Shri Rama Charita Manasa - Kishkindhakanda — Telugu Script

శ్రీగణేశాయ నమః

శ్రీజానకీవల్లభో విజయతే

శ్రీరామచరితమానస

చతుర్థ సోపాన (కిష్కిన్ధాకాణ్డ)

కున్దేన్దీవరసున్దరావతిబలౌ విజ్ఞానధామావుభౌ

శోభాఢ్యౌ వరధన్వినౌ శ్రుతినుతౌ గోవిప్రవృన్దప్రియౌ।

మాయామానుషరూపిణౌ రఘువరౌ సద్ధర్మవర్మౌం హితౌ

సీతాన్వేషణతత్పరౌ పథిగతౌ భక్తిప్రదౌ తౌ హి నః ॥ 1 ॥

బ్రహ్మామ్భోధిసముద్భవం కలిమలప్రధ్వంసనం చావ్యయం

శ్రీమచ్ఛమ్భుముఖేన్దుసున్దరవరే సంశోభితం సర్వదా।

సంసారామయభేషజం సుఖకరం శ్రీజానకీజీవనం

ధన్యాస్తే కృతినః పిబన్తి సతతం శ్రీరామనామామృతమ్ ॥ 2 ॥

సో. ముక్తి జన్మ మహి జాని గ్యాన ఖాని అఘ హాని కర

జహఁ బస సమ్భు భవాని సో కాసీ సేఇఅ కస న ॥

జరత సకల సుర బృన్ద బిషమ గరల జేహిం పాన కియ।

తేహి న భజసి మన మన్ద కో కృపాల సఙ్కర సరిస ॥

ఆగేం చలే బహురి రఘురాయా। రిష్యమూక పరవత నిఅరాయా ॥

తహఁ రహ సచివ సహిత సుగ్రీవా। ఆవత దేఖి అతుల బల సీంవా ॥

అతి సభీత కహ సును హనుమానా। పురుష జుగల బల రూప నిధానా ॥

ధరి బటు రూప దేఖు తైం జాఈ। కహేసు జాని జియఁ సయన బుఝాఈ ॥

పఠే బాలి హోహిం మన మైలా। భాగౌం తురత తజౌం యహ సైలా ॥

బిప్ర రూప ధరి కపి తహఁ గయూ। మాథ నాఇ పూఛత అస భయూ ॥

కో తుమ్హ స్యామల గౌర సరీరా। ఛత్రీ రూప ఫిరహు బన బీరా ॥

కఠిన భూమి కోమల పద గామీ। కవన హేతు బిచరహు బన స్వామీ ॥

మృదుల మనోహర సున్దర గాతా। సహత దుసహ బన ఆతప బాతా ॥

కీ తుమ్హ తీని దేవ మహఁ కోఊ। నర నారాయన కీ తుమ్హ దోఊ ॥

దో. జగ కారన తారన భవ భఞ్జన ధరనీ భార।

కీ తుమ్హ అకిల భువన పతి లీన్హ మనుజ అవతార ॥ 1 ॥

కోసలేస దసరథ కే జాఏ । హమ పితు బచన మాని బన ఆఏ ॥

నామ రామ లఛిమన దూ భాఈ। సఙ్గ నారి సుకుమారి సుహాఈ ॥

ఇహాఁ హరి నిసిచర బైదేహీ। బిప్ర ఫిరహిం హమ ఖోజత తేహీ ॥

ఆపన చరిత కహా హమ గాఈ। కహహు బిప్ర నిజ కథా బుఝాఈ ॥

ప్రభు పహిచాని పరేఉ గహి చరనా। సో సుఖ ఉమా నహిం బరనా ॥

పులకిత తన ముఖ ఆవ న బచనా। దేఖత రుచిర బేష కై రచనా ॥

పుని ధీరజు ధరి అస్తుతి కీన్హీ। హరష హృదయఁ నిజ నాథహి చీన్హీ ॥

మోర న్యాఉ మైం పూఛా సాఈం। తుమ్హ పూఛహు కస నర కీ నాఈమ్ ॥

తవ మాయా బస ఫిరుఁ భులానా। తా తే మైం నహిం ప్రభు పహిచానా ॥

