে সুত ॥ লো॒ক-ম্পৃ॑ণচ্ছি॒দ্র-ম্পৃ॑ণ ॥ 104 ॥
যাস্তি॒স্রঃ প॑রম॒জাঃ ॥ ) (শোর্ত্ অন্-দ্লোন্গ্fऒরং অরে থে সমॆ ই-ন্তি॑ ॥ পঞ্চ॒ চিত॑য॒ উপ॑দধাতি । পাঙ্ক্ত॒-ঽগ্নিঃ । যাবা॑নে॒বাগ্নিঃ । তঞ্চি॑নুতে ॥
লো॒ক-ম্পৃ॑ণযা দ্বি॒তীযা॒-মুপ॑দধাতি ।
পঞ্চ॑পদা॒ বৈ বি॒রাট্ । তস্যা॒ বা ই॒য-ম্পাদঃ॑ । অ॒ন্তরি॑ক্ষ॒-ম্পাদঃ॑ । দ্যৌঃ পাদঃ॑ । দিশঃ॒ পাদঃ॑ । প॒রোর॑জাঃ॒ পাদঃ॑ ॥ বি॒রাজ্যে॒ব প্রতি॑তিষ্ঠতি ।
য এ॒তম॒গ্নিঞ্চি॑নু॒তে । য উ॑চৈনমে॒বং-বেঁদ॑ ॥ 105 ॥
(অস্তি॑ - পৃণা॒ - ন্তরি॑ক্ষ॒-ম্পাদ॒-ষ্ষট্চ॑) (অ. 25)
অনুবাকং 26
অ॒গ্নি-ম্প্র॒ণীযো॑প-সমা॒ধায॑ । তম॒ভিত॑ এ॒তা অ॒ভীষ্ট॑কা॒ উপ॑দধাতি । অ॒গ্নি॒হো॒ত্রে দ॑র্শপূর্ণ-মা॒সযোঃ᳚ । প॒শু॒ব॒ন্ধে চা॑তুর্মা॒স্যেষু॑ ।
অথো॑ আহুঃ । সর্বে॑ষু যজ্ঞক্র॒তুষ্বিতি॑ ॥
অথ॑ হস্মা হারু॒ণ-স্স্বা॑য॒ম্ভুবঃ॑ ।
সা॒বি॒ত্র-স্সর্বো॒-ঽগ্নি-রিত্যন॑নুষঙ্গ-ম্মন্যামহে ।
নানা॒ বা এ॒তেষাং᳚-বীঁ॒র্যা॑ণি ॥ কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে ॥ 106 ॥
স॒ত্রি॒য ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒নঃ । কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে ।
সা॒বি॒ত্র ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒নঃ । কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে । না॒চি॒কে॒ত ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒নঃ । কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে ।
চা॒তু॒র্॒ হো॒ত্রি॒য-ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒নঃ । কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে ।
বৈ॒শ্ব॒সৃ॒জ ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒নঃ । কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে ॥ 107 ॥
উ॒পা॒নু॒বা॒ক্য॑-মা॒শু ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒নঃ । কম॒গ্নিঞ্চি॑নুতে । ই॒মমা॑রুণ-কেতুক ম॒গ্নিঞ্চি॑ন্বা॒ন ইতি॑ ॥ বৃষা॒ বা অ॒গ্নিঃ । বৃষা॑ণৌ॒ সগ্গ্স্ফা॑লযেত্ । হ॒ন্যেতা᳚স্য য॒জ্ঞঃ । তস্মা॒ন্নানু॒ষজ্যঃ॑ ॥
সোত্ত॑রবে॒দিষু॑ ক্র॒তুষু॑ চিন্বীত । উ॒ত্ত॒র॒বে॒দ্যাগ্ হ্য॑গ্নিশ্চী॒যতে᳚ ॥ প্র॒জাকা॑মশ্চিন্বীত ॥ 108 ॥
প্রা॒জা॒প॒ত্যো বা এ॒ষো᳚-ঽগ্নিঃ । প্রা॒জা॒প॒ত্যাঃ প্র॒জাঃ । প্র॒জাবা᳚-ন্ভবতি । য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ প॒শুকা॑মশ্চিন্বীত । স॒ঞ্জ্ঞানং॒-বাঁ এ॒ত-ত্প॑শূ॒নাম্ । যদাপঃ॑ ।
প॒শূ॒নামে॒ব স॒জ্ঞান্নে॒ ঽগ্নিঞ্চি॑নুতে । প॒শু॒মা-ন্ভ॑বতি । য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ 109 ॥
বৃষ্টি॑কামশ্চিন্বীত । আপো॒ বৈ বৃষ্টিঃ॑ । প॒র্জন্যো॒ বর্ষু॑কো ভবতি । য এ॒বং-বেঁদ॑ ॥ আ॒ম॒যা॒বী চি॑ন্বীত । আপো॒ বৈ ভে॑ষ॒জম্ । ভে॒ষ॒জ-মে॒বাস্মৈ॑ করোতি । সর্ব॒মাযু॑রেতি ॥ অ॒ভি॒চরগ্গ্॑ শ্চিন্বীত । বজ্রো॒ বা আপঃ॑ ॥ 110 ॥
বজ্র॑মে॒ব ভ্রাতৃ॑ব্যেভ্যঃ॒ প্রহ॑রতি । স্তৃ॒ণু॒ত এ॑নম্ ॥ তেজ॑স্কামো॒ যশ॑স্কামঃ ।
ব্র॒হ্ম॒ব॒র্চ॒সকা॑ম-স্স্ব॒র্গকা॑মশ্চিন্বীত । এ॒তা ব॒দ্বা বা᳚স্তি । যাব॑দে॒তত্ । যাব॑দে॒বাস্তি॑ । তদব॑রুন্ধে ॥ তস্যৈ॒ তদ্ব্র॒তম্ । বর্ষ॑তি॒ ন ধা॑বেত্ ॥ 111 ॥
অ॒মৃতং॒-বাঁ আপঃ॑ । অ॒মৃত॒স্যা-ন॑ন্তরিত্যৈ ॥
নাফ্সু-মূত্র॑পুরী॒ষঙ্কু॑র্যাত্ । ন নিষ্ঠী॑বেত্ । ন বি॒বস॑ন-স্স্নাযাত্ । গুহ্যো॒ বা এ॒ষো᳚-ঽগ্নিঃ ।
এ॒তস্যা॒গ্নে রন॑তি দাহায ॥ ন পু॑ষ্করপ॒র্ণানি॒ হির॑ণ্যং॒-বাঁ-ঽধি॒তিষ্ঠে᳚ত্ । এ॒তস্যা॒গ্নে-রন॑ভ্যারোহায ॥ ন কূর্ম॒স্যাশ্ঞী॑যাত্ ।
নোদ॒কস্যা॒-ঘাতু॑কা॒ন্যেন॑-মোদ॒কানি॑ ভবন্তি । অ॒ঘাতু॑কা॒ আপঃ॑ । য এ॒তম॒গ্নিঞ্চি॑নু॒তে । য উ॑চৈনমে॒বং-বেঁদ॑ ॥ 112 ॥
(চি॒নু॒তে॒ - চি॒নু॒তে॒ - প্র॒জাকা॑মশ্চিন্বীত॒ - য এ॒বং-বেঁদা - পো॑ - ধাবে॒ - দশ্ঞী॑যাচ্চ॒ত্বারি॑ চ) (অ. 26)
অনুবাকং 27
ই॒মা নু॑ক॒-ম্ভুব॑না সীষধেম । ইন্দ্র॑শ্চ॒ বিশ্বে॑চ দে॒বাঃ ॥ য॒জ্ঞঞ্চ॑ নস্ত॒ন্বঞ্চ॑ প্র॒জাঞ্চ॑ । আ॒দি॒ত্যৈরিন্দঃ॑ স॒হ সী॑ষধাতু ॥
আ॒দি॒ত্যৈরিন্দ্র॒-স্সগ॑ণো-ম॒রুদ্ভিঃ॑ । অ॒স্মাক॑-ম্ভূত্ববি॒তা ত॒নূনা᳚ম্ ॥ আপ্ল॑বস্ব॒ প্রপ্ল॑বস্ব । আ॒ণ্ডী ভ॑ব জ॒ মা মু॒হুঃ । সুখাদীন্দুঃ॑ খনি॒ধনাম্ । প্রতি॑মুঞ্চস্ব॒ স্বা-ম্পু॒রম্ ॥ 113 ॥
মরী॑চয-স্স্বাযম্ভু॒বাঃ । যে শ॑রী॒রাণ্য॑ কল্পযন্ন্ ।
তে তে॑ দে॒হঙ্ক॑ল্পযন্তু । মা চ॑ তে॒ খ্যা স্ম॑ তীরিষত্ ॥ উত্তি॑ষ্ঠত॒ মা স্ব॑প্ত । অ॒গ্নি-মি॑চ্ছদ্ধ্ব॒-ম্ভার॑তাঃ । রাজ্ঞ॒-স্সোম॑স্য তৃ॒প্তাসঃ॑ । সূর্যে॑ণ স॒যুজো॑ষসঃ ॥ যুবা॑ সু॒বাসাঃ॒ পরি॑বীত॒ আগা᳚ত্ । স উ॒ শ্রেযা᳚-ন্ভবতি॒ জায॑মানঃ । ত-ন্ধীরা॑সঃ ক॒বয॒ উন্ন॑যন্তি । স্বা॒ধিযো॒ মন॑সা দেব॒যন্তঃ॑ ॥
অ॒ষ্টাচ॑ক্রা॒ নব॑দ্বারা ॥ 114 ॥
দে॒বানা॒-ম্পূর॑যো॒দ্ধ্যা । তস্যাগ্ং॑ হিরণ্ম॑যঃ কো॒শঃ । স্ব॒র্গো লো॒কো জ্যোতি॒ষা ঽঽবৃ॑তঃ ॥ যো বৈ তা᳚-ম্ব্রহ্ম॑ণো বে॒দ । অ॒মৃতে॑নাবৃ॒তা-ম্পু॑রীম্ । তস্মৈ᳚ ব্রহ্ম চ॑ ব্রহ্মা॒ চ । আ॒যুঃ কীর্তি॑-ম্প্র॒জান্দ॑দুঃ ॥ বি॒ভ্রাজ॑মানা॒গ্ং॒ হরি॑ণীম্ । য॒শসা॑ সম্প॒রীবৃ॑তাম্ । পুরগ্ং॑ হিরণ্ম॑যী-ম্ব্র॒হ্মা ॥ 115 ॥
বি॒বেশা॑প॒রাজি॑তা ॥ পরাঙ্গেত্য॑ (পরাংঅত্য॑) জ্যাম॒যী ।
পরাঙ্গেত্য॑ (পরাংঅত্য॑) নাশ॒কী । ই॒হ চা॑মুত্র॑ চান্বে॒তি । বি॒দ্বা-ন্দে॑বাসু॒রানু॑ভ॒যান্ ॥
যত্কু॑মা॒রী ম॒ন্দ্রয॑তে । য॒দ্যো॒ষিদ্য-ত্প॑তি॒ব্রতা᳚ । অরি॑ষ্টং॒-যঁত্কিঞ্চ॑ ক্রি॒যতে᳚ ।
অ॒গ্নি-স্তদনু॑ বেধতি ॥ অ॒শৃতা॑স-শ্শৃ॑তাস॒শ্চ ॥ 116 ॥
য॒জ্বানো॒ যে-ঽপ্য॑য॒জ্বনঃ॑ । স্ব॑র্যন্তো॒ নাপে᳚ক্ষন্তে ।
ইন্দ্র॑-ম॒গ্নিঞ্চ॑ যে বি॒দুঃ ॥ সিক॑তা ইব সং॒যঁন্তি॑ ।
র॒শ্মিভিঃ॑-সমু॒দীরি॑তাঃ । অ॒স্মা-ল্লো॒কাদ॑-মুষ্মা॒চ্চ । ঋ॒ষিভি॑-রদাত্-পৃ॒শ্নিভিঃ॑ ॥ অপে॑ত॒ বীত॒ বি চ॑ সর্প॒তাতঃ॑ । যে-ঽত্র॒ স্থ পু॑রা॒ণা যে চ॒ নূত॑নাঃ ।
অহো॑ভি-র॒দ্ভি-র॒ক্তুভি॒-র্ব্য॑ক্তম্ ॥ 117 ॥
য॒মো দ॑দাত্ব-ব॒সান॑মস্মৈ ॥ নৃ মু॑ণন্তু নৃ পা॒ত্বর্যঃ॑ । অ॒কৃ॒ষ্টা যে চ॒ কৃষ্ট॑জাঃ । কু॒মারী॑ষু ক॒নীনী॑ষু । জা॒রিণী॑ষু চ॒ যে হি॒তাঃ ॥ রেতঃ॑ পীতা॒ আণ্ড॑পীতাঃ । অঙ্গা॑রেষু চ॒ যে হু॒তাঃ । উ॒ভযা᳚-ন্পুত্র॑ পৌত্র॒কান্ । যু॒বে॒-ঽহং-যঁ॒মরাজ॑গান্ ॥ শ॒তমিন্নু শ॒রদো॒ অন্তি॑ দেবা॒ যত্রা॑ নশ্চ॒ক্রা জ॒রস॑-ন্ত॒নূনা᳚ম্ । পু॒ত্রাসো॒ যত্র॑ পি॒তরো॒ ভব॑ন্তি॒ মা নো॑ ম॒ধ্যা রী॑রিষ॒তাযু॒র্গন্তোঃ᳚ ॥
অদো॒ যদ্ব্রহ্ম॑ বিল॒বম্ । পি॒তৃ॒ণাঞ্চ॑ য॒মস্য॑ চ ।
বরু॑ণ॒-স্যাশ্বি॑নো-র॒গ্নেঃ । ম॒রুতা᳚ঞ্চ বি॒হায॑সাম্ ॥
কা॒ম॒প্র॒যব॑ণ-ম্মে অস্তু । স হ্যে॑বাস্মি॑ স॒নাত॑নঃ । ইতি নাকো ব্রহ্মিশ্রবো॑ রাযো॒ ধনম্ । পু॒ত্রানাপো॑ দে॒বীরি॒হাহি॑তা ॥ 118 ॥
(পু॒রং - নব॑দ্বারা - ব্র॒হ্মা - চ - ব্য॑ক্তগ্ং - শ॒রদো॒-ঽষ্টৌ চ॑) (অ. 27)
অনুবাকং 28
বিশী᳚র্ষ্ণী॒-ঙ্গৃদ্ধ্র॑-শীর্ষ্ণীঞ্চ । অপেতো॑ নির্-ঋ॒তিগ্ং হ॑থঃ । পরিবাধগ্গ্ শ্বে॑তকু॒ক্ষম্ । নি॒জঙ্ঘগ্ং॑ শব॒লোদ॑রম্ ॥ স॒ তান্. বা॒চ্যায॑যা স॒হ । অগ্নে॒ নাশ॑য স॒ন্দৃশঃ॑ । ঈ॒র্ষ্যা॒সূ॒যে বু॑ভু॒ক্ষাম্ । ম॒ন্যু-ঙ্কৃ॒ত্যা-ঞ্চ॑ দীধিরে । রথে॑ন কিগ্ংশু॒কাব॑তা । অগ্নে॒ নাশ॑য স॒ন্দৃশঃ॑ ॥ 119 ॥
(বিশী᳚র্ষ্ণী॒-ন্দশ॑) (অ. 28)
অনুবাকং 29
প॒র্জন্যা॑য॒ প্রগা॑যত । দি॒বস্পু॒ত্রায॑ মী॒ঢুষে᳚ । স নো॑ য॒বস॑মিচ্ছতু ॥ ই॒দং-বঁচঃ॑ প॒র্জন্যা॑য স্ব॒রাজে᳚ । হৃ॒দো অ॒স্ত্বন্ত॑র॒ন্ত-দ্যু॑যোত ।
ম॒যো॒ভূর্বাতো॑ বি॒শ্বকৃ॑ষ্টয-স্সন্ত্ব॒স্মে । সু॒পি॒প্প॒লা ওষ॑ধী-র্দে॒বগো॑পাঃ ॥
যো গর্ভ॒-মোষ॑ধীনাম্ । গবা᳚ঙ্কৃ॒ণোত্যর্ব॑তাম্ । প॒র্জন্যঃ॑ পুরু॒ষীণা᳚ম্ ॥ 120 ॥
(প॒র্জন্যা॑য॒ দশ॑) (অ. 29)
অনুবাকং 30
পুন॑র্মামৈত্বিন্দ্রি॒যম্ । পুন॒রাযুঃ॒ পুন॒র্ভগঃ॑ । পুন॒-র্ব্রাহ্ম॑ণ-মৈতু মা । পুন॒-র্দ্রবি॑ণ মৈতু মা ॥ যন্মে॒-ঽদ্য রেতঃ॑ পৃথি॒বীমস্কান্॑ ।
যদোষ॑ধীর॒প্যস॑র॒-দ্যদাপঃ॑ । ই॒দন্ত-ত্পুন॒রাদ॑দে । দী॒র্ঘা॒যু॒ত্বায॒ বর্চ॑সে ॥ যন্মে॒ রেতঃ॒ প্রসি॑চ্যতে । যন্ম॒ আজা॑যতে॒ পুনঃ॑( ) । তেন॑ মাম॒মৃত॑-ঙ্কুরু । তেন॑ সুপ্র॒জস॑ঙ্কুরু ॥ 121 ॥
(পুন॒র্দ্বে চ॑) (অ. 30)
অনুবাকং 31
অ॒দ্ভয-স্তিরো॒ধা জা॑যত । তব॑ বৈশ্রব॒ণ-স্স॑দা । তিরো॑ ধেহি সপ॒ত্নান্নঃ॑ । যে অপো॒-ঽশ্নন্তি॑ কেচ॒ন ॥ ত্বা॒ষ্ট্রী-ম্মা॒যাং-বঁ᳚শ্রব॒ণঃ ।
রথগ্ং॑ সহস্র॒ বন্ধু॑রম্ । পু॒রু॒শ্চ॒ক্রগ্ং সহ॑স্রাশ্বম্ । আস্থা॒ যাযা॑হি নো ব॒লিম্ ॥ যস্মৈ॑ ভূ॒তানি॑ ব॒লিমাব॑হন্তি । ধন॒ঙ্গাবো॒ হস্তি॒ হির॑ণ্য॒মশ্বান্॑ ॥ 122 ॥
অসা॑ম সুম॒তৌ য॒জ্ঞিয॑স্য । শ্রিয॒-ম্বিভ্র॒তো ঽন্ন॑মুখীং-বিঁ॒রাজ᳚ম্ ॥ সু॒দ॒র্॒শ॒নে চ॑ ক্রৌ॒ঞ্চে চ॑ । মৈ॒না॒গে চ॑ ম॒হাগি॑রৌ । শ॒তদ্বা॒ট্টর॑গম॒ন্তা (স॒তদ্বা॒ট্টর॑গম॒ন্তা) ।
স॒গ্ং॒হার্য॒-ন্নগ॑র॒-ন্তব॑ ॥
ইতি মন্ত্রাঃ᳚ । কল্পো॑-ঽত ঊ॒র্ধ্বম্ ॥
যদি॒ বলি॒গ্ং॒ হরে᳚ত্ । হি॒র॒ণ্য॒না॒ভযে॑ বিতু॒দযে॑ কৌবে॒রাযা॒য-ম্ব॑লিঃ ॥ 123 ॥
সর্বভূতাধিপতযে ন॑ম ই॒তি । অথ বলিগ্ং হৃত্বোপ॑তিষ্ঠে॒ত ॥ ক্ষ॒ত্র-ঙ্ক্ষ॒ত্রং-বৈঁ᳚শ্রব॒ণঃ । ব্রাহ্মণা॑ বয॒গ্গ্॒ স্মঃ ।
নম॑স্তে অস্তু॒ মা মা॑ হিগ্ংসীঃ । অস্মা-ত্প্রবিশ্যান্ন॑মদ্ধী॒তি ॥ অথ তমগ্নি-মা॑দধী॒ত । যস্মিন্নে তত্কর্ম প্র॑যুঞ্জী॒ত ॥
তি॒রোধা॒ ভূঃ । তি॒রোধা॒ ভুবঃ॑ ॥ 124 ॥
তি॒রোধা॒-স্স্বঃ॑ । তি॒রোধা॒ ভূর্ভুব॒স্স্বঃ॑ ।
সর্বেষাং-লোঁকানা-মাধিপত্যে॑ সীদে॒তি ॥ অথ তমগ্নি॑-মিন্ধী॒ত । যস্মিন্নে তত্কর্ম প্র॑যুঞ্জী॒ত ॥ তি॒রোধা॒ ভূ-স্স্বাহা᳚ । তি॒রোধা॒ ভুব॒-স্স্বাহা᳚ । তি॒রোধা॒-স্স্বঃ॑ স্বাহা᳚ । তি॒রোধা॒ ভূর্ভুব॒স্স্ব॑স্স্বাহা᳚ ॥
যস্মিন্নস্য কালে সর্বা আহুতীর্-হুতা॑ ভবে॒যুঃ ॥ 125 ॥
অপি ব্রাহ্মণ॑মুখী॒নাঃ । তস্মিন্নহ্নঃ কালে প্র॑যুঞ্জী॒ত ।
পরঃ॑ সু॒প্তজ॑নাদ্বে॒পি ॥ মা স্ম প্রমাদ্যন্ত॑ মাদ্ধ্যা॒পযেত্ । সর্বার্থা᳚-স্সিদ্ধ্য॒ন্তে । য এ॑বং-বেঁ॒দ । ক্ষুদ্ধ্য-ন্নিদ॑মজা॒নতাম্ ।
সর্বার্থা ন॑ সিদ্ধ্য॒ন্তে ॥ যস্তে॑ বি॒ঘাতু॑কো ভ্রা॒তা ।
মমান্তর্-হৃ॑দযে॒ শ্রিতঃ ॥ 126 ॥
তস্মা॑ ই॒মমগ্র॒ পিণ্ড॑ঞ্জুহোমি । স মে᳚-ঽর্থা॒-ন্মা বিব॑ধীত্ । মযি॒ স্বাহা᳚ ॥ রা॒জা॒ধি॒রা॒জায॑ প্রসহ্য সা॒হিনে᳚ । নমো॑ ব॒যং-বৈঁ᳚শ্রব॒ণায॑ কুর্মহে ।
স মে॒ কামা॒ন্ কাম॒ কামা॑য॒ মহ্য᳚ম্ । কা॒মে॒শ্ব॒রো বৈ᳚শ্রব॒ণো দ॑দাতু । কু॒বে॒রায॑ বৈশ্রব॒ণায॑ । ম॒হা॒রা॒জায॒ নমঃ॑ । কে॒তবো॒ অরু॑ণাসশ্চ ।
ঋ॒ষ॒যো বাত॑রশ॒নাঃ । প্র॒তি॒ষ্ঠাগ্ং শ॒তধা॑ হি ।
স॒মাহি॑তাসো সহস্র॒ধায॑সম্ । শি॒বা ন॒-শ্শন্ত॑মা ভবন্তু । দি॒ব্যা আপ॒ ওষ॑ধযঃ । সু॒মৃ॒ডী॒কা সর॑স্বতি । মা তে॒ ব্যো॑ম স॒ন্দৃশি॑ ॥ 127 ॥
(অশ্বা᳚ন্-বলি॒-র্ভুবো॑ - ভবে॒যুঃ - শ্রিত - শ্চ॑ স॒প্ত চ॑) (অ. 31)
অনুবাকং 32
সংবঁথ্সরমেত॑-দ্ব্রত॒ঞ্চরেত্ । দ্বৌ॑ বা মা॒সৌ ॥ নিযম-স্স॑মাসে॒ন ॥ তস্মি-ন্নিযম॑ বিশে॒ষাঃ । ত্রিষবণ-মুদকো॑পস্প॒র্॒শী । চতুর্থ কালপান॑ভক্ত॒-স্স্যাত্ । অহরহর্বা ভৈক্ষ॑মশ্ন॒যাত্ ।
ঔদুম্বরীভি-স্সমিদ্ভি-রগ্নি॑-ম্পরি॒চরেত্ ।
পুনর্মা মৈত্বিন্দ্রিয-মিত্যেতেনা-ঽনু॑বাকে॒ন ।
উদ্ধৃত পরিপূতাভিরদ্ভিঃ কার্য॑-ঙ্কুর্বী॒ত ॥ 128 ॥
অ॑সঞ্চ॒যবান্ । অগ্নযে বাযবে॑ সূর্যা॒য । ব্রহ্মণে প্র॑জাপ॒তযে । চন্দ্রমসে ন॑ক্ষত্রে॒ভ্যঃ । ঋতুভ্য-স্সংবঁ॑থ্সরা॒য । বরুণা-যারুণাযেতি ব্র॑তহো॒মাঃ । প্র॒ব॒র্গ্যব॑দাদে॒শঃ । অরুণাঃ কা᳚ণ্ড ঋ॒ষযঃ ॥ অরণ্যে॑-ঽধীযী॒রন্ন্ । ভদ্রঙ্কর্ণেভিরিতি দ্বে॑ জপি॒ত্বা ॥ 129 ॥
মহানাম্নীভি-রুদকগ্ং সগ্গ্॑স্প॒র্শ্য । তমাচা᳚র্যো দ॒দ্যাত্ । শিবান-শ্শন্তমে-ত্যোষধী॑রাল॒ভতে । সুমৃডীকে॑তি ভূ॒মিম্ । এবম॑পব॒র্গে ।
ধে॑নু-র্দ॒ক্ষিণা । কগ্ং সংবাঁস॑শ্চ ক্ষৌ॒মম্ । অন্য॑দ্বা শু॒ক্লম্ । য॑থা শ॒ক্তি বা । এবগ্গ্ স্বাদ্ধ্যায॑ ধর্মে॒ণ । অরণ্যে॑-ঽধীযী॒ত । তপস্বী পুণ্যো ভবতি তপস্বী পু॑ণ্যো ভ॒বতি ॥ 130 ॥
(কু॒র্বী॒ত - জ॑পি॒ত্বা - স্বাদ্ধ্যায॑ধর্মে॒ণ দ্বে চ॑) (অ. 32)
(ভ॒দ্রগ্গ্ - স্মৃতিঃ॑ - সাক॒জান্না॒ - মক্ষ্য- তি॑তা॒ম্রা - ণ্য॑ত্যুর্ধ্বা॒ক্ষ - আরোগঃ - ক্বেদ - মগ্নিশ্চ - স॑হস্র॒বৃত্ - প॒বিত্র॑বন্ত॒ -আত॑নুষ্বা॒ -ষ্টযো॑নীং॒ - ঁযো-ঽসা॒ - বথাদিত্য - স্যারোগ-স্যাথ বাযো- রথাগ্নে॒--র্ দক্ষিণপূর্বস্যা - মি॑ন্দ্রঘো॒ষা ব॒-আপ॑মাপাং॒যোঁ॑-ঽপা - মাপো॒ বৈ - চতু॑ষ্টয্যো - জানুদ॒ঘ্নী - ম॒গ্নি-ম্প্র॒ণীযে॒ - মা নু॑ কং॒ - ঁবিশী᳚র্ষ্ণীং - প॒র্জন্যা॑য॒ - পুন॑ - র॒দ্ভ্যঃ -সংবঁথ্সর-ন্দ্বাত্রিগ্ং॑শত্)
(ভ॒দ্রং - জ্যো॒তিষা॒ - তস্মি-ন্রাজানং - ক॒শ্যপা᳚-থ্সহস্র॒বৃদি॑যং॒- নপুগ্ংস॑ক - ম॒ষ্টযো॑নী॒ - মবপতন্তানা - মা॒যত॑নবা-ন্ভবতি - স॒তো বন্ধুং॒ - তা উ॑ত্তর॒তো - বজ্র॑মে॒ব - পুন॑র্মামৈতু
ত্রি॒গ্ং॒শদু॑ত্তরশ॒তম্)
(ভদ্রং - তপস্বী পুণ্যো ভবতি তপস্বী পু॑ণ্যো ভ॒বতি)
॥ হরিঃ॑ ওম্ ॥
॥ কৃষ্ণ যজুর্বেদীয তৈত্তিরীয আরণ্যকে প্রথমঃ প্রপাঠক-স্সমাপ্তঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya āraṇyake prathamaḥ prapāṭhakaḥ - aruṇaketukacayanaṃ
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
anuvākaṃ 1
bha॒dra-ṅkarṇḙbhi-śśṛṇu॒yāma̭ devāḥ |
bha॒dra-mpa̭śyemā॒kṣabhi॒-ryaja̭trāḥ |
sthi॒rairaṅgai᳚stuṣṭu॒vāgṃ sa̭sta॒nūbhiḥ̭ | vyaśḙma de॒vahi̭taṃ॒-ya~dāyuḥ̭ ||
sva॒sti na॒ indro̭ vṛ॒ddhaśra̭vāḥ |
sva॒sti naḥ̭ pū॒ṣā vi॒śvavḙdāḥ |
sva॒sti na॒stārkṣyo॒ ari̭ṣṭanemiḥ |
sva॒sti no॒ bṛha॒spati̭-rdadhātu ||
āpa̭māpāma॒pa-ssarvāḥ᳚ |
a॒smā-da॒smā-di॒to-'mutaḥ̭ || 1 ||
a॒gnirvā॒yuśca॒ sūrya̭śca | sa॒ha sa̭ñca-ska॒rardhi̭yā || vā॒yvaśvā̭ raśmi॒pata̭yaḥ | marī᳚cyātmāno॒ adrṷhaḥ | de॒vī-rbhṷvana॒ sūva̭rīḥ | pu॒tra॒va॒ttvāya̭ me suta || mahānāmnī-rma̭hāmā॒nāḥ | ma॒ha॒so ma̭hasa॒-ssvaḥ̭ |
de॒vīḥ pa̭rjanya॒ sūva̭rīḥ | pu॒tra॒va॒ttvāya̭ me suta || 2 ||
a॒pāśnyṷṣṇi-ma॒pā rakṣaḥ̭ | a॒pāśnyṷṣṇi-ma॒pā ragha᳚m | apā᳚ghrā॒mapa̭ cā॒varti᳚m | apa̭ de॒vīri॒to hi̭ta || vajra̭-nde॒vīrajī̭tāgśca |
bhuva̭na-ndeva॒sūva̭rīḥ | ā॒di॒tyānadi̭ti-nde॒vīm | yoni̭nordhva-mu॒dīṣa̭ta || śi॒vā na॒-śśanta̭mā bhavantu | di॒vyā āpa॒ oṣa̭dhayaḥ( ) |
su॒mṛ॒ḍī॒kā sara̭svati | mā te॒ vyo̭ma sa॒ndṛśi̭ || 3 ||
(a॒mutaḥ̭ - su॒ - tauṣa̭dhayo॒ dve ca̭ ) (a. 1)
anuvākaṃ 2
smṛtiḥ̭ pra॒tyakṣa̭-maiti॒hya᳚m | anṷmāna-ścatuṣṭa॒yam | e॒tairādi̭tya maṇḍalam |
sarvai̭reva॒ vidhā᳚syate || sūryo॒ marī̭ci॒māda̭tte | sarvasmā᳚-dbhuva̭nāda॒dhi | tasyāḥ pāka vi̭śeṣe॒ṇa | smṛ॒ta-ṅkā̭la vi॒śeṣa̭ṇam ||
na॒dīva॒ prabha̭vā-tkā॒cit | a॒kṣayyā᳚-thsyanda॒te ya̭thā || 4 ||
tānnadyo-'bhi sa̭māya॒nti | so॒ru-ssatī̭ na ni॒varta̭te ||
e॒vannā॒nā sa̭mutthā॒nāḥ | kā॒lā-ssaṃ̭va~thsa॒ragg śri̭tāḥ | aṇuśaśca ma̭haśa॒śca | sarvḙ samava॒yantri̭ tam || sa tai᳚-ssa॒rvai-ssa̭māvi॒ṣṭaḥ | ū॒ru-ssa̭nna ni॒varta̭te | adhi saṃva~thsa̭raṃ-vi~॒dyāt |
tadeva̭ lakṣa॒ṇe || 5 ||
aṇubhiśca ma̭hadbhi॒śca | sa॒mārṷ̄ḍhaḥ pra॒dṛśya̭te | saṃva~thsaraḥ pra̭tyakṣe॒ṇa |
nā॒dhisa̭ttvaḥ pra॒dṛśya̭te || pa॒ṭaro̭ vikli̭dhaḥ pi॒ṅgaḥ | e॒ta-dva̭ruṇa॒ lakṣa̭ṇam | yatraita̭-dupa॒dṛśya̭te | sa॒hasra̭-ntatra॒ nīya̭te ||
ekagṃ hi śiro nā̭nā mu॒khe | kṛ॒thsna-nta̭dṛta॒ lakṣa̭ṇam || 6 ||
ubhayata-ssapte᳚ndriyā॒ṇi | ja॒lpita̭-ntveva॒ dihya̭te ||
śuklakṛṣṇe saṃva~̭thsara॒sya | dakṣiṇa vāma̭yoḥ pā॒rśvayoḥ | tasyai॒ṣā bhava̭ti || śu॒kra-ntḙ a॒nyadya̭ja॒ta-ntḙ a॒nyat |
viṣṷrūpe॒ aha̭nī॒ dyauri̭vāsi | viśvā॒ hi mā॒yā ava̭si svadhāvaḥ | bha॒drā tḙ pūṣanni॒ha rā॒tira॒stviti̭ ||
nātra॒ bhuva̭nam | na pū॒ṣā | na pa॒śavaḥ̭ |
nāditya-ssaṃva~thsara eva pratyakṣeṇa priyata̭maṃ-vi~॒dyāt | etadvai saṃva~thsarasya priyata̭magṃ rū॒pam | yo-'sya mahānartha utpathsyamā̭no bha॒vati | ida-mpuṇya-ṅkṷruṣve॒ti | tamāhara̭ṇa-nda॒dyāt || 7 ||
(ya॒thā॒ - la॒kṣa॒ṇa - ṛ̭tu॒lakṣa̭ṇaṃ॒ - bhuva̭nagṃ sa॒pta ca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3
sā॒ka॒ñjānāgṃ̭ sa॒ptatha̭māhu-reka॒jam | ṣaḍṷdya॒mā ṛṣa̭yo deva॒jā iti̭ |
teṣā̭mi॒ṣṭāni॒ vihi̭tāni dhāma॒śaḥ | sthā॒tre rḙjante॒ vikṛ̭tāni rūpa॒śaḥ || konṷ maryā॒ ami̭thitaḥ | sakhā॒ sakhā̭yamabravīt | jahā̭ko a॒smadī̭ṣate ||
yasti॒tyāja̭ sakhi॒vida॒gṃ॒ sakhā̭yam |
na tasya̭ vā॒cyapi̭ bhā॒go a̭sti |
yadīgṃ̭ śṛ॒ṇotya॒lakagṃ̭ śṛṇoti || 8 ||
na hi pra॒veda̭ sukṛ॒tasya॒ panthā॒miti̭ ||
ṛ॒tur-ṛ̭tunā nu॒dyamā̭naḥ |
vina̭nādā॒bhidhā̭vaḥ | ṣaṣṭiśca trigṃśa̭kā va॒lgāḥ |
śu॒klakṛ̭ṣṇau ca॒ ṣāṣṭi̭kau ||
sā॒rā॒ga॒va॒strai-rja॒rada̭kṣaḥ |
va॒sa॒nto vasṷbhi-ssa॒ha | saṃ॒va~॒thsa॒rasya̭ savi॒tuḥ | prai॒ṣa॒kṛ-tpra̭tha॒ma-ssmṛ̭taḥ || a॒mūnā॒daya̭-tetya॒nyān || 9 ||
a॒mūgśca̭ pari॒rakṣa̭taḥ | e॒tā vā॒caḥ pra̭yujya॒nte | yatrai ta̭dupa॒dṛśya̭te || e॒tade॒va vi̭jānī॒yāt | pra॒māṇa̭-ṅkāla॒parya̭ye | vi॒śe॒ṣa॒ṇa-ntṷ vakṣyā॒maḥ | ṛ॒tūnā᳚-ntanni॒bodha̭ta || śuklavāsā̭ rudra॒gaṇaḥ | grī॒ṣmeṇā̭varta॒te sa̭ha |
ni॒jaha̭-npṛthi̭vīgṃ sa॒rvām || 10 ||
jyo॒tiṣā᳚ 'prati॒khyena̭ saḥ || vi॒śva॒rū॒pāṇi̭ vāsā॒gṃ॒si | ā॒di॒tyānā᳚-nni॒bodha̭ta | saṃva~thsarīṇa̭-ṅkarma॒phalam | varṣābhi-rda̭datā॒gṃ॒ saha || aduḥkho̭ duḥkha ca̭kṣuri॒va | tadmā̭ pīta iva॒ dṛśya̭te | śītenā᳚ vyatha̭yanni॒va | ru॒ruda̭kṣa iva॒ dṛśya̭te || hlādayate᳚ jvala̭taścai॒va |
śā॒myata̭ścāsya॒ cakṣṷṣī | yāvai prajā bhragg̭śya॒nte | saṃva~thsarāttā bhragg̭śya॒nte || yāḥ॒ prati̭tiṣṭha॒nti | saṃva~thsare tāḥ prati̭tiṣṭha॒nti | va॒r॒ṣābhya̭ itya॒rthaḥ || 11 ||
(śṛ॒ṇo॒ - tya॒nyānth - sa॒rvā - me॒va ṣaṭca̭) (a. 3)
anuvākaṃ 4
akṣi̭duḥ॒khotthi̭tasyai॒va | vi॒prasa̭nne ka॒nīni̭ke | āṅkte cādga̭ṇa-nnā॒sti | ṛ॒bhūṇā᳚-ntanni॒bodha̭ta || ka॒na॒kā॒bhāni̭ vāsā॒gṃ॒si | a॒hatā̭ni ni॒bodha̭ta |
annamaśrnīta̭ mṛjmī॒ta | a॒haṃ-vo~̭ jīva॒napra̭daḥ || e॒tā vā॒caḥ pra̭yujya॒nte |
śa॒radya̭tropa॒ dṛśya̭te || 12 ||
abhidhūnvanto-'bhighna̭nta i॒va | vā॒tava̭nto ma॒rudga̭ṇāḥ || amuto jetumiṣumṷkhami॒va | sannaddhā-ssaha da̭dṛśe॒ ha | apaddhvastai-rvastiva̭rṇairi॒va | vi॒śi॒khāsaḥ̭ kapa॒rdinaḥ || akruddhasya yothsya̭māna॒sya | kṛ॒ddhasyḙva॒ lohi̭nī | hemataścakṣṷṣī vi॒dyāt | a॒kṣṇayoḥ᳚, kṣipa॒ṇori̭va || 13 ||
durbhikṣa-ndeva̭loke॒ṣu | ma॒nūnā̭muda॒ka-ṅgṛ̭he | e॒tā vā॒caḥ pra̭vada॒ntīḥ | vai॒dyuto̭ yānti॒ śaiśi̭rīḥ || tā a॒gniḥ pava̭mānā॒ anvai᳚kṣata | i॒ha jī̭vi॒kāma-pa̭ripaśyann | tasyai॒ṣā bhava̭ti || i॒heha vaḥ̭ svata॒pasaḥ | marṷta॒-ssūrya̭tvacaḥ | śarma̭ sa॒prathā॒ āvṛ̭ṇe || 14 ||
(dṛśya̭ta - i॒vā - vṛ̭ṇe) (a. 4)
anuvākaṃ 5
ati̭ tā॒mrāṇi̭ vāsā॒gṃ॒si | a॒ṣṭiva̭jri śa॒taghni̭ ca |
viśve devā vipra̭hara॒nti | a॒gniji̭hva a॒saśca̭ta || naiva devo̭ na ma॒rtyaḥ | na rājā va̭ruṇo॒ vibhuḥ | nāgni-rnendro na pa̭vamā॒naḥ | mā॒tṛkka̭cca na॒ vidya̭te || di॒vyasyaikā॒ dhanṷrārtniḥ |
pṛ॒thi॒vyāmapa̭rā śri॒tā || 15 ||
tasyendro vamri̭rūpe॒ṇa | dha॒nurjyā̭-machi॒nathsva̭yam || tadi̭ndra॒dhanṷritya॒jyam | a॒bhrava̭rṇeṣu॒ cakṣa̭te | etadeva śaṃyo~-rbārha̭spatya॒sya | e॒ta-drṷdrasya॒ dhanuḥ || ru॒drasya̭ tveva॒ dhanṷrārtniḥ | śira॒ utpi̭peṣa |
sa pra̭va॒rgyo̭-'bhavat | tasmā॒-dya-ssapra̭va॒rgyeṇa̭ ya॒jñena॒ yaja̭te |
ru॒drasya॒ sa śiraḥ॒ prati̭dadhāti | nainagṃ̭ ru॒dra ārṷko bhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 16 ||
(śri॒tā - yaja̭te॒ trīṇi̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6
a॒tyū॒rdhvā॒kṣo-'ti̭raścāt | śiśi̭raḥ pra॒dṛśya̭te |
naiva rūpa-nna̭ vāsā॒gṃ॒si | na cakṣuḥ̭ prati॒dṛśya̭te || a॒nyonya॒-ntu na̭ higgsrā॒taḥ | sa॒ta sta̭-ddeva॒lakṣa̭ṇam | lohito-'kṣṇi śā̭raśī॒rṣṇiḥ |
sū॒ryasyo̭daya॒na-mpra̭ti || tva-ṅkaroṣi̭ nyañja॒likām | tva॒-ṅkaro̭ṣi ni॒jānṷkām || 17 ||
nijānukāme᳚ nyañja॒likā | amī vāca-mupāsa̭tāmi॒ti ||
tasmai sarva ṛtavo̭ nama॒nte | maryādā karatvā-tpra̭puro॒dhām | brāhmaṇa̭ āpno॒ti | ya ḙvaṃ-ve~॒da |
sa khalu saṃva~thsara etai-ssenānī̭bhi-ssa॒ha |
indrāya sarvān-kāmāna̭bhiva॒hati | sa dra॒phsaḥ |
tasyai॒ṣā bhava̭ti || 18 ||
ava̭ dra॒phso agṃ̭śa॒matī̭matiṣṭhat | i॒yā॒naḥ kṛ॒ṣṇo da॒śabhiḥ̭ sa॒hasraiḥ᳚ |
āva॒rta-mindra॒-śśacyā॒ dhama̭ntam | upasnuhi ta-nnṛmaṇā-matha̭drāmi॒ti || etayai vendra-ssalā vṛ̭kyā sa॒ha | asurā-npa̭rivṛ॒ścati | pṛthi̭vya॒gṃ॒ śuma̭tī | tāma॒nva-va̭sthita-ssaṃva~thsa॒ro di॒vañca̭ |
naivaṃ-vi~duṣā-''cāryā᳚-ntevā॒sinau | anyonyasmai᳚ druhyā॒tām | yo dru॒hyati | bhraśyate sva̭rgā-llo॒kāt | ityatu ma̭ṇḍalā॒ni | sūrya maṇḍalā᳚ nyākhyā॒yikāḥ | ata ūrdhvagṃsa̭nirva॒canāḥ || 19 ||
(ni॒jānṷkāṃ॒ - bhava̭ti - druhyā॒tā-mpañca̭ ca) (a. 6)
anuvākaṃ 7
ārogo bhrājaḥ paṭaraḥ̭ pata॒ṅgaḥ | svarṇaro jyotiṣīmāṋ. vibhā॒saḥ | te asmai sarve divamā̭tapa॒nti | ūrja-nduhānā anapasphura̭nta i॒ti || kaśya̭po-'ṣṭa॒maḥ | sa mahāmeru-nna̭ jahā॒ti | tasyai॒ṣā bhava̭ti || yatte॒ śilpa̭-ṅkaśyapa roca॒nāva̭t | i॒ndri॒yāva̭-tpuṣka॒la-ñci॒trabhā̭nu |
yasmi॒-nthsūryā॒ arpi̭tā-ssa॒pta sā॒kam || 20 ||
tasmi-nrājāna-madhiviśrayḙmami॒ti || te asmai sarve kaśyapā-jjyoti̭--rlabha॒nte | tānthsomaḥ kaśyapādadhi̭ nirdha॒mati | bhrastā karma kṛ̭divai॒vam ||
prāṇo jīvānīndriya̭ jīvā॒ni | sapta śīrṣa̭ṇyāḥ prā॒ṇāḥ |
sūryā i̭tyācā॒ryāḥ || apaśyamaha metān-thsapta sū᳚ryāni॒ti | pañcakarṇo̭ vāthsyā॒yanaḥ | saptakarṇa̭śca plā॒kṣiḥ || 21 ||
ānuśravika eva nau kaśya̭pa i॒ti | ubhaṷ veda॒yite |
na hi śekumiva mahāmḙru-ṅga॒ntum ||
apaśyamahameta-thsūryamaṇḍala-mpariva̭rtamā॒nam |
gā॒rgyaḥ prā̭ṇatrā॒taḥ | gacchanta ma̭hāme॒rum | eka̭ñcāja॒hatam || bhrājapaṭara pata̭ṅgā ni॒hane | tiṣṭhannā̭tapa॒nti | tasmā̭di॒ha taptri̭ tapāḥ || 22 ||
a॒mutre॒tare | tasmā̭di॒hā taptri̭ tapāḥ || teṣā̭meṣā॒ bhava̭ti || sa॒pta sūryā॒ diva॒-manu॒ pravi̭ṣṭāḥ | tāna॒nveti̭ pa॒thibhi̭-rdakṣi॒ṇāvāṋ | te asmai sarve ghṛtamā̭tapa॒nti | ūrja-nduhānā anapasphura̭nta i॒ti ||
saptartvija-ssūryā i̭tyācā॒ryāḥ || teṣā̭meṣā॒ bhava̭ti ||
sa॒pta diśo॒ nānā̭ sūryāḥ || 23 ||
sa॒pta hotā̭ra ṛ॒tvijaḥ̭ | devā ādityā̭ ye sa॒pta |
tebhi-ssomābhī rakṣa̭ṇa i॒ti || tada̭pyāmnā॒yaḥ | digbhrāja ṛtū᳚n karo॒ti || eta̭yaivā॒vṛtā ''sahasrasūryatāyā iti vai̭śampā॒yanaḥ || tasyai॒ṣā bhava̭ti ||
yaddyāva̭ indra te śa॒tagṃ śa॒ta-mbhūmīḥ᳚ | u॒ta syuḥ |
na tvā̭ vajrin-thsa॒hasra॒gṃ॒ sūryāḥ᳚ || 24 ||
anu na jātamaṣṭa roda̭sī i॒ti || nānā liṅgatvā-dṛtūnā-nnānā̭ sūrya॒tvam || aṣṭau tu vyavasi̭tā i॒ti || sūryamaṇḍalā-nyaṣṭā̭ta ū॒rdhvam ||
teṣā̭meṣā॒ bhava̭ti || ci॒tra-nde॒vānā॒-muda̭gā॒danī̭kam | cakṣṷ-rmi॒trasya॒ varṷṇasyā॒gneḥ | ā-'prā॒ dyāvā̭ pṛthi॒vī a॒ntari̭kṣam |
sūrya ātmā jagatastasthṷṣaśce॒ti || 25 ||
(sā॒kaṃ - plā॒kṣi - staptri̭tapā॒ - nānā̭sūryāḥ॒ - sūryā॒ - +nava̭ ca) (a. 7)
anuvākaṃ 8
kvedamabhra̭-nnivi॒śate | kvāyagṃ̭ saṃva~thsa॒ro mi̭thaḥ | kvāhaḥ kveya-ndḙva rā॒trī | kva māsā ṛ̭tava॒-śśritāḥ || ardhamāsā̭ muhū॒rtāḥ | nimeṣāstṷṭibhiḥ॒ (nimeṣāstra̭ṭibhiḥ॒) saha | kvemā āpo ni̭viśa॒nte | ya॒dīto̭ yānti॒ sampra̭ti || kālā aphsu ni̭viśa॒nte | ā॒pa-ssūryḙ sa॒māhi̭tāḥ || 26 ||
abhrā᳚ṇya॒paḥ pra̭padya॒nte | vi॒dyuthsūryḙ sa॒māhi̭tā || anavarṇe i̭me bhū॒mī | i॒yañcā̭sau ca॒ roda̭sī || kigg svidatrānta̭rā bhū॒tam | ye॒neme vi̭dhṛte॒ ubhe |
vi॒ṣṇunā̭ vidhṛ̭te bhū॒mī | i॒ti va̭thsasya॒ veda̭nā ||
irā̭vatī dhenu॒matī॒ hi bhū॒tam | sū॒ya॒va॒sinī॒ manṷṣe daśa॒sye᳚ || 27 ||
vya̭ṣṭabhnā॒-droda̭sī॒ viṣṇa̭ve॒te | dā॒dhartha̭ pṛthi॒vī-ma॒bhito̭ ma॒yūkhaiḥ᳚ ||
kinta-dviṣṇo rbala̭mā॒huḥ | kā॒ dīptiḥ̭ ki-mpa॒rāya̭ṇam |
eko̭ ya॒ddhā-ra̭ya dde॒vaḥ | re॒jatī̭ roda॒sī ṷbhe || vātādviṣṇo-rba̭la mā॒huḥ | a॒kṣarā᳚-ddīpti॒ rucya̭te | tri॒padā॒ddhāra̭ya-dde॒vaḥ | yadviṣṇo̭reka॒-mutta̭mam || 28 ||
a॒gnayo̭ vāya̭vaścai॒va | e॒tada̭sya pa॒rāya̭ṇam || pṛcchāmi tvā pa̭ra-mmṛ॒tyum | a॒vama̭-mmaddhya॒mañca̭tum | lo॒kañca॒ puṇya̭pāpā॒nām |
e॒ta-tpṛ̭cchāmi॒ sampra̭ti || a॒mumā̭huḥ pa̭ra-mmṛ॒tyum | pa॒vamā̭na-ntu॒ maddhya̭mam | a॒gnire॒vāva̭mo mṛ॒tyuḥ | ca॒ndramā᳚-ścatu॒rucya̭te || 29 ||
a॒nā॒bho॒gāḥ pa̭ra-mmṛ॒tyum | pā॒pā-ssaṃ̭ya~nti॒ sarva̭dā | ābhogāstveva̭ saṃya~॒nti | ya॒tra pṷṇyakṛ॒to ja̭nāḥ || tato̭ ma॒ddhyama̭māya॒nti | ca॒tuma̭gniñca॒ sampra̭ti || pṛcchāmi tvā̭ pāpa॒kṛtaḥ | ya॒tra yā̭taya॒te ya̭maḥ | tvannasta--dbrahma̭-nprabrū॒hi | ya॒di ve᳚tthā-'sa॒to gṛ̭hān || 30 ||
ka॒śyapā̭ dudi̭tā-ssū॒ryāḥ | pā॒pānni̭rghnanti॒ sarva̭dā |
rodasyoranta̭-rdeśe॒ṣu | tatra nyasyantḙ vāsa॒vaiḥ ||
te 'śarīrāḥ pra̭padya॒nte |
ya॒thā 'pṷṇyasya॒ karma̭ṇaḥ | apā᳚ṇya॒pāda̭ keśā॒saḥ | ta॒tra tḙ-'yoni॒jā ja̭nāḥ || mṛtvā punarmṛtyu-mā̭padya॒nte | a॒dyamā̭nā-ssva॒karma̭bhiḥ || 31 ||
āśātikāḥ krima̭ya i॒va | tataḥ pūyantḙ vāsa॒vaiḥ ||
apai̭ta-mmṛ॒tyu-ñja̭yati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | sa khalvaivaṃ̭-vi~dbrā॒hmaṇaḥ | dī॒rghaśrṷttamo॒ bhava̭ti | kaśya̭pa॒syāti̭thi॒-ssiddhaga̭mana॒-ssiddhāga̭manaḥ ||
tasyai॒ṣā bhava̭ti || āyasmina᳚-thsa॒pta vā̭sa॒vāḥ |
roha̭nti pū॒rvyā̭ ruhaḥ̭ || 32 ||
ṛṣi̭rha dīrgha॒śrutta̭maḥ | indrasya gharmo ati̭thiri॒ti ||
kaśyapaḥ paśya̭ko bha॒vati | yathsarva-mparipaśyatī̭ti sau॒kṣmyāt || athāgnḙraṣṭapṷruṣa॒sya | tasyai॒ṣā bhava̭ti || agne॒ naya̭ su॒pathā̭ rā॒ye a॒smān |
viśvā̭ni deva va॒yunā̭ni vi॒dvān | yu॒yo॒ddhya̭sma-jjṷhurā॒ṇamenaḥ̭ | bhūyiṣṭhānte nama uktiṃ-vi~̭dheme॒ti || 33 ||
sa॒māhi̭tā - daśa॒syḙ - utta̭ma॒-mucya̭te-gṛhān-thsva॒karma̭bhiḥ-pū॒rvyā̭ ruha̭-i॒ti) (a. 8)
anuvākaṃ 9
agniśca jāta̭vedā॒śca | sahojā a̭jirā॒prabhuḥ | vaiśvānaro na̭ryāpā॒śca | pa॒ṅktirā̭dhāśca॒ sapta̭maḥ |
visarpe vāṣṭa̭mo-'gnī॒nām | ete-'ṣṭau vasavaḥ, kṣi̭tā i॒ti || yathartve-vāgne-rarcirvarṇa̭ viśe॒ṣāḥ |
nīlārciśca pītakā᳚rciśce॒ti || atha vāyo-rekādaśa-puruṣasyaikādaśa̭strīka॒sya ||
prabhrājamānā vya̭vadā॒tāḥ || 34 ||
yāśca vāsṷki vai॒dyutāḥ | rajatāḥ parṷṣā-śśyā॒māḥ |
kapilā a̭tilo॒hitāḥ | ūrdhvā avapa̭tantā॒śca | vaidyuta i̭tyekā॒daśa || nainaṃ-vai~dyuto̭ hina॒sti | ya ḙvaṃ-ve~॒da || sa hovāca vyāsaḥ pā̭rāśa॒ryaḥ |
vidyudvadhamevāha-mmṛtyumai᳚cchami॒ti ||
na tvakā̭magṃ ha॒nti || 35 ||
ya ḙvaṃ-ve~॒da || atha ga̭ndharva॒gaṇāḥ | svāna॒ bhrāṭ | aṅghā̭ri॒-rbambhā̭riḥ | hasta॒-ssuha̭staḥ | kṛśā̭nu-rvi॒śvāva̭suḥ | mūrdhanvān-thsū᳚ryava॒rcāḥ |
kṛtirityekādaśa ga̭ndharva॒gaṇāḥ || devāśca ma̭hāde॒vāḥ | raśmayaśca devā̭ gara॒giraḥ || 36 ||
naina-ṅgaro̭ hina॒sti | ya ḙvaṃ-ve~॒da || gau॒rī mi̭māya sali॒lāni॒ takṣa̭tī | eka̭padī dvi॒padī॒ sā catṷṣpadī | a॒ṣṭāpa̭dī॒ nava̭padī babhū॒vuṣī᳚ | sahasrākṣarā parame vyo̭manni॒ti || vāco̭ viśe॒ṣaṇam ||
atha nigada̭vyākhyā॒tāḥ | tānanukra̭miṣyā॒maḥ ||
va॒rāhavaḥ̭-svata॒pasaḥ || 37 ||
vi॒dyu-nma̭haso॒ dhūpa̭yaḥ | śvāpayo gṛhamedhā᳚ścetye॒te | ye॒ ceme-'śi̭mivi॒dviṣaḥ || parjanyā-ssapta pṛthivīmabhiva̭rṣa॒nti |
vṛṣṭi̭bhiri॒ti | etayaiva vibhakti vi̭parī॒tāḥ | sa॒ptabhi॒rvātai̭ rudī॒ritāḥ | amūṃ-lo~kā-nabhiva̭rṣa॒nti | teṣā̭meṣā॒ bhava̭ti || sa॒mā॒na-me॒taduda̭kam || 38 ||
u॒ccaitya̭va॒ cāha̭bhiḥ | bhūmi̭-mpa॒rjanyā॒ jinva̭nti |
diva-ñjinvan-tyagna̭ya i॒ti || yadakṣa̭ra-mbhū॒takṛ̭tam |
viśvḙ devā u॒pāsa̭te | ma॒harṣi̭masya go॒ptāra᳚m | ja॒mada̭gni॒-makṷrvata || ja॒mada̭gni॒-rāpyā̭yate | chando̭bhi-ścaturutta॒raiḥ | rājña॒-ssoma̭sya tṛ॒ptāsaḥ̭ || 39 ||
brahma̭ṇā vī॒ryā̭vatā | śi॒vā naḥ̭ pra॒diśo॒ diśaḥ̭ || tacchaṃ॒yo~rā vṛ̭ṇīmahe | gā॒tuṃ-ya~॒jñāya̭ | gā॒tuṃ-ya~॒jñapa̭taye | daivī᳚ sva॒stira̭stu naḥ |
sva॒sti-rmānṷṣebhyaḥ | ū॒rdhva-ñji̭gātu bheṣa॒jam |
śanno̭ astu dvi॒pade᳚ | śañcatṷṣpade ||
somapā(3) asomapā(3) iti nigada̭vyākhyā॒tāḥ || 40 ||
(vya॒va॒dā॒tā - ha॒nti - ga̭ra॒gira - sta॒pasa - uda̭kaṃ - tṛptāsa॒ - śvatṷṣpada॒ eka̭-ñca) (a. 9)
anuvākaṃ 10
sa॒ha॒sra॒vṛdi̭ya-mbhū॒miḥ | pa॒raṃ-vyo~̭ma sa॒hasra̭vṛt | a॒śvinā̭ bhujyṷ̄ nāsa॒tyā | vi॒śvasya̭ jaga॒taspa̭tī || jāyā bhūmiḥ pa̭tirvyo॒ma | mi॒thuna̭ntā a॒turya̭thuḥ | putro bṛhaspa̭tī ru॒draḥ | sa॒ramā̭ iti̭ strīpu॒mam || śu॒kraṃ-vā~̭ma॒nyadya̭ja॒taṃ-vā~̭ma॒nyat | viṣṷrūpe॒ aha̭nī॒ dyauri̭va sthaḥ || 41 ||
viśvā॒ hi mā॒yā ava̭tha-ssvadhāvantau | bha॒drā vā᳚-mpūṣaṇāvi॒ha rā॒tira̭stu || vāsā᳚tyau ci॒trau jaga̭to ni॒dhānau᳚ | dyāvā̭bhūmī ca॒rathaḥ̭ sa॒gṃ॒ sakhā̭yau |
tāva॒śvinā̭ rā॒sabhā᳚śvā॒ hava̭-mme | śu॒bha॒spa॒tī॒ ā॒gatagṃ̭ sū॒ryayā̭ sa॒ha || tyugro̭ ha bhu॒jyu-ma̭śvinoda me॒ghe | ra॒yinna kaści̭-nmamṛ॒vā~(2) avā̭hāḥ | tamṷ̄hathu-rnau॒bhirā᳚tma॒n-vatī̭bhiḥ |
a॒nta॒ri॒kṣa॒ pruḍbhi॒ra-po̭dakābhiḥ || 42 ||
ti॒sraḥ, kṣapa॒strirahā̭ 'ti॒vraja̭dbhiḥ | nāsa̭tyā bhu॒jyumṷ̄hathuḥ pata॒ṅgaiḥ | sa॒mu॒drasya॒ dhanva̭nnā॒rdrasya̭ pā॒re | tri॒bhī rathai᳚-śśa॒tapa̭dbhi॒-ṣṣaḍa̭śvaiḥ || sa॒vi॒tāraṃ॒-vi~ta̭nvantam | anṷbaddhnāti śāmba॒raḥ | āpapūrṣaṃ-ba̭raścai॒va |
sa॒vitā̭ 'repa॒so̭ 'bhavat || tyagṃ sutṛptaṃ-vi~̭ditvai॒va | ba॒huso̭ma gi॒raṃ-va~̭śī || 43 ||
anveti tugro va̭kriyā॒ntam | āyasūyān-thsoma̭tṛphsu॒ṣu ||
sa saṅgrāma-stamo᳚dyo-'tyo॒taḥ | vāco gāḥ pi̭pāti॒ tat |
sa tadgobhi-sstavā᳚ 'tyetya॒nye | ra॒kṣasā̭ 'nanvi॒tāśca̭ ye || a॒nveti॒ pari̭vṛttyā॒-'staḥ | e॒vame॒tau stho̭ aśvinā | te e॒te dyuḥ̭ pṛthi॒vyoḥ | aha̭raha॒-rgarbha̭ndadhāthe || 44 ||
tayo̭ re॒tau va॒thsā va̭horā॒tre | pṛ॒thi॒vyā ahaḥ̭ | di॒vo rātriḥ̭ | tā avi̭sṛṣṭau | dampa̭tī e॒va bha̭vataḥ || tayo̭ re॒tau va॒thsau | a॒gniścā̭-di॒tyaśca̭ | rā॒trerva॒thsaḥ | śve॒ta ā̭di॒tyaḥ | ahno॒-'gniḥ || 45 ||
tā॒mro a̭ru॒ṇaḥ | tā avi̭sṛṣṭau | dampa̭tī e॒va bha̭vataḥ || tayo̭ re॒tau va॒thsau | vṛ॒traśca̭ vaidyu॒taśca̭ | a॒gnervṛ॒traḥ | vai॒dyuta̭ ādi॒tyasya̭ |
tā avi̭sṛṣṭau | dampa̭tī e॒va bha̭vataḥ || tayo̭ re॒tau va॒thsau || 46 ||
u॒ṣmā ca̭ nīhā॒raśca̭ | vṛ॒trasyo॒ṣmā | vai॒dyu॒tasya̭ nīhā॒raḥ | tau tāve॒va prati̭padyete || seyagṃ rātrī̭ ga॒rbhiṇī̭ pu॒treṇa॒ saṃva~̭sati |
tasyā॒ vā e॒tadu॒lbaṇa᳚m | yadrātraṷ ra॒śmayaḥ̭ | yathā॒ gorga॒rbhiṇyā̭ u॒lbaṇa᳚m | e॒vame॒tasyā̭ u॒lbaṇa᳚m || prajayiṣṇuḥ prajayā ca paśubhi̭śca bha॒vati |
ya ḙvaṃ-ve~॒da | etamudyanta-mapiya̭ntañce॒ti | ādityaḥ puṇya̭sya va॒thsaḥ | atha pavi̭trāṅgi॒rasaḥ || 47 ||
(stho - 'po̭dakābhi--r vaśī - dadhāthe - a॒gni - stayo̭ re॒tau va॒thsau - bha॒vati ca॒tvāri̭ ca) (a. 10)
anuvākaṃ 11
pa॒vitra̭vantaḥ॒ pari॒vāja॒māsa̭te | pi॒taiṣā᳚-mpra॒tno a॒bhira̭kṣati vra॒tam | ma॒hassa̭mu॒draṃ-va~rṷṇa sti॒roda̭dhe | dhīrā̭ iccheku॒rdharṷṇeṣvā॒rabha᳚m ||
pa॒vitra̭-nte॒ vita̭ta॒-mbrahma̭ṇa॒spate᳚ | prabhu॒rgātrā̭ṇi॒ paryḙṣi vi॒śvataḥ̭ |
ata̭ptatanū॒-rna tadā॒mo a̭śnute | śṛ॒tāsa॒ idvaha̭n-ta॒sta-thsamā̭śata || bra॒hmā de॒vānā᳚-mpada॒vīḥ ka̭vī॒nāmṛṣi॒rviprā̭ṇā-mmahi॒ṣo mṛ॒gāṇā᳚m | śye॒no gṛdhrā̭ṇā॒g॒ svadhi̭ti॒-rvanā̭nā॒gṃ॒ somaḥ̭ pa॒vitra॒matyḙti॒ rebhanṋ || asa̭ta-ssa॒dye tata̭kṣuḥ || 48 ||
ṛṣa̭ya-ssa॒ptātri̭śca॒ yat | sarve-'trayo a̭gastya॒śca |
nakṣa̭trai॒-śśaṅkṛ̭to 'vasann || atha̭ savitu॒-śśyāvāśva॒syā 'varti̭kāmasya || a॒mī ya ṛkṣā॒ nihi̭tā sa u॒ccā | nakta॒-ndadṛ̭śre॒ kuha̭ci॒ddivḙyuḥ |
ada̭bdhāni॒ varṷṇasya vra॒tāni̭ | vi॒cā॒kaśa̭-cca॒ndramā॒ nakṣa̭trameti ||
ta-thsa̭vi॒tu-rvare᳚ṇyam | bhargo̭ de॒vasya̭ dhīmahi || 49 ||
dhiyo॒ yo naḥ̭ praco॒dayā᳚t || tathsa̭vi॒tu-rvṛ̭ṇīmahe |
va॒ya-nde॒vasya॒ bhoja̭nam | śreṣṭhagṃ̭ sarva॒dhāta̭mam | tura॒-mbhaga̭sya dhīmahi ||
apā̭gūhata savitā॒ tṛbhīṋ | sarvā᳚-ndi॒vo andha̭saḥ |
nakta̭006ch;॒tānya̭bhava-ndṛ॒śe | asthya॒sthnā sambha̭viṣyāmaḥ || nāma॒ nāmai॒va nā॒ma me᳚ || 50 ||
napugṃsa̭ka॒-mpumā॒g॒strya̭smi | sthāva̭ro-'smyatha॒ jaṅga̭maḥ |
ya॒je-'yakṣi॒ yaṣṭā॒he ca̭ || mayā̭ bhū॒tānya̭yakṣata | pa॒śavo̭ mama̭ bhūtā॒ni | anūbandhyo 'smya̭haṃ-vi~॒bhuḥ || striyaḥ̭ sa॒tīḥ | tā ṷ me pu॒gṃ॒sa ā̭huḥ |
paśya̭dakṣa॒ṇvānna-vicḙtada॒ndhaḥ | ka॒viryaḥ pu॒tra-ssa i॒mā ci̭keta || 51 ||
yastā vi̭jā॒nā-thsa̭vi॒tuḥ pi॒tā-'sa̭t || a॒ndho maṇima̭vindat | tama̭naṅguli॒-rāva̭yat | a॒grī॒vaḥ pratya̭muñcat | tamaji̭hva a॒saśca̭ta ||
ūrdhvamūla-ma̭vākchā॒kham | vṛ॒kṣaṃ-yā~̭ veda॒ sampra̭ti | na sa jātu janaḥ̭ śradda॒ddhyāt | mṛ॒tyurmā̭ māra॒yādi̭tiḥ || hasitagṃ rudi̭taṅgī॒tam || 52 ||
vīṇā̭ paṇa va॒lāsi̭tam | mṛ॒tañjī॒vañca̭ yatki॒ñcit |
a॒ṅgāni̭ sneva॒ viddhi̭ tat || atṛ̭ṣya॒gg॒stṛṣya̭ dhyāyat | a॒smājjā॒tā mḙ mithū॒ caranṋ | putro nir-ṛtyā̭ vaide॒haḥ | a॒cetā̭ yaśca॒ ceta̭naḥ || sa॒ ta-mmaṇima̭vindat | so̭-'naṅguli॒rāva̭yat |
so॒-'grī॒vaḥ pratya̭muncat || 53 ||
so-'ji̭hvo a॒saśca̭ta || naitamṛṣiṃ-vi~ditvā naga̭ra-mpra॒viśet | ya̭di pra॒viśet | mi॒thau cari̭tvā pra॒viśet | tathsambhava̭sya vra॒tam || ā॒ tama̭gne ra॒thanti̭ṣṭha | ekā᳚śvameka॒ yoja̭nam | ekacakra̭-meka॒dhuram |
vā॒ta dhrā̭ji ga॒tiṃ-vi~̭bho || na॒ ri॒ṣyati̭ na vya॒thate || 54 ||
nā॒syākṣo̭ yātu॒ sajja̭ti | yacchvetā᳚-nrohi̭tāgścā॒gneḥ | ra॒the yṷktvā-'dhi॒tiṣṭha̭ti || ekayā ca daśabhiśca̭ svabhū॒te | dvābhyā miṣṭaye vigṃ̭śatyā॒ ca | tisṛbhiśca vahase trigṃ̭śatā॒ ca |
niyudbhi-rvāyaviha tā̭ vimu॒ñca || 55 ||
(tata̭kṣu--r dhīmahi - nā॒ma mḙ - ciketa - gī॒taṃ - pratya̭muñca-d- vya॒thate - +sa॒pta ca̭) (a. 11)
anuvākaṃ 12
āta̭nuṣva॒ prata̭nuṣva | u॒ddhamādha̭ma॒ sandha̭ma | āditye candra̭varṇā॒nām | garbha॒ mā dhḙhi॒ yaḥ pumāṋ || i॒ta-ssi॒ktagṃ sūrya̭gatam |
ca॒ndrama̭se॒ rasa̭ṅkṛdhi |
vārāda-ñjana̭yā-gre॒-'gnim | ya eko̭ rudra॒ ucya̭te ||
a॒sa॒-ṅkhyā॒tā-ssa̭hasrā॒ṇi |
sma॒ryatḙ na ca॒ dṛśya̭te || 56 ||
e॒vame॒tanni̭bodhata || ā ma॒ndrai-ri̭ndra॒ hari̭bhiḥ | yā॒ hi ma॒yūra̭-romabhiḥ | mātvā kecinniye muri̭nna pā॒śinaḥ | da॒dha॒nveva॒ tā i̭hi || mā ma॒ndrai-ri̭ndra॒ hari̭bhiḥ | yā॒mi ma॒yūra̭ romabhiḥ | mā mā kecinniye muri̭nna pā॒śinaḥ | ni॒dha॒nveva॒ tā~(2) i̭mi ||
aṇubhiśca ma̭hadbhi॒śca || 57 ||
ni॒ghṛṣvai̭ rasa॒māyṷtaiḥ | kālair-haritva̭māpa॒nnaiḥ | indrāyā̭hi sa॒hasra̭ yuk || a॒gni-rvi॒bhrāṣṭi̭ vasanaḥ | vā॒yu-śśveta̭sikadru॒kaḥ | saṃ॒va~॒thsa॒ro vi̭ṣū॒ varṇaiḥ᳚ | nityā॒ste 'nuca̭rāsta॒va ||
subrahmaṇyogṃ subrahmaṇyogṃ sṷbrahma॒ṇyom |
indrāgaccha hariva āgaccha mḙdhāti॒theḥ | meṣa vṛṣaṇaśva̭sya me॒ne || 58 ||
gaurāvaskandinna-halyā̭yai jā॒ra | kauśika-brāhmaṇa gautama̭bruvā॒ṇa || a॒ru॒ṇāśvā̭ i॒hāga̭tāḥ | vasa̭vaḥ pṛthivi॒ kṣitaḥ̭ | a॒ṣṭau di॒gvāsa̭so॒ 'gnayaḥ̭ | agniśca jātavedā᳚ścetye॒te || tāmrāśvā᳚-stāmra॒rathāḥ | tāmravarṇā᳚ stathā॒-'sitāḥ | daṇḍahastāḥ᳚ khāda॒gdataḥ | ito rudrāḥ᳚ parā॒ṅgatāḥ || 59 ||
uktagg sthāna-mpramāṇañca̭ pura॒ ita || bṛha॒spati̭śca savi॒tā ca̭ | vi॒śvarṷ̄pai-ri॒hāga̭tām | rathḙnodaka॒vartma̭nā | a॒phsuṣā̭ iti॒ taddva̭yoḥ ||
ukto veṣo̭ vāsā॒gṃ॒si ca | kālāvayavānā-mitaḥ̭ pratī॒jyā | vāsātyā̭ itya॒śvinoḥ | ko-'ntarikṣe śabdaṅka̭rotī॒ti | vāsiṣṭho rauhiṇo mīmāgṃ̭sā-ñca॒kre | tasyai॒ṣā bhava̭ti ||
vā॒śreva̭ vi॒dyunmi̭māti va॒thsa-nna mā॒tā si̭ṣakti | yadḙṣāṃ-vṛ~॒ṣṭirasa̭rji || diti̭ || brahma̭ṇa u॒dara̭ṇamasi | brahma̭ṇa udī॒raṇa̭masi | brahma̭ṇa ā॒stara̭ṇamasi | brahma̭ṇa upa॒stara̭ṇamasi || 60 ||
(dṛśya̭te॒ - ca - me॒ne - pa̭rā॒-ṅgatā - śca॒kre ṣaṭ ca̭) (a. 12)
anuvākaṃ 13
a॒ṣṭayo̭nī-ma॒ṣṭapṷtrām | a॒ṣṭapa̭tnī-mi॒mā-mmahī᳚m | a॒haṃ-ve~da॒ na mḙ mṛtyuḥ |
na cāmṛ̭tyura॒ghāha̭rat || a॒ṣṭayo᳚nya॒ṣṭa pṷtram | a॒ṣṭapa̭di॒da-ma॒ntari̭kṣam | a॒haṃ-ve~da॒ na mḙ mṛtyuḥ | na cāmṛ̭tyura॒ghāha̭rat | a॒ṣṭayo̭nī-ma॒ṣṭapṷtrām | a॒ṣṭapa̭tnī-ma॒mūndiva᳚m || 61 ||
a॒haṃ-ve~da॒ na mḙ mṛtyuḥ |
na cāmṛ̭tyura॒ghāha̭rat || su॒trāmā̭ṇa-mpṛthi॒vī-ndyāma̭ne॒hasagṃ̭ su॒śarmā̭ṇa॒ madi̭tigṃ su॒praṇī̭tim | daivī॒-nnāvagg̭ svari॒trāmanā̭gasa॒masra̭vantī॒mā rṷhemā sva॒staye᳚ || ma॒hīmū॒ṣuma॒hīmū॒ ṣu mā॒taragṃ̭ suvra॒tānā̭mṛ॒tasya॒ patnī॒mava̭se huvema | tu॒vi॒kṣa॒trāma॒jara̭ntīmurū॒cīgṃ su॒śarmā̭ṇa॒madi̭tigṃ su॒praṇī̭tim || adi̭ti॒rdyau-radi̭ti-ra॒ntari̭kṣam |
adi̭ti rmā॒tā sa pi॒tā sa pu॒traḥ | viśvḙ de॒vā adi̭tiḥ॒ pañca॒ janāḥ᳚ | adi̭ti-rjā॒ta-madi̭ti॒-rjani̭tvam || a॒ṣṭau pu॒trāso॒ adi̭teḥ | ye jā॒tā sta॒nvaḥ̭ pari̭ | de॒vā~ (2) upa̭prai-thsa॒ptabhiḥ̭ || 62 ||
pa॒rā॒ mā॒rtā॒ṇḍamāsya̭t || sa॒ptabhiḥ̭ pu॒trai-radi̭tiḥ | upa॒ prai-tpū॒rvyaṃ̭-yu~ga᳚m | pra॒jāyai̭ mṛ॒tyave ta̭t | pa॒rā॒ mā॒rtā॒ṇḍa-mābha̭ra॒diti̭ || tānanukra̭miṣyā॒maḥ || mi॒traśca॒ varṷṇaśca | dhā॒tā cā᳚rya॒mā ca̭ | agṃśa̭śca॒ bhaga̭śca | indraśca vivasvāg̭ścetye॒te || hi॒ra॒ṇya॒ga॒rbha-ssama̭varta॒tāgrḙ bhū॒tasya̭ jā॒taḥ pati॒reka̭ āsīt | sa dā̭dhāra pṛthi॒vī-ndyā mu॒temā-ṅkasmai̭ de॒vāya̭ ha॒viṣā̭ vidhema || ha॒gṃ॒sa-śśṷci॒ṣa-dvasṷrantarikṣa॒-saddhotā̭ vedi॒ṣadati̭thi rduroṇa॒sat | nṛ॒ṣa-dva̭ra॒sadṛ̭ta॒sa-dvyo̭ma॒sada॒bjā go॒jā ṛ̭ta॒jā a̭dri॒jā ṛ॒taṃ-bṛ॒hat ||
brahma̭ jajñā॒na-mpra̭tha॒ma-mpu॒rastā॒dvi sī̭ma॒ta-ssu॒ruco̭ ve॒na ā̭vaḥ | sa bu॒dhniyā̭ upa॒mā a̭sya vi॒ṣṭhā-ssa॒taśca॒ yoni॒masa̭taśca॒ vivaḥ̭ || taditpa॒da-nna vici̭keta vi॒dvān | yanmṛ॒taḥ puna̭ra॒pyeti̭ jī॒vān | tri॒vṛdya-dbhuva̭nasya ratha॒vṛt | jī॒vo garbho॒ na mṛ॒ta-ssa jī̭vāt || miti̭ ||
ga॒rbhaḥ prā̭jāpa॒tyaḥ | atha॒ purṷṣa-ssa॒ptapurṷṣaḥ || 63 ||
(a॒mū-ndivagṃ̭ - sa॒ptabhi̭ - re॒te ca॒tvāri̭ ca) (a. 13)
anuvākaṃ 14
[ ya॒thā॒sthā॒na-ṅga̭rbhi॒ṇyaḥ̭ ]
yo-'saṷ ta॒pannu॒deti̭ | sa sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇānā॒dāyo॒deti̭ | mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇānā॒dāyoda̭gāḥ ||
a॒sau yo᳚ 'sta॒meti̭ | sa sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇānā॒dāyā॒stameti̭ | mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇānā॒dāyā sta̭ṅgāḥ ||
a॒sau ya ā॒pūrya̭ti | sa sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇai rā॒pūrya̭ti || 64 ||
mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇai-rā॒pūri̭ṣṭhāḥ || a॒sau yo̭-'pa॒kṣīya̭ti | sa sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇai-rapa̭kṣīyati | mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇai-rapa̭kṣeṣṭhāḥ || a॒mūni॒ nakṣa̭trāṇi | sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇairapa̭ prasarpanti॒ cothsa̭rpanti ca |
mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām |
mā mama̭ prā॒ṇairapa̭ prasṛpata॒ mothsṛ̭pata || 65 ||
i॒me māsā᳚-ścārdhamā॒sāśca̭ |
sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇairapa̭ prasarpanti॒ cothsa̭rpanti ca | mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām |
mā mama̭ prā॒ṇairapa̭ prasṛpata॒ mothsṛ̭pata | i॒ma ṛ॒tavaḥ̭ | sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇairapa̭ prasarpanti॒ cothsa̭rpanti ca |
mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām |
mā mama̭ prā॒ṇairapa̭ prasṛpata॒ mothsṛ̭pata || a॒yagṃ saṃ̭va~thsa॒raḥ |
sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇairapa̭ prasarpati॒ cothsa̭rpati ca || 66 ||
mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇairapa̭ prasṛpa॒ mothsṛ̭pa ||
i॒damahaḥ̭ | sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇai-rapa̭ prasarpati॒ cothsa̭rpati ca |
mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇairapa̭ prasṛpa॒ mothsṛ̭pa |
i॒yagṃ rātriḥ̭ | sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇai-rapa̭ prasarpati॒ cothsa̭rpati ca |
mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇairapa̭ prasṛpa॒ mothsṛ̭pa ||
au-mbhūrbhuva॒ssvaḥ̭ || etadvo mithuna-mmā no mithṷnagṃ rī॒ḍhvam || 67 ||
(prā॒ṇairā॒pūrya̭ti॒-mothsṛ̭pata॒-cothsa̭rpati ca॒ - mothsṛ̭pa॒ dve ca̭) (a. 14)
(yosau॒ ṣoḍa̭śā॒mūni॒ dvāda̭śā॒ya-ñcatṷrdaśa)
(u॒detya̭sta॒metyā॒pūrya̭tyapa॒kṣīya̭tya॒mūni॒ nakṣa̭trāṇī॒ me māsā̭ i॒ma ṛ॒tavo॒-'yagṃ saṃ̭va~thsa॒ra i॒damaha̭ri॒yagṃ rātri॒rdaśa̭)
anuvākaṃ 15
athādityasyāṣṭa pṷruṣa॒sya ||
vasūnā mādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni ||
rudrāṇā-mādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni ||
ādityānā-mādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni || satāgṃ̭satyā॒nām | ādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni || abhidhūnvatā̭-mabhi॒ghnatām | vātava̭tā-mma॒rutām | ādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni ||
ṛbhūṇā-mādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni ||
viśveṣā᳚-ndevā॒nām | ādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni || saṃva~thsara̭sya sa॒vituḥ | ādityasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni || au-mbhūrbhuva॒ssvaḥ̭ |
raśmayo vo mithuna-mmā no mithṷnagṃ rī॒ḍhvam || 68 ||
(ṛbhūṇāmādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni ṣaṭca̭) (a. 15)
anuvākaṃ 16
ārogasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni | bhrājasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni | paṭarasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni | pataṅgasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
svarṇarasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
jyotiṣīmatasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vibhāsasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
kaśyapasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni | au-mbhūrbhuva॒ssvaḥ̭ | āpo vo mithuna-mmā no mithṷnagṃ rī॒ḍhvam || 69 ||
(ārogasya daśa̭) (a. 16)
anuvākaṃ 17
atha vāyo-rekādaśa-puruṣasyaikādaśa̭-strīka॒sya ||
prabhrājamānānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vyavadātānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vāsukivaidyutānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
rajatānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
paruṣāṇāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
śyāmānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
kapilānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
atilohitānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
ūrdhvānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni || 70 ||
avapatantānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vaidyutānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
prabhrājamānīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vyavadātīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vāsukivaidyutīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
rajatānāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
paruṣāṇāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
śyāmānāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
kapilānāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
atilohitīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
ūrdhvānāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
avapatantīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vaidyutīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
au-mbhūrbhuva॒ssvaḥ̭ |
rūpāṇi vo mithuna-mmā no mithṷnagṃ rī॒ḍhvam || 71 ||
(ūrdhvānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ - nyatilohitīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni pañca̭ ca) (a. 17)
anuvākaṃ 18
athāgnḙraṣṭa pṷruṣa॒sya || agneḥ pūrva-diśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
jātavedasa upadiśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
sahojaso dakṣiṇa-diśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
ajirāprabhava upadiśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vaiśvānarasyāparadiśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
naryāpasa upadiśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
paṅktirādhasa udagdiśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
visarpiṇa upadiśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
au-mbhūrbhuva॒ssvaḥ̭( ) | diśo vo mithuna-mmā no mithṷnagṃ rī॒ḍhvam || 72 ||
(sva̭reka̭-ñca) (a. 18)
(eta-draśmaya āpo rūpāṇi diśaḥ pañca̭)
anuvākaṃ 19
dakṣiṇapūrva-syāndiśi visa̭rpī na॒rakaḥ | tasmānnaḥ pa̭ripā॒hi ||
dakṣiṇā-parasyā-ndiśya visa̭rpī na॒rakaḥ |
tasmānnaḥ pa̭ripā॒hi ||
uttara-pūrvasyā-ndiśi viṣā̭dī na॒rakaḥ |
tasmānnaḥ pa̭ripā॒hi ||
uttarā-parasyā-ndiśya viṣā̭dī na॒rakaḥ |
tasmānnaḥ pa̭ripā॒hi ||
āyasmin᳚ thsa॒ptavā̭sa॒vā stiṣṭha̭nti svā॒ruho̭ yathā | ṛṣi̭rha dīrgha॒śrutta̭ma॒ indra̭sya gha॒rmo ati̭thiḥ || i॒ndri॒yāṇi̭ śatakrato॒ yā te॒ janḙṣu pa॒ñcasṷ | indra॒ tāni̭ ta॒ ā vṛ̭ṇe || vitye॒te || 73 ||
(dakṣiṇapūrvasyā-nnava̭) (a. 19)
anuvākaṃ 20
i॒ndra॒ gho॒ṣā vo॒ vasṷbhiḥ pu॒rastā॒-dupa̭dadhatām |
mano̭javaso vaḥ pi॒tṛbhi̭-rdakṣiṇa॒ta upa̭dadhatām |
pracḙtā vo ru॒draiḥ pa॒ścā-dupa̭dadhatām |
vi॒śvaka̭rmā va ādi॒tyai-rṷttara॒ta upa̭dadhatām |
tvaṣṭā̭ vo rū॒pai-ru॒pari̭ṣṭā॒-dupa̭dadhatām | sañjñānaṃ-vaḥ ~pa̭ścādi॒ti || ā॒di॒tya-ssarvo॒-'gniḥ pṛ̭thi॒vyām | vā॒yura॒ntari̭kṣe | sūryo̭ di॒vi |
ca॒ndramā̭ di॒kṣu | nakṣa̭trāṇi॒ svalo॒ke || e॒vā hyḙva | e॒vā hya̭gne | e॒vā hi vā̭yo | e॒vā hī᳚ndra | e॒vā hi pṷ̄ṣann | e॒vā hi dḙvāḥ || 74 ||
di॒kṣu sa॒pta ca̭) (a. 20)
anuvākaṃ 21
āpa̭māpāma॒pa-ssarvāḥ᳚ | a॒smā-da॒smādi॒to-'mutaḥ̭ |
a॒gnirvā॒yuśca॒ sūrya̭śca | sa॒ha sa̭ñcaska॒rardhi̭yā ||
vā॒yvaśvā̭ raśmi॒ pata̭yaḥ | marī᳚cyātmāno॒ adrṷhaḥ |
de॒vī rbhṷvana॒ sūva̭rīḥ | pu॒tra॒va॒ttvāya̭ me suta ||
mahānāmnī-rma̭hāmā॒nāḥ | ma॒ha॒so ma̭hasa॒ssvaḥ̭ || 75 ||
de॒vīḥ pa̭rjanya॒ sūva̭rīḥ | pu॒tra॒va॒ttvāya̭ me suta ||
a॒pāśnyṷṣṇi-ma॒pā rakṣaḥ̭ | a॒pāśnyṷṣṇi-ma॒pā ragha᳚m | apā᳚ghrā॒mapa̭ cā॒varti᳚m | apa̭ de॒vīri॒to hi̭ta ||