దో. ఏకు మైం మన్ద మోహబస కుటిల హృదయ అగ్యాన।

పుని ప్రభు మోహి బిసారేఉ దీనబన్ధు భగవాన ॥ 2 ॥

జదపి నాథ బహు అవగున మోరేం। సేవక ప్రభుహి పరై జని భోరేమ్ ॥

నాథ జీవ తవ మాయాఁ మోహా। సో నిస్తరి తుమ్హారేహిం ఛోహా ॥

తా పర మైం రఘుబీర దోహాఈ। జానుఁ నహిం కఛు భజన ఉపాఈ ॥

సేవక సుత పతి మాతు భరోసేం। రహి అసోచ బని ప్రభు పోసేమ్ ॥

అస కహి పరేఉ చరన అకులాఈ। నిజ తను ప్రగటి ప్రీతి ఉర ఛాఈ ॥

తబ రఘుపతి ఉఠాఇ ఉర లావా। నిజ లోచన జల సీఞ్చి జుడ़ఆవా ॥

సును కపి జియఁ మానసి జని ఊనా। తైం మమ ప్రియ లఛిమన తే దూనా ॥

సమదరసీ మోహి కహ సబ కోఊ। సేవక ప్రియ అనన్యగతి సోఊ ॥

దో. సో అనన్య జాకేం అసి మతి న టరి హనుమన్త।

మైం సేవక సచరాచర రూప స్వామి భగవన్త ॥ 3 ॥

దేఖి పవన సుత పతి అనుకూలా। హృదయఁ హరష బీతీ సబ సూలా ॥

నాథ సైల పర కపిపతి రహీ। సో సుగ్రీవ దాస తవ అహీ ॥

తేహి సన నాథ మయత్రీ కీజే। దీన జాని తేహి అభయ కరీజే ॥

సో సీతా కర ఖోజ కరాఇహి। జహఁ తహఁ మరకట కోటి పఠాఇహి ॥

ఏహి బిధి సకల కథా సముఝాఈ। లిఏ దుఔ జన పీఠి చఢ़ఆఈ ॥

జబ సుగ్రీవఁ రామ కహుఁ దేఖా। అతిసయ జన్మ ధన్య కరి లేఖా ॥

సాదర మిలేఉ నాఇ పద మాథా। భైణ్టేఉ అనుజ సహిత రఘునాథా ॥

కపి కర మన బిచార ఏహి రీతీ। కరిహహిం బిధి మో సన ఏ ప్రీతీ ॥

దో. తబ హనుమన్త ఉభయ దిసి కీ సబ కథా సునాఇ ॥

పావక సాఖీ దేఇ కరి జోరీ ప్రీతీ దృఢ़ఆఇ ॥ 4 ॥

కీన్హీ ప్రీతి కఛు బీచ న రాఖా। లఛమిన రామ చరిత సబ భాషా ॥

కహ సుగ్రీవ నయన భరి బారీ। మిలిహి నాథ మిథిలేసకుమారీ ॥

మన్త్రిన్హ సహిత ఇహాఁ ఏక బారా। బైఠ రహేఉఁ మైం కరత బిచారా ॥

గగన పన్థ దేఖీ మైం జాతా। పరబస పరీ బహుత బిలపాతా ॥

రామ రామ హా రామ పుకారీ। హమహి దేఖి దీన్హేఉ పట డారీ ॥

మాగా రామ తురత తేహిం దీన్హా। పట ఉర లాఇ సోచ అతి కీన్హా ॥

కహ సుగ్రీవ సునహు రఘుబీరా। తజహు సోచ మన ఆనహు ధీరా ॥

సబ ప్రకార కరిహుఁ సేవకాఈ। జేహి బిధి మిలిహి జానకీ ఆఈ ॥

దో. సఖా బచన సుని హరషే కృపాసిధు బలసీంవ।

కారన కవన బసహు బన మోహి కహహు సుగ్రీవ ॥ 5 ॥

నాత బాలి అరు మైం ద్వౌ భాఈ। ప్రీతి రహీ కఛు బరని న జాఈ ॥

మయ సుత మాయావీ తేహి న్AUఁ। ఆవా సో ప్రభు హమరేం గ్AUఁ ॥

అర్ధ రాతి పుర ద్వార పుకారా। బాలీ రిపు బల సహై న పారా ॥