vajra̭-nde॒vīrajī̭tāgśca | bhuva̭na-ndeva॒ sūva̭rīḥ | ā॒di॒tyānadi̭ti-nde॒vīm | yoni̭nordhva-mu॒dīṣa̭ta || 76 ||
bha॒dra-ṅkarṇḙbhi-śśṛṇu॒yāma̭ devāḥ |
bha॒dra-mpa̭śyemā॒kṣabhi॒-ryaja̭trāḥ |
sthi॒rairaṅgai᳚ stuṣṭu॒vāgṃ sa̭sta॒nūbhiḥ̭ |
vyaśḙma de॒vahi̭taṃ॒-ya~dāyuḥ̭ ||
sva॒sti na॒ indro̭ vṛ॒ddhaśra̭vāḥ | sva॒sti naḥ̭ pū॒ṣā vi॒śvavḙdāḥ | sva॒sti na॒stārkṣyo॒ ari̭ṣṭanemiḥ | sva॒sti no॒ bṛha॒spati̭-rdadhātu || ke॒tavo॒ arṷṇāsaśca | ṛ॒ṣa॒yo vāta̭raśa॒nāḥ( ) | pra॒ti॒ṣṭhāgṃ śa॒tadhā̭ hi | sa॒māhi̭tāso sahasra॒dhāya̭sam || śi॒vā na॒-śśanta̭mā bhavantu | di॒vyā āpa॒ oṣa̭dhayaḥ || su॒mṛ॒ḍī॒kā sara̭svati | māte॒ vyo̭ma sa॒ndṛśi̭ || 77 ||
(sva̭ - ru॒dīṣa̭ta॒ - vāta̭raśa॒nā-ṣṣaṭca̭) (a. 21)
anuvākaṃ 22
yo̭-'pā-mpuṣpaṃ॒-ve~da̭ | puṣpa̭vā-npra॒jāvā᳚-npaśu॒mā-nbha̭vati | ca॒ndramā॒ vā a॒pā-mpuṣpa᳚m | puṣpa̭vā-npra॒jāvā᳚-npaśu॒mā-nbha̭vati |
ya e॒vaṃ-ve~da̭ || yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | a॒gnirvā a॒pāmā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | yo᳚-'gnerā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ || 78 ||
ā॒yata̭navā-nbhavati | āpo॒ vā a॒gnerā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati |
vā॒yurvā a॒pāmā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati |
yo vā॒yorā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati || 79 ||
āpo॒ vai vā॒yorā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | a॒sau vai tapa̭nna॒pā-mā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | yo̭-'muṣya॒-tapa̭ta ā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | āpo॒vā a॒muṣya॒-tapa̭ta ā॒yata̭nam || 80 ||
ā॒yata̭navā-nbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | ca॒ndramā॒ vā a॒pāmā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati |
yaśca॒ndrama̭sa ā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | āpo॒ vai ca॒ndrama̭sa ā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati || 81 ||
ya e॒vaṃ-ve~da̭ || yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | nakṣa̭trāṇi॒ vā a॒pāmā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | yo nakṣa̭trāṇā-mā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | āpo॒ vai nakṣa̭trāṇā-mā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati |
ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 82 ||
yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | pa॒rjanyo॒ vā a॒pāmā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati |
yaḥ pa॒rjanya̭-syā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ |
ā॒yata̭navā-nbhavati | āpo॒ vai pa॒rjanya̭-syā॒yata̭nam |
ā॒yata̭navā-nbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ || 83 ||
ā॒yata̭navā-nbhavati | saṃ॒va~॒thsa॒ro vā a॒pāmā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | ya-ssaṃ̭va~thsa॒ra-syā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ |
ā॒yata̭navā-nbhavati | āpo॒ vai saṃ̭va~thsa॒ra-syā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ ||
yo᳚-'phsu nāva॒-mprati̭ṣṭhitāṃ॒-ve~da̭ | pratye॒va ti̭ṣṭhati || 84 ||
i॒me vai lo॒kā a॒phsu prati̭ṣṭhitāḥ | tade॒ṣā-'bhyanū᳚ktā ||
a॒pāgṃ rasa॒muda̭yagṃsann | sūryḙ śu॒kragṃ sa॒mābhṛ̭tam | a॒pāgṃ rasa̭sya॒ yo rasaḥ̭ | taṃ-vo~̭ gṛhṇā-myutta॒mamiti̭ || i॒me vai lo॒kā a॒pāgṃ rasaḥ̭ | tḙ-'muṣmi̭-nnādi॒tye sa॒mābha̭tāḥ ||
jā॒nu॒da॒ghnī-mṷttara-ve॒dīṅkhā॒tvā | a॒pā-mpṷ̄rayi॒tvā gṷlphada॒ghnam || 85 ||
puṣkaraparṇaiḥ puṣkaradaṇḍaiḥ puṣkaraiśca̭ saggstī॒rya | tasmi̭n vihā॒yase | a॒gni-mpra॒ṇīyo̭pa-samā॒dhāya̭ || bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti |
kasmā᳚-tpraṇī॒te-'ya-ma॒gniścī॒yate᳚ | sāḥ pra̭ṇī॒te-'yama॒phsu hyaya̭ñcī॒yate᳚ |
a॒sau bhuva̭ne॒-'pya-nā̭hitāgni-re॒tāḥ |
tama॒bhita̭ e॒tā a॒bhīṣṭa̭kā॒ upa̭dadhāti ||
a॒gni॒ho॒tre da̭rśapūrṇa-mā॒sayoḥ᳚ |
pa॒śu॒ba॒ndhe cā̭turmā॒syeṣṷ || 86 ||
atho̭ āhuḥ | sarvḙṣu yajñakra॒tuṣviti̭ ||
e॒taddha̭ sma॒ vā ā̭hu-śśaṇḍi॒lāḥ | kama॒gniñci̭nute || sa॒tri॒ya-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ |
saṃ॒va~॒thsa॒ra-mpra॒tyakṣḙṇa || kama॒gniñci̭nute | sā॒vi॒tra-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | a॒mumā̭di॒tya-mpra॒tyakṣḙṇa || kama॒gniñci̭nute || 87 ||
nā॒ci॒ke॒ta-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | prā॒ṇā-npra॒tyakṣḙṇa || kama॒gniñci̭nute | cā॒tu॒r॒ho॒tri॒ya-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | brahma̭ pra॒tyakṣḙṇa || kama॒gniñci̭nute |
vai॒śva॒sṛ॒ja-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | śarī̭ra-mpra॒tyakṣḙṇa || kama॒gniñci̭nute |
u॒pā॒nu॒vā॒kya̭mā॒śu-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ || 88 ||
i॒mān ~lo॒kā-npra॒tyakṣḙṇa || kama॒gniñci̭nute |
i॒mamā̭ruṇa-ketuka-ma॒gniñci̭nvā॒na iti̭ | ya e॒vāsau |
i॒taścā॒-muta̭ścā-vyatīpā॒tī | tamiti̭ || yo᳚-'gnermi̭thū॒yā veda̭ | mi॒thu॒na॒vā-nbha̭vati | āpo॒ vā a॒gnermi̭thū॒yāḥ |
mi॒thu॒na॒vā-nbha̭vati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 89 ||
(veda̭ - bhava - tyā॒yata̭naṃ - bhavati॒ - veda॒ - veda̭ - tiṣṭhati - gulphada॒ghnaṃ - cā̭turmā॒sye - ṣva॒mumā̭di॒tya-mpra॒tyakṣḙṇa॒ kama॒gni-ñci̭nuta - upānuvā॒kya̭mā॒śuma॒gni-ñci̭nvā॒no - mi̭thū॒yā mi̭thuna॒vā-nbha̭va॒tyeka̭-ñca) (a. 22)
(puṣpa̭ma॒gnirvā॒yura॒sau vai tapa̭ñca॒ndramā॒ nakṣa̭trāṇi pa॒rjanyaḥ̭ saṃva~thsa॒ro yo᳚-'phsu nāva̭me॒taddha̭ sma॒ vai sa̭tri॒yagṃ saṃ̭va~thsa॒ragṃ sā̭vi॒trama॒mu-nnā̭cike॒ta-mprā॒ṇāgścā̭turhotri॒ya-mbrahma̭ vaiśvasṛ॒jagṃ śarī̭ramupānuvā॒kya̭mā॒śumi॒mān ~lo॒kāni॒mamā̭ruṇaketukaṃ॒-ya~ e॒vāsau)
anuvākaṃ 23
āpo॒ vā i॒damā̭san-thsali॒lame॒va |
sa pra॒jāpa̭ti॒rekaḥ̭ puṣkarapa॒rṇe sama̭bhavat |
tasyānta॒-rmana̭si kāma॒-ssama̭vartata | i॒dagṃ sṛ̭jeya॒miti̭ | tasmā॒dya-tpurṷṣo॒ mana̭sā-'bhi॒gaccha̭ti | tadvā॒cā va̭dati |
tatkarma̭ṇā karoti | tade॒ṣā 'bhyanū᳚ktā || kāma॒stadagre॒ sama̭varta॒tādhi̭ | mana̭so॒ retaḥ̭ pratha॒maṃ-ya~dāsī᳚t || 90 ||
sa॒to bandhu॒masa̭ti॒ nira̭vindann | hṛ॒di pra॒tīṣyā̭ ka॒vayo̭ manī॒ṣeti̭ || upai̭na॒ntadupa̭namati | ya-tkā̭mo॒ bhava̭ti | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || sa tapo̭-'tapyata |
sa tapa̭sta॒ptvā | śarī̭ramadhūnuta | tasya॒ ya-nmā॒gṃ॒samāsī᳚t | tato̭-'ru॒ṇāḥ ke॒tavo॒ vāta̭raśa॒nā ṛṣa̭ya॒ uda̭tiṣṭhann || 91 ||
ye nakhāḥ᳚ | te vai̭khāna॒sāḥ | ye vālāḥ᳚ | te vā̭lakhi॒lyāḥ | yo rasaḥ̭ | so̭-'pām || a॒nta॒ra॒taḥ kū॒rma-mbhū॒tagṃ sarpa̭ntam | tama̭bravīt | mama॒ vai tvaṃ-mā॒gṃ॒sā | sama̭bhūt || 92 ||
netya̭bravīt | pūrva̭me॒vāha-mi॒hāsa॒miti̭ | tatpurṷṣasya puruṣa॒tvam | sa sa॒hasra̭śīrṣā॒ purṷṣaḥ | sa॒ha॒srā॒kṣa-ssa॒hasra̭pāt | bhū॒tvoda̭tiṣṭhat | tama̭bravīt | tvaṃ-vai~ pūrvagṃ̭ sama̭bhūḥ |
tvami॒da-mpūrvaḥ̭ kuru॒ṣveti̭ || sa i॒ta ā॒dāyāpaḥ̭ || 93 ||
a॒ñja॒linā̭ pu॒rastā̭-du॒pāda̭dhāt | e॒vā hye॒veti̭ |
tata̭ ādi॒tya uda̭tiṣṭhat | sā prācī॒ dik ||
athā̭ru॒ṇaḥ ke॒tu-rda̭kṣiṇa॒ta u॒pāda̭dhāt | e॒vā hyagna॒ iti̭ | tato॒ vā a॒gniruda̭tiṣṭhat | sā da̭kṣi॒ṇā dik | athā̭ru॒ṇaḥ ke॒tuḥ pa॒ścādu॒pāda̭dhāt |
e॒vā hi vāyo॒ iti̭ || 94 ||
tato̭ vā॒yuruda̭tiṣṭhat | sā pra॒tīcī॒ dik |
athā̭ru॒ṇaḥ ke॒tu-rṷttara॒ta u॒pāda̭dhāt | e॒vā hīndreti̭ |
tato॒ vā indra॒ uda̭tiṣṭhat | sodī̭cī॒ dik |
athā̭ru॒ṇaḥ ke॒tu-rmaddhya̭ u॒pāda̭dhāt | e॒vā hi pūṣa॒nniti̭ | tato॒ vai pū॒ṣoda̭tiṣṭhat | seyandik || 95 ||
athā̭ru॒ṇaḥ ke॒turu॒pari̭ṣṭā-du॒pāda̭dhāt | e॒vā hi devā॒ iti̭ | tato̭ deva manu॒ṣyāḥ pi॒taraḥ̭ | ga॒ndha॒rvā॒-phsa॒rasa॒ ścoda̭-tiṣṭhann |
sordhvā dik || yā vi॒pruṣo̭ vi॒parā̭patann |
tābhyo-'sṷrā॒ rakṣāgṃ̭si piśā॒cāśco-da̭tiṣṭhann | tasmā॒tte parā̭bhavann | vi॒pruḍbhyo॒ hi te sama̭bhavann || tade॒ṣā-'bhyanū᳚ktā || 96 ||
āpo̭ ha॒ ya-dbṛ̭ha॒tī-rgarbha॒māyanṋ | dakṣa॒-ndadhā̭nā ja॒naya̭ntī-ssvaya॒mbhum | tata̭ i॒me-'ddhya-sṛ̭jyanta॒ sargāḥ᳚ | adbhyo॒ vā i॒dagṃ sama̭bhūt |
tasmā̭di॒dagṃ sarva॒-mbrahma̭ svaya॒bhvinti̭ ||
tasmā̭di॒dagṃ sarva॒gṃ॒ śithi̭la-mi॒vā dhruva̭-mivābhavat || pra॒jāpa̭ti॒-rvāva tat | ā॒tmanā॒-''tmānaṃ̭-vi~॒dhāya̭ |
tade॒vānu॒ prāvi̭śat || tade॒ṣā-'bhyanū᳚ktā || 97 ||
vi॒dhāya̭ lo॒kān. vi॒dhāya̭ bhū॒tāni̭ | vi॒dhāya॒ sarvāḥ᳚ pra॒diśo॒ diśa̭śca | pra॒jāpa̭tiḥ prathama॒jā ṛ॒tasya̭ | ā॒tmanā॒-''tmā-na̭ma॒bhi-saṃvi~̭ve॒śeti̭ ||
sarva̭me॒vedamā॒ptvā | sarva̭-mava॒ruddhya̭ | tade॒vānu॒ pravi̭śati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 98 ||
(āsī̭ - datiṣṭhan - nabhū॒ - dapo॒ - vāyo॒ iti - seya-ndiga॒ - bhyanū᳚ktā॒ - 'bhyanū᳚ktā॒ -+-'ṣṭau ca̭) (a. 23)
anuvākaṃ 24
catṷṣṭayya॒ āpo̭ gṛhṇāti | ca॒tvāri॒ vā a॒pāgṃ rū॒pāṇi̭ | megho̭ vi॒dyut | sta॒na॒yi॒tnu-rvṛ॒ṣṭiḥ | tānye॒vā va̭rundhe || ā॒tapa̭ti॒ varṣyā̭ gṛhṇāti |
tāḥ pu॒rastā॒-dupa̭dadhāti | e॒tā vai bra̭hmavarca॒syā āpaḥ̭ | mu॒kha॒ta e॒va bra̭hmavarca॒sa-mava̭rundhe |
tasmā᳚-nmukha॒to bra̭hmavarca॒sita̭raḥ || 99 ||
kūpyā̭ gṛhṇāti | tā da̭kṣiṇa॒ta upa̭dadhāti | e॒tā vai tḙja॒svinī॒rāpaḥ̭ | teja̭ e॒vāsya̭ dakṣiṇa॒to da̭dhāti | tasmā॒-ddakṣi॒ṇordha̭ 'steja॒svita̭raḥ ||
sthā॒va॒rā gṛ̭hṇāti | tāḥ pa॒ścādupa̭dadhāti | prati̭ṣṭhitā॒ vai sthā̭va॒rāḥ |
pa॒ścāde॒va prati̭tiṣṭhati || vaha̭ntī-rgṛhṇāti || 100 ||
tā ṷttara॒ta upa̭dadhāti | oja̭sā॒ vā e॒tā vaha̭ntīri॒vo-dga̭tīri॒va ākūja̭tīri॒va dhāva̭ntīḥ | oja̭ e॒vāsyo᳚ttara॒to da̭dhāti | tasmā॒dutta॒ro-'ddha̭ oja॒svita̭raḥ || sa॒bhāṃ॒ryā gṛ̭hṇāti |
tā maddhya॒ upa̭dadhāti | i॒yaṃ-vai~ sa̭bhāṃ॒ryāḥ | a॒syāme॒va prati̭tiṣṭhati || pa॒lva॒lyā gṛ̭hṇāti | tā u॒pari̭ṣṭā-du॒pāda̭dhāti || 101 ||
a॒sau vai pa̭lva॒lyāḥ | a॒muṣyā̭me॒va prati̭tiṣṭhati || di॒kṣūpa̭dadhāti | di॒kṣu vā āpaḥ̭ | annaṃ॒-vā~ āpaḥ̭ | a॒dbhyo vā anna̭ñjāyate | yade॒vādbhyo-'nna॒-ñjāya̭te | tadava̭rundhe || taṃ-vā~ e॒tama̭ru॒ṇāḥ ke॒tavo॒ vāta̭raśa॒nā ṛṣa̭yo-'cinvann | tasmā̭-dāruṇa ke॒tukaḥ̭ || tade॒ṣā-'bhyanū᳚ktā || ke॒tavo॒ arṷṇāsaśca | ṛ॒ṣa॒yo vāta̭raśa॒nāḥ |
pra॒ti॒ṣṭhāgṃ śa॒tadhā̭ hi | sa॒māhi̭tāso sahasra॒dhāya̭sa॒miti̭ || śa॒taśa̭ścai॒va 'sa॒hasra̭śaśca॒ prati̭tiṣṭhati | ya e॒tama॒gniñci̭nu॒te |
ya ṷcainame॒vaṃ-ve~da̭ || 102 ||
(bra॒hma॒va॒rca॒sita̭ro॒ - vaha̭ntī-rgṛhṇāti॒ - tā u॒pari̭ṣṭādu॒pāda̭dhā - tyāruṇake॒tuko॒-'ṣṭau ca̭) (a. 24)
anuvākaṃ 25
jā॒nu॒da॒ghnī-mṷttarave॒dīṅkhā॒tvā | a॒pā-mpṷ̄rayati | a॒pāgṃ sa̭rva॒tvāya̭ | pu॒ṣka॒ra॒pa॒rṇagṃ ru॒kma-mpurṷṣa॒-mityupa̭dadhāti | tapo॒ vai pṷṣkarapa॒rṇam |
sa॒tyagṃ ru॒kmaḥ | a॒mṛta॒-mpurṷṣaḥ | e॒tāva॒dvā vā᳚sti | yāva̭de॒tat | yāva̭de॒vāsti̭ || 103 ||
tadava̭rundhe || kū॒rmamupa̭dadhāti | a॒pāme॒va medha॒mava̭rundhe | atho᳚ sva॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai || āpa̭māpāma॒pa-ssarvāḥ᳚ |
a॒smāda॒smā di॒to-'mutaḥ̭ | a॒gnirvā॒yuśca॒ sūrya̭śca |
sa॒ha sa̭ñcaska॒rardhi̭yā॒ iti̭ | vā॒yvaśvā̭ raśmi॒pata̭yaḥ | marī᳚cyātmāno॒ adrṷhaḥ | de॒vī-rbhṷvana॒ sūva̭rīḥ | pu॒tra॒va॒tvāya̭ me suta || lo॒ka-mpṛ̭ṇacchi॒dra-mpṛ̭ṇa || 104 ||
yāsti॒sraḥ pa̭rama॒jāḥ || ) (śort an-dlongfòraṃ are the samè i-nti̭ || pañca॒ cita̭ya॒ upa̭dadhāti | pāṅkta॒-'gniḥ | yāvā̭ne॒vāgniḥ | tañci̭nute ||
lo॒ka-mpṛ̭ṇayā dvi॒tīyā॒-mupa̭dadhāti |
pañca̭padā॒ vai vi॒rāṭ | tasyā॒ vā i॒ya-mpādaḥ̭ | a॒ntari̭kṣa॒-mpādaḥ̭ | dyauḥ pādaḥ̭ | diśaḥ॒ pādaḥ̭ | pa॒rora̭jāḥ॒ pādaḥ̭ || vi॒rājye॒va prati̭tiṣṭhati |
ya e॒tama॒gniñci̭nu॒te | ya ṷcainame॒vaṃ-ve~da̭ || 105 ||
(asti̭ - pṛṇā॒ - ntari̭kṣa॒-mpāda॒-ṣṣaṭca̭) (a. 25)
anuvākaṃ 26
a॒gni-mpra॒ṇīyo̭pa-samā॒dhāya̭ | tama॒bhita̭ e॒tā a॒bhīṣṭa̭kā॒ upa̭dadhāti | a॒gni॒ho॒tre da̭rśapūrṇa-mā॒sayoḥ᳚ | pa॒śu॒ba॒ndhe cā̭turmā॒syeṣṷ |
atho̭ āhuḥ | sarvḙṣu yajñakra॒tuṣviti̭ ||
atha̭ hasmā hāru॒ṇa-ssvā̭ya॒mbhuvaḥ̭ |
sā॒vi॒tra-ssarvo॒-'gni-rityana̭nuṣaṅga-mmanyāmahe |
nānā॒ vā e॒teṣāṃ᳚-vī~॒ryā̭ṇi || kama॒gniñci̭nute || 106 ||
sa॒tri॒ya ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | kama॒gniñci̭nute |
sā॒vi॒tra ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | kama॒gniñci̭nute | nā॒ci॒ke॒ta ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | kama॒gniñci̭nute |
cā॒tu॒r॒ ho॒tri॒ya-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | kama॒gniñci̭nute |
vai॒śva॒sṛ॒ja ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | kama॒gniñci̭nute || 107 ||
u॒pā॒nu॒vā॒kya̭-mā॒śu ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | kama॒gniñci̭nute | i॒mamā̭ruṇa-ketuka ma॒gniñci̭nvā॒na iti̭ || vṛṣā॒ vā a॒gniḥ | vṛṣā̭ṇau॒ saggsphā̭layet | ha॒nyetā᳚sya ya॒jñaḥ | tasmā॒nnānu॒ṣajyaḥ̭ ||
sotta̭rave॒diṣṷ kra॒tuṣṷ cinvīta | u॒tta॒ra॒ve॒dyāg hya̭gniścī॒yate᳚ || pra॒jākā̭maścinvīta || 108 ||
prā॒jā॒pa॒tyo vā e॒ṣo᳚-'gniḥ | prā॒jā॒pa॒tyāḥ pra॒jāḥ | pra॒jāvā᳚-nbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || pa॒śukā̭maścinvīta | sa॒ñjñānaṃ॒-vā~ e॒ta-tpa̭śū॒nām | yadāpaḥ̭ |
pa॒śū॒nāme॒va sa॒jñānne॒ 'gniñci̭nute | pa॒śu॒mā-nbha̭vati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 109 ||
vṛṣṭi̭kāmaścinvīta | āpo॒ vai vṛṣṭiḥ̭ | pa॒rjanyo॒ varṣṷko bhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || ā॒ma॒yā॒vī ci̭nvīta | āpo॒ vai bhḙṣa॒jam | bhe॒ṣa॒ja-me॒vāsmai̭ karoti | sarva॒māyṷreti || a॒bhi॒caragg̭ ścinvīta | vajro॒ vā āpaḥ̭ || 110 ||
vajra̭me॒va bhrātṛ̭vyebhyaḥ॒ praha̭rati | stṛ॒ṇu॒ta ḙnam || teja̭skāmo॒ yaśa̭skāmaḥ |
bra॒hma॒va॒rca॒sakā̭ma-ssva॒rgakā̭maścinvīta | e॒tā va॒dvā vā᳚sti | yāva̭de॒tat | yāva̭de॒vāsti̭ | tadava̭rundhe || tasyai॒ tadvra॒tam | varṣa̭ti॒ na dhā̭vet || 111 ||
a॒mṛtaṃ॒-vā~ āpaḥ̭ | a॒mṛta॒syā-na̭ntarityai ||
nāphsu-mūtra̭purī॒ṣaṅkṷryāt | na niṣṭhī̭vet | na vi॒vasa̭na-ssnāyāt | guhyo॒ vā e॒ṣo᳚-'gniḥ |
e॒tasyā॒gne rana̭ti dāhāya || na pṷṣkarapa॒rṇāni॒ hira̭ṇyaṃ॒-vā~-'dhi॒tiṣṭhe᳚t | e॒tasyā॒gne-rana̭bhyārohāya || na kūrma॒syāśñī̭yāt |
noda॒kasyā॒-ghātṷkā॒nyena̭-moda॒kāni̭ bhavanti | a॒ghātṷkā॒ āpaḥ̭ | ya e॒tama॒gniñci̭nu॒te | ya ṷcainame॒vaṃ-ve~da̭ || 112 ||
(ci॒nu॒te॒ - ci॒nu॒te॒ - pra॒jākā̭maścinvīta॒ - ya e॒vaṃ-ve~dā - po̭ - dhāve॒ - daśñī̭yācca॒tvāri̭ ca) (a. 26)
anuvākaṃ 27
i॒mā nṷka॒-mbhuva̭nā sīṣadhema | indra̭śca॒ viśvḙca de॒vāḥ || ya॒jñañca̭ nasta॒nvañca̭ pra॒jāñca̭ | ā॒di॒tyairindaḥ̭ sa॒ha sī̭ṣadhātu ||
ā॒di॒tyairindra॒-ssaga̭ṇo-ma॒rudbhiḥ̭ | a॒smāka̭-mbhūtvavi॒tā ta॒nūnā᳚m || āpla̭vasva॒ prapla̭vasva | ā॒ṇḍī bha̭va ja॒ mā mu॒huḥ | sukhādīnduḥ̭ khani॒dhanām | prati̭muñcasva॒ svā-mpu॒ram || 113 ||
marī̭caya-ssvāyambhu॒vāḥ | ye śa̭rī॒rāṇya̭ kalpayann |
te tḙ de॒haṅka̭lpayantu | mā ca̭ te॒ khyā sma̭ tīriṣat || utti̭ṣṭhata॒ mā sva̭pta | a॒gni-mi̭cchaddhva॒-mbhāra̭tāḥ | rājña॒-ssoma̭sya tṛ॒ptāsaḥ̭ | sūryḙṇa sa॒yujo̭ṣasaḥ || yuvā̭ su॒vāsāḥ॒ pari̭vīta॒ āgā᳚t | sa u॒ śreyā᳚-nbhavati॒ jāya̭mānaḥ | ta-ndhīrā̭saḥ ka॒vaya॒ unna̭yanti | svā॒dhiyo॒ mana̭sā deva॒yantaḥ̭ ||
a॒ṣṭāca̭krā॒ nava̭dvārā || 114 ||
de॒vānā॒-mpūra̭yo॒ddhyā | tasyāgṃ̭ hiraṇma̭yaḥ ko॒śaḥ | sva॒rgo lo॒ko jyoti॒ṣā ''vṛ̭taḥ || yo vai tā᳚-mbrahma̭ṇo ve॒da | a॒mṛtḙnāvṛ॒tā-mpṷrīm | tasmai᳚ brahma ca̭ brahmā॒ ca | ā॒yuḥ kīrti̭-mpra॒jānda̭duḥ || vi॒bhrāja̭mānā॒gṃ॒ hari̭ṇīm | ya॒śasā̭ sampa॒rīvṛ̭tām | puragṃ̭ hiraṇma̭yī-mbra॒hmā || 115 ||
vi॒veśā̭pa॒rāji̭tā || parāṅgetya̭ (parāṃatya̭) jyāma॒yī |
parāṅgetya̭ (parāṃatya̭) nāśa॒kī | i॒ha cā̭mutra̭ cānve॒ti | vi॒dvā-ndḙvāsu॒rānṷbha॒yān ||
yatkṷmā॒rī ma॒ndraya̭te | ya॒dyo॒ṣidya-tpa̭ti॒vratā᳚ | ari̭ṣṭaṃ॒-ya~tkiñca̭ kri॒yate᳚ |
a॒gni-stadanṷ vedhati || a॒śṛtā̭sa-śśṛ̭tāsa॒śca || 116 ||
ya॒jvāno॒ ye-'pya̭ya॒jvanaḥ̭ | sva̭ryanto॒ nāpe᳚kṣante |
indra̭-ma॒gniñca̭ ye vi॒duḥ || sika̭tā iva saṃ॒ya~nti̭ |
ra॒śmibhiḥ̭-samu॒dīri̭tāḥ | a॒smā-llo॒kāda̭-muṣmā॒cca | ṛ॒ṣibhi̭-radāt-pṛ॒śnibhiḥ̭ || apḙta॒ vīta॒ vi ca̭ sarpa॒tātaḥ̭ | ye-'tra॒ stha pṷrā॒ṇā ye ca॒ nūta̭nāḥ |
aho̭bhi-ra॒dbhi-ra॒ktubhi॒-rvya̭ktam || 117 ||
ya॒mo da̭dātva-va॒sāna̭masmai || nṛ mṷṇantu nṛ pā॒tvaryaḥ̭ | a॒kṛ॒ṣṭā ye ca॒ kṛṣṭa̭jāḥ | ku॒mārī̭ṣu ka॒nīnī̭ṣu | jā॒riṇī̭ṣu ca॒ ye hi॒tāḥ || retaḥ̭ pītā॒ āṇḍa̭pītāḥ | aṅgā̭reṣu ca॒ ye hu॒tāḥ | u॒bhayā᳚-nputra̭ pautra॒kān | yu॒ve॒-'haṃ-ya~॒marāja̭gān || śa॒taminnu śa॒rado॒ anti̭ devā॒ yatrā̭ naśca॒krā ja॒rasa̭-nta॒nūnā᳚m | pu॒trāso॒ yatra̭ pi॒taro॒ bhava̭nti॒ mā no̭ ma॒dhyā rī̭riṣa॒tāyu॒rgantoḥ᳚ ||
ado॒ yadbrahma̭ vila॒bam | pi॒tṛ॒ṇāñca̭ ya॒masya̭ ca |
varṷṇa॒-syāśvi̭no-ra॒gneḥ | ma॒rutā᳚ñca vi॒hāya̭sām ||
kā॒ma॒pra॒yava̭ṇa-mme astu | sa hyḙvāsmi̭ sa॒nāta̭naḥ | iti nāko brahmiśravo̭ rāyo॒ dhanam | pu॒trānāpo̭ de॒vīri॒hāhi̭tā || 118 ||
(pu॒raṃ - nava̭dvārā - bra॒hmā - ca - vya̭ktagṃ - śa॒rado॒-'ṣṭau ca̭) (a. 27)
anuvākaṃ 28
viśī᳚rṣṇī॒-ṅgṛddhra̭-śīrṣṇīñca | apeto̭ nir-ṛ॒tigṃ ha̭thaḥ | paribādhagg śvḙtaku॒kṣam | ni॒jaṅghagṃ̭ śaba॒loda̭ram || sa॒ tān. vā॒cyāya̭yā sa॒ha | agne॒ nāśa̭ya sa॒ndṛśaḥ̭ | ī॒rṣyā॒sū॒ye bṷbhu॒kṣām | ma॒nyu-ṅkṛ॒tyā-ñca̭ dīdhire | rathḙna kigṃśu॒kāva̭tā | agne॒ nāśa̭ya sa॒ndṛśaḥ̭ || 119 ||
(viśī᳚rṣṇī॒-ndaśa̭) (a. 28)
anuvākaṃ 29
pa॒rjanyā̭ya॒ pragā̭yata | di॒vaspu॒trāya̭ mī॒ḍhuṣe᳚ | sa no̭ ya॒vasa̭micchatu || i॒daṃ-va~caḥ̭ pa॒rjanyā̭ya sva॒rāje᳚ | hṛ॒do a॒stvanta̭ra॒nta-dyṷyota |
ma॒yo॒bhūrvāto̭ vi॒śvakṛ̭ṣṭaya-ssantva॒sme | su॒pi॒ppa॒lā oṣa̭dhī-rde॒vago̭pāḥ ||
yo garbha॒-moṣa̭dhīnām | gavā᳚ṅkṛ॒ṇotyarva̭tām | pa॒rjanyaḥ̭ puru॒ṣīṇā᳚m || 120 ||
(pa॒rjanyā̭ya॒ daśa̭) (a. 29)
anuvākaṃ 30
puna̭rmāmaitvindri॒yam | puna॒rāyuḥ॒ puna॒rbhagaḥ̭ | puna॒-rbrāhma̭ṇa-maitu mā | puna॒-rdravi̭ṇa maitu mā || yanme॒-'dya retaḥ̭ pṛthi॒vīmaskāṋ |
yadoṣa̭dhīra॒pyasa̭ra॒-dyadāpaḥ̭ | i॒danta-tpuna॒rāda̭de | dī॒rghā॒yu॒tvāya॒ varca̭se || yanme॒ retaḥ॒ prasi̭cyate | yanma॒ ājā̭yate॒ punaḥ̭( ) | tena̭ māma॒mṛta̭-ṅkuru | tena̭ supra॒jasa̭ṅkuru || 121 ||
(puna॒rdve ca̭) (a. 30)
anuvākaṃ 31
a॒dbhaya-stiro॒dhā jā̭yata | tava̭ vaiśrava॒ṇa-ssa̭dā | tiro̭ dhehi sapa॒tnānnaḥ̭ | ye apo॒-'śnanti̭ keca॒na || tvā॒ṣṭrī-mmā॒yāṃ-va~᳚śrava॒ṇaḥ |
rathagṃ̭ sahasra॒ vandhṷram | pu॒ru॒śca॒kragṃ saha̭srāśvam | āsthā॒ yāyā̭hi no ba॒lim || yasmai̭ bhū॒tāni̭ ba॒limāva̭hanti | dhana॒ṅgāvo॒ hasti॒ hira̭ṇya॒maśvāṋ || 122 ||
asā̭ma suma॒tau ya॒jñiya̭sya | śriya॒-mbibhra॒to 'nna̭mukhīṃ-vi~॒rāja᳚m || su॒da॒r॒śa॒ne ca̭ krau॒ñce ca̭ | mai॒nā॒ge ca̭ ma॒hāgi̭rau | śa॒tadvā॒ṭṭara̭gama॒ntā (sa॒tadvā॒ṭṭara̭gama॒ntā) |
sa॒gṃ॒hārya॒-nnaga̭ra॒-ntava̭ ||
iti mantrāḥ᳚ | kalpo̭-'ta ū॒rdhvam ||
yadi॒ bali॒gṃ॒ hare᳚t | hi॒ra॒ṇya॒nā॒bhayḙ vitu॒dayḙ kaube॒rāyā॒ya-mba̭liḥ || 123 ||
sarvabhūtādhipataye na̭ma i॒ti | atha baligṃ hṛtvopa̭tiṣṭhe॒ta || kṣa॒tra-ṅkṣa॒traṃ-vai~᳚śrava॒ṇaḥ | brāhmaṇā̭ vaya॒gg॒ smaḥ |
nama̭ste astu॒ mā mā̭ higṃsīḥ | asmā-tpraviśyānna̭maddhī॒ti || atha tamagni-mā̭dadhī॒ta | yasminne tatkarma pra̭yuñjī॒ta ||
ti॒rodhā॒ bhūḥ | ti॒rodhā॒ bhuvaḥ̭ || 124 ||
ti॒rodhā॒-ssvaḥ̭ | ti॒rodhā॒ bhūrbhuva॒ssvaḥ̭ |
sarveṣāṃ-lo~kānā-mādhipatyḙ sīde॒ti || atha tamagni̭-mindhī॒ta | yasminne tatkarma pra̭yuñjī॒ta || ti॒rodhā॒ bhū-ssvāhā᳚ | ti॒rodhā॒ bhuva॒-ssvāhā᳚ | ti॒rodhā॒-ssvaḥ̭ svāhā᳚ | ti॒rodhā॒ bhūrbhuva॒ssva̭ssvāhā᳚ ||
yasminnasya kāle sarvā āhutīr-hutā̭ bhave॒yuḥ || 125 ||
api brāhmaṇa̭mukhī॒nāḥ | tasminnahnaḥ kāle pra̭yuñjī॒ta |
paraḥ̭ su॒ptaja̭nādve॒pi || mā sma pramādyanta̭ māddhyā॒payet | sarvārthā᳚-ssiddhya॒nte | ya ḙvaṃ-ve~॒da | kṣuddhya-nnida̭majā॒natām |
sarvārthā na̭ siddhya॒nte || yastḙ vi॒ghātṷko bhrā॒tā |
mamāntar-hṛ̭daye॒ śritaḥ || 126 ||
tasmā̭ i॒mamagra॒ piṇḍa̭ñjuhomi | sa me᳚-'rthā॒-nmā viva̭dhīt | mayi॒ svāhā᳚ || rā॒jā॒dhi॒rā॒jāya̭ prasahya sā॒hine᳚ | namo̭ va॒yaṃ-vai~᳚śrava॒ṇāya̭ kurmahe |
sa me॒ kāmā॒n kāma॒ kāmā̭ya॒ mahya᳚m | kā॒me॒śva॒ro vai᳚śrava॒ṇo da̭dātu | ku॒be॒rāya̭ vaiśrava॒ṇāya̭ | ma॒hā॒rā॒jāya॒ namaḥ̭ | ke॒tavo॒ arṷṇāsaśca |
ṛ॒ṣa॒yo vāta̭raśa॒nāḥ | pra॒ti॒ṣṭhāgṃ śa॒tadhā̭ hi |
sa॒māhi̭tāso sahasra॒dhāya̭sam | śi॒vā na॒-śśanta̭mā bhavantu | di॒vyā āpa॒ oṣa̭dhayaḥ | su॒mṛ॒ḍī॒kā sara̭svati | mā te॒ vyo̭ma sa॒ndṛśi̭ || 127 ||
(aśvā᳚n-bali॒-rbhuvo̭ - bhave॒yuḥ - śrita - śca̭ sa॒pta ca̭) (a. 31)
anuvākaṃ 32
saṃva~thsarameta̭-dvrata॒ñcaret | dvaṷ vā mā॒sau || niyama-ssa̭māse॒na || tasmi-nniyama̭ viśe॒ṣāḥ | triṣavaṇa-mudako̭paspa॒r॒śī | caturtha kālapāna̭bhakta॒-ssyāt | aharaharvā bhaikṣa̭maśna॒yāt |
audumbarībhi-ssamidbhi-ragni̭-mpari॒caret |
punarmā maitvindriya-mityetenā-'nṷvāke॒na |
uddhṛta paripūtābhiradbhiḥ kārya̭-ṅkurvī॒ta || 128 ||
a̭sañca॒yavān | agnaye vāyavḙ sūryā॒ya | brahmaṇe pra̭jāpa॒taye | candramase na̭kṣatre॒bhyaḥ | ṛtubhya-ssaṃva~̭thsarā॒ya | varuṇā-yāruṇāyeti vra̭taho॒māḥ | pra॒va॒rgyava̭dāde॒śaḥ | aruṇāḥ kā᳚ṇḍa ṛ॒ṣayaḥ || araṇyḙ-'dhīyī॒rann | bhadraṅkarṇebhiriti dvḙ japi॒tvā || 129 ||
mahānāmnībhi-rudakagṃ sagg̭spa॒rśya | tamācā᳚ryo da॒dyāt | śivāna-śśantame-tyoṣadhī̭rāla॒bhate | sumṛḍīkḙti bhū॒mim | evama̭pava॒rge |
dhḙnu-rda॒kṣiṇā | kagṃ saṃvā~sa̭śca kṣau॒mam | anya̭dvā śu॒klam | ya̭thā śa॒kti vā | evagg svāddhyāya̭ dharme॒ṇa | araṇyḙ-'dhīyī॒ta | tapasvī puṇyo bhavati tapasvī pṷṇyo bha॒vati || 130 ||
(ku॒rvī॒ta - ja̭pi॒tvā - svāddhyāya̭dharme॒ṇa dve ca̭) (a. 32)
(bha॒dragg - smṛtiḥ̭ - sāka॒jānnā॒ - makṣya- ti̭tā॒mrā - ṇya̭tyurdhvā॒kṣa - ārogaḥ - kveda - magniśca - sa̭hasra॒vṛt - pa॒vitra̭vanta॒ -āta̭nuṣvā॒ -ṣṭayo̭nīṃ॒ - ~yo-'sā॒ - vathāditya - syāroga-syātha vāyo- rathāgne॒--r dakṣiṇapūrvasyā - mi̭ndragho॒ṣā va॒-āpa̭māpāṃ॒yo~̭-'pā - māpo॒ vai - catṷṣṭayyo - jānuda॒ghnī - ma॒gni-mpra॒ṇīye॒ - mā nṷ kaṃ॒ - ~viśī᳚rṣṇīṃ - pa॒rjanyā̭ya॒ - puna̭ - ra॒dbhyaḥ -saṃva~thsara-ndvātrigṃ̭śat)
(bha॒draṃ - jyo॒tiṣā॒ - tasmi-nrājānaṃ - ka॒śyapā᳚-thsahasra॒vṛdi̭yaṃ॒- napugṃsa̭ka - ma॒ṣṭayo̭nī॒ - mavapatantānā - mā॒yata̭navā-nbhavati - sa॒to bandhuṃ॒ - tā ṷttara॒to - vajra̭me॒va - puna̭rmāmaitu
tri॒gṃ॒śadṷttaraśa॒tam)
(bhadraṃ - tapasvī puṇyo bhavati tapasvī pṷṇyo bha॒vati)
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya āraṇyake prathamaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय आरण्यके प्रथमः प्रपाठकः - अरुणकेतुकचयनं
ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,
श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥
अनुवाकं 1
भ॒द्र-ङ्कर्णे॑भि-श्शृणु॒याम॑ देवाः ।
भ॒द्र-म्प॑श्येमा॒क्षभि॒-र्यज॑त्राः ।
स्थि॒रैरङ्गै᳚स्तुष्टु॒वाग्ं स॑स्त॒नूभिः॑ । व्यशे॑म दे॒वहि॑तं॒-यँदायुः॑ ॥
स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः ।
स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः ।
स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः ।
स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑-र्दधातु ॥
आप॑मापाम॒प-स्सर्वाः᳚ ।
अ॒स्मा-द॒स्मा-दि॒तो-ऽमुतः॑ ॥ 1 ॥
अ॒ग्निर्वा॒युश्च॒ सूर्य॑श्च । स॒ह स॑ञ्च-स्क॒रर्धि॑या ॥ वा॒य्वश्वा॑ रश्मि॒पत॑यः । मरी᳚च्यात्मानो॒ अद्रु॑हः । दे॒वी-र्भु॑वन॒ सूव॑रीः । पु॒त्र॒व॒त्त्वाय॑ मे सुत ॥ महानाम्नी-र्म॑हामा॒नाः । म॒ह॒सो म॑हस॒-स्स्वः॑ ।
दे॒वीः प॑र्जन्य॒ सूव॑रीः । पु॒त्र॒व॒त्त्वाय॑ मे सुत ॥ 2 ॥
अ॒पाश्न्यु॑ष्णि-म॒पा रक्षः॑ । अ॒पाश्न्यु॑ष्णि-म॒पा रघ᳚म् । अपा᳚घ्रा॒मप॑ चा॒वर्ति᳚म् । अप॑ दे॒वीरि॒तो हि॑त ॥ वज्र॑-न्दे॒वीरजी॑ताग्श्च ।
भुव॑न-न्देव॒सूव॑रीः । आ॒दि॒त्यानदि॑ति-न्दे॒वीम् । योनि॑नोर्ध्व-मु॒दीष॑त ॥ शि॒वा न॒-श्शन्त॑मा भवन्तु । दि॒व्या आप॒ ओष॑धयः( ) ।
सु॒मृ॒डी॒का सर॑स्वति । मा ते॒ व्यो॑म स॒न्दृशि॑ ॥ 3 ॥
(अ॒मुतः॑ - सु॒ - तौष॑धयो॒ द्वे च॑ ) (अ. 1)
अनुवाकं 2
स्मृतिः॑ प्र॒त्यक्ष॑-मैति॒ह्य᳚म् । अनु॑मान-श्चतुष्ट॒यम् । ए॒तैरादि॑त्य मण्डलम् ।
सर्वै॑रेव॒ विधा᳚स्यते ॥ सूर्यो॒ मरी॑चि॒माद॑त्ते । सर्वस्मा᳚-द्भुव॑नाद॒धि । तस्याः पाक वि॑शेषे॒ण । स्मृ॒त-ङ्का॑ल वि॒शेष॑णम् ॥
न॒दीव॒ प्रभ॑वा-त्का॒चित् । अ॒क्षय्या᳚-थ्स्यन्द॒ते य॑था ॥ 4 ॥
तान्नद्यो-ऽभि स॑माय॒न्ति । सो॒रु-स्सती॑ न नि॒वर्त॑ते ॥
ए॒वन्ना॒ना स॑मुत्था॒नाः । का॒ला-स्सं॑वँथ्स॒रग्ग् श्रि॑ताः । अणुशश्च म॑हश॒श्च । सर्वे॑ समव॒यन्त्रि॑ तम् ॥ स तै᳚-स्स॒र्वै-स्स॑मावि॒ष्टः । ऊ॒रु-स्स॑न्न नि॒वर्त॑ते । अधि संवँथ्स॑रं-विँ॒द्यात् ।
तदेव॑ लक्ष॒णे ॥ 5 ॥
अणुभिश्च म॑हद्भि॒श्च । स॒मारू॑ढः प्र॒दृश्य॑ते । संवँथ्सरः प्र॑त्यक्षे॒ण ।
ना॒धिस॑त्त्वः प्र॒दृश्य॑ते ॥ प॒टरो॑ विक्लि॑धः पि॒ङ्गः । ए॒त-द्व॑रुण॒ लक्ष॑णम् । यत्रैत॑-दुप॒दृश्य॑ते । स॒हस्र॑-न्तत्र॒ नीय॑ते ॥
एकग्ं हि शिरो ना॑ना मु॒खे । कृ॒थ्स्न-न्त॑दृत॒ लक्ष॑णम् ॥ 6 ॥
उभयत-स्सप्ते᳚न्द्रिया॒णि । ज॒ल्पित॑-न्त्वेव॒ दिह्य॑ते ॥
शुक्लकृष्णे संवँ॑थ्सर॒स्य । दक्षिण वाम॑योः पा॒र्श्वयोः । तस्यै॒षा भव॑ति ॥ शु॒क्र-न्ते॑ अ॒न्यद्य॑ज॒त-न्ते॑ अ॒न्यत् ।
विषु॑रूपे॒ अह॑नी॒ द्यौरि॑वासि । विश्वा॒ हि मा॒या अव॑सि स्वधावः । भ॒द्रा ते॑ पूषन्नि॒ह रा॒तिर॒स्त्विति॑ ॥
नात्र॒ भुव॑नम् । न पू॒षा । न प॒शवः॑ ।
नादित्य-स्संवँथ्सर एव प्रत्यक्षेण प्रियत॑मं-विँ॒द्यात् । एतद्वै संवँथ्सरस्य प्रियत॑मग्ं रू॒पम् । यो-ऽस्य महानर्थ उत्पथ्स्यमा॑नो भ॒वति । इद-म्पुण्य-ङ्कु॑रुष्वे॒ति । तमाहर॑ण-न्द॒द्यात् ॥ 7 ॥
(य॒था॒ - ल॒क्ष॒ण - ऋ॑तु॒लक्ष॑णं॒ - भुव॑नग्ं स॒प्त च॑) (अ. 2)
अनुवाकं 3
सा॒क॒ञ्जानाग्ं॑ स॒प्तथ॑माहु-रेक॒जम् । षडु॑द्य॒मा ऋष॑यो देव॒जा इति॑ ।
तेषा॑मि॒ष्टानि॒ विहि॑तानि धाम॒शः । स्था॒त्रे रे॑जन्ते॒ विकृ॑तानि रूप॒शः ॥ कोनु॑ मर्या॒ अमि॑थितः । सखा॒ सखा॑यमब्रवीत् । जहा॑को अ॒स्मदी॑षते ॥
यस्ति॒त्याज॑ सखि॒विद॒ग्ं॒ सखा॑यम् ।
न तस्य॑ वा॒च्यपि॑ भा॒गो अ॑स्ति ।
यदीग्ं॑ शृ॒णोत्य॒लकग्ं॑ शृणोति ॥ 8 ॥
न हि प्र॒वेद॑ सुकृ॒तस्य॒ पन्था॒मिति॑ ॥
ऋ॒तुर्-ऋ॑तुना नु॒द्यमा॑नः ।
विन॑नादा॒भिधा॑वः । षष्टिश्च त्रिग्ंश॑का व॒ल्गाः ।
शु॒क्लकृ॑ष्णौ च॒ षाष्टि॑कौ ॥
सा॒रा॒ग॒व॒स्त्रै-र्ज॒रद॑क्षः ।
व॒स॒न्तो वसु॑भि-स्स॒ह । सं॒वँ॒थ्स॒रस्य॑ सवि॒तुः । प्रै॒ष॒कृ-त्प्र॑थ॒म-स्स्मृ॑तः ॥ अ॒मूना॒दय॑-तेत्य॒न्यान् ॥ 9 ॥
अ॒मूग्श्च॑ परि॒रक्ष॑तः । ए॒ता वा॒चः प्र॑युज्य॒न्ते । यत्रै त॑दुप॒दृश्य॑ते ॥ ए॒तदे॒व वि॑जानी॒यात् । प्र॒माण॑-ङ्काल॒पर्य॑ये । वि॒शे॒ष॒ण-न्तु॑ वक्ष्या॒मः । ऋ॒तूना᳚-न्तन्नि॒बोध॑त ॥ शुक्लवासा॑ रुद्र॒गणः । ग्री॒ष्मेणा॑वर्त॒ते स॑ह ।
नि॒जह॑-न्पृथि॑वीग्ं स॒र्वाम् ॥ 10 ॥
ज्यो॒तिषा᳚ ऽप्रति॒ख्येन॑ सः ॥ वि॒श्व॒रू॒पाणि॑ वासा॒ग्ं॒सि । आ॒दि॒त्याना᳚-न्नि॒बोध॑त । संवँथ्सरीण॑-ङ्कर्म॒फलम् । वर्षाभि-र्द॑दता॒ग्ं॒ सह ॥ अदुःखो॑ दुःख च॑क्षुरि॒व । तद्मा॑ पीत इव॒ दृश्य॑ते । शीतेना᳚ व्यथ॑यन्नि॒व । रु॒रुद॑क्ष इव॒ दृश्य॑ते ॥ ह्लादयते᳚ ज्वल॑तश्चै॒व ।
शा॒म्यत॑श्चास्य॒ चक्षु॑षी । यावै प्रजा भ्रग्ग्॑श्य॒न्ते । संवँथ्सरात्ता भ्रग्ग्॑श्य॒न्ते ॥ याः॒ प्रति॑तिष्ठ॒न्ति । संवँथ्सरे ताः प्रति॑तिष्ठ॒न्ति । व॒र्॒षाभ्य॑ इत्य॒र्थः ॥ 11 ॥
(शृ॒णो॒ - त्य॒न्यान्थ् - स॒र्वा - मे॒व षट्च॑) (अ. 3)
अनुवाकं 4
अक्षि॑दुः॒खोत्थि॑तस्यै॒व । वि॒प्रस॑न्ने क॒नीनि॑के । आङ्क्ते चाद्ग॑ण-न्ना॒स्ति । ऋ॒भूणा᳚-न्तन्नि॒बोध॑त ॥ क॒न॒का॒भानि॑ वासा॒ग्ं॒सि । अ॒हता॑नि नि॒बोध॑त ।
अन्नमश्र्नीत॑ मृज्मी॒त । अ॒हं-वोँ॑ जीव॒नप्र॑दः ॥ ए॒ता वा॒चः प्र॑युज्य॒न्ते ।
श॒रद्य॑त्रोप॒ दृश्य॑ते ॥ 12 ॥
अभिधून्वन्तो-ऽभिघ्न॑न्त इ॒व । वा॒तव॑न्तो म॒रुद्ग॑णाः ॥ अमुतो जेतुमिषुमु॑खमि॒व । सन्नद्धा-स्सह द॑दृशे॒ ह । अपद्ध्वस्तै-र्वस्तिव॑र्णैरि॒व । वि॒शि॒खासः॑ कप॒र्दिनः ॥ अक्रुद्धस्य योथ्स्य॑मान॒स्य । कृ॒द्धस्ये॑व॒ लोहि॑नी । हेमतश्चक्षु॑षी वि॒द्यात् । अ॒क्ष्णयोः᳚, क्षिप॒णोरि॑व ॥ 13 ॥
दुर्भिक्ष-न्देव॑लोके॒षु । म॒नूना॑मुद॒क-ङ्गृ॑हे । ए॒ता वा॒चः प्र॑वद॒न्तीः । वै॒द्युतो॑ यान्ति॒ शैशि॑रीः ॥ ता अ॒ग्निः पव॑माना॒ अन्वै᳚क्षत । इ॒ह जी॑वि॒काम-प॑रिपश्यन्न् । तस्यै॒षा भव॑ति ॥ इ॒हेह वः॑ स्वत॒पसः । मरु॑त॒-स्सूर्य॑त्वचः । शर्म॑ स॒प्रथा॒ आवृ॑णे ॥ 14 ॥
(दृश्य॑त - इ॒वा - वृ॑णे) (अ. 4)
अनुवाकं 5
अति॑ ता॒म्राणि॑ वासा॒ग्ं॒सि । अ॒ष्टिव॑ज्रि श॒तघ्नि॑ च ।
विश्वे देवा विप्र॑हर॒न्ति । अ॒ग्निजि॑ह्व अ॒सश्च॑त ॥ नैव देवो॑ न म॒र्त्यः । न राजा व॑रुणो॒ विभुः । नाग्नि-र्नेन्द्रो न प॑वमा॒नः । मा॒तृक्क॑च्च न॒ विद्य॑ते ॥ दि॒व्यस्यैका॒ धनु॑रार्त्निः ।
पृ॒थि॒व्यामप॑रा श्रि॒ता ॥ 15 ॥
तस्येन्द्रो वम्रि॑रूपे॒ण । ध॒नुर्ज्या॑-मछि॒नथ्स्व॑यम् ॥ तदि॑न्द्र॒धनु॑रित्य॒ज्यम् । अ॒भ्रव॑र्णेषु॒ चक्ष॑ते । एतदेव शंयोँ-र्बार्ह॑स्पत्य॒स्य । ए॒त-द्रु॑द्रस्य॒ धनुः ॥ रु॒द्रस्य॑ त्वेव॒ धनु॑रार्त्निः । शिर॒ उत्पि॑पेष ।
स प्र॑व॒र्ग्यो॑-ऽभवत् । तस्मा॒-द्य-स्सप्र॑व॒र्ग्येण॑ य॒ज्ञेन॒ यज॑ते ।
रु॒द्रस्य॒ स शिरः॒ प्रति॑दधाति । नैनग्ं॑ रु॒द्र आरु॑को भवति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 16 ॥
(श्रि॒ता - यज॑ते॒ त्रीणि॑ च) (अ. 5)
अनुवाकं 6
अ॒त्यू॒र्ध्वा॒क्षो-ऽति॑रश्चात् । शिशि॑रः प्र॒दृश्य॑ते ।
नैव रूप-न्न॑ वासा॒ग्ं॒सि । न चक्षुः॑ प्रति॒दृश्य॑ते ॥ अ॒न्योन्य॒-न्तु न॑ हिग्ग्स्रा॒तः । स॒त स्त॑-द्देव॒लक्ष॑णम् । लोहितो-ऽक्ष्णि शा॑रशी॒र्ष्णिः ।
सू॒र्यस्यो॑दय॒न-म्प्र॑ति ॥ त्व-ङ्करोषि॑ न्यञ्ज॒लिकाम् । त्व॒-ङ्करो॑षि नि॒जानु॑काम् ॥ 17 ॥
निजानुकामे᳚ न्यञ्ज॒लिका । अमी वाच-मुपास॑तामि॒ति ॥
तस्मै सर्व ऋतवो॑ नम॒न्ते । मर्यादा करत्वा-त्प्र॑पुरो॒धाम् । ब्राह्मण॑ आप्नो॒ति । य ए॑वं-वेँ॒द ।
स खलु संवँथ्सर एतै-स्सेनानी॑भि-स्स॒ह ।
इन्द्राय सर्वान्-कामान॑भिव॒हति । स द्र॒फ्सः ।
तस्यै॒षा भव॑ति ॥ 18 ॥
अव॑ द्र॒फ्सो अग्ं॑श॒मती॑मतिष्ठत् । इ॒या॒नः कृ॒ष्णो द॒शभिः॑ स॒हस्रैः᳚ ।
आव॒र्त-मिन्द्र॒-श्शच्या॒ धम॑न्तम् । उपस्नुहि त-न्नृमणा-मथ॑द्रामि॒ति ॥ एतयै वेन्द्र-स्सला वृ॑क्या स॒ह । असुरा-न्प॑रिवृ॒श्चति । पृथि॑व्य॒ग्ं॒ शुम॑ती । ताम॒न्व-व॑स्थित-स्संवँथ्स॒रो दि॒वञ्च॑ ।
नैवं-विँदुषा-ऽऽचार्या᳚-न्तेवा॒सिनौ । अन्योन्यस्मै᳚ द्रुह्या॒ताम् । यो द्रु॒ह्यति । भ्रश्यते स्व॑र्गा-ल्लो॒कात् । इत्यतु म॑ण्डला॒नि । सूर्य मण्डला᳚ न्याख्या॒यिकाः । अत ऊर्ध्वग्ंस॑निर्व॒चनाः ॥ 19 ॥
(नि॒जानु॑कां॒ - भव॑ति - द्रुह्या॒ता-म्पञ्च॑ च) (अ. 6)
अनुवाकं 7
आरोगो भ्राजः पटरः॑ पत॒ङ्गः । स्वर्णरो ज्योतिषीमान्॑. विभा॒सः । ते अस्मै सर्वे दिवमा॑तप॒न्ति । ऊर्ज-न्दुहाना अनपस्फुर॑न्त इ॒ति ॥ कश्य॑पो-ऽष्ट॒मः । स महामेरु-न्न॑ जहा॒ति । तस्यै॒षा भव॑ति ॥ यत्ते॒ शिल्प॑-ङ्कश्यप रोच॒नाव॑त् । इ॒न्द्रि॒याव॑-त्पुष्क॒ल-ञ्चि॒त्रभा॑नु ।
यस्मि॒-न्थ्सूर्या॒ अर्पि॑ता-स्स॒प्त सा॒कम् ॥ 20 ॥
तस्मि-न्राजान-मधिविश्रये॑ममि॒ति ॥ ते अस्मै सर्वे कश्यपा-ज्ज्योति॑--र्लभ॒न्ते । तान्थ्सोमः कश्यपादधि॑ निर्ध॒मति । भ्रस्ता कर्म कृ॑दिवै॒वम् ॥
प्राणो जीवानीन्द्रिय॑ जीवा॒नि । सप्त शीर्ष॑ण्याः प्रा॒णाः ।
सूर्या इ॑त्याचा॒र्याः ॥ अपश्यमह मेतान्-थ्सप्त सू᳚र्यानि॒ति । पञ्चकर्णो॑ वाथ्स्या॒यनः । सप्तकर्ण॑श्च प्ला॒क्षिः ॥ 21 ॥
आनुश्रविक एव नौ कश्य॑प इ॒ति । उभौ॑ वेद॒यिते ।
न हि शेकुमिव महामे॑रु-ङ्ग॒न्तुम् ॥
अपश्यमहमेत-थ्सूर्यमण्डल-म्परिव॑र्तमा॒नम् ।
गा॒र्ग्यः प्रा॑णत्रा॒तः । गच्छन्त म॑हामे॒रुम् । एक॑ञ्चाज॒हतम् ॥ भ्राजपटर पत॑ङ्गा नि॒हने । तिष्ठन्ना॑तप॒न्ति । तस्मा॑दि॒ह तप्त्रि॑ तपाः ॥ 22 ॥
अ॒मुत्रे॒तरे । तस्मा॑दि॒हा तप्त्रि॑ तपाः ॥ तेषा॑मेषा॒ भव॑ति ॥ स॒प्त सूर्या॒ दिव॒-मनु॒ प्रवि॑ष्टाः । तान॒न्वेति॑ प॒थिभि॑-र्दक्षि॒णावान्॑ । ते अस्मै सर्वे घृतमा॑तप॒न्ति । ऊर्ज-न्दुहाना अनपस्फुर॑न्त इ॒ति ॥
सप्तर्त्विज-स्सूर्या इ॑त्याचा॒र्याः ॥ तेषा॑मेषा॒ भव॑ति ॥
स॒प्त दिशो॒ नाना॑ सूर्याः ॥ 23 ॥
स॒प्त होता॑र ऋ॒त्विजः॑ । देवा आदित्या॑ ये स॒प्त ।
तेभि-स्सोमाभी रक्ष॑ण इ॒ति ॥ तद॑प्याम्ना॒यः । दिग्भ्राज ऋतू᳚न् करो॒ति ॥ एत॑यैवा॒वृता ऽऽसहस्रसूर्यताया इति वै॑शम्पा॒यनः ॥ तस्यै॒षा भव॑ति ॥
यद्द्याव॑ इन्द्र ते श॒तग्ं श॒त-म्भूमीः᳚ । उ॒त स्युः ।
न त्वा॑ वज्रिन्-थ्स॒हस्र॒ग्ं॒ सूर्याः᳚ ॥ 24 ॥
अनु न जातमष्ट रोद॑सी इ॒ति ॥ नाना लिङ्गत्वा-दृतूना-न्नाना॑ सूर्य॒त्वम् ॥ अष्टौ तु व्यवसि॑ता इ॒ति ॥ सूर्यमण्डला-न्यष्टा॑त ऊ॒र्ध्वम् ॥
तेषा॑मेषा॒ भव॑ति ॥ चि॒त्र-न्दे॒वाना॒-मुद॑गा॒दनी॑कम् । चक्षु॑-र्मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्या॒ग्नेः । आ-ऽप्रा॒ द्यावा॑ पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षम् ।
सूर्य आत्मा जगतस्तस्थु॑षश्चे॒ति ॥ 25 ॥
(सा॒कं - प्ला॒क्षि - स्तप्त्रि॑तपा॒ - नाना॑सूर्याः॒ - सूर्या॒ - +नव॑ च) (अ. 7)
अनुवाकं 8
क्वेदमभ्र॑-न्निवि॒शते । क्वायग्ं॑ संवँथ्स॒रो मि॑थः । क्वाहः क्वेय-न्दे॑व रा॒त्री । क्व मासा ऋ॑तव॒-श्श्रिताः ॥ अर्धमासा॑ मुहू॒र्ताः । निमेषास्तु॑टिभिः॒ (निमेषास्त्र॑टिभिः॒) सह । क्वेमा आपो नि॑विश॒न्ते । य॒दीतो॑ यान्ति॒ सम्प्र॑ति ॥ काला अफ्सु नि॑विश॒न्ते । आ॒प-स्सूर्ये॑ स॒माहि॑ताः ॥ 26 ॥
अभ्रा᳚ण्य॒पः प्र॑पद्य॒न्ते । वि॒द्युथ्सूर्ये॑ स॒माहि॑ता ॥ अनवर्णे इ॑मे भू॒मी । इ॒यञ्चा॑सौ च॒ रोद॑सी ॥ किग्ग् स्विदत्रान्त॑रा भू॒तम् । ये॒नेमे वि॑धृते॒ उभे ।
वि॒ष्णुना॑ विधृ॑ते भू॒मी । इ॒ति व॑थ्सस्य॒ वेद॑ना ॥
इरा॑वती धेनु॒मती॒ हि भू॒तम् । सू॒य॒व॒सिनी॒ मनु॑षे दश॒स्ये᳚ ॥ 27 ॥
व्य॑ष्टभ्ना॒-द्रोद॑सी॒ विष्ण॑वे॒ते । दा॒धर्थ॑ पृथि॒वी-म॒भितो॑ म॒यूखैः᳚ ॥
किन्त-द्विष्णो र्बल॑मा॒हुः । का॒ दीप्तिः॑ कि-म्प॒राय॑णम् ।
एको॑ य॒द्धा-र॑य द्दे॒वः । रे॒जती॑ रोद॒सी उ॑भे ॥ वाताद्विष्णो-र्ब॑ल मा॒हुः । अ॒क्षरा᳚-द्दीप्ति॒ रुच्य॑ते । त्रि॒पदा॒द्धार॑य-द्दे॒वः । यद्विष्णो॑रेक॒-मुत्त॑मम् ॥ 28 ॥
अ॒ग्नयो॑ वाय॑वश्चै॒व । ए॒तद॑स्य प॒राय॑णम् ॥ पृच्छामि त्वा प॑र-म्मृ॒त्युम् । अ॒वम॑-म्मद्ध्य॒मञ्च॑तुम् । लो॒कञ्च॒ पुण्य॑पापा॒नाम् ।
ए॒त-त्पृ॑च्छामि॒ सम्प्र॑ति ॥ अ॒मुमा॑हुः प॑र-म्मृ॒त्युम् । प॒वमा॑न-न्तु॒ मद्ध्य॑मम् । अ॒ग्निरे॒वाव॑मो मृ॒त्युः । च॒न्द्रमा᳚-श्चतु॒रुच्य॑ते ॥ 29 ॥
अ॒ना॒भो॒गाः प॑र-म्मृ॒त्युम् । पा॒पा-स्सं॑यँन्ति॒ सर्व॑दा । आभोगास्त्वेव॑ संयँ॒न्ति । य॒त्र पु॑ण्यकृ॒तो ज॑नाः ॥ ततो॑ म॒द्ध्यम॑माय॒न्ति । च॒तुम॑ग्निञ्च॒ सम्प्र॑ति ॥ पृच्छामि त्वा॑ पाप॒कृतः । य॒त्र या॑तय॒ते य॑मः । त्वन्नस्त--द्ब्रह्म॑-न्प्रब्रू॒हि । य॒दि वे᳚त्था-ऽस॒तो गृ॑हान् ॥ 30 ॥
क॒श्यपा॑ दुदि॑ता-स्सू॒र्याः । पा॒पान्नि॑र्घ्नन्ति॒ सर्व॑दा ।
रोदस्योरन्त॑-र्देशे॒षु । तत्र न्यस्यन्ते॑ वास॒वैः ॥
ते ऽशरीराः प्र॑पद्य॒न्ते ।
य॒था ऽपु॑ण्यस्य॒ कर्म॑णः । अपा᳚ण्य॒पाद॑ केशा॒सः । त॒त्र ते॑-ऽयोनि॒जा ज॑नाः ॥ मृत्वा पुनर्मृत्यु-मा॑पद्य॒न्ते । अ॒द्यमा॑ना-स्स्व॒कर्म॑भिः ॥ 31 ॥
आशातिकाः क्रिम॑य इ॒व । ततः पूयन्ते॑ वास॒वैः ॥
अपै॑त-म्मृ॒त्यु-ञ्ज॑यति । य ए॒वं-वेँद॑ । स खल्वैवं॑-विँद्ब्रा॒ह्मणः । दी॒र्घश्रु॑त्तमो॒ भव॑ति । कश्य॑प॒स्याति॑थि॒-स्सिद्धग॑मन॒-स्सिद्धाग॑मनः ॥
तस्यै॒षा भव॑ति ॥ आयस्मिन᳚-थ्स॒प्त वा॑स॒वाः ।
रोह॑न्ति पू॒र्व्या॑ रुहः॑ ॥ 32 ॥
ऋषि॑र्ह दीर्घ॒श्रुत्त॑मः । इन्द्रस्य घर्मो अति॑थिरि॒ति ॥
कश्यपः पश्य॑को भ॒वति । यथ्सर्व-म्परिपश्यती॑ति सौ॒क्ष्म्यात् ॥ अथाग्ने॑रष्टपु॑रुष॒स्य । तस्यै॒षा भव॑ति ॥ अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान् ।
विश्वा॑नि देव व॒युना॑नि वि॒द्वान् । यु॒यो॒द्ध्य॑स्म-ज्जु॑हुरा॒णमेनः॑ । भूयिष्ठान्ते नम उक्तिं-विँ॑धेमे॒ति ॥ 33 ॥
स॒माहि॑ता - दश॒स्ये॑ - उत्त॑म॒-मुच्य॑ते-गृहान्-थ्स्व॒कर्म॑भिः-पू॒र्व्या॑ रुह॑-इ॒ति) (अ. 8)
अनुवाकं 9
अग्निश्च जात॑वेदा॒श्च । सहोजा अ॑जिरा॒प्रभुः । वैश्वानरो न॑र्यापा॒श्च । प॒ङ्क्तिरा॑धाश्च॒ सप्त॑मः ।
विसर्पे वाष्ट॑मो-ऽग्नी॒नाम् । एते-ऽष्टौ वसवः, क्षि॑ता इ॒ति ॥ यथर्त्वे-वाग्ने-रर्चिर्वर्ण॑ विशे॒षाः ।
नीलार्चिश्च पीतका᳚र्चिश्चे॒ति ॥ अथ वायो-रेकादश-पुरुषस्यैकादश॑स्त्रीक॒स्य ॥
प्रभ्राजमाना व्य॑वदा॒ताः ॥ 34 ॥
याश्च वासु॑कि वै॒द्युताः । रजताः परु॑षा-श्श्या॒माः ।
कपिला अ॑तिलो॒हिताः । ऊर्ध्वा अवप॑तन्ता॒श्च । वैद्युत इ॑त्येका॒दश ॥ नैनं-वैँद्युतो॑ हिन॒स्ति । य ए॑वं-वेँ॒द ॥ स होवाच व्यासः पा॑राश॒र्यः ।
विद्युद्वधमेवाह-म्मृत्युमै᳚च्छमि॒ति ॥
न त्वका॑मग्ं ह॒न्ति ॥ 35 ॥
य ए॑वं-वेँ॒द ॥ अथ ग॑न्धर्व॒गणाः । स्वान॒ भ्राट् । अङ्घा॑रि॒-र्बम्भा॑रिः । हस्त॒-स्सुह॑स्तः । कृशा॑नु-र्वि॒श्वाव॑सुः । मूर्धन्वान्-थ्सू᳚र्यव॒र्चाः ।
कृतिरित्येकादश ग॑न्धर्व॒गणाः ॥ देवाश्च म॑हादे॒वाः । रश्मयश्च देवा॑ गर॒गिरः ॥ 36 ॥
नैन-ङ्गरो॑ हिन॒स्ति । य ए॑वं-वेँ॒द ॥ गौ॒री मि॑माय सलि॒लानि॒ तक्ष॑ती । एक॑पदी द्वि॒पदी॒ सा चतु॑ष्पदी । अ॒ष्टाप॑दी॒ नव॑पदी बभू॒वुषी᳚ । सहस्राक्षरा परमे व्यो॑मन्नि॒ति ॥ वाचो॑ विशे॒षणम् ॥
अथ निगद॑व्याख्या॒ताः । ताननुक्र॑मिष्या॒मः ॥
व॒राहवः॑-स्वत॒पसः ॥ 37 ॥
वि॒द्यु-न्म॑हसो॒ धूप॑यः । श्वापयो गृहमेधा᳚श्चेत्ये॒ते । ये॒ चेमे-ऽशि॑मिवि॒द्विषः ॥ पर्जन्या-स्सप्त पृथिवीमभिव॑र्ष॒न्ति ।
वृष्टि॑भिरि॒ति । एतयैव विभक्ति वि॑परी॒ताः । स॒प्तभि॒र्वातै॑ रुदी॒रिताः । अमूं-लोँका-नभिव॑र्ष॒न्ति । तेषा॑मेषा॒ भव॑ति ॥ स॒मा॒न-मे॒तदुद॑कम् ॥ 38 ॥
उ॒च्चैत्य॑व॒ चाह॑भिः । भूमि॑-म्प॒र्जन्या॒ जिन्व॑न्ति ।
दिव-ञ्जिन्वन्-त्यग्न॑य इ॒ति ॥ यदक्ष॑र-म्भू॒तकृ॑तम् ।
विश्वे॑ देवा उ॒पास॑ते । म॒हर्षि॑मस्य गो॒प्तार᳚म् । ज॒मद॑ग्नि॒-मकु॑र्वत ॥ ज॒मद॑ग्नि॒-राप्या॑यते । छन्दो॑भि-श्चतुरुत्त॒रैः । राज्ञ॒-स्सोम॑स्य तृ॒प्तासः॑ ॥ 39 ॥
ब्रह्म॑णा वी॒र्या॑वता । शि॒वा नः॑ प्र॒दिशो॒ दिशः॑ ॥ तच्छं॒योँरा वृ॑णीमहे । गा॒तुं-यँ॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं-यँ॒ज्ञप॑तये । दैवी᳚ स्व॒स्तिर॑स्तु नः ।
स्व॒स्ति-र्मानु॑षेभ्यः । ऊ॒र्ध्व-ञ्जि॑गातु भेष॒जम् ।
शन्नो॑ अस्तु द्वि॒पदे᳚ । शञ्चतु॑ष्पदे ॥
सोमपा(3) असोमपा(3) इति निगद॑व्याख्या॒ताः ॥ 40 ॥
(व्य॒व॒दा॒ता - ह॒न्ति - ग॑र॒गिर - स्त॒पस - उद॑कं - तृप्तास॒ - श्वतु॑ष्पद॒ एक॑-ञ्च) (अ. 9)
अनुवाकं 10
स॒ह॒स्र॒वृदि॑य-म्भू॒मिः । प॒रं-व्योँ॑म स॒हस्र॑वृत् । अ॒श्विना॑ भुज्यू॑ नास॒त्या । वि॒श्वस्य॑ जग॒तस्प॑ती ॥ जाया भूमिः प॑तिर्व्यो॒म । मि॒थुन॑न्ता अ॒तुर्य॑थुः । पुत्रो बृहस्प॑ती रु॒द्रः । स॒रमा॑ इति॑ स्त्रीपु॒मम् ॥ शु॒क्रं-वाँ॑म॒न्यद्य॑ज॒तं-वाँ॑म॒न्यत् । विषु॑रूपे॒ अह॑नी॒ द्यौरि॑व स्थः ॥ 41 ॥
विश्वा॒ हि मा॒या अव॑थ-स्स्वधावन्तौ । भ॒द्रा वा᳚-म्पूषणावि॒ह रा॒तिर॑स्तु ॥ वासा᳚त्यौ चि॒त्रौ जग॑तो नि॒धानौ᳚ । द्यावा॑भूमी च॒रथः॑ स॒ग्ं॒ सखा॑यौ ।
ताव॒श्विना॑ रा॒सभा᳚श्वा॒ हव॑-म्मे । शु॒भ॒स्प॒ती॒ आ॒गतग्ं॑ सू॒र्यया॑ स॒ह ॥ त्युग्रो॑ ह भु॒ज्यु-म॑श्विनोद मे॒घे । र॒यिन्न कश्चि॑-न्ममृ॒वाँ(2) अवा॑हाः । तमू॑हथु-र्नौ॒भिरा᳚त्म॒न्-वती॑भिः ।
अ॒न्त॒रि॒क्ष॒ प्रुड्भि॒र-पो॑दकाभिः ॥ 42 ॥
ति॒स्रः, क्षप॒स्त्रिरहा॑ ऽति॒व्रज॑द्भिः । नास॑त्या भु॒ज्युमू॑हथुः पत॒ङ्गैः । स॒मु॒द्रस्य॒ धन्व॑न्ना॒र्द्रस्य॑ पा॒रे । त्रि॒भी रथै᳚-श्श॒तप॑द्भि॒-ष्षड॑श्वैः ॥ स॒वि॒तारं॒-विँत॑न्वन्तम् । अनु॑बद्ध्नाति शाम्ब॒रः । आपपूर्षं-ब॑रश्चै॒व ।
स॒विता॑ ऽरेप॒सो॑ ऽभवत् ॥ त्यग्ं सुतृप्तं-विँ॑दित्वै॒व । ब॒हुसो॑म गि॒रं-वँ॑शी ॥ 43 ॥
अन्वेति तुग्रो व॑क्रिया॒न्तम् । आयसूयान्-थ्सोम॑तृफ्सु॒षु ॥
स सङ्ग्राम-स्तमो᳚द्यो-ऽत्यो॒तः । वाचो गाः पि॑पाति॒ तत् ।
स तद्गोभि-स्स्तवा᳚ ऽत्येत्य॒न्ये । र॒क्षसा॑ ऽनन्वि॒ताश्च॑ ये ॥ अ॒न्वेति॒ परि॑वृत्त्या॒-ऽस्तः । ए॒वमे॒तौ स्थो॑ अश्विना । ते ए॒ते द्युः॑ पृथि॒व्योः । अह॑रह॒-र्गर्भ॑न्दधाथे ॥ 44 ॥
तयो॑ रे॒तौ व॒थ्सा व॑होरा॒त्रे । पृ॒थि॒व्या अहः॑ । दि॒वो रात्रिः॑ । ता अवि॑सृष्टौ । दम्प॑ती ए॒व भ॑वतः ॥ तयो॑ रे॒तौ व॒थ्सौ । अ॒ग्निश्चा॑-दि॒त्यश्च॑ । रा॒त्रेर्व॒थ्सः । श्वे॒त आ॑दि॒त्यः । अह्नो॒-ऽग्निः ॥ 45 ॥
ता॒म्रो अ॑रु॒णः । ता अवि॑सृष्टौ । दम्प॑ती ए॒व भ॑वतः ॥ तयो॑ रे॒तौ व॒थ्सौ । वृ॒त्रश्च॑ वैद्यु॒तश्च॑ । अ॒ग्नेर्वृ॒त्रः । वै॒द्युत॑ आदि॒त्यस्य॑ ।
ता अवि॑सृष्टौ । दम्प॑ती ए॒व भ॑वतः ॥ तयो॑ रे॒तौ व॒थ्सौ ॥ 46 ॥
उ॒ष्मा च॑ नीहा॒रश्च॑ । वृ॒त्रस्यो॒ष्मा । वै॒द्यु॒तस्य॑ नीहा॒रः । तौ तावे॒व प्रति॑पद्येते ॥ सेयग्ं रात्री॑ ग॒र्भिणी॑ पु॒त्रेण॒ संवँ॑सति ।
तस्या॒ वा ए॒तदु॒ल्बण᳚म् । यद्रात्रौ॑ र॒श्मयः॑ । यथा॒ गोर्ग॒र्भिण्या॑ उ॒ल्बण᳚म् । ए॒वमे॒तस्या॑ उ॒ल्बण᳚म् ॥ प्रजयिष्णुः प्रजया च पशुभि॑श्च भ॒वति ।
य ए॑वं-वेँ॒द । एतमुद्यन्त-मपिय॑न्तञ्चे॒ति । आदित्यः पुण्य॑स्य व॒थ्सः । अथ पवि॑त्राङ्गि॒रसः ॥ 47 ॥
(स्थो - ऽपो॑दकाभि--र् वशी - दधाथे - अ॒ग्नि - स्तयो॑ रे॒तौ व॒थ्सौ - भ॒वति च॒त्वारि॑ च) (अ. 10)
अनुवाकं 11
प॒वित्र॑वन्तः॒ परि॒वाज॒मास॑ते । पि॒तैषा᳚-म्प्र॒त्नो अ॒भिर॑क्षति व्र॒तम् । म॒हस्स॑मु॒द्रं-वँरु॑ण स्ति॒रोद॑धे । धीरा॑ इच्छेकु॒र्धरु॑णेष्वा॒रभ᳚म् ॥
प॒वित्र॑-न्ते॒ वित॑त॒-म्ब्रह्म॑ण॒स्पते᳚ । प्रभु॒र्गात्रा॑णि॒ पर्ये॑षि वि॒श्वतः॑ ।
अत॑प्ततनू॒-र्न तदा॒मो अ॑श्नुते । शृ॒तास॒ इद्वह॑न्-त॒स्त-थ्समा॑शत ॥ ब्र॒ह्मा दे॒वाना᳚-म्पद॒वीः क॑वी॒नामृषि॒र्विप्रा॑णा-म्महि॒षो मृ॒गाणा᳚म् । श्ये॒नो गृध्रा॑णा॒ग्॒ स्वधि॑ति॒-र्वना॑ना॒ग्ं॒ सोमः॑ प॒वित्र॒मत्ये॑ति॒ रेभन्न्॑ ॥ अस॑त-स्स॒द्ये तत॑क्षुः ॥ 48 ॥
ऋष॑य-स्स॒प्तात्रि॑श्च॒ यत् । सर्वे-ऽत्रयो अ॑गस्त्य॒श्च ।
नक्ष॑त्रै॒-श्शङ्कृ॑तो ऽवसन्न् ॥ अथ॑ सवितु॒-श्श्यावाश्व॒स्या ऽवर्ति॑कामस्य ॥ अ॒मी य ऋक्षा॒ निहि॑ता स उ॒च्चा । नक्त॒-न्ददृ॑श्रे॒ कुह॑चि॒द्दिवे॑युः ।
अद॑ब्धानि॒ वरु॑णस्य व्र॒तानि॑ । वि॒चा॒कश॑-च्च॒न्द्रमा॒ नक्ष॑त्रमेति ॥
त-थ्स॑वि॒तु-र्वरे᳚ण्यम् । भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि ॥ 49 ॥
धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया᳚त् ॥ तथ्स॑वि॒तु-र्वृ॑णीमहे ।
व॒य-न्दे॒वस्य॒ भोज॑नम् । श्रेष्ठग्ं॑ सर्व॒धात॑मम् । तुर॒-म्भग॑स्य धीमहि ॥
अपा॑गूहत सविता॒ तृभीन्॑ । सर्वा᳚-न्दि॒वो अन्ध॑सः ।
नक्त॑006छ्;॒तान्य॑भव-न्दृ॒शे । अस्थ्य॒स्थ्ना सम्भ॑विष्यामः ॥ नाम॒ नामै॒व ना॒म मे᳚ ॥ 50 ॥
नपुग्ंस॑क॒-म्पुमा॒ग्॒स्त्र्य॑स्मि । स्थाव॑रो-ऽस्म्यथ॒ जङ्ग॑मः ।
य॒जे-ऽयक्षि॒ यष्टा॒हे च॑ ॥ मया॑ भू॒तान्य॑यक्षत । प॒शवो॑ मम॑ भूता॒नि । अनूबन्ध्यो ऽस्म्य॑हं-विँ॒भुः ॥ स्त्रियः॑ स॒तीः । ता उ॑ मे पु॒ग्ं॒स आ॑हुः ।
पश्य॑दक्ष॒ण्वान्न-विचे॑तद॒न्धः । क॒विर्यः पु॒त्र-स्स इ॒मा चि॑केत ॥ 51 ॥
यस्ता वि॑जा॒ना-थ्स॑वि॒तुः पि॒ता-ऽस॑त् ॥ अ॒न्धो मणिम॑विन्दत् । तम॑नङ्गुलि॒-राव॑यत् । अ॒ग्री॒वः प्रत्य॑मुञ्चत् । तमजि॑ह्व अ॒सश्च॑त ॥
ऊर्ध्वमूल-म॑वाक्छा॒खम् । वृ॒क्षं-याँ॑ वेद॒ सम्प्र॑ति । न स जातु जनः॑ श्रद्द॒द्ध्यात् । मृ॒त्युर्मा॑ मार॒यादि॑तिः ॥ हसितग्ं रुदि॑तङ्गी॒तम् ॥ 52 ॥
वीणा॑ पण व॒लासि॑तम् । मृ॒तञ्जी॒वञ्च॑ यत्कि॒ञ्चित् ।
अ॒ङ्गानि॑ स्नेव॒ विद्धि॑ तत् ॥ अतृ॑ष्य॒ग्ग्॒स्तृष्य॑ ध्यायत् । अ॒स्माज्जा॒ता मे॑ मिथू॒ चरन्न्॑ । पुत्रो निर्-ऋत्या॑ वैदे॒हः । अ॒चेता॑ यश्च॒ चेत॑नः ॥ स॒ त-म्मणिम॑विन्दत् । सो॑-ऽनङ्गुलि॒राव॑यत् ।
सो॒-ऽग्री॒वः प्रत्य॑मुन्चत् ॥ 53 ॥
सो-ऽजि॑ह्वो अ॒सश्च॑त ॥ नैतमृषिं-विँदित्वा नग॑र-म्प्र॒विशेत् । य॑दि प्र॒विशेत् । मि॒थौ चरि॑त्वा प्र॒विशेत् । तथ्सम्भव॑स्य व्र॒तम् ॥ आ॒ तम॑ग्ने र॒थन्ति॑ष्ठ । एका᳚श्वमेक॒ योज॑नम् । एकचक्र॑-मेक॒धुरम् ।
वा॒त ध्रा॑जि ग॒तिं-विँ॑भो ॥ न॒ रि॒ष्यति॑ न व्य॒थते ॥ 54 ॥
ना॒स्याक्षो॑ यातु॒ सज्ज॑ति । यच्छ्वेता᳚-न्रोहि॑ताग्श्चा॒ग्नेः । र॒थे यु॑क्त्वा-ऽधि॒तिष्ठ॑ति ॥ एकया च दशभिश्च॑ स्वभू॒ते । द्वाभ्या मिष्टये विग्ं॑शत्या॒ च । तिसृभिश्च वहसे त्रिग्ं॑शता॒ च ।
नियुद्भि-र्वायविह ता॑ विमु॒ञ्च ॥ 55 ॥
(तत॑क्षु--र् धीमहि - ना॒म मे॑ - चिकेत - गी॒तं - प्रत्य॑मुञ्च-द्- व्य॒थते - +स॒प्त च॑) (अ. 11)
अनुवाकं 12
आत॑नुष्व॒ प्रत॑नुष्व । उ॒द्धमाध॑म॒ सन्ध॑म । आदित्ये चन्द्र॑वर्णा॒नाम् । गर्भ॒ मा धे॑हि॒ यः पुमान्॑ ॥ इ॒त-स्सि॒क्तग्ं सूर्य॑गतम् ।
च॒न्द्रम॑से॒ रस॑ङ्कृधि ।
वाराद-ञ्जन॑या-ग्रे॒-ऽग्निम् । य एको॑ रुद्र॒ उच्य॑ते ॥
अ॒स॒-ङ्ख्या॒ता-स्स॑हस्रा॒णि ।
स्म॒र्यते॑ न च॒ दृश्य॑ते ॥ 56 ॥
ए॒वमे॒तन्नि॑बोधत ॥ आ म॒न्द्रै-रि॑न्द्र॒ हरि॑भिः । या॒ हि म॒यूर॑-रोमभिः । मात्वा केचिन्निये मुरि॑न्न पा॒शिनः । द॒ध॒न्वेव॒ ता इ॑हि ॥ मा म॒न्द्रै-रि॑न्द्र॒ हरि॑भिः । या॒मि म॒यूर॑ रोमभिः । मा मा केचिन्निये मुरि॑न्न पा॒शिनः । नि॒ध॒न्वेव॒ ताँ(2) इ॑मि ॥
अणुभिश्च म॑हद्भि॒श्च ॥ 57 ॥
नि॒घृष्वै॑ रस॒मायु॑तैः । कालैर्-हरित्व॑माप॒न्नैः । इन्द्राया॑हि स॒हस्र॑ युक् ॥ अ॒ग्नि-र्वि॒भ्राष्टि॑ वसनः । वा॒यु-श्श्वेत॑सिकद्रु॒कः । सं॒वँ॒थ्स॒रो वि॑षू॒ वर्णैः᳚ । नित्या॒स्ते ऽनुच॑रास्त॒व ॥
सुब्रह्मण्योग्ं सुब्रह्मण्योग्ं सु॑ब्रह्म॒ण्योम् ।
इन्द्रागच्छ हरिव आगच्छ मे॑धाति॒थेः । मेष वृषणश्व॑स्य मे॒ने ॥ 58 ॥
गौरावस्कन्दिन्न-हल्या॑यै जा॒र । कौशिक-ब्राह्मण गौतम॑ब्रुवा॒ण ॥ अ॒रु॒णाश्वा॑ इ॒हाग॑ताः । वस॑वः पृथिवि॒ क्षितः॑ । अ॒ष्टौ दि॒ग्वास॑सो॒ ऽग्नयः॑ । अग्निश्च जातवेदा᳚श्चेत्ये॒ते ॥ ताम्राश्वा᳚-स्ताम्र॒रथाः । ताम्रवर्णा᳚ स्तथा॒-ऽसिताः । दण्डहस्ताः᳚ खाद॒ग्दतः । इतो रुद्राः᳚ परा॒ङ्गताः ॥ 59 ॥
उक्तग्ग् स्थान-म्प्रमाणञ्च॑ पुर॒ इत ॥ बृह॒स्पति॑श्च सवि॒ता च॑ । वि॒श्वरू॑पै-रि॒हाग॑ताम् । रथे॑नोदक॒वर्त्म॑ना । अ॒फ्सुषा॑ इति॒ तद्द्व॑योः ॥
उक्तो वेषो॑ वासा॒ग्ं॒सि च । कालावयवाना-मितः॑ प्रती॒ज्या । वासात्या॑ इत्य॒श्विनोः । को-ऽन्तरिक्षे शब्दङ्क॑रोती॒ति । वासिष्ठो रौहिणो मीमाग्ं॑सा-ञ्च॒क्रे । तस्यै॒षा भव॑ति ॥
वा॒श्रेव॑ वि॒द्युन्मि॑माति व॒थ्स-न्न मा॒ता सि॑षक्ति । यदे॑षां-वृँ॒ष्टिरस॑र्जि ॥ दिति॑ ॥ ब्रह्म॑ण उ॒दर॑णमसि । ब्रह्म॑ण उदी॒रण॑मसि । ब्रह्म॑ण आ॒स्तर॑णमसि । ब्रह्म॑ण उप॒स्तर॑णमसि ॥ 60 ॥
(दृश्य॑ते॒ - च - मे॒ने - प॑रा॒-ङ्गता - श्च॒क्रे षट् च॑) (अ. 12)
अनुवाकं 13
अ॒ष्टयो॑नी-म॒ष्टपु॑त्राम् । अ॒ष्टप॑त्नी-मि॒मा-म्मही᳚म् । अ॒हं-वेँद॒ न मे॑ मृत्युः ।
न चामृ॑त्युर॒घाह॑रत् ॥ अ॒ष्टयो᳚न्य॒ष्ट पु॑त्रम् । अ॒ष्टप॑दि॒द-म॒न्तरि॑क्षम् । अ॒हं-वेँद॒ न मे॑ मृत्युः । न चामृ॑त्युर॒घाह॑रत् । अ॒ष्टयो॑नी-म॒ष्टपु॑त्राम् । अ॒ष्टप॑त्नी-म॒मून्दिव᳚म् ॥ 61 ॥