ధావా బాలి దేఖి సో భాగా। మైం పుని గయుఁ బన్ధు సఁగ లాగా ॥

గిరిబర గుహాఁ పైఠ సో జాఈ। తబ బాలీం మోహి కహా బుఝాఈ ॥

పరిఖేసు మోహి ఏక పఖవారా। నహిం ఆవౌం తబ జానేసు మారా ॥

మాస దివస తహఁ రహేఉఁ ఖరారీ। నిసరీ రుధిర ధార తహఁ భారీ ॥

బాలి హతేసి మోహి మారిహి ఆఈ। సిలా దేఇ తహఁ చలేఉఁ పరాఈ ॥

మన్త్రిన్హ పుర దేఖా బిను సాఈం। దీన్హేఉ మోహి రాజ బరిఆఈ ॥

బాలి తాహి మారి గృహ ఆవా। దేఖి మోహి జియఁ భేద బఢ़ఆవా ॥

రిపు సమ మోహి మారేసి అతి భారీ। హరి లీన్హేసి సర్బసు అరు నారీ ॥

తాకేం భయ రఘుబీర కృపాలా। సకల భువన మైం ఫిరేఉఁ బిహాలా ॥

ఇహాఁ సాప బస ఆవత నాహీం। తదపి సభీత రహుఁ మన మాహీఁ ॥

సుని సేవక దుఖ దీనదయాలా। ఫరకి ఉఠీం ద్వై భుజా బిసాలా ॥

దో. సును సుగ్రీవ మారిహుఁ బాలిహి ఏకహిం బాన।

బ్రహ్మ రుద్ర సరనాగత గేఁ న ఉబరిహిం ప్రాన ॥ 6 ॥

జే న మిత్ర దుఖ హోహిం దుఖారీ। తిన్హహి బిలోకత పాతక భారీ ॥

నిజ దుఖ గిరి సమ రజ కరి జానా। మిత్రక దుఖ రజ మేరు సమానా ॥

జిన్హ కేం అసి మతి సహజ న ఆఈ। తే సఠ కత హఠి కరత మితాఈ ॥

కుపథ నివారి సుపన్థ చలావా। గున ప్రగటే అవగునన్హి దురావా ॥

దేత లేత మన సఙ్క న ధరీ। బల అనుమాన సదా హిత కరీ ॥

బిపతి కాల కర సతగున నేహా। శ్రుతి కహ సన్త మిత్ర గున ఏహా ॥

ఆగేం కహ మృదు బచన బనాఈ। పాఛేం అనహిత మన కుటిలాఈ ॥

జా కర చిత అహి గతి సమ భాఈ। అస కుమిత్ర పరిహరేహి భలాఈ ॥

సేవక సఠ నృప కృపన కునారీ। కపటీ మిత్ర సూల సమ చారీ ॥

సఖా సోచ త్యాగహు బల మోరేం। సబ బిధి ఘటబ కాజ మైం తోరేమ్ ॥

కహ సుగ్రీవ సునహు రఘుబీరా। బాలి మహాబల అతి రనధీరా ॥

దున్దుభీ అస్థి తాల దేఖరాఏ। బిను ప్రయాస రఘునాథ ఢహాఏ ॥

దేఖి అమిత బల బాఢ़ఈ ప్రీతీ। బాలి బధబ ఇన్హ భి పరతీతీ ॥

బార బార నావి పద సీసా। ప్రభుహి జాని మన హరష కపీసా ॥

ఉపజా గ్యాన బచన తబ బోలా। నాథ కృపాఁ మన భయు అలోలా ॥

సుఖ సమ్పతి పరివార బడ़ఆఈ। సబ పరిహరి కరిహుఁ సేవకాఈ ॥

ఏ సబ రామభగతి కే బాధక। కహహిం సన్త తబ పద అవరాధక ॥

సత్రు మిత్ర సుఖ దుఖ జగ మాహీం। మాయా కృత పరమారథ నాహీమ్ ॥

బాలి పరమ హిత జాసు ప్రసాదా। మిలేహు రామ తుమ్హ సమన బిషాదా ॥

సపనేం జేహి సన హోఇ లరాఈ। జాగేం సముఝత మన సకుచాఈ ॥

అబ ప్రభు కృపా కరహు ఏహి భాఁతీ। సబ తజి భజను కరౌం దిన రాతీ ॥

సుని బిరాగ సఞ్జుత కపి బానీ। బోలే బిహఁసి రాము ధనుపానీ ॥

జో కఛు కహేహు సత్య సబ సోఈ। సఖా బచన మమ మృషా న హోఈ ॥

నట మరకట ఇవ సబహి నచావత। రాము ఖగేస బేద అస గావత ॥

లై సుగ్రీవ సఙ్గ రఘునాథా। చలే చాప సాయక గహి హాథా ॥

తబ రఘుపతి సుగ్రీవ పఠావా। గర్జేసి జాఇ నికట బల పావా ॥

సునత బాలి క్రోధాతుర ధావా। గహి కర చరన నారి సముఝావా ॥

సును పతి జిన్హహి మిలేఉ సుగ్రీవా। తే ద్వౌ బన్ధు తేజ బల సీంవా ॥

కోసలేస సుత లఛిమన రామా। కాలహు జీతి సకహిం సఙ్గ్రామా ॥

దో. కహ బాలి సును భీరు ప్రియ సమదరసీ రఘునాథ।

జౌం కదాచి మోహి మారహిం తౌ పుని హౌఁ సనాథ ॥ 7 ॥

అస కహి చలా మహా అభిమానీ। తృన సమాన సుగ్రీవహి జానీ ॥

భిరే ఉభౌ బాలీ అతి తర్జా । ముఠికా మారి మహాధుని గర్జా ॥

తబ సుగ్రీవ బికల హోఇ భాగా। ముష్టి ప్రహార బజ్ర సమ లాగా ॥

మైం జో కహా రఘుబీర కృపాలా। బన్ధు న హోఇ మోర యహ కాలా ॥

ఏకరూప తుమ్హ భ్రాతా దోఊ। తేహి భ్రమ తేం నహిం మారేఉఁ సోఊ ॥

కర పరసా సుగ్రీవ సరీరా। తను భా కులిస గీ సబ పీరా ॥

మేలీ కణ్ఠ సుమన కై మాలా। పఠవా పుని బల దేఇ బిసాలా ॥

పుని నానా బిధి భీ లరాఈ। బిటప ఓట దేఖహిం రఘురాఈ ॥

దో. బహు ఛల బల సుగ్రీవ కర హియఁ హారా భయ మాని।

మారా బాలి రామ తబ హృదయ మాఝ సర తాని ॥ 8 ॥

పరా బికల మహి సర కే లాగేం। పుని ఉఠి బైఠ దేఖి ప్రభు ఆగేమ్ ॥

స్యామ గాత సిర జటా బనాఏఁ। అరున నయన సర చాప చఢ़ఆఏఁ ॥

పుని పుని చితి చరన చిత దీన్హా। సుఫల జన్మ మానా ప్రభు చీన్హా ॥

హృదయఁ ప్రీతి ముఖ బచన కఠోరా। బోలా చితి రామ కీ ఓరా ॥

ధర్మ హేతు అవతరేహు గోసాఈ। మారేహు మోహి బ్యాధ కీ నాఈ ॥

మైం బైరీ సుగ్రీవ పిఆరా। అవగున కబన నాథ మోహి మారా ॥

అనుజ బధూ భగినీ సుత నారీ। సును సఠ కన్యా సమ ఏ చారీ ॥

ఇన్హహి కుద్దష్టి బిలోకి జోఈ। తాహి బధేం కఛు పాప న హోఈ ॥

ముఢ़ తోహి అతిసయ అభిమానా। నారి సిఖావన కరసి న కానా ॥

మమ భుజ బల ఆశ్రిత తేహి జానీ। మారా చహసి అధమ అభిమానీ ॥

దో. సునహు రామ స్వామీ సన చల న చాతురీ మోరి।

ప్రభు అజహూఁ మైం పాపీ అన్తకాల గతి తోరి ॥ 9 ॥

సునత రామ అతి కోమల బానీ। బాలి సీస పరసేఉ నిజ పానీ ॥

అచల కరౌం తను రాఖహు ప్రానా। బాలి కహా సును కృపానిధానా ॥