अ॒हं-वेँद॒ न मे॑ मृत्युः ।
न चामृ॑त्युर॒घाह॑रत् ॥ सु॒त्रामा॑ण-म्पृथि॒वी-न्द्याम॑ने॒हसग्ं॑ सु॒शर्मा॑ण॒ मदि॑तिग्ं सु॒प्रणी॑तिम् । दैवी॒-न्नावग्ग्॑ स्वरि॒त्रामना॑गस॒मस्र॑वन्ती॒मा रु॑हेमा स्व॒स्तये᳚ ॥ म॒हीमू॒षुम॒हीमू॒ षु मा॒तरग्ं॑ सुव्र॒ताना॑मृ॒तस्य॒ पत्नी॒मव॑से हुवेम । तु॒वि॒क्ष॒त्राम॒जर॑न्तीमुरू॒चीग्ं सु॒शर्मा॑ण॒मदि॑तिग्ं सु॒प्रणी॑तिम् ॥ अदि॑ति॒र्द्यौ-रदि॑ति-र॒न्तरि॑क्षम् ।
अदि॑ति र्मा॒ता स पि॒ता स पु॒त्रः । विश्वे॑ दे॒वा अदि॑तिः॒ पञ्च॒ जनाः᳚ । अदि॑ति-र्जा॒त-मदि॑ति॒-र्जनि॑त्वम् ॥ अ॒ष्टौ पु॒त्रासो॒ अदि॑तेः । ये जा॒ता स्त॒न्वः॑ परि॑ । दे॒वाँ (2) उप॑प्रै-थ्स॒प्तभिः॑ ॥ 62 ॥
प॒रा॒ मा॒र्ता॒ण्डमास्य॑त् ॥ स॒प्तभिः॑ पु॒त्रै-रदि॑तिः । उप॒ प्रै-त्पू॒र्व्यं॑-युँग᳚म् । प्र॒जायै॑ मृ॒त्यवे त॑त् । प॒रा॒ मा॒र्ता॒ण्ड-माभ॑र॒दिति॑ ॥ ताननुक्र॑मिष्या॒मः ॥ मि॒त्रश्च॒ वरु॑णश्च । धा॒ता चा᳚र्य॒मा च॑ । अग्ंश॑श्च॒ भग॑श्च । इन्द्रश्च विवस्वाग्॑श्चेत्ये॒ते ॥ हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भ-स्सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् । स दा॑धार पृथि॒वी-न्द्या मु॒तेमा-ङ्कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम ॥ ह॒ग्ं॒स-श्शु॑चि॒ष-द्वसु॑रन्तरिक्ष॒-सद्धोता॑ वेदि॒षदति॑थि र्दुरोण॒सत् । नृ॒ष-द्व॑र॒सदृ॑त॒स-द्व्यो॑म॒सद॒ब्जा गो॒जा ऋ॑त॒जा अ॑द्रि॒जा ऋ॒तं-बृ॒हत् ॥
ब्रह्म॑ जज्ञा॒न-म्प्र॑थ॒म-म्पु॒रस्ता॒द्वि सी॑म॒त-स्सु॒रुचो॑ वे॒न आ॑वः । स बु॒ध्निया॑ उप॒मा अ॑स्य वि॒ष्ठा-स्स॒तश्च॒ योनि॒मस॑तश्च॒ विवः॑ ॥ तदित्प॒द-न्न विचि॑केत वि॒द्वान् । यन्मृ॒तः पुन॑र॒प्येति॑ जी॒वान् । त्रि॒वृद्य-द्भुव॑नस्य रथ॒वृत् । जी॒वो गर्भो॒ न मृ॒त-स्स जी॑वात् ॥ मिति॑ ॥
ग॒र्भः प्रा॑जाप॒त्यः । अथ॒ पुरु॑ष-स्स॒प्तपुरु॑षः ॥ 63 ॥
(अ॒मू-न्दिवग्ं॑ - स॒प्तभि॑ - रे॒ते च॒त्वारि॑ च) (अ. 13)
अनुवाकं 14
[ य॒था॒स्था॒न-ङ्ग॑र्भि॒ण्यः॑ ]
यो-ऽसौ॑ त॒पन्नु॒देति॑ । स सर्वे॑षा-म्भू॒ताना᳚-म्प्रा॒णाना॒दायो॒देति॑ । मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् । मा मम॑ प्रा॒णाना॒दायोद॑गाः ॥
अ॒सौ यो᳚ ऽस्त॒मेति॑ । स सर्वे॑षा-म्भू॒ताना᳚-म्प्रा॒णाना॒दाया॒स्तमेति॑ । मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् । मा मम॑ प्रा॒णाना॒दाया स्त॑ङ्गाः ॥
अ॒सौ य आ॒पूर्य॑ति । स सर्वे॑षा-म्भू॒ताना᳚-म्प्रा॒णै रा॒पूर्य॑ति ॥ 64 ॥
मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् । मा मम॑ प्रा॒णै-रा॒पूरि॑ष्ठाः ॥ अ॒सौ यो॑-ऽप॒क्षीय॑ति । स सर्वे॑षा-म्भू॒ताना᳚-म्प्रा॒णै-रप॑क्षीयति । मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् । मा मम॑ प्रा॒णै-रप॑क्षेष्ठाः ॥ अ॒मूनि॒ नक्ष॑त्राणि । सर्वे॑षा-म्भू॒ताना᳚-म्प्रा॒णैरप॑ प्रसर्पन्ति॒ चोथ्स॑र्पन्ति च ।
मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् ।
मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृपत॒ मोथ्सृ॑पत ॥ 65 ॥
इ॒मे मासा᳚-श्चार्धमा॒साश्च॑ ।
सर्वे॑षा-म्भू॒ताना᳚-म्प्रा॒णैरप॑ प्रसर्पन्ति॒ चोथ्स॑र्पन्ति च । मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् ।
मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृपत॒ मोथ्सृ॑पत । इ॒म ऋ॒तवः॑ । सर्वे॑षा-म्भू॒ताना᳚-म्प्रा॒णैरप॑ प्रसर्पन्ति॒ चोथ्स॑र्पन्ति च ।
मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् ।
मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृपत॒ मोथ्सृ॑पत ॥ अ॒यग्ं सं॑वँथ्स॒रः ।
सर्वे॑षा-म्भू॒ताना᳚-म्प्रा॒णैरप॑ प्रसर्पति॒ चोथ्स॑र्पति च ॥ 66 ॥
मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् । मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृप॒ मोथ्सृ॑प ॥
इ॒दमहः॑ । सर्वे॑षा-म्भू॒ताना᳚-म्प्रा॒णै-रप॑ प्रसर्पति॒ चोथ्स॑र्पति च ।
मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् । मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृप॒ मोथ्सृ॑प ।
इ॒यग्ं रात्रिः॑ । सर्वे॑षा-म्भू॒ताना᳚-म्प्रा॒णै-रप॑ प्रसर्पति॒ चोथ्स॑र्पति च ।
मा मे᳚ प्र॒जाया॒ मा प॑शू॒नाम् । मा मम॑ प्रा॒णैरप॑ प्रसृप॒ मोथ्सृ॑प ॥
औ-म्भूर्भुव॒स्स्वः॑ ॥ एतद्वो मिथुन-म्मा नो मिथु॑नग्ं री॒ढ्वम् ॥ 67 ॥
(प्रा॒णैरा॒पूर्य॑ति॒-मोथ्सृ॑पत॒-चोथ्स॑र्पति च॒ - मोथ्सृ॑प॒ द्वे च॑) (अ. 14)
(योसौ॒ षोड॑शा॒मूनि॒ द्वाद॑शा॒य-ञ्चतु॑र्दश)
(उ॒देत्य॑स्त॒मेत्या॒पूर्य॑त्यप॒क्षीय॑त्य॒मूनि॒ नक्ष॑त्राणी॒ मे मासा॑ इ॒म ऋ॒तवो॒-ऽयग्ं सं॑वँथ्स॒र इ॒दमह॑रि॒यग्ं रात्रि॒र्दश॑)
अनुवाकं 15
अथादित्यस्याष्ट पु॑रुष॒स्य ॥
वसूना मादित्यानाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ॥
रुद्राणा-मादित्यानाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ॥
आदित्याना-मादित्यानाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ॥ सताग्ं॑सत्या॒नाम् । आदित्यानाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ॥ अभिधून्वता॑-मभि॒घ्नताम् । वातव॑ता-म्म॒रुताम् । आदित्यानाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ॥
ऋभूणा-मादित्यानाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ॥
विश्वेषा᳚-न्देवा॒नाम् । आदित्यानाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ॥ संवँथ्सर॑स्य स॒वितुः । आदित्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ॥ औ-म्भूर्भुव॒स्स्वः॑ ।
रश्मयो वो मिथुन-म्मा नो मिथु॑नग्ं री॒ढ्वम् ॥ 68 ॥
(ऋभूणामादित्यानाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि षट्च॑) (अ. 15)
अनुवाकं 16
आरोगस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । भ्राजस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । पटरस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । पतङ्गस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
स्वर्णरस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
ज्योतिषीमतस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
विभासस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
कश्यपस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि । औ-म्भूर्भुव॒स्स्वः॑ । आपो वो मिथुन-म्मा नो मिथु॑नग्ं री॒ढ्वम् ॥ 69 ॥
(आरोगस्य दश॑) (अ. 16)
अनुवाकं 17
अथ वायो-रेकादश-पुरुषस्यैकादश॑-स्त्रीक॒स्य ॥
प्रभ्राजमानानाग्ं रुद्राणाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
व्यवदातानाग्ं रुद्राणाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
वासुकिवैद्युतानाग्ं रुद्राणाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
रजतानाग्ं रुद्राणाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
परुषाणाग्ं रुद्राणाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
श्यामानाग्ं रुद्राणाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
कपिलानाग्ं रुद्राणाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
अतिलोहितानाग्ं रुद्राणाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
ऊर्ध्वानाग्ं रुद्राणाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ॥ 70 ॥
अवपतन्तानाग्ं रुद्राणाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
वैद्युतानाग्ं रुद्राणाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
प्रभ्राजमानीनाग्ं रुद्राणीनाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
व्यवदातीनाग्ं रुद्राणीनाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
वासुकिवैद्युतीनाग्ं रुद्राणीनाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
रजतानाग्ं रुद्राणीनाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
परुषाणाग्ं रुद्राणीनाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
श्यामानाग्ं रुद्राणीनाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
कपिलानाग्ं रुद्राणीनाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
अतिलोहितीनाग्ं रुद्राणीनाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
ऊर्ध्वानाग्ं रुद्राणीनाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
अवपतन्तीनाग्ं रुद्राणीनाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
वैद्युतीनाग्ं रुद्राणीनाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
औ-म्भूर्भुव॒स्स्वः॑ ।
रूपाणि वो मिथुन-म्मा नो मिथु॑नग्ं री॒ढ्वम् ॥ 71 ॥
(ऊर्ध्वानाग्ं रुद्राणाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒ - न्यतिलोहितीनाग्ं रुद्राणीनाग् स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि पञ्च॑ च) (अ. 17)
अनुवाकं 18
अथाग्ने॑रष्ट पु॑रुष॒स्य ॥ अग्नेः पूर्व-दिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
जातवेदस उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
सहोजसो दक्षिण-दिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
अजिराप्रभव उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
वैश्वानरस्यापरदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
नर्यापस उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
पङ्क्तिराधस उदग्दिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
विसर्पिण उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेज॑सा भा॒नि ।
औ-म्भूर्भुव॒स्स्वः॑( ) । दिशो वो मिथुन-म्मा नो मिथु॑नग्ं री॒ढ्वम् ॥ 72 ॥
(स्व॑रेक॑-ञ्च) (अ. 18)
(एत-द्रश्मय आपो रूपाणि दिशः पञ्च॑)
अनुवाकं 19
दक्षिणपूर्व-स्यान्दिशि विस॑र्पी न॒रकः । तस्मान्नः प॑रिपा॒हि ॥
दक्षिणा-परस्या-न्दिश्य विस॑र्पी न॒रकः ।
तस्मान्नः प॑रिपा॒हि ॥
उत्तर-पूर्वस्या-न्दिशि विषा॑दी न॒रकः ।
तस्मान्नः प॑रिपा॒हि ॥
उत्तरा-परस्या-न्दिश्य विषा॑दी न॒रकः ।
तस्मान्नः प॑रिपा॒हि ॥
आयस्मिन्᳚ थ्स॒प्तवा॑स॒वा स्तिष्ठ॑न्ति स्वा॒रुहो॑ यथा । ऋषि॑र्ह दीर्घ॒श्रुत्त॑म॒ इन्द्र॑स्य घ॒र्मो अति॑थिः ॥ इ॒न्द्रि॒याणि॑ शतक्रतो॒ या ते॒ जने॑षु प॒ञ्चसु॑ । इन्द्र॒ तानि॑ त॒ आ वृ॑णे ॥ वित्ये॒ते ॥ 73 ॥
(दक्षिणपूर्वस्या-न्नव॑) (अ. 19)
अनुवाकं 20
इ॒न्द्र॒ घो॒षा वो॒ वसु॑भिः पु॒रस्ता॒-दुप॑दधताम् ।
मनो॑जवसो वः पि॒तृभि॑-र्दक्षिण॒त उप॑दधताम् ।
प्रचे॑ता वो रु॒द्रैः प॒श्चा-दुप॑दधताम् ।
वि॒श्वक॑र्मा व आदि॒त्यै-रु॑त्तर॒त उप॑दधताम् ।
त्वष्टा॑ वो रू॒पै-रु॒परि॑ष्टा॒-दुप॑दधताम् । सञ्ज्ञानं-वः ँप॑श्चादि॒ति ॥ आ॒दि॒त्य-स्सर्वो॒-ऽग्निः पृ॑थि॒व्याम् । वा॒युर॒न्तरि॑क्षे । सूर्यो॑ दि॒वि ।
च॒न्द्रमा॑ दि॒क्षु । नक्ष॑त्राणि॒ स्वलो॒के ॥ ए॒वा ह्ये॑व । ए॒वा ह्य॑ग्ने । ए॒वा हि वा॑यो । ए॒वा ही᳚न्द्र । ए॒वा हि पू॑षन्न् । ए॒वा हि दे॑वाः ॥ 74 ॥
दि॒क्षु स॒प्त च॑) (अ. 20)
अनुवाकं 21
आप॑मापाम॒प-स्सर्वाः᳚ । अ॒स्मा-द॒स्मादि॒तो-ऽमुतः॑ ।
अ॒ग्निर्वा॒युश्च॒ सूर्य॑श्च । स॒ह स॑ञ्चस्क॒रर्धि॑या ॥
वा॒य्वश्वा॑ रश्मि॒ पत॑यः । मरी᳚च्यात्मानो॒ अद्रु॑हः ।
दे॒वी र्भु॑वन॒ सूव॑रीः । पु॒त्र॒व॒त्त्वाय॑ मे सुत ॥
महानाम्नी-र्म॑हामा॒नाः । म॒ह॒सो म॑हस॒स्स्वः॑ ॥ 75 ॥
दे॒वीः प॑र्जन्य॒ सूव॑रीः । पु॒त्र॒व॒त्त्वाय॑ मे सुत ॥
अ॒पाश्न्यु॑ष्णि-म॒पा रक्षः॑ । अ॒पाश्न्यु॑ष्णि-म॒पा रघ᳚म् । अपा᳚घ्रा॒मप॑ चा॒वर्ति᳚म् । अप॑ दे॒वीरि॒तो हि॑त ॥
वज्र॑-न्दे॒वीरजी॑ताग्श्च । भुव॑न-न्देव॒ सूव॑रीः । आ॒दि॒त्यानदि॑ति-न्दे॒वीम् । योनि॑नोर्ध्व-मु॒दीष॑त ॥ 76 ॥
भ॒द्र-ङ्कर्णे॑भि-श्शृणु॒याम॑ देवाः ।
भ॒द्र-म्प॑श्येमा॒क्षभि॒-र्यज॑त्राः ।
स्थि॒रैरङ्गै᳚ स्तुष्टु॒वाग्ं स॑स्त॒नूभिः॑ ।
व्यशे॑म दे॒वहि॑तं॒-यँदायुः॑ ॥
स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः । स्व॒स्ति नः॑ पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः । स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः । स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑-र्दधातु ॥ के॒तवो॒ अरु॑णासश्च । ऋ॒ष॒यो वात॑रश॒नाः( ) । प्र॒ति॒ष्ठाग्ं श॒तधा॑ हि । स॒माहि॑तासो सहस्र॒धाय॑सम् ॥ शि॒वा न॒-श्शन्त॑मा भवन्तु । दि॒व्या आप॒ ओष॑धयः ॥ सु॒मृ॒डी॒का सर॑स्वति । माते॒ व्यो॑म स॒न्दृशि॑ ॥ 77 ॥
(स्व॑ - रु॒दीष॑त॒ - वात॑रश॒ना-ष्षट्च॑) (अ. 21)
अनुवाकं 22
यो॑-ऽपा-म्पुष्पं॒-वेँद॑ । पुष्प॑वा-न्प्र॒जावा᳚-न्पशु॒मा-न्भ॑वति । च॒न्द्रमा॒ वा अ॒पा-म्पुष्प᳚म् । पुष्प॑वा-न्प्र॒जावा᳚-न्पशु॒मा-न्भ॑वति ।
य ए॒वं-वेँद॑ ॥ यो॑-ऽपामा॒यत॑नं॒-वेँद॑ । आ॒यत॑नवा-न्भवति । अ॒ग्निर्वा अ॒पामा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवा-न्भवति । यो᳚-ऽग्नेरा॒यत॑नं॒-वेँद॑ ॥ 78 ॥
आ॒यत॑नवा-न्भवति । आपो॒ वा अ॒ग्नेरा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवा-न्भवति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ यो॑-ऽपामा॒यत॑नं॒-वेँद॑ । आ॒यत॑नवा-न्भवति ।
वा॒युर्वा अ॒पामा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवा-न्भवति ।
यो वा॒योरा॒यत॑नं॒-वेँद॑ । आ॒यत॑नवा-न्भवति ॥ 79 ॥
आपो॒ वै वा॒योरा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवा-न्भवति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ यो॑-ऽपामा॒यत॑नं॒-वेँद॑ । आ॒यत॑नवा-न्भवति । अ॒सौ वै तप॑न्न॒पा-मा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवा-न्भवति । यो॑-ऽमुष्य॒-तप॑त आ॒यत॑नं॒-वेँद॑ । आ॒यत॑नवा-न्भवति । आपो॒वा अ॒मुष्य॒-तप॑त आ॒यत॑नम् ॥ 80 ॥
आ॒यत॑नवा-न्भवति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ यो॑-ऽपामा॒यत॑नं॒-वेँद॑ । आ॒यत॑नवा-न्भवति । च॒न्द्रमा॒ वा अ॒पामा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवा-न्भवति ।
यश्च॒न्द्रम॑स आ॒यत॑नं॒-वेँद॑ । आ॒यत॑नवा-न्भवति । आपो॒ वै च॒न्द्रम॑स आ॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवा-न्भवति ॥ 81 ॥
य ए॒वं-वेँद॑ ॥ यो॑-ऽपामा॒यत॑नं॒-वेँद॑ । आ॒यत॑नवा-न्भवति । नक्ष॑त्राणि॒ वा अ॒पामा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवा-न्भवति । यो नक्ष॑त्राणा-मा॒यत॑नं॒-वेँद॑ । आ॒यत॑नवा-न्भवति । आपो॒ वै नक्ष॑त्राणा-मा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवा-न्भवति ।
य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 82 ॥
यो॑-ऽपामा॒यत॑नं॒-वेँद॑ । आ॒यत॑नवा-न्भवति । प॒र्जन्यो॒ वा अ॒पामा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवा-न्भवति ।
यः प॒र्जन्य॑-स्या॒यत॑नं॒-वेँद॑ ।
आ॒यत॑नवा-न्भवति । आपो॒ वै प॒र्जन्य॑-स्या॒यत॑नम् ।
आ॒यत॑नवा-न्भवति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ यो॑-ऽपामा॒यत॑नं॒-वेँद॑ ॥ 83 ॥
आ॒यत॑नवा-न्भवति । सं॒वँ॒थ्स॒रो वा अ॒पामा॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवा-न्भवति । य-स्सं॑वँथ्स॒र-स्या॒यत॑नं॒-वेँद॑ ।
आ॒यत॑नवा-न्भवति । आपो॒ वै सं॑वँथ्स॒र-स्या॒यत॑नम् । आ॒यत॑नवा-न्भवति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥
यो᳚-ऽफ्सु नाव॒-म्प्रति॑ष्ठितां॒-वेँद॑ । प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति ॥ 84 ॥
इ॒मे वै लो॒का अ॒फ्सु प्रति॑ष्ठिताः । तदे॒षा-ऽभ्यनू᳚क्ता ॥
अ॒पाग्ं रस॒मुद॑यग्ंसन्न् । सूर्ये॑ शु॒क्रग्ं स॒माभृ॑तम् । अ॒पाग्ं रस॑स्य॒ यो रसः॑ । तं-वोँ॑ गृह्णा-म्युत्त॒ममिति॑ ॥ इ॒मे वै लो॒का अ॒पाग्ं रसः॑ । ते॑-ऽमुष्मि॑-न्नादि॒त्ये स॒माभ॑ताः ॥
जा॒नु॒द॒घ्नी-मु॑त्तर-वे॒दीङ्खा॒त्वा । अ॒पा-म्पू॑रयि॒त्वा गु॑ल्फद॒घ्नम् ॥ 85 ॥
पुष्करपर्णैः पुष्करदण्डैः पुष्करैश्च॑ सग्ग्स्ती॒र्य । तस्मि॑न् विहा॒यसे । अ॒ग्नि-म्प्र॒णीयो॑प-समा॒धाय॑ ॥ ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति ।
कस्मा᳚-त्प्रणी॒ते-ऽय-म॒ग्निश्ची॒यते᳚ । साः प्र॑णी॒ते-ऽयम॒फ्सु ह्यय॑ञ्ची॒यते᳚ ।
अ॒सौ भुव॑ने॒-ऽप्य-ना॑हिताग्नि-रे॒ताः ।
तम॒भित॑ ए॒ता अ॒भीष्ट॑का॒ उप॑दधाति ॥
अ॒ग्नि॒हो॒त्रे द॑र्शपूर्ण-मा॒सयोः᳚ ।
प॒शु॒ब॒न्धे चा॑तुर्मा॒स्येषु॑ ॥ 86 ॥
अथो॑ आहुः । सर्वे॑षु यज्ञक्र॒तुष्विति॑ ॥
ए॒तद्ध॑ स्म॒ वा आ॑हु-श्शण्डि॒लाः । कम॒ग्निञ्चि॑नुते ॥ स॒त्रि॒य-म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः ।
सं॒वँ॒थ्स॒र-म्प्र॒त्यक्षे॑ण ॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते । सा॒वि॒त्र-म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः । अ॒मुमा॑दि॒त्य-म्प्र॒त्यक्षे॑ण ॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते ॥ 87 ॥
ना॒चि॒के॒त-म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः । प्रा॒णा-न्प्र॒त्यक्षे॑ण ॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते । चा॒तु॒र्॒हो॒त्रि॒य-म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः । ब्रह्म॑ प्र॒त्यक्षे॑ण ॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते ।
वै॒श्व॒सृ॒ज-म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः । शरी॑र-म्प्र॒त्यक्षे॑ण ॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते ।
उ॒पा॒नु॒वा॒क्य॑मा॒शु-म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः ॥ 88 ॥
इ॒मान् ँलो॒का-न्प्र॒त्यक्षे॑ण ॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते ।
इ॒ममा॑रुण-केतुक-म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒न इति॑ । य ए॒वासौ ।
इ॒तश्चा॒-मुत॑श्चा-व्यतीपा॒ती । तमिति॑ ॥ यो᳚-ऽग्नेर्मि॑थू॒या वेद॑ । मि॒थु॒न॒वा-न्भ॑वति । आपो॒ वा अ॒ग्नेर्मि॑थू॒याः ।
मि॒थु॒न॒वा-न्भ॑वति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 89 ॥
(वेद॑ - भव - त्या॒यत॑नं - भवति॒ - वेद॒ - वेद॑ - तिष्ठति - गुल्फद॒घ्नं - चा॑तुर्मा॒स्ये - ष्व॒मुमा॑दि॒त्य-म्प्र॒त्यक्षे॑ण॒ कम॒ग्नि-ञ्चि॑नुत - उपानुवा॒क्य॑मा॒शुम॒ग्नि-ञ्चि॑न्वा॒नो - मि॑थू॒या मि॑थुन॒वा-न्भ॑व॒त्येक॑-ञ्च) (अ. 22)
(पुष्प॑म॒ग्निर्वा॒युर॒सौ वै तप॑ञ्च॒न्द्रमा॒ नक्ष॑त्राणि प॒र्जन्यः॑ संवँथ्स॒रो यो᳚-ऽफ्सु नाव॑मे॒तद्ध॑ स्म॒ वै स॑त्रि॒यग्ं सं॑वँथ्स॒रग्ं सा॑वि॒त्रम॒मु-न्ना॑चिके॒त-म्प्रा॒णाग्श्चा॑तुर्होत्रि॒य-म्ब्रह्म॑ वैश्वसृ॒जग्ं शरी॑रमुपानुवा॒क्य॑मा॒शुमि॒मान् ँलो॒कानि॒ममा॑रुणकेतुकं॒-यँ ए॒वासौ)
अनुवाकं 23
आपो॒ वा इ॒दमा॑सन्-थ्सलि॒लमे॒व ।
स प्र॒जाप॑ति॒रेकः॑ पुष्करप॒र्णे सम॑भवत् ।
तस्यान्त॒-र्मन॑सि काम॒-स्सम॑वर्तत । इ॒दग्ं सृ॑जेय॒मिति॑ । तस्मा॒द्य-त्पुरु॑षो॒ मन॑सा-ऽभि॒गच्छ॑ति । तद्वा॒चा व॑दति ।
तत्कर्म॑णा करोति । तदे॒षा ऽभ्यनू᳚क्ता ॥ काम॒स्तदग्रे॒ सम॑वर्त॒ताधि॑ । मन॑सो॒ रेतः॑ प्रथ॒मं-यँदासी᳚त् ॥ 90 ॥
स॒तो बन्धु॒मस॑ति॒ निर॑विन्दन्न् । हृ॒दि प्र॒तीष्या॑ क॒वयो॑ मनी॒षेति॑ ॥ उपै॑न॒न्तदुप॑नमति । य-त्का॑मो॒ भव॑ति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ स तपो॑-ऽतप्यत ।
स तप॑स्त॒प्त्वा । शरी॑रमधूनुत । तस्य॒ य-न्मा॒ग्ं॒समासी᳚त् । ततो॑-ऽरु॒णाः के॒तवो॒ वात॑रश॒ना ऋष॑य॒ उद॑तिष्ठन्न् ॥ 91 ॥
ये नखाः᳚ । ते वै॑खान॒साः । ये वालाः᳚ । ते वा॑लखि॒ल्याः । यो रसः॑ । सो॑-ऽपाम् ॥ अ॒न्त॒र॒तः कू॒र्म-म्भू॒तग्ं सर्प॑न्तम् । तम॑ब्रवीत् । मम॒ वै त्वं-मा॒ग्ं॒सा । सम॑भूत् ॥ 92 ॥
नेत्य॑ब्रवीत् । पूर्व॑मे॒वाह-मि॒हास॒मिति॑ । तत्पुरु॑षस्य पुरुष॒त्वम् । स स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः । स॒ह॒स्रा॒क्ष-स्स॒हस्र॑पात् । भू॒त्वोद॑तिष्ठत् । तम॑ब्रवीत् । त्वं-वैँ पूर्वग्ं॑ सम॑भूः ।
त्वमि॒द-म्पूर्वः॑ कुरु॒ष्वेति॑ ॥ स इ॒त आ॒दायापः॑ ॥ 93 ॥
अ॒ञ्ज॒लिना॑ पु॒रस्ता॑-दु॒पाद॑धात् । ए॒वा ह्ये॒वेति॑ ।
तत॑ आदि॒त्य उद॑तिष्ठत् । सा प्राची॒ दिक् ॥
अथा॑रु॒णः के॒तु-र्द॑क्षिण॒त उ॒पाद॑धात् । ए॒वा ह्यग्न॒ इति॑ । ततो॒ वा अ॒ग्निरुद॑तिष्ठत् । सा द॑क्षि॒णा दिक् । अथा॑रु॒णः के॒तुः प॒श्चादु॒पाद॑धात् ।
ए॒वा हि वायो॒ इति॑ ॥ 94 ॥
ततो॑ वा॒युरुद॑तिष्ठत् । सा प्र॒तीची॒ दिक् ।
अथा॑रु॒णः के॒तु-रु॑त्तर॒त उ॒पाद॑धात् । ए॒वा हीन्द्रेति॑ ।
ततो॒ वा इन्द्र॒ उद॑तिष्ठत् । सोदी॑ची॒ दिक् ।
अथा॑रु॒णः के॒तु-र्मद्ध्य॑ उ॒पाद॑धात् । ए॒वा हि पूष॒न्निति॑ । ततो॒ वै पू॒षोद॑तिष्ठत् । सेयन्दिक् ॥ 95 ॥
अथा॑रु॒णः के॒तुरु॒परि॑ष्टा-दु॒पाद॑धात् । ए॒वा हि देवा॒ इति॑ । ततो॑ देव मनु॒ष्याः पि॒तरः॑ । ग॒न्ध॒र्वा॒-फ्स॒रस॒ श्चोद॑-तिष्ठन्न् ।
सोर्ध्वा दिक् ॥ या वि॒प्रुषो॑ वि॒परा॑पतन्न् ।
ताभ्यो-ऽसु॑रा॒ रक्षाग्ं॑सि पिशा॒चाश्चो-द॑तिष्ठन्न् । तस्मा॒त्ते परा॑भवन्न् । वि॒प्रुड्भ्यो॒ हि ते सम॑भवन्न् ॥ तदे॒षा-ऽभ्यनू᳚क्ता ॥ 96 ॥
आपो॑ ह॒ य-द्बृ॑ह॒ती-र्गर्भ॒मायन्न्॑ । दक्ष॒-न्दधा॑ना ज॒नय॑न्ती-स्स्वय॒म्भुम् । तत॑ इ॒मे-ऽद्ध्य-सृ॑ज्यन्त॒ सर्गाः᳚ । अद्भ्यो॒ वा इ॒दग्ं सम॑भूत् ।
तस्मा॑दि॒दग्ं सर्व॒-म्ब्रह्म॑ स्वय॒भ्विन्ति॑ ॥
तस्मा॑दि॒दग्ं सर्व॒ग्ं॒ शिथि॑ल-मि॒वा ध्रुव॑-मिवाभवत् ॥ प्र॒जाप॑ति॒-र्वाव तत् । आ॒त्मना॒-ऽऽत्मानं॑-विँ॒धाय॑ ।
तदे॒वानु॒ प्रावि॑शत् ॥ तदे॒षा-ऽभ्यनू᳚क्ता ॥ 97 ॥
वि॒धाय॑ लो॒कान्. वि॒धाय॑ भू॒तानि॑ । वि॒धाय॒ सर्वाः᳚ प्र॒दिशो॒ दिश॑श्च । प्र॒जाप॑तिः प्रथम॒जा ऋ॒तस्य॑ । आ॒त्मना॒-ऽऽत्मा-न॑म॒भि-संविँ॑वे॒शेति॑ ॥
सर्व॑मे॒वेदमा॒प्त्वा । सर्व॑-मव॒रुद्ध्य॑ । तदे॒वानु॒ प्रवि॑शति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 98 ॥
(आसी॑ - दतिष्ठन् - नभू॒ - दपो॒ - वायो॒ इति - सेय-न्दिग॒ - भ्यनू᳚क्ता॒ - ऽभ्यनू᳚क्ता॒ -+-ऽष्टौ च॑) (अ. 23)
अनुवाकं 24
चतु॑ष्टय्य॒ आपो॑ गृह्णाति । च॒त्वारि॒ वा अ॒पाग्ं रू॒पाणि॑ । मेघो॑ वि॒द्युत् । स्त॒न॒यि॒त्नु-र्वृ॒ष्टिः । तान्ये॒वा व॑रुन्धे ॥ आ॒तप॑ति॒ वर्ष्या॑ गृह्णाति ।
ताः पु॒रस्ता॒-दुप॑दधाति । ए॒ता वै ब्र॑ह्मवर्च॒स्या आपः॑ । मु॒ख॒त ए॒व ब्र॑ह्मवर्च॒स-मव॑रुन्धे ।
तस्मा᳚-न्मुख॒तो ब्र॑ह्मवर्च॒सित॑रः ॥ 99 ॥
कूप्या॑ गृह्णाति । ता द॑क्षिण॒त उप॑दधाति । ए॒ता वै ते॑ज॒स्विनी॒रापः॑ । तेज॑ ए॒वास्य॑ दक्षिण॒तो द॑धाति । तस्मा॒-द्दक्षि॒णोर्ध॑ ऽस्तेज॒स्वित॑रः ॥
स्था॒व॒रा गृ॑ह्णाति । ताः प॒श्चादुप॑दधाति । प्रति॑ष्ठिता॒ वै स्था॑व॒राः ।
प॒श्चादे॒व प्रति॑तिष्ठति ॥ वह॑न्ती-र्गृह्णाति ॥ 100 ॥
ता उ॑त्तर॒त उप॑दधाति । ओज॑सा॒ वा ए॒ता वह॑न्तीरि॒वो-द्ग॑तीरि॒व आकूज॑तीरि॒व धाव॑न्तीः । ओज॑ ए॒वास्यो᳚त्तर॒तो द॑धाति । तस्मा॒दुत्त॒रो-ऽद्ध॑ ओज॒स्वित॑रः ॥ स॒भां॒र्या गृ॑ह्णाति ।
ता मद्ध्य॒ उप॑दधाति । इ॒यं-वैँ स॑भां॒र्याः । अ॒स्यामे॒व प्रति॑तिष्ठति ॥ प॒ल्व॒ल्या गृ॑ह्णाति । ता उ॒परि॑ष्टा-दु॒पाद॑धाति ॥ 101 ॥
अ॒सौ वै प॑ल्व॒ल्याः । अ॒मुष्या॑मे॒व प्रति॑तिष्ठति ॥ दि॒क्षूप॑दधाति । दि॒क्षु वा आपः॑ । अन्नं॒-वाँ आपः॑ । अ॒द्भ्यो वा अन्न॑ञ्जायते । यदे॒वाद्भ्यो-ऽन्न॒-ञ्जाय॑ते । तदव॑रुन्धे ॥ तं-वाँ ए॒तम॑रु॒णाः के॒तवो॒ वात॑रश॒ना ऋष॑यो-ऽचिन्वन्न् । तस्मा॑-दारुण के॒तुकः॑ ॥ तदे॒षा-ऽभ्यनू᳚क्ता ॥ के॒तवो॒ अरु॑णासश्च । ऋ॒ष॒यो वात॑रश॒नाः ।
प्र॒ति॒ष्ठाग्ं श॒तधा॑ हि । स॒माहि॑तासो सहस्र॒धाय॑स॒मिति॑ ॥ श॒तश॑श्चै॒व ऽस॒हस्र॑शश्च॒ प्रति॑तिष्ठति । य ए॒तम॒ग्निञ्चि॑नु॒ते ।
य उ॑चैनमे॒वं-वेँद॑ ॥ 102 ॥
(ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सित॑रो॒ - वह॑न्ती-र्गृह्णाति॒ - ता उ॒परि॑ष्टादु॒पाद॑धा - त्यारुणके॒तुको॒-ऽष्टौ च॑) (अ. 24)
अनुवाकं 25
जा॒नु॒द॒घ्नी-मु॑त्तरवे॒दीङ्खा॒त्वा । अ॒पा-म्पू॑रयति । अ॒पाग्ं स॑र्व॒त्वाय॑ । पु॒ष्क॒र॒प॒र्णग्ं रु॒क्म-म्पुरु॑ष॒-मित्युप॑दधाति । तपो॒ वै पु॑ष्करप॒र्णम् ।
स॒त्यग्ं रु॒क्मः । अ॒मृत॒-म्पुरु॑षः । ए॒ताव॒द्वा वा᳚स्ति । याव॑दे॒तत् । याव॑दे॒वास्ति॑ ॥ 103 ॥
तदव॑रुन्धे ॥ कू॒र्ममुप॑दधाति । अ॒पामे॒व मेध॒मव॑रुन्धे । अथो᳚ स्व॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै ॥ आप॑मापाम॒प-स्सर्वाः᳚ ।
अ॒स्माद॒स्मा दि॒तो-ऽमुतः॑ । अ॒ग्निर्वा॒युश्च॒ सूर्य॑श्च ।
स॒ह स॑ञ्चस्क॒रर्धि॑या॒ इति॑ । वा॒य्वश्वा॑ रश्मि॒पत॑यः । मरी᳚च्यात्मानो॒ अद्रु॑हः । दे॒वी-र्भु॑वन॒ सूव॑रीः । पु॒त्र॒व॒त्वाय॑ मे सुत ॥ लो॒क-म्पृ॑णच्छि॒द्र-म्पृ॑ण ॥ 104 ॥
यास्ति॒स्रः प॑रम॒जाः ॥ ) (शोर्त् अन्-द्लोन्ग्fऒरं अरे थे समॆ इ-न्ति॑ ॥ पञ्च॒ चित॑य॒ उप॑दधाति । पाङ्क्त॒-ऽग्निः । यावा॑ने॒वाग्निः । तञ्चि॑नुते ॥
लो॒क-म्पृ॑णया द्वि॒तीया॒-मुप॑दधाति ।
पञ्च॑पदा॒ वै वि॒राट् । तस्या॒ वा इ॒य-म्पादः॑ । अ॒न्तरि॑क्ष॒-म्पादः॑ । द्यौः पादः॑ । दिशः॒ पादः॑ । प॒रोर॑जाः॒ पादः॑ ॥ वि॒राज्ये॒व प्रति॑तिष्ठति ।