జన్మ జన్మ ముని జతను కరాహీం। అన్త రామ కహి ఆవత నాహీమ్ ॥

జాసు నామ బల సఙ్కర కాసీ। దేత సబహి సమ గతి అవినాసీ ॥

మమ లోచన గోచర సోఇ ఆవా। బహురి కి ప్రభు అస బనిహి బనావా ॥

ఛం. సో నయన గోచర జాసు గున నిత నేతి కహి శ్రుతి గావహీం।

జితి పవన మన గో నిరస కరి ముని ధ్యాన కబహుఁక పావహీమ్ ॥

మోహి జాని అతి అభిమాన బస ప్రభు కహేఉ రాఖు సరీరహీ।

అస కవన సఠ హఠి కాటి సురతరు బారి కరిహి బబూరహీ ॥ 1 ॥

అబ నాథ కరి కరునా బిలోకహు దేహు జో బర మాగూఁ।

జేహిం జోని జన్మౌం కర్మ బస తహఁ రామ పద అనురాగూఁ ॥

యహ తనయ మమ సమ బినయ బల కల్యానప్రద ప్రభు లీజిఐ।

గహి బాహఁ సుర నర నాహ ఆపన దాస అఙ్గద కీజిఐ ॥ 2 ॥

దో. రామ చరన దృఢ़ ప్రీతి కరి బాలి కీన్హ తను త్యాగ।

సుమన మాల జిమి కణ్ఠ తే గిరత న జాని నాగ ॥ 10 ॥

రామ బాలి నిజ ధామ పఠావా। నగర లోగ సబ బ్యాకుల ధావా ॥

నానా బిధి బిలాప కర తారా। ఛూటే కేస న దేహ సఁభారా ॥

తారా బికల దేఖి రఘురాయా । దీన్హ గ్యాన హరి లీన్హీ మాయా ॥

ఛితి జల పావక గగన సమీరా। పఞ్చ రచిత అతి అధమ సరీరా ॥

ప్రగట సో తను తవ ఆగేం సోవా। జీవ నిత్య కేహి లగి తుమ్హ రోవా ॥

ఉపజా గ్యాన చరన తబ లాగీ। లీన్హేసి పరమ భగతి బర మాగీ ॥

ఉమా దారు జోషిత కీ నాఈ। సబహి నచావత రాము గోసాఈ ॥

తబ సుగ్రీవహి ఆయసు దీన్హా। మృతక కర్మ బిధిబత సబ కీన్హా ॥

రామ కహా అనుజహి సముఝాఈ। రాజ దేహు సుగ్రీవహి జాఈ ॥

రఘుపతి చరన నాఇ కరి మాథా। చలే సకల ప్రేరిత రఘునాథా ॥

దో. లఛిమన తురత బోలాఏ పురజన బిప్ర సమాజ।

రాజు దీన్హ సుగ్రీవ కహఁ అఙ్గద కహఁ జుబరాజ ॥ 11 ॥

ఉమా రామ సమ హిత జగ మాహీం। గురు పితు మాతు బన్ధు ప్రభు నాహీమ్ ॥

సుర నర ముని సబ కై యహ రీతీ। స్వారథ లాగి కరహిం సబ ప్రీతీ ॥

బాలి త్రాస బ్యాకుల దిన రాతీ। తన బహు బ్రన చిన్తాఁ జర ఛాతీ ॥

సోఇ సుగ్రీవ కీన్హ కపిర్AU। అతి కృపాల రఘుబీర సుభ్AU ॥

జానతహుఁ అస ప్రభు పరిహరహీం। కాహే న బిపతి జాల నర పరహీమ్ ॥

పుని సుగ్రీవహి లీన్హ బోలాఈ। బహు ప్రకార నృపనీతి సిఖాఈ ॥

కహ ప్రభు సును సుగ్రీవ హరీసా। పుర న జాఉఁ దస చారి బరీసా ॥

గత గ్రీషమ బరషా రితు ఆఈ। రహిహుఁ నికట సైల పర ఛాఈ ॥

అఙ్గద సహిత కరహు తుమ్హ రాజూ। సన్తత హృదయ ధరేహు మమ కాజూ ॥