य ए॒तम॒ग्निञ्चि॑नु॒ते । य उ॑चैनमे॒वं-वेँद॑ ॥ 105 ॥
(अस्ति॑ - पृणा॒ - न्तरि॑क्ष॒-म्पाद॒-ष्षट्च॑) (अ. 25)
अनुवाकं 26
अ॒ग्नि-म्प्र॒णीयो॑प-समा॒धाय॑ । तम॒भित॑ ए॒ता अ॒भीष्ट॑का॒ उप॑दधाति । अ॒ग्नि॒हो॒त्रे द॑र्शपूर्ण-मा॒सयोः᳚ । प॒शु॒ब॒न्धे चा॑तुर्मा॒स्येषु॑ ।
अथो॑ आहुः । सर्वे॑षु यज्ञक्र॒तुष्विति॑ ॥
अथ॑ हस्मा हारु॒ण-स्स्वा॑य॒म्भुवः॑ ।
सा॒वि॒त्र-स्सर्वो॒-ऽग्नि-रित्यन॑नुषङ्ग-म्मन्यामहे ।
नाना॒ वा ए॒तेषां᳚-वीँ॒र्या॑णि ॥ कम॒ग्निञ्चि॑नुते ॥ 106 ॥
स॒त्रि॒य म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः । कम॒ग्निञ्चि॑नुते ।
सा॒वि॒त्र म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः । कम॒ग्निञ्चि॑नुते । ना॒चि॒के॒त म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः । कम॒ग्निञ्चि॑नुते ।
चा॒तु॒र्॒ हो॒त्रि॒य-म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः । कम॒ग्निञ्चि॑नुते ।
वै॒श्व॒सृ॒ज म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः । कम॒ग्निञ्चि॑नुते ॥ 107 ॥
उ॒पा॒नु॒वा॒क्य॑-मा॒शु म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒नः । कम॒ग्निञ्चि॑नुते । इ॒ममा॑रुण-केतुक म॒ग्निञ्चि॑न्वा॒न इति॑ ॥ वृषा॒ वा अ॒ग्निः । वृषा॑णौ॒ सग्ग्स्फा॑लयेत् । ह॒न्येता᳚स्य य॒ज्ञः । तस्मा॒न्नानु॒षज्यः॑ ॥
सोत्त॑रवे॒दिषु॑ क्र॒तुषु॑ चिन्वीत । उ॒त्त॒र॒वे॒द्याग् ह्य॑ग्निश्ची॒यते᳚ ॥ प्र॒जाका॑मश्चिन्वीत ॥ 108 ॥
प्रा॒जा॒प॒त्यो वा ए॒षो᳚-ऽग्निः । प्रा॒जा॒प॒त्याः प्र॒जाः । प्र॒जावा᳚-न्भवति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ प॒शुका॑मश्चिन्वीत । स॒ञ्ज्ञानं॒-वाँ ए॒त-त्प॑शू॒नाम् । यदापः॑ ।
प॒शू॒नामे॒व स॒ज्ञान्ने॒ ऽग्निञ्चि॑नुते । प॒शु॒मा-न्भ॑वति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 109 ॥
वृष्टि॑कामश्चिन्वीत । आपो॒ वै वृष्टिः॑ । प॒र्जन्यो॒ वर्षु॑को भवति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ आ॒म॒या॒वी चि॑न्वीत । आपो॒ वै भे॑ष॒जम् । भे॒ष॒ज-मे॒वास्मै॑ करोति । सर्व॒मायु॑रेति ॥ अ॒भि॒चरग्ग्॑ श्चिन्वीत । वज्रो॒ वा आपः॑ ॥ 110 ॥
वज्र॑मे॒व भ्रातृ॑व्येभ्यः॒ प्रह॑रति । स्तृ॒णु॒त ए॑नम् ॥ तेज॑स्कामो॒ यश॑स्कामः ।
ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सका॑म-स्स्व॒र्गका॑मश्चिन्वीत । ए॒ता व॒द्वा वा᳚स्ति । याव॑दे॒तत् । याव॑दे॒वास्ति॑ । तदव॑रुन्धे ॥ तस्यै॒ तद्व्र॒तम् । वर्ष॑ति॒ न धा॑वेत् ॥ 111 ॥
अ॒मृतं॒-वाँ आपः॑ । अ॒मृत॒स्या-न॑न्तरित्यै ॥
नाफ्सु-मूत्र॑पुरी॒षङ्कु॑र्यात् । न निष्ठी॑वेत् । न वि॒वस॑न-स्स्नायात् । गुह्यो॒ वा ए॒षो᳚-ऽग्निः ।
ए॒तस्या॒ग्ने रन॑ति दाहाय ॥ न पु॑ष्करप॒र्णानि॒ हिर॑ण्यं॒-वाँ-ऽधि॒तिष्ठे᳚त् । ए॒तस्या॒ग्ने-रन॑भ्यारोहाय ॥ न कूर्म॒स्याश्ञी॑यात् ।
नोद॒कस्या॒-घातु॑का॒न्येन॑-मोद॒कानि॑ भवन्ति । अ॒घातु॑का॒ आपः॑ । य ए॒तम॒ग्निञ्चि॑नु॒ते । य उ॑चैनमे॒वं-वेँद॑ ॥ 112 ॥
(चि॒नु॒ते॒ - चि॒नु॒ते॒ - प्र॒जाका॑मश्चिन्वीत॒ - य ए॒वं-वेँदा - पो॑ - धावे॒ - दश्ञी॑याच्च॒त्वारि॑ च) (अ. 26)
अनुवाकं 27
इ॒मा नु॑क॒-म्भुव॑ना सीषधेम । इन्द्र॑श्च॒ विश्वे॑च दे॒वाः ॥ य॒ज्ञञ्च॑ नस्त॒न्वञ्च॑ प्र॒जाञ्च॑ । आ॒दि॒त्यैरिन्दः॑ स॒ह सी॑षधातु ॥
आ॒दि॒त्यैरिन्द्र॒-स्सग॑णो-म॒रुद्भिः॑ । अ॒स्माक॑-म्भूत्ववि॒ता त॒नूना᳚म् ॥ आप्ल॑वस्व॒ प्रप्ल॑वस्व । आ॒ण्डी भ॑व ज॒ मा मु॒हुः । सुखादीन्दुः॑ खनि॒धनाम् । प्रति॑मुञ्चस्व॒ स्वा-म्पु॒रम् ॥ 113 ॥
मरी॑चय-स्स्वायम्भु॒वाः । ये श॑री॒राण्य॑ कल्पयन्न् ।
ते ते॑ दे॒हङ्क॑ल्पयन्तु । मा च॑ ते॒ ख्या स्म॑ तीरिषत् ॥ उत्ति॑ष्ठत॒ मा स्व॑प्त । अ॒ग्नि-मि॑च्छद्ध्व॒-म्भार॑ताः । राज्ञ॒-स्सोम॑स्य तृ॒प्तासः॑ । सूर्ये॑ण स॒युजो॑षसः ॥ युवा॑ सु॒वासाः॒ परि॑वीत॒ आगा᳚त् । स उ॒ श्रेया᳚-न्भवति॒ जाय॑मानः । त-न्धीरा॑सः क॒वय॒ उन्न॑यन्ति । स्वा॒धियो॒ मन॑सा देव॒यन्तः॑ ॥
अ॒ष्टाच॑क्रा॒ नव॑द्वारा ॥ 114 ॥
दे॒वाना॒-म्पूर॑यो॒द्ध्या । तस्याग्ं॑ हिरण्म॑यः को॒शः । स्व॒र्गो लो॒को ज्योति॒षा ऽऽवृ॑तः ॥ यो वै ता᳚-म्ब्रह्म॑णो वे॒द । अ॒मृते॑नावृ॒ता-म्पु॑रीम् । तस्मै᳚ ब्रह्म च॑ ब्रह्मा॒ च । आ॒युः कीर्ति॑-म्प्र॒जान्द॑दुः ॥ वि॒भ्राज॑माना॒ग्ं॒ हरि॑णीम् । य॒शसा॑ सम्प॒रीवृ॑ताम् । पुरग्ं॑ हिरण्म॑यी-म्ब्र॒ह्मा ॥ 115 ॥
वि॒वेशा॑प॒राजि॑ता ॥ पराङ्गेत्य॑ (परांअत्य॑) ज्याम॒यी ।
पराङ्गेत्य॑ (परांअत्य॑) नाश॒की । इ॒ह चा॑मुत्र॑ चान्वे॒ति । वि॒द्वा-न्दे॑वासु॒रानु॑भ॒यान् ॥
यत्कु॑मा॒री म॒न्द्रय॑ते । य॒द्यो॒षिद्य-त्प॑ति॒व्रता᳚ । अरि॑ष्टं॒-यँत्किञ्च॑ क्रि॒यते᳚ ।
अ॒ग्नि-स्तदनु॑ वेधति ॥ अ॒शृता॑स-श्शृ॑तास॒श्च ॥ 116 ॥
य॒ज्वानो॒ ये-ऽप्य॑य॒ज्वनः॑ । स्व॑र्यन्तो॒ नापे᳚क्षन्ते ।
इन्द्र॑-म॒ग्निञ्च॑ ये वि॒दुः ॥ सिक॑ता इव सं॒यँन्ति॑ ।
र॒श्मिभिः॑-समु॒दीरि॑ताः । अ॒स्मा-ल्लो॒काद॑-मुष्मा॒च्च । ऋ॒षिभि॑-रदात्-पृ॒श्निभिः॑ ॥ अपे॑त॒ वीत॒ वि च॑ सर्प॒तातः॑ । ये-ऽत्र॒ स्थ पु॑रा॒णा ये च॒ नूत॑नाः ।
अहो॑भि-र॒द्भि-र॒क्तुभि॒-र्व्य॑क्तम् ॥ 117 ॥
य॒मो द॑दात्व-व॒सान॑मस्मै ॥ नृ मु॑णन्तु नृ पा॒त्वर्यः॑ । अ॒कृ॒ष्टा ये च॒ कृष्ट॑जाः । कु॒मारी॑षु क॒नीनी॑षु । जा॒रिणी॑षु च॒ ये हि॒ताः ॥ रेतः॑ पीता॒ आण्ड॑पीताः । अङ्गा॑रेषु च॒ ये हु॒ताः । उ॒भया᳚-न्पुत्र॑ पौत्र॒कान् । यु॒वे॒-ऽहं-यँ॒मराज॑गान् ॥ श॒तमिन्नु श॒रदो॒ अन्ति॑ देवा॒ यत्रा॑ नश्च॒क्रा ज॒रस॑-न्त॒नूना᳚म् । पु॒त्रासो॒ यत्र॑ पि॒तरो॒ भव॑न्ति॒ मा नो॑ म॒ध्या री॑रिष॒तायु॒र्गन्तोः᳚ ॥
अदो॒ यद्ब्रह्म॑ विल॒बम् । पि॒तृ॒णाञ्च॑ य॒मस्य॑ च ।
वरु॑ण॒-स्याश्वि॑नो-र॒ग्नेः । म॒रुता᳚ञ्च वि॒हाय॑साम् ॥
का॒म॒प्र॒यव॑ण-म्मे अस्तु । स ह्ये॑वास्मि॑ स॒नात॑नः । इति नाको ब्रह्मिश्रवो॑ रायो॒ धनम् । पु॒त्रानापो॑ दे॒वीरि॒हाहि॑ता ॥ 118 ॥
(पु॒रं - नव॑द्वारा - ब्र॒ह्मा - च - व्य॑क्तग्ं - श॒रदो॒-ऽष्टौ च॑) (अ. 27)
अनुवाकं 28
विशी᳚र्ष्णी॒-ङ्गृद्ध्र॑-शीर्ष्णीञ्च । अपेतो॑ निर्-ऋ॒तिग्ं ह॑थः । परिबाधग्ग् श्वे॑तकु॒क्षम् । नि॒जङ्घग्ं॑ शब॒लोद॑रम् ॥ स॒ तान्. वा॒च्याय॑या स॒ह । अग्ने॒ नाश॑य स॒न्दृशः॑ । ई॒र्ष्या॒सू॒ये बु॑भु॒क्षाम् । म॒न्यु-ङ्कृ॒त्या-ञ्च॑ दीधिरे । रथे॑न किग्ंशु॒काव॑ता । अग्ने॒ नाश॑य स॒न्दृशः॑ ॥ 119 ॥
(विशी᳚र्ष्णी॒-न्दश॑) (अ. 28)
अनुवाकं 29
प॒र्जन्या॑य॒ प्रगा॑यत । दि॒वस्पु॒त्राय॑ मी॒ढुषे᳚ । स नो॑ य॒वस॑मिच्छतु ॥ इ॒दं-वँचः॑ प॒र्जन्या॑य स्व॒राजे᳚ । हृ॒दो अ॒स्त्वन्त॑र॒न्त-द्यु॑योत ।
म॒यो॒भूर्वातो॑ वि॒श्वकृ॑ष्टय-स्सन्त्व॒स्मे । सु॒पि॒प्प॒ला ओष॑धी-र्दे॒वगो॑पाः ॥
यो गर्भ॒-मोष॑धीनाम् । गवा᳚ङ्कृ॒णोत्यर्व॑ताम् । प॒र्जन्यः॑ पुरु॒षीणा᳚म् ॥ 120 ॥
(प॒र्जन्या॑य॒ दश॑) (अ. 29)
अनुवाकं 30
पुन॑र्मामैत्विन्द्रि॒यम् । पुन॒रायुः॒ पुन॒र्भगः॑ । पुन॒-र्ब्राह्म॑ण-मैतु मा । पुन॒-र्द्रवि॑ण मैतु मा ॥ यन्मे॒-ऽद्य रेतः॑ पृथि॒वीमस्कान्॑ ।
यदोष॑धीर॒प्यस॑र॒-द्यदापः॑ । इ॒दन्त-त्पुन॒राद॑दे । दी॒र्घा॒यु॒त्वाय॒ वर्च॑से ॥ यन्मे॒ रेतः॒ प्रसि॑च्यते । यन्म॒ आजा॑यते॒ पुनः॑( ) । तेन॑ माम॒मृत॑-ङ्कुरु । तेन॑ सुप्र॒जस॑ङ्कुरु ॥ 121 ॥
(पुन॒र्द्वे च॑) (अ. 30)
अनुवाकं 31
अ॒द्भय-स्तिरो॒धा जा॑यत । तव॑ वैश्रव॒ण-स्स॑दा । तिरो॑ धेहि सप॒त्नान्नः॑ । ये अपो॒-ऽश्नन्ति॑ केच॒न ॥ त्वा॒ष्ट्री-म्मा॒यां-वँ᳚श्रव॒णः ।
रथग्ं॑ सहस्र॒ वन्धु॑रम् । पु॒रु॒श्च॒क्रग्ं सह॑स्राश्वम् । आस्था॒ याया॑हि नो ब॒लिम् ॥ यस्मै॑ भू॒तानि॑ ब॒लिमाव॑हन्ति । धन॒ङ्गावो॒ हस्ति॒ हिर॑ण्य॒मश्वान्॑ ॥ 122 ॥
असा॑म सुम॒तौ य॒ज्ञिय॑स्य । श्रिय॒-म्बिभ्र॒तो ऽन्न॑मुखीं-विँ॒राज᳚म् ॥ सु॒द॒र्॒श॒ने च॑ क्रौ॒ञ्चे च॑ । मै॒ना॒गे च॑ म॒हागि॑रौ । श॒तद्वा॒ट्टर॑गम॒न्ता (स॒तद्वा॒ट्टर॑गम॒न्ता) ।
स॒ग्ं॒हार्य॒-न्नग॑र॒-न्तव॑ ॥
इति मन्त्राः᳚ । कल्पो॑-ऽत ऊ॒र्ध्वम् ॥
यदि॒ बलि॒ग्ं॒ हरे᳚त् । हि॒र॒ण्य॒ना॒भये॑ वितु॒दये॑ कौबे॒राया॒य-म्ब॑लिः ॥ 123 ॥
सर्वभूताधिपतये न॑म इ॒ति । अथ बलिग्ं हृत्वोप॑तिष्ठे॒त ॥ क्ष॒त्र-ङ्क्ष॒त्रं-वैँ᳚श्रव॒णः । ब्राह्मणा॑ वय॒ग्ग्॒ स्मः ।
नम॑स्ते अस्तु॒ मा मा॑ हिग्ंसीः । अस्मा-त्प्रविश्यान्न॑मद्धी॒ति ॥ अथ तमग्नि-मा॑दधी॒त । यस्मिन्ने तत्कर्म प्र॑युञ्जी॒त ॥
ति॒रोधा॒ भूः । ति॒रोधा॒ भुवः॑ ॥ 124 ॥
ति॒रोधा॒-स्स्वः॑ । ति॒रोधा॒ भूर्भुव॒स्स्वः॑ ।
सर्वेषां-लोँकाना-माधिपत्ये॑ सीदे॒ति ॥ अथ तमग्नि॑-मिन्धी॒त । यस्मिन्ने तत्कर्म प्र॑युञ्जी॒त ॥ ति॒रोधा॒ भू-स्स्वाहा᳚ । ति॒रोधा॒ भुव॒-स्स्वाहा᳚ । ति॒रोधा॒-स्स्वः॑ स्वाहा᳚ । ति॒रोधा॒ भूर्भुव॒स्स्व॑स्स्वाहा᳚ ॥
यस्मिन्नस्य काले सर्वा आहुतीर्-हुता॑ भवे॒युः ॥ 125 ॥
अपि ब्राह्मण॑मुखी॒नाः । तस्मिन्नह्नः काले प्र॑युञ्जी॒त ।
परः॑ सु॒प्तज॑नाद्वे॒पि ॥ मा स्म प्रमाद्यन्त॑ माद्ध्या॒पयेत् । सर्वार्था᳚-स्सिद्ध्य॒न्ते । य ए॑वं-वेँ॒द । क्षुद्ध्य-न्निद॑मजा॒नताम् ।
सर्वार्था न॑ सिद्ध्य॒न्ते ॥ यस्ते॑ वि॒घातु॑को भ्रा॒ता ।
ममान्तर्-हृ॑दये॒ श्रितः ॥ 126 ॥
तस्मा॑ इ॒ममग्र॒ पिण्ड॑ञ्जुहोमि । स मे᳚-ऽर्था॒-न्मा विव॑धीत् । मयि॒ स्वाहा᳚ ॥ रा॒जा॒धि॒रा॒जाय॑ प्रसह्य सा॒हिने᳚ । नमो॑ व॒यं-वैँ᳚श्रव॒णाय॑ कुर्महे ।
स मे॒ कामा॒न् काम॒ कामा॑य॒ मह्य᳚म् । का॒मे॒श्व॒रो वै᳚श्रव॒णो द॑दातु । कु॒बे॒राय॑ वैश्रव॒णाय॑ । म॒हा॒रा॒जाय॒ नमः॑ । के॒तवो॒ अरु॑णासश्च ।
ऋ॒ष॒यो वात॑रश॒नाः । प्र॒ति॒ष्ठाग्ं श॒तधा॑ हि ।
स॒माहि॑तासो सहस्र॒धाय॑सम् । शि॒वा न॒-श्शन्त॑मा भवन्तु । दि॒व्या आप॒ ओष॑धयः । सु॒मृ॒डी॒का सर॑स्वति । मा ते॒ व्यो॑म स॒न्दृशि॑ ॥ 127 ॥
(अश्वा᳚न्-बलि॒-र्भुवो॑ - भवे॒युः - श्रित - श्च॑ स॒प्त च॑) (अ. 31)
अनुवाकं 32
संवँथ्सरमेत॑-द्व्रत॒ञ्चरेत् । द्वौ॑ वा मा॒सौ ॥ नियम-स्स॑मासे॒न ॥ तस्मि-न्नियम॑ विशे॒षाः । त्रिषवण-मुदको॑पस्प॒र्॒शी । चतुर्थ कालपान॑भक्त॒-स्स्यात् । अहरहर्वा भैक्ष॑मश्न॒यात् ।
औदुम्बरीभि-स्समिद्भि-रग्नि॑-म्परि॒चरेत् ।
पुनर्मा मैत्विन्द्रिय-मित्येतेना-ऽनु॑वाके॒न ।
उद्धृत परिपूताभिरद्भिः कार्य॑-ङ्कुर्वी॒त ॥ 128 ॥
अ॑सञ्च॒यवान् । अग्नये वायवे॑ सूर्या॒य । ब्रह्मणे प्र॑जाप॒तये । चन्द्रमसे न॑क्षत्रे॒भ्यः । ऋतुभ्य-स्संवँ॑थ्सरा॒य । वरुणा-यारुणायेति व्र॑तहो॒माः । प्र॒व॒र्ग्यव॑दादे॒शः । अरुणाः का᳚ण्ड ऋ॒षयः ॥ अरण्ये॑-ऽधीयी॒रन्न् । भद्रङ्कर्णेभिरिति द्वे॑ जपि॒त्वा ॥ 129 ॥
महानाम्नीभि-रुदकग्ं सग्ग्॑स्प॒र्श्य । तमाचा᳚र्यो द॒द्यात् । शिवान-श्शन्तमे-त्योषधी॑राल॒भते । सुमृडीके॑ति भू॒मिम् । एवम॑पव॒र्गे ।
धे॑नु-र्द॒क्षिणा । कग्ं संवाँस॑श्च क्षौ॒मम् । अन्य॑द्वा शु॒क्लम् । य॑था श॒क्ति वा । एवग्ग् स्वाद्ध्याय॑ धर्मे॒ण । अरण्ये॑-ऽधीयी॒त । तपस्वी पुण्यो भवति तपस्वी पु॑ण्यो भ॒वति ॥ 130 ॥
(कु॒र्वी॒त - ज॑पि॒त्वा - स्वाद्ध्याय॑धर्मे॒ण द्वे च॑) (अ. 32)
(भ॒द्रग्ग् - स्मृतिः॑ - साक॒जान्ना॒ - मक्ष्य- ति॑ता॒म्रा - ण्य॑त्युर्ध्वा॒क्ष - आरोगः - क्वेद - मग्निश्च - स॑हस्र॒वृत् - प॒वित्र॑वन्त॒ -आत॑नुष्वा॒ -ष्टयो॑नीं॒ - ँयो-ऽसा॒ - वथादित्य - स्यारोग-स्याथ वायो- रथाग्ने॒--र् दक्षिणपूर्वस्या - मि॑न्द्रघो॒षा व॒-आप॑मापां॒योँ॑-ऽपा - मापो॒ वै - चतु॑ष्टय्यो - जानुद॒घ्नी - म॒ग्नि-म्प्र॒णीये॒ - मा नु॑ कं॒ - ँविशी᳚र्ष्णीं - प॒र्जन्या॑य॒ - पुन॑ - र॒द्भ्यः -संवँथ्सर-न्द्वात्रिग्ं॑शत्)
(भ॒द्रं - ज्यो॒तिषा॒ - तस्मि-न्राजानं - क॒श्यपा᳚-थ्सहस्र॒वृदि॑यं॒- नपुग्ंस॑क - म॒ष्टयो॑नी॒ - मवपतन्ताना - मा॒यत॑नवा-न्भवति - स॒तो बन्धुं॒ - ता उ॑त्तर॒तो - वज्र॑मे॒व - पुन॑र्मामैतु
त्रि॒ग्ं॒शदु॑त्तरश॒तम्)
(भद्रं - तपस्वी पुण्यो भवति तपस्वी पु॑ण्यो भ॒वति)
॥ हरिः॑ ओम् ॥
॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय आरण्यके प्रथमः प्रपाठक-स्समाप्तः ॥
kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya āraṇyake prathamaḥ prapāṭhakaḥ - aruṇaketukacayanaṃ
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
anuvākaṃ 1
bha॒dra-ṅkarṇḙbhi-śśṛṇu॒yāma̭ devāḥ |
bha॒dra-mpa̭śyemā॒kṣabhi॒-ryaja̭trāḥ |
sthi॒rairaṅgai᳚stuṣṭu॒vāgṃ sa̭sta॒nūbhiḥ̭ | vyaśḙma de॒vahi̭taṃ॒-ya~dāyuḥ̭ ||
sva॒sti na॒ indro̭ vṛ॒ddhaśra̭vāḥ |
sva॒sti naḥ̭ pū॒ṣā vi॒śvavḙdāḥ |
sva॒sti na॒stārkṣyo॒ ari̭ṣṭanemiḥ |
sva॒sti no॒ bṛha॒spati̭-rdadhātu ||
āpa̭māpāma॒pa-ssarvāḥ᳚ |
a॒smā-da॒smā-di॒to-'mutaḥ̭ || 1 ||
a॒gnirvā॒yuśca॒ sūrya̭śca | sa॒ha sa̭ñca-ska॒rardhi̭yā || vā॒yvaśvā̭ raśmi॒pata̭yaḥ | marī᳚cyātmāno॒ adrṷhaḥ | de॒vī-rbhṷvana॒ sūva̭rīḥ | pu॒tra॒va॒ttvāya̭ me suta || mahānāmnī-rma̭hāmā॒nāḥ | ma॒ha॒so ma̭hasa॒-ssvaḥ̭ |
de॒vīḥ pa̭rjanya॒ sūva̭rīḥ | pu॒tra॒va॒ttvāya̭ me suta || 2 ||
a॒pāśnyṷṣṇi-ma॒pā rakṣaḥ̭ | a॒pāśnyṷṣṇi-ma॒pā ragha᳚m | apā᳚ghrā॒mapa̭ cā॒varti᳚m | apa̭ de॒vīri॒to hi̭ta || vajra̭-nde॒vīrajī̭tāgśca |
bhuva̭na-ndeva॒sūva̭rīḥ | ā॒di॒tyānadi̭ti-nde॒vīm | yoni̭nordhva-mu॒dīṣa̭ta || śi॒vā na॒-śśanta̭mā bhavantu | di॒vyā āpa॒ oṣa̭dhayaḥ( ) |
su॒mṛ॒ḍī॒kā sara̭svati | mā te॒ vyo̭ma sa॒ndṛśi̭ || 3 ||
(a॒mutaḥ̭ - su॒ - tauṣa̭dhayo॒ dve ca̭ ) (a. 1)
anuvākaṃ 2
smṛtiḥ̭ pra॒tyakṣa̭-maiti॒hya᳚m | anṷmāna-ścatuṣṭa॒yam | e॒tairādi̭tya maṇḍalam |
sarvai̭reva॒ vidhā᳚syate || sūryo॒ marī̭ci॒māda̭tte | sarvasmā᳚-dbhuva̭nāda॒dhi | tasyāḥ pāka vi̭śeṣe॒ṇa | smṛ॒ta-ṅkā̭la vi॒śeṣa̭ṇam ||
na॒dīva॒ prabha̭vā-tkā॒cit | a॒kṣayyā᳚-thsyanda॒te ya̭thā || 4 ||
tānnadyo-'bhi sa̭māya॒nti | so॒ru-ssatī̭ na ni॒varta̭te ||
e॒vannā॒nā sa̭mutthā॒nāḥ | kā॒lā-ssaṃ̭va~thsa॒ragg śri̭tāḥ | aṇuśaśca ma̭haśa॒śca | sarvḙ samava॒yantri̭ tam || sa tai᳚-ssa॒rvai-ssa̭māvi॒ṣṭaḥ | ū॒ru-ssa̭nna ni॒varta̭te | adhi saṃva~thsa̭raṃ-vi~॒dyāt |
tadeva̭ lakṣa॒ṇe || 5 ||
aṇubhiśca ma̭hadbhi॒śca | sa॒mārṷ̄ḍhaḥ pra॒dṛśya̭te | saṃva~thsaraḥ pra̭tyakṣe॒ṇa |
nā॒dhisa̭ttvaḥ pra॒dṛśya̭te || pa॒ṭaro̭ vikli̭dhaḥ pi॒ṅgaḥ | e॒ta-dva̭ruṇa॒ lakṣa̭ṇam | yatraita̭-dupa॒dṛśya̭te | sa॒hasra̭-ntatra॒ nīya̭te ||
ekagṃ hi śiro nā̭nā mu॒khe | kṛ॒thsna-nta̭dṛta॒ lakṣa̭ṇam || 6 ||
ubhayata-ssapte᳚ndriyā॒ṇi | ja॒lpita̭-ntveva॒ dihya̭te ||
śuklakṛṣṇe saṃva~̭thsara॒sya | dakṣiṇa vāma̭yoḥ pā॒rśvayoḥ | tasyai॒ṣā bhava̭ti || śu॒kra-ntḙ a॒nyadya̭ja॒ta-ntḙ a॒nyat |
viṣṷrūpe॒ aha̭nī॒ dyauri̭vāsi | viśvā॒ hi mā॒yā ava̭si svadhāvaḥ | bha॒drā tḙ pūṣanni॒ha rā॒tira॒stviti̭ ||
nātra॒ bhuva̭nam | na pū॒ṣā | na pa॒śavaḥ̭ |
nāditya-ssaṃva~thsara eva pratyakṣeṇa priyata̭maṃ-vi~॒dyāt | etadvai saṃva~thsarasya priyata̭magṃ rū॒pam | yo-'sya mahānartha utpathsyamā̭no bha॒vati | ida-mpuṇya-ṅkṷruṣve॒ti | tamāhara̭ṇa-nda॒dyāt || 7 ||
(ya॒thā॒ - la॒kṣa॒ṇa - ṛ̭tu॒lakṣa̭ṇaṃ॒ - bhuva̭nagṃ sa॒pta ca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3
sā॒ka॒ñjānāgṃ̭ sa॒ptatha̭māhu-reka॒jam | ṣaḍṷdya॒mā ṛṣa̭yo deva॒jā iti̭ |
teṣā̭mi॒ṣṭāni॒ vihi̭tāni dhāma॒śaḥ | sthā॒tre rḙjante॒ vikṛ̭tāni rūpa॒śaḥ || konṷ maryā॒ ami̭thitaḥ | sakhā॒ sakhā̭yamabravīt | jahā̭ko a॒smadī̭ṣate ||
yasti॒tyāja̭ sakhi॒vida॒gṃ॒ sakhā̭yam |
na tasya̭ vā॒cyapi̭ bhā॒go a̭sti |
yadīgṃ̭ śṛ॒ṇotya॒lakagṃ̭ śṛṇoti || 8 ||
na hi pra॒veda̭ sukṛ॒tasya॒ panthā॒miti̭ ||
ṛ॒tur-ṛ̭tunā nu॒dyamā̭naḥ |
vina̭nādā॒bhidhā̭vaḥ | ṣaṣṭiśca trigṃśa̭kā va॒lgāḥ |
śu॒klakṛ̭ṣṇau ca॒ ṣāṣṭi̭kau ||
sā॒rā॒ga॒va॒strai-rja॒rada̭kṣaḥ |
va॒sa॒nto vasṷbhi-ssa॒ha | saṃ॒va~॒thsa॒rasya̭ savi॒tuḥ | prai॒ṣa॒kṛ-tpra̭tha॒ma-ssmṛ̭taḥ || a॒mūnā॒daya̭-tetya॒nyān || 9 ||
a॒mūgśca̭ pari॒rakṣa̭taḥ | e॒tā vā॒caḥ pra̭yujya॒nte | yatrai ta̭dupa॒dṛśya̭te || e॒tade॒va vi̭jānī॒yāt | pra॒māṇa̭-ṅkāla॒parya̭ye | vi॒śe॒ṣa॒ṇa-ntṷ vakṣyā॒maḥ | ṛ॒tūnā᳚-ntanni॒bodha̭ta || śuklavāsā̭ rudra॒gaṇaḥ | grī॒ṣmeṇā̭varta॒te sa̭ha |
ni॒jaha̭-npṛthi̭vīgṃ sa॒rvām || 10 ||
jyo॒tiṣā᳚ 'prati॒khyena̭ saḥ || vi॒śva॒rū॒pāṇi̭ vāsā॒gṃ॒si | ā॒di॒tyānā᳚-nni॒bodha̭ta | saṃva~thsarīṇa̭-ṅkarma॒phalam | varṣābhi-rda̭datā॒gṃ॒ saha || aduḥkho̭ duḥkha ca̭kṣuri॒va | tadmā̭ pīta iva॒ dṛśya̭te | śītenā᳚ vyatha̭yanni॒va | ru॒ruda̭kṣa iva॒ dṛśya̭te || hlādayate᳚ jvala̭taścai॒va |
śā॒myata̭ścāsya॒ cakṣṷṣī | yāvai prajā bhragg̭śya॒nte | saṃva~thsarāttā bhragg̭śya॒nte || yāḥ॒ prati̭tiṣṭha॒nti | saṃva~thsare tāḥ prati̭tiṣṭha॒nti | va॒r॒ṣābhya̭ itya॒rthaḥ || 11 ||
(śṛ॒ṇo॒ - tya॒nyānth - sa॒rvā - me॒va ṣaṭca̭) (a. 3)
anuvākaṃ 4
akṣi̭duḥ॒khotthi̭tasyai॒va | vi॒prasa̭nne ka॒nīni̭ke | āṅkte cādga̭ṇa-nnā॒sti | ṛ॒bhūṇā᳚-ntanni॒bodha̭ta || ka॒na॒kā॒bhāni̭ vāsā॒gṃ॒si | a॒hatā̭ni ni॒bodha̭ta |
annamaśrnīta̭ mṛjmī॒ta | a॒haṃ-vo~̭ jīva॒napra̭daḥ || e॒tā vā॒caḥ pra̭yujya॒nte |
śa॒radya̭tropa॒ dṛśya̭te || 12 ||
abhidhūnvanto-'bhighna̭nta i॒va | vā॒tava̭nto ma॒rudga̭ṇāḥ || amuto jetumiṣumṷkhami॒va | sannaddhā-ssaha da̭dṛśe॒ ha | apaddhvastai-rvastiva̭rṇairi॒va | vi॒śi॒khāsaḥ̭ kapa॒rdinaḥ || akruddhasya yothsya̭māna॒sya | kṛ॒ddhasyḙva॒ lohi̭nī | hemataścakṣṷṣī vi॒dyāt | a॒kṣṇayoḥ᳚, kṣipa॒ṇori̭va || 13 ||
durbhikṣa-ndeva̭loke॒ṣu | ma॒nūnā̭muda॒ka-ṅgṛ̭he | e॒tā vā॒caḥ pra̭vada॒ntīḥ | vai॒dyuto̭ yānti॒ śaiśi̭rīḥ || tā a॒gniḥ pava̭mānā॒ anvai᳚kṣata | i॒ha jī̭vi॒kāma-pa̭ripaśyann | tasyai॒ṣā bhava̭ti || i॒heha vaḥ̭ svata॒pasaḥ | marṷta॒-ssūrya̭tvacaḥ | śarma̭ sa॒prathā॒ āvṛ̭ṇe || 14 ||
(dṛśya̭ta - i॒vā - vṛ̭ṇe) (a. 4)
anuvākaṃ 5
ati̭ tā॒mrāṇi̭ vāsā॒gṃ॒si | a॒ṣṭiva̭jri śa॒taghni̭ ca |
viśve devā vipra̭hara॒nti | a॒gniji̭hva a॒saśca̭ta || naiva devo̭ na ma॒rtyaḥ | na rājā va̭ruṇo॒ vibhuḥ | nāgni-rnendro na pa̭vamā॒naḥ | mā॒tṛkka̭cca na॒ vidya̭te || di॒vyasyaikā॒ dhanṷrārtniḥ |
pṛ॒thi॒vyāmapa̭rā śri॒tā || 15 ||
tasyendro vamri̭rūpe॒ṇa | dha॒nurjyā̭-machi॒nathsva̭yam || tadi̭ndra॒dhanṷritya॒jyam | a॒bhrava̭rṇeṣu॒ cakṣa̭te | etadeva śaṃyo~-rbārha̭spatya॒sya | e॒ta-drṷdrasya॒ dhanuḥ || ru॒drasya̭ tveva॒ dhanṷrārtniḥ | śira॒ utpi̭peṣa |
sa pra̭va॒rgyo̭-'bhavat | tasmā॒-dya-ssapra̭va॒rgyeṇa̭ ya॒jñena॒ yaja̭te |
ru॒drasya॒ sa śiraḥ॒ prati̭dadhāti | nainagṃ̭ ru॒dra ārṷko bhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 16 ||
(śri॒tā - yaja̭te॒ trīṇi̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6
a॒tyū॒rdhvā॒kṣo-'ti̭raścāt | śiśi̭raḥ pra॒dṛśya̭te |
naiva rūpa-nna̭ vāsā॒gṃ॒si | na cakṣuḥ̭ prati॒dṛśya̭te || a॒nyonya॒-ntu na̭ higgsrā॒taḥ | sa॒ta sta̭-ddeva॒lakṣa̭ṇam | lohito-'kṣṇi śā̭raśī॒rṣṇiḥ |
sū॒ryasyo̭daya॒na-mpra̭ti || tva-ṅkaroṣi̭ nyañja॒likām | tva॒-ṅkaro̭ṣi ni॒jānṷkām || 17 ||
nijānukāme᳚ nyañja॒likā | amī vāca-mupāsa̭tāmi॒ti ||
tasmai sarva ṛtavo̭ nama॒nte | maryādā karatvā-tpra̭puro॒dhām | brāhmaṇa̭ āpno॒ti | ya ḙvaṃ-ve~॒da |
sa khalu saṃva~thsara etai-ssenānī̭bhi-ssa॒ha |
indrāya sarvān-kāmāna̭bhiva॒hati | sa dra॒phsaḥ |
tasyai॒ṣā bhava̭ti || 18 ||
ava̭ dra॒phso agṃ̭śa॒matī̭matiṣṭhat | i॒yā॒naḥ kṛ॒ṣṇo da॒śabhiḥ̭ sa॒hasraiḥ᳚ |
āva॒rta-mindra॒-śśacyā॒ dhama̭ntam | upasnuhi ta-nnṛmaṇā-matha̭drāmi॒ti || etayai vendra-ssalā vṛ̭kyā sa॒ha | asurā-npa̭rivṛ॒ścati | pṛthi̭vya॒gṃ॒ śuma̭tī | tāma॒nva-va̭sthita-ssaṃva~thsa॒ro di॒vañca̭ |
naivaṃ-vi~duṣā-''cāryā᳚-ntevā॒sinau | anyonyasmai᳚ druhyā॒tām | yo dru॒hyati | bhraśyate sva̭rgā-llo॒kāt | ityatu ma̭ṇḍalā॒ni | sūrya maṇḍalā᳚ nyākhyā॒yikāḥ | ata ūrdhvagṃsa̭nirva॒canāḥ || 19 ||
(ni॒jānṷkāṃ॒ - bhava̭ti - druhyā॒tā-mpañca̭ ca) (a. 6)
anuvākaṃ 7
ārogo bhrājaḥ paṭaraḥ̭ pata॒ṅgaḥ | svarṇaro jyotiṣīmāṋ. vibhā॒saḥ | te asmai sarve divamā̭tapa॒nti | ūrja-nduhānā anapasphura̭nta i॒ti || kaśya̭po-'ṣṭa॒maḥ | sa mahāmeru-nna̭ jahā॒ti | tasyai॒ṣā bhava̭ti || yatte॒ śilpa̭-ṅkaśyapa roca॒nāva̭t | i॒ndri॒yāva̭-tpuṣka॒la-ñci॒trabhā̭nu |
yasmi॒-nthsūryā॒ arpi̭tā-ssa॒pta sā॒kam || 20 ||
tasmi-nrājāna-madhiviśrayḙmami॒ti || te asmai sarve kaśyapā-jjyoti̭--rlabha॒nte | tānthsomaḥ kaśyapādadhi̭ nirdha॒mati | bhrastā karma kṛ̭divai॒vam ||
prāṇo jīvānīndriya̭ jīvā॒ni | sapta śīrṣa̭ṇyāḥ prā॒ṇāḥ |
sūryā i̭tyācā॒ryāḥ || apaśyamaha metān-thsapta sū᳚ryāni॒ti | pañcakarṇo̭ vāthsyā॒yanaḥ | saptakarṇa̭śca plā॒kṣiḥ || 21 ||
ānuśravika eva nau kaśya̭pa i॒ti | ubhaṷ veda॒yite |
na hi śekumiva mahāmḙru-ṅga॒ntum ||
apaśyamahameta-thsūryamaṇḍala-mpariva̭rtamā॒nam |
gā॒rgyaḥ prā̭ṇatrā॒taḥ | gacchanta ma̭hāme॒rum | eka̭ñcāja॒hatam || bhrājapaṭara pata̭ṅgā ni॒hane | tiṣṭhannā̭tapa॒nti | tasmā̭di॒ha taptri̭ tapāḥ || 22 ||
a॒mutre॒tare | tasmā̭di॒hā taptri̭ tapāḥ || teṣā̭meṣā॒ bhava̭ti || sa॒pta sūryā॒ diva॒-manu॒ pravi̭ṣṭāḥ | tāna॒nveti̭ pa॒thibhi̭-rdakṣi॒ṇāvāṋ | te asmai sarve ghṛtamā̭tapa॒nti | ūrja-nduhānā anapasphura̭nta i॒ti ||
saptartvija-ssūryā i̭tyācā॒ryāḥ || teṣā̭meṣā॒ bhava̭ti ||
sa॒pta diśo॒ nānā̭ sūryāḥ || 23 ||
sa॒pta hotā̭ra ṛ॒tvijaḥ̭ | devā ādityā̭ ye sa॒pta |
tebhi-ssomābhī rakṣa̭ṇa i॒ti || tada̭pyāmnā॒yaḥ | digbhrāja ṛtū᳚n karo॒ti || eta̭yaivā॒vṛtā ''sahasrasūryatāyā iti vai̭śampā॒yanaḥ || tasyai॒ṣā bhava̭ti ||
yaddyāva̭ indra te śa॒tagṃ śa॒ta-mbhūmīḥ᳚ | u॒ta syuḥ |
na tvā̭ vajrin-thsa॒hasra॒gṃ॒ sūryāḥ᳚ || 24 ||
anu na jātamaṣṭa roda̭sī i॒ti || nānā liṅgatvā-dṛtūnā-nnānā̭ sūrya॒tvam || aṣṭau tu vyavasi̭tā i॒ti || sūryamaṇḍalā-nyaṣṭā̭ta ū॒rdhvam ||
teṣā̭meṣā॒ bhava̭ti || ci॒tra-nde॒vānā॒-muda̭gā॒danī̭kam | cakṣṷ-rmi॒trasya॒ varṷṇasyā॒gneḥ | ā-'prā॒ dyāvā̭ pṛthi॒vī a॒ntari̭kṣam |
sūrya ātmā jagatastasthṷṣaśce॒ti || 25 ||
(sā॒kaṃ - plā॒kṣi - staptri̭tapā॒ - nānā̭sūryāḥ॒ - sūryā॒ - +nava̭ ca) (a. 7)
anuvākaṃ 8
kvedamabhra̭-nnivi॒śate | kvāyagṃ̭ saṃva~thsa॒ro mi̭thaḥ | kvāhaḥ kveya-ndḙva rā॒trī | kva māsā ṛ̭tava॒-śśritāḥ || ardhamāsā̭ muhū॒rtāḥ | nimeṣāstṷṭibhiḥ॒ (nimeṣāstra̭ṭibhiḥ॒) saha | kvemā āpo ni̭viśa॒nte | ya॒dīto̭ yānti॒ sampra̭ti || kālā aphsu ni̭viśa॒nte | ā॒pa-ssūryḙ sa॒māhi̭tāḥ || 26 ||
abhrā᳚ṇya॒paḥ pra̭padya॒nte | vi॒dyuthsūryḙ sa॒māhi̭tā || anavarṇe i̭me bhū॒mī | i॒yañcā̭sau ca॒ roda̭sī || kigg svidatrānta̭rā bhū॒tam | ye॒neme vi̭dhṛte॒ ubhe |
vi॒ṣṇunā̭ vidhṛ̭te bhū॒mī | i॒ti va̭thsasya॒ veda̭nā ||
irā̭vatī dhenu॒matī॒ hi bhū॒tam | sū॒ya॒va॒sinī॒ manṷṣe daśa॒sye᳚ || 27 ||
vya̭ṣṭabhnā॒-droda̭sī॒ viṣṇa̭ve॒te | dā॒dhartha̭ pṛthi॒vī-ma॒bhito̭ ma॒yūkhaiḥ᳚ ||
kinta-dviṣṇo rbala̭mā॒huḥ | kā॒ dīptiḥ̭ ki-mpa॒rāya̭ṇam |
eko̭ ya॒ddhā-ra̭ya dde॒vaḥ | re॒jatī̭ roda॒sī ṷbhe || vātādviṣṇo-rba̭la mā॒huḥ | a॒kṣarā᳚-ddīpti॒ rucya̭te | tri॒padā॒ddhāra̭ya-dde॒vaḥ | yadviṣṇo̭reka॒-mutta̭mam || 28 ||
a॒gnayo̭ vāya̭vaścai॒va | e॒tada̭sya pa॒rāya̭ṇam || pṛcchāmi tvā pa̭ra-mmṛ॒tyum | a॒vama̭-mmaddhya॒mañca̭tum | lo॒kañca॒ puṇya̭pāpā॒nām |
e॒ta-tpṛ̭cchāmi॒ sampra̭ti || a॒mumā̭huḥ pa̭ra-mmṛ॒tyum | pa॒vamā̭na-ntu॒ maddhya̭mam | a॒gnire॒vāva̭mo mṛ॒tyuḥ | ca॒ndramā᳚-ścatu॒rucya̭te || 29 ||
a॒nā॒bho॒gāḥ pa̭ra-mmṛ॒tyum | pā॒pā-ssaṃ̭ya~nti॒ sarva̭dā | ābhogāstveva̭ saṃya~॒nti | ya॒tra pṷṇyakṛ॒to ja̭nāḥ || tato̭ ma॒ddhyama̭māya॒nti | ca॒tuma̭gniñca॒ sampra̭ti || pṛcchāmi tvā̭ pāpa॒kṛtaḥ | ya॒tra yā̭taya॒te ya̭maḥ | tvannasta--dbrahma̭-nprabrū॒hi | ya॒di ve᳚tthā-'sa॒to gṛ̭hān || 30 ||
ka॒śyapā̭ dudi̭tā-ssū॒ryāḥ | pā॒pānni̭rghnanti॒ sarva̭dā |