జబ సుగ్రీవ భవన ఫిరి ఆఏ। రాము ప్రబరషన గిరి పర ఛాఏ ॥

దో. ప్రథమహిం దేవన్హ గిరి గుహా రాఖేఉ రుచిర బనాఇ।

రామ కృపానిధి కఛు దిన బాస కరహిఙ్గే ఆఇ ॥ 12 ॥

సున్దర బన కుసుమిత అతి సోభా। గుఞ్జత మధుప నికర మధు లోభా ॥

కన్ద మూల ఫల పత్ర సుహాఏ। భే బహుత జబ తే ప్రభు ఆఏ ॥

దేఖి మనోహర సైల అనూపా। రహే తహఁ అనుజ సహిత సురభూపా ॥

మధుకర ఖగ మృగ తను ధరి దేవా। కరహిం సిద్ధ ముని ప్రభు కై సేవా ॥

మఙ్గలరుప భయు బన తబ తే । కీన్హ నివాస రమాపతి జబ తే ॥

ఫటిక సిలా అతి సుభ్ర సుహాఈ। సుఖ ఆసీన తహాఁ ద్వౌ భాఈ ॥

కహత అనుజ సన కథా అనేకా। భగతి బిరతి నృపనీతి బిబేకా ॥

బరషా కాల మేఘ నభ ఛాఏ। గరజత లాగత పరమ సుహాఏ ॥

దో. లఛిమన దేఖు మోర గన నాచత బారిద పైఖి।

గృహీ బిరతి రత హరష జస బిష్ను భగత కహుఁ దేఖి ॥ 13 ॥

ఘన ఘమణ్డ నభ గరజత ఘోరా। ప్రియా హీన డరపత మన మోరా ॥

దామిని దమక రహ న ఘన మాహీం। ఖల కై ప్రీతి జథా థిర నాహీమ్ ॥

బరషహిం జలద భూమి నిఅరాఏఁ। జథా నవహిం బుధ బిద్యా పాఏఁ ॥

బూఁద అఘాత సహహిం గిరి కైంసేమ్ । ఖల కే బచన సన్త సహ జైసేమ్ ॥

ఛుద్ర నదీం భరి చలీం తోరాఈ। జస థోరేహుఁ ధన ఖల ఇతరాఈ ॥

భూమి పరత భా ఢాబర పానీ। జను జీవహి మాయా లపటానీ ॥

సమిటి సమిటి జల భరహిం తలావా। జిమి సదగున సజ్జన పహిం ఆవా ॥

సరితా జల జలనిధి మహుఁ జాఈ। హోఈ అచల జిమి జివ హరి పాఈ ॥

దో. హరిత భూమి తృన సఙ్కుల సముఝి పరహిం నహిం పన్థ।

జిమి పాఖణ్డ బాద తేం గుప్త హోహిం సదగ్రన్థ ॥ 14 ॥

దాదుర ధుని చహు దిసా సుహాఈ। బేద పఢ़హిం జను బటు సముదాఈ ॥

నవ పల్లవ భే బిటప అనేకా। సాధక మన జస మిలేం బిబేకా ॥

అర్క జబాస పాత బిను భయూ। జస సురాజ ఖల ఉద్యమ గయూ ॥

ఖోజత కతహుఁ మిలి నహిం ధూరీ। కరి క్రోధ జిమి ధరమహి దూరీ ॥

ససి సమ్పన్న సోహ మహి కైసీ। ఉపకారీ కై సమ్పతి జైసీ ॥

నిసి తమ ఘన ఖద్యోత బిరాజా। జను దమ్భిన్హ కర మిలా సమాజా ॥

మహాబృష్టి చలి ఫూటి కిఆరీమ్ । జిమి సుతన్త్ర భేఁ బిగరహిం నారీమ్ ॥

కృషీ నిరావహిం చతుర కిసానా। జిమి బుధ తజహిం మోహ మద మానా ॥

దేఖిఅత చక్రబాక ఖగ నాహీం। కలిహి పాఇ జిమి ధర్మ పరాహీమ్ ॥

ఊషర బరషి తృన నహిం జామా। జిమి హరిజన హియఁ ఉపజ న కామా ॥

బిబిధ జన్తు సఙ్కుల మహి భ్రాజా। ప్రజా బాఢ़ జిమి పాఇ సురాజా ॥