rodasyoranta̭-rdeśe॒ṣu | tatra nyasyantḙ vāsa॒vaiḥ ||
te 'śarīrāḥ pra̭padya॒nte |
ya॒thā 'pṷṇyasya॒ karma̭ṇaḥ | apā᳚ṇya॒pāda̭ keśā॒saḥ | ta॒tra tḙ-'yoni॒jā ja̭nāḥ || mṛtvā punarmṛtyu-mā̭padya॒nte | a॒dyamā̭nā-ssva॒karma̭bhiḥ || 31 ||
āśātikāḥ krima̭ya i॒va | tataḥ pūyantḙ vāsa॒vaiḥ ||
apai̭ta-mmṛ॒tyu-ñja̭yati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | sa khalvaivaṃ̭-vi~dbrā॒hmaṇaḥ | dī॒rghaśrṷttamo॒ bhava̭ti | kaśya̭pa॒syāti̭thi॒-ssiddhaga̭mana॒-ssiddhāga̭manaḥ ||
tasyai॒ṣā bhava̭ti || āyasmina᳚-thsa॒pta vā̭sa॒vāḥ |
roha̭nti pū॒rvyā̭ ruhaḥ̭ || 32 ||
ṛṣi̭rha dīrgha॒śrutta̭maḥ | indrasya gharmo ati̭thiri॒ti ||
kaśyapaḥ paśya̭ko bha॒vati | yathsarva-mparipaśyatī̭ti sau॒kṣmyāt || athāgnḙraṣṭapṷruṣa॒sya | tasyai॒ṣā bhava̭ti || agne॒ naya̭ su॒pathā̭ rā॒ye a॒smān |
viśvā̭ni deva va॒yunā̭ni vi॒dvān | yu॒yo॒ddhya̭sma-jjṷhurā॒ṇamenaḥ̭ | bhūyiṣṭhānte nama uktiṃ-vi~̭dheme॒ti || 33 ||
sa॒māhi̭tā - daśa॒syḙ - utta̭ma॒-mucya̭te-gṛhān-thsva॒karma̭bhiḥ-pū॒rvyā̭ ruha̭-i॒ti) (a. 8)
anuvākaṃ 9
agniśca jāta̭vedā॒śca | sahojā a̭jirā॒prabhuḥ | vaiśvānaro na̭ryāpā॒śca | pa॒ṅktirā̭dhāśca॒ sapta̭maḥ |
visarpe vāṣṭa̭mo-'gnī॒nām | ete-'ṣṭau vasavaḥ, kṣi̭tā i॒ti || yathartve-vāgne-rarcirvarṇa̭ viśe॒ṣāḥ |
nīlārciśca pītakā᳚rciśce॒ti || atha vāyo-rekādaśa-puruṣasyaikādaśa̭strīka॒sya ||
prabhrājamānā vya̭vadā॒tāḥ || 34 ||
yāśca vāsṷki vai॒dyutāḥ | rajatāḥ parṷṣā-śśyā॒māḥ |
kapilā a̭tilo॒hitāḥ | ūrdhvā avapa̭tantā॒śca | vaidyuta i̭tyekā॒daśa || nainaṃ-vai~dyuto̭ hina॒sti | ya ḙvaṃ-ve~॒da || sa hovāca vyāsaḥ pā̭rāśa॒ryaḥ |
vidyudvadhamevāha-mmṛtyumai᳚cchami॒ti ||
na tvakā̭magṃ ha॒nti || 35 ||
ya ḙvaṃ-ve~॒da || atha ga̭ndharva॒gaṇāḥ | svāna॒ bhrāṭ | aṅghā̭ri॒-rbambhā̭riḥ | hasta॒-ssuha̭staḥ | kṛśā̭nu-rvi॒śvāva̭suḥ | mūrdhanvān-thsū᳚ryava॒rcāḥ |
kṛtirityekādaśa ga̭ndharva॒gaṇāḥ || devāśca ma̭hāde॒vāḥ | raśmayaśca devā̭ gara॒giraḥ || 36 ||
naina-ṅgaro̭ hina॒sti | ya ḙvaṃ-ve~॒da || gau॒rī mi̭māya sali॒lāni॒ takṣa̭tī | eka̭padī dvi॒padī॒ sā catṷṣpadī | a॒ṣṭāpa̭dī॒ nava̭padī babhū॒vuṣī᳚ | sahasrākṣarā parame vyo̭manni॒ti || vāco̭ viśe॒ṣaṇam ||
atha nigada̭vyākhyā॒tāḥ | tānanukra̭miṣyā॒maḥ ||
va॒rāhavaḥ̭-svata॒pasaḥ || 37 ||
vi॒dyu-nma̭haso॒ dhūpa̭yaḥ | śvāpayo gṛhamedhā᳚ścetye॒te | ye॒ ceme-'śi̭mivi॒dviṣaḥ || parjanyā-ssapta pṛthivīmabhiva̭rṣa॒nti |
vṛṣṭi̭bhiri॒ti | etayaiva vibhakti vi̭parī॒tāḥ | sa॒ptabhi॒rvātai̭ rudī॒ritāḥ | amūṃ-lo~kā-nabhiva̭rṣa॒nti | teṣā̭meṣā॒ bhava̭ti || sa॒mā॒na-me॒taduda̭kam || 38 ||
u॒ccaitya̭va॒ cāha̭bhiḥ | bhūmi̭-mpa॒rjanyā॒ jinva̭nti |
diva-ñjinvan-tyagna̭ya i॒ti || yadakṣa̭ra-mbhū॒takṛ̭tam |
viśvḙ devā u॒pāsa̭te | ma॒harṣi̭masya go॒ptāra᳚m | ja॒mada̭gni॒-makṷrvata || ja॒mada̭gni॒-rāpyā̭yate | chando̭bhi-ścaturutta॒raiḥ | rājña॒-ssoma̭sya tṛ॒ptāsaḥ̭ || 39 ||
brahma̭ṇā vī॒ryā̭vatā | śi॒vā naḥ̭ pra॒diśo॒ diśaḥ̭ || tacchaṃ॒yo~rā vṛ̭ṇīmahe | gā॒tuṃ-ya~॒jñāya̭ | gā॒tuṃ-ya~॒jñapa̭taye | daivī᳚ sva॒stira̭stu naḥ |
sva॒sti-rmānṷṣebhyaḥ | ū॒rdhva-ñji̭gātu bheṣa॒jam |
śanno̭ astu dvi॒pade᳚ | śañcatṷṣpade ||
somapā(3) asomapā(3) iti nigada̭vyākhyā॒tāḥ || 40 ||
(vya॒va॒dā॒tā - ha॒nti - ga̭ra॒gira - sta॒pasa - uda̭kaṃ - tṛptāsa॒ - śvatṷṣpada॒ eka̭-ñca) (a. 9)
anuvākaṃ 10
sa॒ha॒sra॒vṛdi̭ya-mbhū॒miḥ | pa॒raṃ-vyo~̭ma sa॒hasra̭vṛt | a॒śvinā̭ bhujyṷ̄ nāsa॒tyā | vi॒śvasya̭ jaga॒taspa̭tī || jāyā bhūmiḥ pa̭tirvyo॒ma | mi॒thuna̭ntā a॒turya̭thuḥ | putro bṛhaspa̭tī ru॒draḥ | sa॒ramā̭ iti̭ strīpu॒mam || śu॒kraṃ-vā~̭ma॒nyadya̭ja॒taṃ-vā~̭ma॒nyat | viṣṷrūpe॒ aha̭nī॒ dyauri̭va sthaḥ || 41 ||
viśvā॒ hi mā॒yā ava̭tha-ssvadhāvantau | bha॒drā vā᳚-mpūṣaṇāvi॒ha rā॒tira̭stu || vāsā᳚tyau ci॒trau jaga̭to ni॒dhānau᳚ | dyāvā̭bhūmī ca॒rathaḥ̭ sa॒gṃ॒ sakhā̭yau |
tāva॒śvinā̭ rā॒sabhā᳚śvā॒ hava̭-mme | śu॒bha॒spa॒tī॒ ā॒gatagṃ̭ sū॒ryayā̭ sa॒ha || tyugro̭ ha bhu॒jyu-ma̭śvinoda me॒ghe | ra॒yinna kaści̭-nmamṛ॒vā~(2) avā̭hāḥ | tamṷ̄hathu-rnau॒bhirā᳚tma॒n-vatī̭bhiḥ |
a॒nta॒ri॒kṣa॒ pruḍbhi॒ra-po̭dakābhiḥ || 42 ||
ti॒sraḥ, kṣapa॒strirahā̭ 'ti॒vraja̭dbhiḥ | nāsa̭tyā bhu॒jyumṷ̄hathuḥ pata॒ṅgaiḥ | sa॒mu॒drasya॒ dhanva̭nnā॒rdrasya̭ pā॒re | tri॒bhī rathai᳚-śśa॒tapa̭dbhi॒-ṣṣaḍa̭śvaiḥ || sa॒vi॒tāraṃ॒-vi~ta̭nvantam | anṷbaddhnāti śāmba॒raḥ | āpapūrṣaṃ-ba̭raścai॒va |
sa॒vitā̭ 'repa॒so̭ 'bhavat || tyagṃ sutṛptaṃ-vi~̭ditvai॒va | ba॒huso̭ma gi॒raṃ-va~̭śī || 43 ||
anveti tugro va̭kriyā॒ntam | āyasūyān-thsoma̭tṛphsu॒ṣu ||
sa saṅgrāma-stamo᳚dyo-'tyo॒taḥ | vāco gāḥ pi̭pāti॒ tat |
sa tadgobhi-sstavā᳚ 'tyetya॒nye | ra॒kṣasā̭ 'nanvi॒tāśca̭ ye || a॒nveti॒ pari̭vṛttyā॒-'staḥ | e॒vame॒tau stho̭ aśvinā | te e॒te dyuḥ̭ pṛthi॒vyoḥ | aha̭raha॒-rgarbha̭ndadhāthe || 44 ||
tayo̭ re॒tau va॒thsā va̭horā॒tre | pṛ॒thi॒vyā ahaḥ̭ | di॒vo rātriḥ̭ | tā avi̭sṛṣṭau | dampa̭tī e॒va bha̭vataḥ || tayo̭ re॒tau va॒thsau | a॒gniścā̭-di॒tyaśca̭ | rā॒trerva॒thsaḥ | śve॒ta ā̭di॒tyaḥ | ahno॒-'gniḥ || 45 ||
tā॒mro a̭ru॒ṇaḥ | tā avi̭sṛṣṭau | dampa̭tī e॒va bha̭vataḥ || tayo̭ re॒tau va॒thsau | vṛ॒traśca̭ vaidyu॒taśca̭ | a॒gnervṛ॒traḥ | vai॒dyuta̭ ādi॒tyasya̭ |
tā avi̭sṛṣṭau | dampa̭tī e॒va bha̭vataḥ || tayo̭ re॒tau va॒thsau || 46 ||
u॒ṣmā ca̭ nīhā॒raśca̭ | vṛ॒trasyo॒ṣmā | vai॒dyu॒tasya̭ nīhā॒raḥ | tau tāve॒va prati̭padyete || seyagṃ rātrī̭ ga॒rbhiṇī̭ pu॒treṇa॒ saṃva~̭sati |
tasyā॒ vā e॒tadu॒lbaṇa᳚m | yadrātraṷ ra॒śmayaḥ̭ | yathā॒ gorga॒rbhiṇyā̭ u॒lbaṇa᳚m | e॒vame॒tasyā̭ u॒lbaṇa᳚m || prajayiṣṇuḥ prajayā ca paśubhi̭śca bha॒vati |
ya ḙvaṃ-ve~॒da | etamudyanta-mapiya̭ntañce॒ti | ādityaḥ puṇya̭sya va॒thsaḥ | atha pavi̭trāṅgi॒rasaḥ || 47 ||
(stho - 'po̭dakābhi--r vaśī - dadhāthe - a॒gni - stayo̭ re॒tau va॒thsau - bha॒vati ca॒tvāri̭ ca) (a. 10)
anuvākaṃ 11
pa॒vitra̭vantaḥ॒ pari॒vāja॒māsa̭te | pi॒taiṣā᳚-mpra॒tno a॒bhira̭kṣati vra॒tam | ma॒hassa̭mu॒draṃ-va~rṷṇa sti॒roda̭dhe | dhīrā̭ iccheku॒rdharṷṇeṣvā॒rabha᳚m ||
pa॒vitra̭-nte॒ vita̭ta॒-mbrahma̭ṇa॒spate᳚ | prabhu॒rgātrā̭ṇi॒ paryḙṣi vi॒śvataḥ̭ |
ata̭ptatanū॒-rna tadā॒mo a̭śnute | śṛ॒tāsa॒ idvaha̭n-ta॒sta-thsamā̭śata || bra॒hmā de॒vānā᳚-mpada॒vīḥ ka̭vī॒nāmṛṣi॒rviprā̭ṇā-mmahi॒ṣo mṛ॒gāṇā᳚m | śye॒no gṛdhrā̭ṇā॒g॒ svadhi̭ti॒-rvanā̭nā॒gṃ॒ somaḥ̭ pa॒vitra॒matyḙti॒ rebhanṋ || asa̭ta-ssa॒dye tata̭kṣuḥ || 48 ||
ṛṣa̭ya-ssa॒ptātri̭śca॒ yat | sarve-'trayo a̭gastya॒śca |
nakṣa̭trai॒-śśaṅkṛ̭to 'vasann || atha̭ savitu॒-śśyāvāśva॒syā 'varti̭kāmasya || a॒mī ya ṛkṣā॒ nihi̭tā sa u॒ccā | nakta॒-ndadṛ̭śre॒ kuha̭ci॒ddivḙyuḥ |
ada̭bdhāni॒ varṷṇasya vra॒tāni̭ | vi॒cā॒kaśa̭-cca॒ndramā॒ nakṣa̭trameti ||
ta-thsa̭vi॒tu-rvare᳚ṇyam | bhargo̭ de॒vasya̭ dhīmahi || 49 ||
dhiyo॒ yo naḥ̭ praco॒dayā᳚t || tathsa̭vi॒tu-rvṛ̭ṇīmahe |
va॒ya-nde॒vasya॒ bhoja̭nam | śreṣṭhagṃ̭ sarva॒dhāta̭mam | tura॒-mbhaga̭sya dhīmahi ||
apā̭gūhata savitā॒ tṛbhīṋ | sarvā᳚-ndi॒vo andha̭saḥ |
nakta̭006ch;॒tānya̭bhava-ndṛ॒śe | asthya॒sthnā sambha̭viṣyāmaḥ || nāma॒ nāmai॒va nā॒ma me᳚ || 50 ||
napugṃsa̭ka॒-mpumā॒g॒strya̭smi | sthāva̭ro-'smyatha॒ jaṅga̭maḥ |
ya॒je-'yakṣi॒ yaṣṭā॒he ca̭ || mayā̭ bhū॒tānya̭yakṣata | pa॒śavo̭ mama̭ bhūtā॒ni | anūbandhyo 'smya̭haṃ-vi~॒bhuḥ || striyaḥ̭ sa॒tīḥ | tā ṷ me pu॒gṃ॒sa ā̭huḥ |
paśya̭dakṣa॒ṇvānna-vicḙtada॒ndhaḥ | ka॒viryaḥ pu॒tra-ssa i॒mā ci̭keta || 51 ||
yastā vi̭jā॒nā-thsa̭vi॒tuḥ pi॒tā-'sa̭t || a॒ndho maṇima̭vindat | tama̭naṅguli॒-rāva̭yat | a॒grī॒vaḥ pratya̭muñcat | tamaji̭hva a॒saśca̭ta ||
ūrdhvamūla-ma̭vākchā॒kham | vṛ॒kṣaṃ-yā~̭ veda॒ sampra̭ti | na sa jātu janaḥ̭ śradda॒ddhyāt | mṛ॒tyurmā̭ māra॒yādi̭tiḥ || hasitagṃ rudi̭taṅgī॒tam || 52 ||
vīṇā̭ paṇa va॒lāsi̭tam | mṛ॒tañjī॒vañca̭ yatki॒ñcit |
a॒ṅgāni̭ sneva॒ viddhi̭ tat || atṛ̭ṣya॒gg॒stṛṣya̭ dhyāyat | a॒smājjā॒tā mḙ mithū॒ caranṋ | putro nir-ṛtyā̭ vaide॒haḥ | a॒cetā̭ yaśca॒ ceta̭naḥ || sa॒ ta-mmaṇima̭vindat | so̭-'naṅguli॒rāva̭yat |
so॒-'grī॒vaḥ pratya̭muncat || 53 ||
so-'ji̭hvo a॒saśca̭ta || naitamṛṣiṃ-vi~ditvā naga̭ra-mpra॒viśet | ya̭di pra॒viśet | mi॒thau cari̭tvā pra॒viśet | tathsambhava̭sya vra॒tam || ā॒ tama̭gne ra॒thanti̭ṣṭha | ekā᳚śvameka॒ yoja̭nam | ekacakra̭-meka॒dhuram |
vā॒ta dhrā̭ji ga॒tiṃ-vi~̭bho || na॒ ri॒ṣyati̭ na vya॒thate || 54 ||
nā॒syākṣo̭ yātu॒ sajja̭ti | yacchvetā᳚-nrohi̭tāgścā॒gneḥ | ra॒the yṷktvā-'dhi॒tiṣṭha̭ti || ekayā ca daśabhiśca̭ svabhū॒te | dvābhyā miṣṭaye vigṃ̭śatyā॒ ca | tisṛbhiśca vahase trigṃ̭śatā॒ ca |
niyudbhi-rvāyaviha tā̭ vimu॒ñca || 55 ||
(tata̭kṣu--r dhīmahi - nā॒ma mḙ - ciketa - gī॒taṃ - pratya̭muñca-d- vya॒thate - +sa॒pta ca̭) (a. 11)
anuvākaṃ 12
āta̭nuṣva॒ prata̭nuṣva | u॒ddhamādha̭ma॒ sandha̭ma | āditye candra̭varṇā॒nām | garbha॒ mā dhḙhi॒ yaḥ pumāṋ || i॒ta-ssi॒ktagṃ sūrya̭gatam |
ca॒ndrama̭se॒ rasa̭ṅkṛdhi |
vārāda-ñjana̭yā-gre॒-'gnim | ya eko̭ rudra॒ ucya̭te ||
a॒sa॒-ṅkhyā॒tā-ssa̭hasrā॒ṇi |
sma॒ryatḙ na ca॒ dṛśya̭te || 56 ||
e॒vame॒tanni̭bodhata || ā ma॒ndrai-ri̭ndra॒ hari̭bhiḥ | yā॒ hi ma॒yūra̭-romabhiḥ | mātvā kecinniye muri̭nna pā॒śinaḥ | da॒dha॒nveva॒ tā i̭hi || mā ma॒ndrai-ri̭ndra॒ hari̭bhiḥ | yā॒mi ma॒yūra̭ romabhiḥ | mā mā kecinniye muri̭nna pā॒śinaḥ | ni॒dha॒nveva॒ tā~(2) i̭mi ||
aṇubhiśca ma̭hadbhi॒śca || 57 ||
ni॒ghṛṣvai̭ rasa॒māyṷtaiḥ | kālair-haritva̭māpa॒nnaiḥ | indrāyā̭hi sa॒hasra̭ yuk || a॒gni-rvi॒bhrāṣṭi̭ vasanaḥ | vā॒yu-śśveta̭sikadru॒kaḥ | saṃ॒va~॒thsa॒ro vi̭ṣū॒ varṇaiḥ᳚ | nityā॒ste 'nuca̭rāsta॒va ||
subrahmaṇyogṃ subrahmaṇyogṃ sṷbrahma॒ṇyom |
indrāgaccha hariva āgaccha mḙdhāti॒theḥ | meṣa vṛṣaṇaśva̭sya me॒ne || 58 ||
gaurāvaskandinna-halyā̭yai jā॒ra | kauśika-brāhmaṇa gautama̭bruvā॒ṇa || a॒ru॒ṇāśvā̭ i॒hāga̭tāḥ | vasa̭vaḥ pṛthivi॒ kṣitaḥ̭ | a॒ṣṭau di॒gvāsa̭so॒ 'gnayaḥ̭ | agniśca jātavedā᳚ścetye॒te || tāmrāśvā᳚-stāmra॒rathāḥ | tāmravarṇā᳚ stathā॒-'sitāḥ | daṇḍahastāḥ᳚ khāda॒gdataḥ | ito rudrāḥ᳚ parā॒ṅgatāḥ || 59 ||
uktagg sthāna-mpramāṇañca̭ pura॒ ita || bṛha॒spati̭śca savi॒tā ca̭ | vi॒śvarṷ̄pai-ri॒hāga̭tām | rathḙnodaka॒vartma̭nā | a॒phsuṣā̭ iti॒ taddva̭yoḥ ||
ukto veṣo̭ vāsā॒gṃ॒si ca | kālāvayavānā-mitaḥ̭ pratī॒jyā | vāsātyā̭ itya॒śvinoḥ | ko-'ntarikṣe śabdaṅka̭rotī॒ti | vāsiṣṭho rauhiṇo mīmāgṃ̭sā-ñca॒kre | tasyai॒ṣā bhava̭ti ||
vā॒śreva̭ vi॒dyunmi̭māti va॒thsa-nna mā॒tā si̭ṣakti | yadḙṣāṃ-vṛ~॒ṣṭirasa̭rji || diti̭ || brahma̭ṇa u॒dara̭ṇamasi | brahma̭ṇa udī॒raṇa̭masi | brahma̭ṇa ā॒stara̭ṇamasi | brahma̭ṇa upa॒stara̭ṇamasi || 60 ||
(dṛśya̭te॒ - ca - me॒ne - pa̭rā॒-ṅgatā - śca॒kre ṣaṭ ca̭) (a. 12)
anuvākaṃ 13
a॒ṣṭayo̭nī-ma॒ṣṭapṷtrām | a॒ṣṭapa̭tnī-mi॒mā-mmahī᳚m | a॒haṃ-ve~da॒ na mḙ mṛtyuḥ |
na cāmṛ̭tyura॒ghāha̭rat || a॒ṣṭayo᳚nya॒ṣṭa pṷtram | a॒ṣṭapa̭di॒da-ma॒ntari̭kṣam | a॒haṃ-ve~da॒ na mḙ mṛtyuḥ | na cāmṛ̭tyura॒ghāha̭rat | a॒ṣṭayo̭nī-ma॒ṣṭapṷtrām | a॒ṣṭapa̭tnī-ma॒mūndiva᳚m || 61 ||
a॒haṃ-ve~da॒ na mḙ mṛtyuḥ |
na cāmṛ̭tyura॒ghāha̭rat || su॒trāmā̭ṇa-mpṛthi॒vī-ndyāma̭ne॒hasagṃ̭ su॒śarmā̭ṇa॒ madi̭tigṃ su॒praṇī̭tim | daivī॒-nnāvagg̭ svari॒trāmanā̭gasa॒masra̭vantī॒mā rṷhemā sva॒staye᳚ || ma॒hīmū॒ṣuma॒hīmū॒ ṣu mā॒taragṃ̭ suvra॒tānā̭mṛ॒tasya॒ patnī॒mava̭se huvema | tu॒vi॒kṣa॒trāma॒jara̭ntīmurū॒cīgṃ su॒śarmā̭ṇa॒madi̭tigṃ su॒praṇī̭tim || adi̭ti॒rdyau-radi̭ti-ra॒ntari̭kṣam |
adi̭ti rmā॒tā sa pi॒tā sa pu॒traḥ | viśvḙ de॒vā adi̭tiḥ॒ pañca॒ janāḥ᳚ | adi̭ti-rjā॒ta-madi̭ti॒-rjani̭tvam || a॒ṣṭau pu॒trāso॒ adi̭teḥ | ye jā॒tā sta॒nvaḥ̭ pari̭ | de॒vā~ (2) upa̭prai-thsa॒ptabhiḥ̭ || 62 ||
pa॒rā॒ mā॒rtā॒ṇḍamāsya̭t || sa॒ptabhiḥ̭ pu॒trai-radi̭tiḥ | upa॒ prai-tpū॒rvyaṃ̭-yu~ga᳚m | pra॒jāyai̭ mṛ॒tyave ta̭t | pa॒rā॒ mā॒rtā॒ṇḍa-mābha̭ra॒diti̭ || tānanukra̭miṣyā॒maḥ || mi॒traśca॒ varṷṇaśca | dhā॒tā cā᳚rya॒mā ca̭ | agṃśa̭śca॒ bhaga̭śca | indraśca vivasvāg̭ścetye॒te || hi॒ra॒ṇya॒ga॒rbha-ssama̭varta॒tāgrḙ bhū॒tasya̭ jā॒taḥ pati॒reka̭ āsīt | sa dā̭dhāra pṛthi॒vī-ndyā mu॒temā-ṅkasmai̭ de॒vāya̭ ha॒viṣā̭ vidhema || ha॒gṃ॒sa-śśṷci॒ṣa-dvasṷrantarikṣa॒-saddhotā̭ vedi॒ṣadati̭thi rduroṇa॒sat | nṛ॒ṣa-dva̭ra॒sadṛ̭ta॒sa-dvyo̭ma॒sada॒bjā go॒jā ṛ̭ta॒jā a̭dri॒jā ṛ॒taṃ-bṛ॒hat ||
brahma̭ jajñā॒na-mpra̭tha॒ma-mpu॒rastā॒dvi sī̭ma॒ta-ssu॒ruco̭ ve॒na ā̭vaḥ | sa bu॒dhniyā̭ upa॒mā a̭sya vi॒ṣṭhā-ssa॒taśca॒ yoni॒masa̭taśca॒ vivaḥ̭ || taditpa॒da-nna vici̭keta vi॒dvān | yanmṛ॒taḥ puna̭ra॒pyeti̭ jī॒vān | tri॒vṛdya-dbhuva̭nasya ratha॒vṛt | jī॒vo garbho॒ na mṛ॒ta-ssa jī̭vāt || miti̭ ||
ga॒rbhaḥ prā̭jāpa॒tyaḥ | atha॒ purṷṣa-ssa॒ptapurṷṣaḥ || 63 ||
(a॒mū-ndivagṃ̭ - sa॒ptabhi̭ - re॒te ca॒tvāri̭ ca) (a. 13)
anuvākaṃ 14
[ ya॒thā॒sthā॒na-ṅga̭rbhi॒ṇyaḥ̭ ]
yo-'saṷ ta॒pannu॒deti̭ | sa sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇānā॒dāyo॒deti̭ | mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇānā॒dāyoda̭gāḥ ||
a॒sau yo᳚ 'sta॒meti̭ | sa sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇānā॒dāyā॒stameti̭ | mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇānā॒dāyā sta̭ṅgāḥ ||
a॒sau ya ā॒pūrya̭ti | sa sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇai rā॒pūrya̭ti || 64 ||
mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇai-rā॒pūri̭ṣṭhāḥ || a॒sau yo̭-'pa॒kṣīya̭ti | sa sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇai-rapa̭kṣīyati | mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇai-rapa̭kṣeṣṭhāḥ || a॒mūni॒ nakṣa̭trāṇi | sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇairapa̭ prasarpanti॒ cothsa̭rpanti ca |
mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām |
mā mama̭ prā॒ṇairapa̭ prasṛpata॒ mothsṛ̭pata || 65 ||
i॒me māsā᳚-ścārdhamā॒sāśca̭ |
sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇairapa̭ prasarpanti॒ cothsa̭rpanti ca | mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām |
mā mama̭ prā॒ṇairapa̭ prasṛpata॒ mothsṛ̭pata | i॒ma ṛ॒tavaḥ̭ | sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇairapa̭ prasarpanti॒ cothsa̭rpanti ca |
mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām |
mā mama̭ prā॒ṇairapa̭ prasṛpata॒ mothsṛ̭pata || a॒yagṃ saṃ̭va~thsa॒raḥ |
sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇairapa̭ prasarpati॒ cothsa̭rpati ca || 66 ||
mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇairapa̭ prasṛpa॒ mothsṛ̭pa ||
i॒damahaḥ̭ | sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇai-rapa̭ prasarpati॒ cothsa̭rpati ca |
mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇairapa̭ prasṛpa॒ mothsṛ̭pa |
i॒yagṃ rātriḥ̭ | sarvḙṣā-mbhū॒tānā᳚-mprā॒ṇai-rapa̭ prasarpati॒ cothsa̭rpati ca |
mā me᳚ pra॒jāyā॒ mā pa̭śū॒nām | mā mama̭ prā॒ṇairapa̭ prasṛpa॒ mothsṛ̭pa ||
au-mbhūrbhuva॒ssvaḥ̭ || etadvo mithuna-mmā no mithṷnagṃ rī॒ḍhvam || 67 ||
(prā॒ṇairā॒pūrya̭ti॒-mothsṛ̭pata॒-cothsa̭rpati ca॒ - mothsṛ̭pa॒ dve ca̭) (a. 14)
(yosau॒ ṣoḍa̭śā॒mūni॒ dvāda̭śā॒ya-ñcatṷrdaśa)
(u॒detya̭sta॒metyā॒pūrya̭tyapa॒kṣīya̭tya॒mūni॒ nakṣa̭trāṇī॒ me māsā̭ i॒ma ṛ॒tavo॒-'yagṃ saṃ̭va~thsa॒ra i॒damaha̭ri॒yagṃ rātri॒rdaśa̭)
anuvākaṃ 15
athādityasyāṣṭa pṷruṣa॒sya ||
vasūnā mādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni ||
rudrāṇā-mādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni ||
ādityānā-mādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni || satāgṃ̭satyā॒nām | ādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni || abhidhūnvatā̭-mabhi॒ghnatām | vātava̭tā-mma॒rutām | ādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni ||
ṛbhūṇā-mādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni ||
viśveṣā᳚-ndevā॒nām | ādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni || saṃva~thsara̭sya sa॒vituḥ | ādityasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni || au-mbhūrbhuva॒ssvaḥ̭ |
raśmayo vo mithuna-mmā no mithṷnagṃ rī॒ḍhvam || 68 ||
(ṛbhūṇāmādityānāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni ṣaṭca̭) (a. 15)
anuvākaṃ 16
ārogasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni | bhrājasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni | paṭarasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni | pataṅgasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
svarṇarasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
jyotiṣīmatasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vibhāsasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
kaśyapasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni | au-mbhūrbhuva॒ssvaḥ̭ | āpo vo mithuna-mmā no mithṷnagṃ rī॒ḍhvam || 69 ||
(ārogasya daśa̭) (a. 16)
anuvākaṃ 17
atha vāyo-rekādaśa-puruṣasyaikādaśa̭-strīka॒sya ||
prabhrājamānānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vyavadātānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vāsukivaidyutānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
rajatānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
paruṣāṇāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
śyāmānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
kapilānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
atilohitānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
ūrdhvānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni || 70 ||
avapatantānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vaidyutānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
prabhrājamānīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vyavadātīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vāsukivaidyutīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
rajatānāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
paruṣāṇāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
śyāmānāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
kapilānāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
atilohitīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
ūrdhvānāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
avapatantīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vaidyutīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
au-mbhūrbhuva॒ssvaḥ̭ |
rūpāṇi vo mithuna-mmā no mithṷnagṃ rī॒ḍhvam || 71 ||
(ūrdhvānāgṃ rudrāṇāg sthāne svateja̭sā bhā॒ - nyatilohitīnāgṃ rudrāṇīnāg sthāne svateja̭sā bhā॒ni pañca̭ ca) (a. 17)
anuvākaṃ 18
athāgnḙraṣṭa pṷruṣa॒sya || agneḥ pūrva-diśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
jātavedasa upadiśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
sahojaso dakṣiṇa-diśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
ajirāprabhava upadiśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
vaiśvānarasyāparadiśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
naryāpasa upadiśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
paṅktirādhasa udagdiśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
visarpiṇa upadiśyasya sthāne svateja̭sā bhā॒ni |
au-mbhūrbhuva॒ssvaḥ̭( ) | diśo vo mithuna-mmā no mithṷnagṃ rī॒ḍhvam || 72 ||
(sva̭reka̭-ñca) (a. 18)
(eta-draśmaya āpo rūpāṇi diśaḥ pañca̭)
anuvākaṃ 19
dakṣiṇapūrva-syāndiśi visa̭rpī na॒rakaḥ | tasmānnaḥ pa̭ripā॒hi ||
dakṣiṇā-parasyā-ndiśya visa̭rpī na॒rakaḥ |
tasmānnaḥ pa̭ripā॒hi ||
uttara-pūrvasyā-ndiśi viṣā̭dī na॒rakaḥ |
tasmānnaḥ pa̭ripā॒hi ||
uttarā-parasyā-ndiśya viṣā̭dī na॒rakaḥ |
tasmānnaḥ pa̭ripā॒hi ||
āyasmin᳚ thsa॒ptavā̭sa॒vā stiṣṭha̭nti svā॒ruho̭ yathā | ṛṣi̭rha dīrgha॒śrutta̭ma॒ indra̭sya gha॒rmo ati̭thiḥ || i॒ndri॒yāṇi̭ śatakrato॒ yā te॒ janḙṣu pa॒ñcasṷ | indra॒ tāni̭ ta॒ ā vṛ̭ṇe || vitye॒te || 73 ||
(dakṣiṇapūrvasyā-nnava̭) (a. 19)
anuvākaṃ 20
i॒ndra॒ gho॒ṣā vo॒ vasṷbhiḥ pu॒rastā॒-dupa̭dadhatām |
mano̭javaso vaḥ pi॒tṛbhi̭-rdakṣiṇa॒ta upa̭dadhatām |
pracḙtā vo ru॒draiḥ pa॒ścā-dupa̭dadhatām |
vi॒śvaka̭rmā va ādi॒tyai-rṷttara॒ta upa̭dadhatām |
tvaṣṭā̭ vo rū॒pai-ru॒pari̭ṣṭā॒-dupa̭dadhatām | sañjñānaṃ-vaḥ ~pa̭ścādi॒ti || ā॒di॒tya-ssarvo॒-'gniḥ pṛ̭thi॒vyām | vā॒yura॒ntari̭kṣe | sūryo̭ di॒vi |
ca॒ndramā̭ di॒kṣu | nakṣa̭trāṇi॒ svalo॒ke || e॒vā hyḙva | e॒vā hya̭gne | e॒vā hi vā̭yo | e॒vā hī᳚ndra | e॒vā hi pṷ̄ṣann | e॒vā hi dḙvāḥ || 74 ||
di॒kṣu sa॒pta ca̭) (a. 20)
anuvākaṃ 21
āpa̭māpāma॒pa-ssarvāḥ᳚ | a॒smā-da॒smādi॒to-'mutaḥ̭ |
a॒gnirvā॒yuśca॒ sūrya̭śca | sa॒ha sa̭ñcaska॒rardhi̭yā ||
vā॒yvaśvā̭ raśmi॒ pata̭yaḥ | marī᳚cyātmāno॒ adrṷhaḥ |
de॒vī rbhṷvana॒ sūva̭rīḥ | pu॒tra॒va॒ttvāya̭ me suta ||
mahānāmnī-rma̭hāmā॒nāḥ | ma॒ha॒so ma̭hasa॒ssvaḥ̭ || 75 ||
de॒vīḥ pa̭rjanya॒ sūva̭rīḥ | pu॒tra॒va॒ttvāya̭ me suta ||
a॒pāśnyṷṣṇi-ma॒pā rakṣaḥ̭ | a॒pāśnyṷṣṇi-ma॒pā ragha᳚m | apā᳚ghrā॒mapa̭ cā॒varti᳚m | apa̭ de॒vīri॒to hi̭ta ||
vajra̭-nde॒vīrajī̭tāgśca | bhuva̭na-ndeva॒ sūva̭rīḥ | ā॒di॒tyānadi̭ti-nde॒vīm | yoni̭nordhva-mu॒dīṣa̭ta || 76 ||
bha॒dra-ṅkarṇḙbhi-śśṛṇu॒yāma̭ devāḥ |
bha॒dra-mpa̭śyemā॒kṣabhi॒-ryaja̭trāḥ |
sthi॒rairaṅgai᳚ stuṣṭu॒vāgṃ sa̭sta॒nūbhiḥ̭ |
vyaśḙma de॒vahi̭taṃ॒-ya~dāyuḥ̭ ||
sva॒sti na॒ indro̭ vṛ॒ddhaśra̭vāḥ | sva॒sti naḥ̭ pū॒ṣā vi॒śvavḙdāḥ | sva॒sti na॒stārkṣyo॒ ari̭ṣṭanemiḥ | sva॒sti no॒ bṛha॒spati̭-rdadhātu || ke॒tavo॒ arṷṇāsaśca | ṛ॒ṣa॒yo vāta̭raśa॒nāḥ( ) | pra॒ti॒ṣṭhāgṃ śa॒tadhā̭ hi | sa॒māhi̭tāso sahasra॒dhāya̭sam || śi॒vā na॒-śśanta̭mā bhavantu | di॒vyā āpa॒ oṣa̭dhayaḥ || su॒mṛ॒ḍī॒kā sara̭svati | māte॒ vyo̭ma sa॒ndṛśi̭ || 77 ||
(sva̭ - ru॒dīṣa̭ta॒ - vāta̭raśa॒nā-ṣṣaṭca̭) (a. 21)
anuvākaṃ 22
yo̭-'pā-mpuṣpaṃ॒-ve~da̭ | puṣpa̭vā-npra॒jāvā᳚-npaśu॒mā-nbha̭vati | ca॒ndramā॒ vā a॒pā-mpuṣpa᳚m | puṣpa̭vā-npra॒jāvā᳚-npaśu॒mā-nbha̭vati |
ya e॒vaṃ-ve~da̭ || yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | a॒gnirvā a॒pāmā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | yo᳚-'gnerā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ || 78 ||
ā॒yata̭navā-nbhavati | āpo॒ vā a॒gnerā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati |
vā॒yurvā a॒pāmā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati |
yo vā॒yorā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati || 79 ||
āpo॒ vai vā॒yorā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | a॒sau vai tapa̭nna॒pā-mā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | yo̭-'muṣya॒-tapa̭ta ā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | āpo॒vā a॒muṣya॒-tapa̭ta ā॒yata̭nam || 80 ||
ā॒yata̭navā-nbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | ca॒ndramā॒ vā a॒pāmā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati |
yaśca॒ndrama̭sa ā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | āpo॒ vai ca॒ndrama̭sa ā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati || 81 ||
ya e॒vaṃ-ve~da̭ || yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | nakṣa̭trāṇi॒ vā a॒pāmā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | yo nakṣa̭trāṇā-mā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | āpo॒ vai nakṣa̭trāṇā-mā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati |
ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 82 ||
yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navā-nbhavati | pa॒rjanyo॒ vā a॒pāmā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati |
yaḥ pa॒rjanya̭-syā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ |
ā॒yata̭navā-nbhavati | āpo॒ vai pa॒rjanya̭-syā॒yata̭nam |
ā॒yata̭navā-nbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || yo̭-'pāmā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ || 83 ||
ā॒yata̭navā-nbhavati | saṃ॒va~॒thsa॒ro vā a॒pāmā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | ya-ssaṃ̭va~thsa॒ra-syā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ |
ā॒yata̭navā-nbhavati | āpo॒ vai saṃ̭va~thsa॒ra-syā॒yata̭nam | ā॒yata̭navā-nbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ ||
yo᳚-'phsu nāva॒-mprati̭ṣṭhitāṃ॒-ve~da̭ | pratye॒va ti̭ṣṭhati || 84 ||
i॒me vai lo॒kā a॒phsu prati̭ṣṭhitāḥ | tade॒ṣā-'bhyanū᳚ktā ||
a॒pāgṃ rasa॒muda̭yagṃsann | sūryḙ śu॒kragṃ sa॒mābhṛ̭tam | a॒pāgṃ rasa̭sya॒ yo rasaḥ̭ | taṃ-vo~̭ gṛhṇā-myutta॒mamiti̭ || i॒me vai lo॒kā a॒pāgṃ rasaḥ̭ | tḙ-'muṣmi̭-nnādi॒tye sa॒mābha̭tāḥ ||
jā॒nu॒da॒ghnī-mṷttara-ve॒dīṅkhā॒tvā | a॒pā-mpṷ̄rayi॒tvā gṷlphada॒ghnam || 85 ||
puṣkaraparṇaiḥ puṣkaradaṇḍaiḥ puṣkaraiśca̭ saggstī॒rya | tasmi̭n vihā॒yase | a॒gni-mpra॒ṇīyo̭pa-samā॒dhāya̭ || bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti |
kasmā᳚-tpraṇī॒te-'ya-ma॒gniścī॒yate᳚ | sāḥ pra̭ṇī॒te-'yama॒phsu hyaya̭ñcī॒yate᳚ |
a॒sau bhuva̭ne॒-'pya-nā̭hitāgni-re॒tāḥ |
tama॒bhita̭ e॒tā a॒bhīṣṭa̭kā॒ upa̭dadhāti ||
a॒gni॒ho॒tre da̭rśapūrṇa-mā॒sayoḥ᳚ |
pa॒śu॒ba॒ndhe cā̭turmā॒syeṣṷ || 86 ||
atho̭ āhuḥ | sarvḙṣu yajñakra॒tuṣviti̭ ||
e॒taddha̭ sma॒ vā ā̭hu-śśaṇḍi॒lāḥ | kama॒gniñci̭nute || sa॒tri॒ya-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ |
saṃ॒va~॒thsa॒ra-mpra॒tyakṣḙṇa || kama॒gniñci̭nute | sā॒vi॒tra-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | a॒mumā̭di॒tya-mpra॒tyakṣḙṇa || kama॒gniñci̭nute || 87 ||
nā॒ci॒ke॒ta-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | prā॒ṇā-npra॒tyakṣḙṇa || kama॒gniñci̭nute | cā॒tu॒r॒ho॒tri॒ya-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | brahma̭ pra॒tyakṣḙṇa || kama॒gniñci̭nute |
vai॒śva॒sṛ॒ja-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | śarī̭ra-mpra॒tyakṣḙṇa || kama॒gniñci̭nute |
u॒pā॒nu॒vā॒kya̭mā॒śu-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ || 88 ||
i॒mān ~lo॒kā-npra॒tyakṣḙṇa || kama॒gniñci̭nute |
i॒mamā̭ruṇa-ketuka-ma॒gniñci̭nvā॒na iti̭ | ya e॒vāsau |
i॒taścā॒-muta̭ścā-vyatīpā॒tī | tamiti̭ || yo᳚-'gnermi̭thū॒yā veda̭ | mi॒thu॒na॒vā-nbha̭vati | āpo॒ vā a॒gnermi̭thū॒yāḥ |
mi॒thu॒na॒vā-nbha̭vati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 89 ||
(veda̭ - bhava - tyā॒yata̭naṃ - bhavati॒ - veda॒ - veda̭ - tiṣṭhati - gulphada॒ghnaṃ - cā̭turmā॒sye - ṣva॒mumā̭di॒tya-mpra॒tyakṣḙṇa॒ kama॒gni-ñci̭nuta - upānuvā॒kya̭mā॒śuma॒gni-ñci̭nvā॒no - mi̭thū॒yā mi̭thuna॒vā-nbha̭va॒tyeka̭-ñca) (a. 22)
(puṣpa̭ma॒gnirvā॒yura॒sau vai tapa̭ñca॒ndramā॒ nakṣa̭trāṇi pa॒rjanyaḥ̭ saṃva~thsa॒ro yo᳚-'phsu nāva̭me॒taddha̭ sma॒ vai sa̭tri॒yagṃ saṃ̭va~thsa॒ragṃ sā̭vi॒trama॒mu-nnā̭cike॒ta-mprā॒ṇāgścā̭turhotri॒ya-mbrahma̭ vaiśvasṛ॒jagṃ śarī̭ramupānuvā॒kya̭mā॒śumi॒mān ~lo॒kāni॒mamā̭ruṇaketukaṃ॒-ya~ e॒vāsau)
anuvākaṃ 23
āpo॒ vā i॒damā̭san-thsali॒lame॒va |
sa pra॒jāpa̭ti॒rekaḥ̭ puṣkarapa॒rṇe sama̭bhavat |
tasyānta॒-rmana̭si kāma॒-ssama̭vartata | i॒dagṃ sṛ̭jeya॒miti̭ | tasmā॒dya-tpurṷṣo॒ mana̭sā-'bhi॒gaccha̭ti | tadvā॒cā va̭dati |
tatkarma̭ṇā karoti | tade॒ṣā 'bhyanū᳚ktā || kāma॒stadagre॒ sama̭varta॒tādhi̭ | mana̭so॒ retaḥ̭ pratha॒maṃ-ya~dāsī᳚t || 90 ||
sa॒to bandhu॒masa̭ti॒ nira̭vindann | hṛ॒di pra॒tīṣyā̭ ka॒vayo̭ manī॒ṣeti̭ || upai̭na॒ntadupa̭namati | ya-tkā̭mo॒ bhava̭ti | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || sa tapo̭-'tapyata |
sa tapa̭sta॒ptvā | śarī̭ramadhūnuta | tasya॒ ya-nmā॒gṃ॒samāsī᳚t | tato̭-'ru॒ṇāḥ ke॒tavo॒ vāta̭raśa॒nā ṛṣa̭ya॒ uda̭tiṣṭhann || 91 ||
ye nakhāḥ᳚ | te vai̭khāna॒sāḥ | ye vālāḥ᳚ | te vā̭lakhi॒lyāḥ | yo rasaḥ̭ | so̭-'pām || a॒nta॒ra॒taḥ kū॒rma-mbhū॒tagṃ sarpa̭ntam | tama̭bravīt | mama॒ vai tvaṃ-mā॒gṃ॒sā | sama̭bhūt || 92 ||
netya̭bravīt | pūrva̭me॒vāha-mi॒hāsa॒miti̭ | tatpurṷṣasya puruṣa॒tvam | sa sa॒hasra̭śīrṣā॒ purṷṣaḥ | sa॒ha॒srā॒kṣa-ssa॒hasra̭pāt | bhū॒tvoda̭tiṣṭhat | tama̭bravīt | tvaṃ-vai~ pūrvagṃ̭ sama̭bhūḥ |
tvami॒da-mpūrvaḥ̭ kuru॒ṣveti̭ || sa i॒ta ā॒dāyāpaḥ̭ || 93 ||
a॒ñja॒linā̭ pu॒rastā̭-du॒pāda̭dhāt | e॒vā hye॒veti̭ |
tata̭ ādi॒tya uda̭tiṣṭhat | sā prācī॒ dik ||
athā̭ru॒ṇaḥ ke॒tu-rda̭kṣiṇa॒ta u॒pāda̭dhāt | e॒vā hyagna॒ iti̭ | tato॒ vā a॒gniruda̭tiṣṭhat | sā da̭kṣi॒ṇā dik | athā̭ru॒ṇaḥ ke॒tuḥ pa॒ścādu॒pāda̭dhāt |
e॒vā hi vāyo॒ iti̭ || 94 ||
tato̭ vā॒yuruda̭tiṣṭhat | sā pra॒tīcī॒ dik |
athā̭ru॒ṇaḥ ke॒tu-rṷttara॒ta u॒pāda̭dhāt | e॒vā hīndreti̭ |
tato॒ vā indra॒ uda̭tiṣṭhat | sodī̭cī॒ dik |
athā̭ru॒ṇaḥ ke॒tu-rmaddhya̭ u॒pāda̭dhāt | e॒vā hi pūṣa॒nniti̭ | tato॒ vai pū॒ṣoda̭tiṣṭhat | seyandik || 95 ||
athā̭ru॒ṇaḥ ke॒turu॒pari̭ṣṭā-du॒pāda̭dhāt | e॒vā hi devā॒ iti̭ | tato̭ deva manu॒ṣyāḥ pi॒taraḥ̭ | ga॒ndha॒rvā॒-phsa॒rasa॒ ścoda̭-tiṣṭhann |
sordhvā dik || yā vi॒pruṣo̭ vi॒parā̭patann |
tābhyo-'sṷrā॒ rakṣāgṃ̭si piśā॒cāśco-da̭tiṣṭhann | tasmā॒tte parā̭bhavann | vi॒pruḍbhyo॒ hi te sama̭bhavann || tade॒ṣā-'bhyanū᳚ktā || 96 ||
āpo̭ ha॒ ya-dbṛ̭ha॒tī-rgarbha॒māyanṋ | dakṣa॒-ndadhā̭nā ja॒naya̭ntī-ssvaya॒mbhum | tata̭ i॒me-'ddhya-sṛ̭jyanta॒ sargāḥ᳚ | adbhyo॒ vā i॒dagṃ sama̭bhūt |
tasmā̭di॒dagṃ sarva॒-mbrahma̭ svaya॒bhvinti̭ ||
tasmā̭di॒dagṃ sarva॒gṃ॒ śithi̭la-mi॒vā dhruva̭-mivābhavat || pra॒jāpa̭ti॒-rvāva tat | ā॒tmanā॒-''tmānaṃ̭-vi~॒dhāya̭ |
tade॒vānu॒ prāvi̭śat || tade॒ṣā-'bhyanū᳚ktā || 97 ||
vi॒dhāya̭ lo॒kān. vi॒dhāya̭ bhū॒tāni̭ | vi॒dhāya॒ sarvāḥ᳚ pra॒diśo॒ diśa̭śca | pra॒jāpa̭tiḥ prathama॒jā ṛ॒tasya̭ | ā॒tmanā॒-''tmā-na̭ma॒bhi-saṃvi~̭ve॒śeti̭ ||
sarva̭me॒vedamā॒ptvā | sarva̭-mava॒ruddhya̭ | tade॒vānu॒ pravi̭śati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 98 ||
(āsī̭ - datiṣṭhan - nabhū॒ - dapo॒ - vāyo॒ iti - seya-ndiga॒ - bhyanū᳚ktā॒ - 'bhyanū᳚ktā॒ -+-'ṣṭau ca̭) (a. 23)
anuvākaṃ 24
catṷṣṭayya॒ āpo̭ gṛhṇāti | ca॒tvāri॒ vā a॒pāgṃ rū॒pāṇi̭ | megho̭ vi॒dyut | sta॒na॒yi॒tnu-rvṛ॒ṣṭiḥ | tānye॒vā va̭rundhe || ā॒tapa̭ti॒ varṣyā̭ gṛhṇāti |
tāḥ pu॒rastā॒-dupa̭dadhāti | e॒tā vai bra̭hmavarca॒syā āpaḥ̭ | mu॒kha॒ta e॒va bra̭hmavarca॒sa-mava̭rundhe |
tasmā᳚-nmukha॒to bra̭hmavarca॒sita̭raḥ || 99 ||
kūpyā̭ gṛhṇāti | tā da̭kṣiṇa॒ta upa̭dadhāti | e॒tā vai tḙja॒svinī॒rāpaḥ̭ | teja̭ e॒vāsya̭ dakṣiṇa॒to da̭dhāti | tasmā॒-ddakṣi॒ṇordha̭ 'steja॒svita̭raḥ ||
sthā॒va॒rā gṛ̭hṇāti | tāḥ pa॒ścādupa̭dadhāti | prati̭ṣṭhitā॒ vai sthā̭va॒rāḥ |
pa॒ścāde॒va prati̭tiṣṭhati || vaha̭ntī-rgṛhṇāti || 100 ||
tā ṷttara॒ta upa̭dadhāti | oja̭sā॒ vā e॒tā vaha̭ntīri॒vo-dga̭tīri॒va ākūja̭tīri॒va dhāva̭ntīḥ | oja̭ e॒vāsyo᳚ttara॒to da̭dhāti | tasmā॒dutta॒ro-'ddha̭ oja॒svita̭raḥ || sa॒bhāṃ॒ryā gṛ̭hṇāti |
tā maddhya॒ upa̭dadhāti | i॒yaṃ-vai~ sa̭bhāṃ॒ryāḥ | a॒syāme॒va prati̭tiṣṭhati || pa॒lva॒lyā gṛ̭hṇāti | tā u॒pari̭ṣṭā-du॒pāda̭dhāti || 101 ||
a॒sau vai pa̭lva॒lyāḥ | a॒muṣyā̭me॒va prati̭tiṣṭhati || di॒kṣūpa̭dadhāti | di॒kṣu vā āpaḥ̭ | annaṃ॒-vā~ āpaḥ̭ | a॒dbhyo vā anna̭ñjāyate | yade॒vādbhyo-'nna॒-ñjāya̭te | tadava̭rundhe || taṃ-vā~ e॒tama̭ru॒ṇāḥ ke॒tavo॒ vāta̭raśa॒nā ṛṣa̭yo-'cinvann | tasmā̭-dāruṇa ke॒tukaḥ̭ || tade॒ṣā-'bhyanū᳚ktā || ke॒tavo॒ arṷṇāsaśca | ṛ॒ṣa॒yo vāta̭raśa॒nāḥ |
pra॒ti॒ṣṭhāgṃ śa॒tadhā̭ hi | sa॒māhi̭tāso sahasra॒dhāya̭sa॒miti̭ || śa॒taśa̭ścai॒va 'sa॒hasra̭śaśca॒ prati̭tiṣṭhati | ya e॒tama॒gniñci̭nu॒te |
ya ṷcainame॒vaṃ-ve~da̭ || 102 ||
(bra॒hma॒va॒rca॒sita̭ro॒ - vaha̭ntī-rgṛhṇāti॒ - tā u॒pari̭ṣṭādu॒pāda̭dhā - tyāruṇake॒tuko॒-'ṣṭau ca̭) (a. 24)
anuvākaṃ 25
jā॒nu॒da॒ghnī-mṷttarave॒dīṅkhā॒tvā | a॒pā-mpṷ̄rayati | a॒pāgṃ sa̭rva॒tvāya̭ | pu॒ṣka॒ra॒pa॒rṇagṃ ru॒kma-mpurṷṣa॒-mityupa̭dadhāti | tapo॒ vai pṷṣkarapa॒rṇam |
sa॒tyagṃ ru॒kmaḥ | a॒mṛta॒-mpurṷṣaḥ | e॒tāva॒dvā vā᳚sti | yāva̭de॒tat | yāva̭de॒vāsti̭ || 103 ||
tadava̭rundhe || kū॒rmamupa̭dadhāti | a॒pāme॒va medha॒mava̭rundhe | atho᳚ sva॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai || āpa̭māpāma॒pa-ssarvāḥ᳚ |
a॒smāda॒smā di॒to-'mutaḥ̭ | a॒gnirvā॒yuśca॒ sūrya̭śca |
sa॒ha sa̭ñcaska॒rardhi̭yā॒ iti̭ | vā॒yvaśvā̭ raśmi॒pata̭yaḥ | marī᳚cyātmāno॒ adrṷhaḥ | de॒vī-rbhṷvana॒ sūva̭rīḥ | pu॒tra॒va॒tvāya̭ me suta || lo॒ka-mpṛ̭ṇacchi॒dra-mpṛ̭ṇa || 104 ||
yāsti॒sraḥ pa̭rama॒jāḥ || ) (śort an-dlongfòraṃ are the samè i-nti̭ || pañca॒ cita̭ya॒ upa̭dadhāti | pāṅkta॒-'gniḥ | yāvā̭ne॒vāgniḥ | tañci̭nute ||
lo॒ka-mpṛ̭ṇayā dvi॒tīyā॒-mupa̭dadhāti |
pañca̭padā॒ vai vi॒rāṭ | tasyā॒ vā i॒ya-mpādaḥ̭ | a॒ntari̭kṣa॒-mpādaḥ̭ | dyauḥ pādaḥ̭ | diśaḥ॒ pādaḥ̭ | pa॒rora̭jāḥ॒ pādaḥ̭ || vi॒rājye॒va prati̭tiṣṭhati |
ya e॒tama॒gniñci̭nu॒te | ya ṷcainame॒vaṃ-ve~da̭ || 105 ||
(asti̭ - pṛṇā॒ - ntari̭kṣa॒-mpāda॒-ṣṣaṭca̭) (a. 25)
anuvākaṃ 26
a॒gni-mpra॒ṇīyo̭pa-samā॒dhāya̭ | tama॒bhita̭ e॒tā a॒bhīṣṭa̭kā॒ upa̭dadhāti | a॒gni॒ho॒tre da̭rśapūrṇa-mā॒sayoḥ᳚ | pa॒śu॒ba॒ndhe cā̭turmā॒syeṣṷ |
atho̭ āhuḥ | sarvḙṣu yajñakra॒tuṣviti̭ ||
atha̭ hasmā hāru॒ṇa-ssvā̭ya॒mbhuvaḥ̭ |
sā॒vi॒tra-ssarvo॒-'gni-rityana̭nuṣaṅga-mmanyāmahe |
nānā॒ vā e॒teṣāṃ᳚-vī~॒ryā̭ṇi || kama॒gniñci̭nute || 106 ||
sa॒tri॒ya ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | kama॒gniñci̭nute |
sā॒vi॒tra ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | kama॒gniñci̭nute | nā॒ci॒ke॒ta ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | kama॒gniñci̭nute |
cā॒tu॒r॒ ho॒tri॒ya-ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | kama॒gniñci̭nute |
vai॒śva॒sṛ॒ja ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | kama॒gniñci̭nute || 107 ||
u॒pā॒nu॒vā॒kya̭-mā॒śu ma॒gniñci̭nvā॒naḥ | kama॒gniñci̭nute | i॒mamā̭ruṇa-ketuka ma॒gniñci̭nvā॒na iti̭ || vṛṣā॒ vā a॒gniḥ | vṛṣā̭ṇau॒ saggsphā̭layet | ha॒nyetā᳚sya ya॒jñaḥ | tasmā॒nnānu॒ṣajyaḥ̭ ||
sotta̭rave॒diṣṷ kra॒tuṣṷ cinvīta | u॒tta॒ra॒ve॒dyāg hya̭gniścī॒yate᳚ || pra॒jākā̭maścinvīta || 108 ||
prā॒jā॒pa॒tyo vā e॒ṣo᳚-'gniḥ | prā॒jā॒pa॒tyāḥ pra॒jāḥ | pra॒jāvā᳚-nbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || pa॒śukā̭maścinvīta | sa॒ñjñānaṃ॒-vā~ e॒ta-tpa̭śū॒nām | yadāpaḥ̭ |
pa॒śū॒nāme॒va sa॒jñānne॒ 'gniñci̭nute | pa॒śu॒mā-nbha̭vati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 109 ||
vṛṣṭi̭kāmaścinvīta | āpo॒ vai vṛṣṭiḥ̭ | pa॒rjanyo॒ varṣṷko bhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || ā॒ma॒yā॒vī ci̭nvīta | āpo॒ vai bhḙṣa॒jam | bhe॒ṣa॒ja-me॒vāsmai̭ karoti | sarva॒māyṷreti || a॒bhi॒caragg̭ ścinvīta | vajro॒ vā āpaḥ̭ || 110 ||
vajra̭me॒va bhrātṛ̭vyebhyaḥ॒ praha̭rati | stṛ॒ṇu॒ta ḙnam || teja̭skāmo॒ yaśa̭skāmaḥ |
bra॒hma॒va॒rca॒sakā̭ma-ssva॒rgakā̭maścinvīta | e॒tā va॒dvā vā᳚sti | yāva̭de॒tat | yāva̭de॒vāsti̭ | tadava̭rundhe || tasyai॒ tadvra॒tam | varṣa̭ti॒ na dhā̭vet || 111 ||
a॒mṛtaṃ॒-vā~ āpaḥ̭ | a॒mṛta॒syā-na̭ntarityai ||
nāphsu-mūtra̭purī॒ṣaṅkṷryāt | na niṣṭhī̭vet | na vi॒vasa̭na-ssnāyāt | guhyo॒ vā e॒ṣo᳚-'gniḥ |
e॒tasyā॒gne rana̭ti dāhāya || na pṷṣkarapa॒rṇāni॒ hira̭ṇyaṃ॒-vā~-'dhi॒tiṣṭhe᳚t | e॒tasyā॒gne-rana̭bhyārohāya || na kūrma॒syāśñī̭yāt |
noda॒kasyā॒-ghātṷkā॒nyena̭-moda॒kāni̭ bhavanti | a॒ghātṷkā॒ āpaḥ̭ | ya e॒tama॒gniñci̭nu॒te | ya ṷcainame॒vaṃ-ve~da̭ || 112 ||
(ci॒nu॒te॒ - ci॒nu॒te॒ - pra॒jākā̭maścinvīta॒ - ya e॒vaṃ-ve~dā - po̭ - dhāve॒ - daśñī̭yācca॒tvāri̭ ca) (a. 26)
anuvākaṃ 27
i॒mā nṷka॒-mbhuva̭nā sīṣadhema | indra̭śca॒ viśvḙca de॒vāḥ || ya॒jñañca̭ nasta॒nvañca̭ pra॒jāñca̭ | ā॒di॒tyairindaḥ̭ sa॒ha sī̭ṣadhātu ||
ā॒di॒tyairindra॒-ssaga̭ṇo-ma॒rudbhiḥ̭ | a॒smāka̭-mbhūtvavi॒tā ta॒nūnā᳚m || āpla̭vasva॒ prapla̭vasva | ā॒ṇḍī bha̭va ja॒ mā mu॒huḥ | sukhādīnduḥ̭ khani॒dhanām | prati̭muñcasva॒ svā-mpu॒ram || 113 ||
marī̭caya-ssvāyambhu॒vāḥ | ye śa̭rī॒rāṇya̭ kalpayann |
te tḙ de॒haṅka̭lpayantu | mā ca̭ te॒ khyā sma̭ tīriṣat || utti̭ṣṭhata॒ mā sva̭pta | a॒gni-mi̭cchaddhva॒-mbhāra̭tāḥ | rājña॒-ssoma̭sya tṛ॒ptāsaḥ̭ | sūryḙṇa sa॒yujo̭ṣasaḥ || yuvā̭ su॒vāsāḥ॒ pari̭vīta॒ āgā᳚t | sa u॒ śreyā᳚-nbhavati॒ jāya̭mānaḥ | ta-ndhīrā̭saḥ ka॒vaya॒ unna̭yanti | svā॒dhiyo॒ mana̭sā deva॒yantaḥ̭ ||
a॒ṣṭāca̭krā॒ nava̭dvārā || 114 ||
de॒vānā॒-mpūra̭yo॒ddhyā | tasyāgṃ̭ hiraṇma̭yaḥ ko॒śaḥ | sva॒rgo lo॒ko jyoti॒ṣā ''vṛ̭taḥ || yo vai tā᳚-mbrahma̭ṇo ve॒da | a॒mṛtḙnāvṛ॒tā-mpṷrīm | tasmai᳚ brahma ca̭ brahmā॒ ca | ā॒yuḥ kīrti̭-mpra॒jānda̭duḥ || vi॒bhrāja̭mānā॒gṃ॒ hari̭ṇīm | ya॒śasā̭ sampa॒rīvṛ̭tām | puragṃ̭ hiraṇma̭yī-mbra॒hmā || 115 ||
vi॒veśā̭pa॒rāji̭tā || parāṅgetya̭ (parāṃatya̭) jyāma॒yī |
parāṅgetya̭ (parāṃatya̭) nāśa॒kī | i॒ha cā̭mutra̭ cānve॒ti | vi॒dvā-ndḙvāsu॒rānṷbha॒yān ||
yatkṷmā॒rī ma॒ndraya̭te | ya॒dyo॒ṣidya-tpa̭ti॒vratā᳚ | ari̭ṣṭaṃ॒-ya~tkiñca̭ kri॒yate᳚ |
a॒gni-stadanṷ vedhati || a॒śṛtā̭sa-śśṛ̭tāsa॒śca || 116 ||
ya॒jvāno॒ ye-'pya̭ya॒jvanaḥ̭ | sva̭ryanto॒ nāpe᳚kṣante |
indra̭-ma॒gniñca̭ ye vi॒duḥ || sika̭tā iva saṃ॒ya~nti̭ |
ra॒śmibhiḥ̭-samu॒dīri̭tāḥ | a॒smā-llo॒kāda̭-muṣmā॒cca | ṛ॒ṣibhi̭-radāt-pṛ॒śnibhiḥ̭ || apḙta॒ vīta॒ vi ca̭ sarpa॒tātaḥ̭ | ye-'tra॒ stha pṷrā॒ṇā ye ca॒ nūta̭nāḥ |
aho̭bhi-ra॒dbhi-ra॒ktubhi॒-rvya̭ktam || 117 ||
ya॒mo da̭dātva-va॒sāna̭masmai || nṛ mṷṇantu nṛ pā॒tvaryaḥ̭ | a॒kṛ॒ṣṭā ye ca॒ kṛṣṭa̭jāḥ | ku॒mārī̭ṣu ka॒nīnī̭ṣu | jā॒riṇī̭ṣu ca॒ ye hi॒tāḥ || retaḥ̭ pītā॒ āṇḍa̭pītāḥ | aṅgā̭reṣu ca॒ ye hu॒tāḥ | u॒bhayā᳚-nputra̭ pautra॒kān | yu॒ve॒-'haṃ-ya~॒marāja̭gān || śa॒taminnu śa॒rado॒ anti̭ devā॒ yatrā̭ naśca॒krā ja॒rasa̭-nta॒nūnā᳚m | pu॒trāso॒ yatra̭ pi॒taro॒ bhava̭nti॒ mā no̭ ma॒dhyā rī̭riṣa॒tāyu॒rgantoḥ᳚ ||
ado॒ yadbrahma̭ vila॒bam | pi॒tṛ॒ṇāñca̭ ya॒masya̭ ca |
varṷṇa॒-syāśvi̭no-ra॒gneḥ | ma॒rutā᳚ñca vi॒hāya̭sām ||
kā॒ma॒pra॒yava̭ṇa-mme astu | sa hyḙvāsmi̭ sa॒nāta̭naḥ | iti nāko brahmiśravo̭ rāyo॒ dhanam | pu॒trānāpo̭ de॒vīri॒hāhi̭tā || 118 ||
(pu॒raṃ - nava̭dvārā - bra॒hmā - ca - vya̭ktagṃ - śa॒rado॒-'ṣṭau ca̭) (a. 27)
anuvākaṃ 28
viśī᳚rṣṇī॒-ṅgṛddhra̭-śīrṣṇīñca | apeto̭ nir-ṛ॒tigṃ ha̭thaḥ | paribādhagg śvḙtaku॒kṣam | ni॒jaṅghagṃ̭ śaba॒loda̭ram || sa॒ tān. vā॒cyāya̭yā sa॒ha | agne॒ nāśa̭ya sa॒ndṛśaḥ̭ | ī॒rṣyā॒sū॒ye bṷbhu॒kṣām | ma॒nyu-ṅkṛ॒tyā-ñca̭ dīdhire | rathḙna kigṃśu॒kāva̭tā | agne॒ nāśa̭ya sa॒ndṛśaḥ̭ || 119 ||
(viśī᳚rṣṇī॒-ndaśa̭) (a. 28)
anuvākaṃ 29
pa॒rjanyā̭ya॒ pragā̭yata | di॒vaspu॒trāya̭ mī॒ḍhuṣe᳚ | sa no̭ ya॒vasa̭micchatu || i॒daṃ-va~caḥ̭ pa॒rjanyā̭ya sva॒rāje᳚ | hṛ॒do a॒stvanta̭ra॒nta-dyṷyota |
ma॒yo॒bhūrvāto̭ vi॒śvakṛ̭ṣṭaya-ssantva॒sme | su॒pi॒ppa॒lā oṣa̭dhī-rde॒vago̭pāḥ ||
yo garbha॒-moṣa̭dhīnām | gavā᳚ṅkṛ॒ṇotyarva̭tām | pa॒rjanyaḥ̭ puru॒ṣīṇā᳚m || 120 ||
(pa॒rjanyā̭ya॒ daśa̭) (a. 29)
anuvākaṃ 30
puna̭rmāmaitvindri॒yam | puna॒rāyuḥ॒ puna॒rbhagaḥ̭ | puna॒-rbrāhma̭ṇa-maitu mā | puna॒-rdravi̭ṇa maitu mā || yanme॒-'dya retaḥ̭ pṛthi॒vīmaskāṋ |
yadoṣa̭dhīra॒pyasa̭ra॒-dyadāpaḥ̭ | i॒danta-tpuna॒rāda̭de | dī॒rghā॒yu॒tvāya॒ varca̭se || yanme॒ retaḥ॒ prasi̭cyate | yanma॒ ājā̭yate॒ punaḥ̭( ) | tena̭ māma॒mṛta̭-ṅkuru | tena̭ supra॒jasa̭ṅkuru || 121 ||
(puna॒rdve ca̭) (a. 30)
anuvākaṃ 31
a॒dbhaya-stiro॒dhā jā̭yata | tava̭ vaiśrava॒ṇa-ssa̭dā | tiro̭ dhehi sapa॒tnānnaḥ̭ | ye apo॒-'śnanti̭ keca॒na || tvā॒ṣṭrī-mmā॒yāṃ-va~᳚śrava॒ṇaḥ |
rathagṃ̭ sahasra॒ vandhṷram | pu॒ru॒śca॒kragṃ saha̭srāśvam | āsthā॒ yāyā̭hi no ba॒lim || yasmai̭ bhū॒tāni̭ ba॒limāva̭hanti | dhana॒ṅgāvo॒ hasti॒ hira̭ṇya॒maśvāṋ || 122 ||
asā̭ma suma॒tau ya॒jñiya̭sya | śriya॒-mbibhra॒to 'nna̭mukhīṃ-vi~॒rāja᳚m || su॒da॒r॒śa॒ne ca̭ krau॒ñce ca̭ | mai॒nā॒ge ca̭ ma॒hāgi̭rau | śa॒tadvā॒ṭṭara̭gama॒ntā (sa॒tadvā॒ṭṭara̭gama॒ntā) |
sa॒gṃ॒hārya॒-nnaga̭ra॒-ntava̭ ||
iti mantrāḥ᳚ | kalpo̭-'ta ū॒rdhvam ||
yadi॒ bali॒gṃ॒ hare᳚t | hi॒ra॒ṇya॒nā॒bhayḙ vitu॒dayḙ kaube॒rāyā॒ya-mba̭liḥ || 123 ||
sarvabhūtādhipataye na̭ma i॒ti | atha baligṃ hṛtvopa̭tiṣṭhe॒ta || kṣa॒tra-ṅkṣa॒traṃ-vai~᳚śrava॒ṇaḥ | brāhmaṇā̭ vaya॒gg॒ smaḥ |
nama̭ste astu॒ mā mā̭ higṃsīḥ | asmā-tpraviśyānna̭maddhī॒ti || atha tamagni-mā̭dadhī॒ta | yasminne tatkarma pra̭yuñjī॒ta ||
ti॒rodhā॒ bhūḥ | ti॒rodhā॒ bhuvaḥ̭ || 124 ||
ti॒rodhā॒-ssvaḥ̭ | ti॒rodhā॒ bhūrbhuva॒ssvaḥ̭ |
sarveṣāṃ-lo~kānā-mādhipatyḙ sīde॒ti || atha tamagni̭-mindhī॒ta | yasminne tatkarma pra̭yuñjī॒ta || ti॒rodhā॒ bhū-ssvāhā᳚ | ti॒rodhā॒ bhuva॒-ssvāhā᳚ | ti॒rodhā॒-ssvaḥ̭ svāhā᳚ | ti॒rodhā॒ bhūrbhuva॒ssva̭ssvāhā᳚ ||
yasminnasya kāle sarvā āhutīr-hutā̭ bhave॒yuḥ || 125 ||
api brāhmaṇa̭mukhī॒nāḥ | tasminnahnaḥ kāle pra̭yuñjī॒ta |
paraḥ̭ su॒ptaja̭nādve॒pi || mā sma pramādyanta̭ māddhyā॒payet | sarvārthā᳚-ssiddhya॒nte | ya ḙvaṃ-ve~॒da | kṣuddhya-nnida̭majā॒natām |
sarvārthā na̭ siddhya॒nte || yastḙ vi॒ghātṷko bhrā॒tā |
mamāntar-hṛ̭daye॒ śritaḥ || 126 ||
tasmā̭ i॒mamagra॒ piṇḍa̭ñjuhomi | sa me᳚-'rthā॒-nmā viva̭dhīt | mayi॒ svāhā᳚ || rā॒jā॒dhi॒rā॒jāya̭ prasahya sā॒hine᳚ | namo̭ va॒yaṃ-vai~᳚śrava॒ṇāya̭ kurmahe |
sa me॒ kāmā॒n kāma॒ kāmā̭ya॒ mahya᳚m | kā॒me॒śva॒ro vai᳚śrava॒ṇo da̭dātu | ku॒be॒rāya̭ vaiśrava॒ṇāya̭ | ma॒hā॒rā॒jāya॒ namaḥ̭ | ke॒tavo॒ arṷṇāsaśca |
ṛ॒ṣa॒yo vāta̭raśa॒nāḥ | pra॒ti॒ṣṭhāgṃ śa॒tadhā̭ hi |
sa॒māhi̭tāso sahasra॒dhāya̭sam | śi॒vā na॒-śśanta̭mā bhavantu | di॒vyā āpa॒ oṣa̭dhayaḥ | su॒mṛ॒ḍī॒kā sara̭svati | mā te॒ vyo̭ma sa॒ndṛśi̭ || 127 ||
(aśvā᳚n-bali॒-rbhuvo̭ - bhave॒yuḥ - śrita - śca̭ sa॒pta ca̭) (a. 31)
anuvākaṃ 32
saṃva~thsarameta̭-dvrata॒ñcaret | dvaṷ vā mā॒sau || niyama-ssa̭māse॒na || tasmi-nniyama̭ viśe॒ṣāḥ | triṣavaṇa-mudako̭paspa॒r॒śī | caturtha kālapāna̭bhakta॒-ssyāt | aharaharvā bhaikṣa̭maśna॒yāt |
audumbarībhi-ssamidbhi-ragni̭-mpari॒caret |
punarmā maitvindriya-mityetenā-'nṷvāke॒na |
uddhṛta paripūtābhiradbhiḥ kārya̭-ṅkurvī॒ta || 128 ||
a̭sañca॒yavān | agnaye vāyavḙ sūryā॒ya | brahmaṇe pra̭jāpa॒taye | candramase na̭kṣatre॒bhyaḥ | ṛtubhya-ssaṃva~̭thsarā॒ya | varuṇā-yāruṇāyeti vra̭taho॒māḥ | pra॒va॒rgyava̭dāde॒śaḥ | aruṇāḥ kā᳚ṇḍa ṛ॒ṣayaḥ || araṇyḙ-'dhīyī॒rann | bhadraṅkarṇebhiriti dvḙ japi॒tvā || 129 ||
mahānāmnībhi-rudakagṃ sagg̭spa॒rśya | tamācā᳚ryo da॒dyāt | śivāna-śśantame-tyoṣadhī̭rāla॒bhate | sumṛḍīkḙti bhū॒mim | evama̭pava॒rge |
dhḙnu-rda॒kṣiṇā | kagṃ saṃvā~sa̭śca kṣau॒mam | anya̭dvā śu॒klam | ya̭thā śa॒kti vā | evagg svāddhyāya̭ dharme॒ṇa | araṇyḙ-'dhīyī॒ta | tapasvī puṇyo bhavati tapasvī pṷṇyo bha॒vati || 130 ||
(ku॒rvī॒ta - ja̭pi॒tvā - svāddhyāya̭dharme॒ṇa dve ca̭) (a. 32)
(bha॒dragg - smṛtiḥ̭ - sāka॒jānnā॒ - makṣya- ti̭tā॒mrā - ṇya̭tyurdhvā॒kṣa - ārogaḥ - kveda - magniśca - sa̭hasra॒vṛt - pa॒vitra̭vanta॒ -āta̭nuṣvā॒ -ṣṭayo̭nīṃ॒ - ~yo-'sā॒ - vathāditya - syāroga-syātha vāyo- rathāgne॒--r dakṣiṇapūrvasyā - mi̭ndragho॒ṣā va॒-āpa̭māpāṃ॒yo~̭-'pā - māpo॒ vai - catṷṣṭayyo - jānuda॒ghnī - ma॒gni-mpra॒ṇīye॒ - mā nṷ kaṃ॒ - ~viśī᳚rṣṇīṃ - pa॒rjanyā̭ya॒ - puna̭ - ra॒dbhyaḥ -saṃva~thsara-ndvātrigṃ̭śat)
(bha॒draṃ - jyo॒tiṣā॒ - tasmi-nrājānaṃ - ka॒śyapā᳚-thsahasra॒vṛdi̭yaṃ॒- napugṃsa̭ka - ma॒ṣṭayo̭nī॒ - mavapatantānā - mā॒yata̭navā-nbhavati - sa॒to bandhuṃ॒ - tā ṷttara॒to - vajra̭me॒va - puna̭rmāmaitu
tri॒gṃ॒śadṷttaraśa॒tam)
(bhadraṃ - tapasvī puṇyo bhavati tapasvī pṷṇyo bha॒vati)
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya āraṇyake prathamaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.