జహఁ తహఁ రహే పథిక థకి నానా। జిమి ఇన్ద్రియ గన ఉపజేం గ్యానా ॥

దో. కబహుఁ ప్రబల బహ మారుత జహఁ తహఁ మేఘ బిలాహిం।

జిమి కపూత కే ఉపజేం కుల సద్ధర్మ నసాహిమ్ ॥ 15(క) ॥

కబహుఁ దివస మహఁ నిబిడ़ తమ కబహుఁక ప్రగట పతఙ్గ।

బినసి ఉపజి గ్యాన జిమి పాఇ కుసఙ్గ సుసఙ్గ ॥ 15(ఖ) ॥

బరషా బిగత సరద రితు ఆఈ। లఛిమన దేఖహు పరమ సుహాఈ ॥

ఫూలేం కాస సకల మహి ఛాఈ। జను బరషాఁ కృత ప్రగట బుఢ़ఆఈ ॥

ఉదిత అగస్తి పన్థ జల సోషా। జిమి లోభహి సోషి సన్తోషా ॥

సరితా సర నిర్మల జల సోహా। సన్త హృదయ జస గత మద మోహా ॥

రస రస సూఖ సరిత సర పానీ। మమతా త్యాగ కరహిం జిమి గ్యానీ ॥

జాని సరద రితు ఖఞ్జన ఆఏ। పాఇ సమయ జిమి సుకృత సుహాఏ ॥

పఙ్క న రేను సోహ అసి ధరనీ। నీతి నిపున నృప కై జసి కరనీ ॥

జల సఙ్కోచ బికల భిఁ మీనా। అబుధ కుటుమ్బీ జిమి ధనహీనా ॥

బిను ధన నిర్మల సోహ అకాసా। హరిజన ఇవ పరిహరి సబ ఆసా ॥

కహుఁ కహుఁ బృష్టి సారదీ థోరీ। కౌ ఏక పావ భగతి జిమి మోరీ ॥

దో. చలే హరషి తజి నగర నృప తాపస బనిక భిఖారి।

జిమి హరిభగత పాఇ శ్రమ తజహి ఆశ్రమీ చారి ॥ 16 ॥

సుఖీ మీన జే నీర అగాధా। జిమి హరి సరన న ఏకు బాధా ॥

ఫూలేం కమల సోహ సర కైసా। నిర్గున బ్రహ్మ సగున భేఁ జైసా ॥

గుఞ్జత మధుకర ముఖర అనూపా। సున్దర ఖగ రవ నానా రూపా ॥

చక్రబాక మన దుఖ నిసి పైఖీ। జిమి దుర్జన పర సమ్పతి దేఖీ ॥

చాతక రటత తృషా అతి ఓహీ। జిమి సుఖ లహి న సఙ్కరద్రోహీ ॥

సరదాతప నిసి ససి అపహరీ। సన్త దరస జిమి పాతక టరీ ॥

దేఖి ఇన్దు చకోర సముదాఈ। చితవతహిం జిమి హరిజన హరి పాఈ ॥

మసక దంస బీతే హిమ త్రాసా। జిమి ద్విజ ద్రోహ కిఏఁ కుల నాసా ॥

దో. భూమి జీవ సఙ్కుల రహే గే సరద రితు పాఇ।

సదగుర మిలే జాహిం జిమి సంసయ భ్రమ సముదాఇ ॥ 17 ॥

బరషా గత నిర్మల రితు ఆఈ। సుధి న తాత సీతా కై పాఈ ॥

ఏక బార కైసేహుఁ సుధి జానౌం। కాలహు జీత నిమిష మహుఁ ఆనౌమ్ ॥

కతహుఁ రహు జౌం జీవతి హోఈ। తాత జతన కరి ఆనేఉఁ సోఈ ॥

సుగ్రీవహుఁ సుధి మోరి బిసారీ। పావా రాజ కోస పుర నారీ ॥

జేహిం సాయక మారా మైం బాలీ। తేహిం సర హతౌం మూఢ़ కహఁ కాలీ ॥

జాసు కృపాఁ ఛూటహీం మద మోహా। తా కహుఁ ఉమా కి సపనేహుఁ కోహా ॥

జానహిం యహ చరిత్ర ముని గ్యానీ। జిన్హ రఘుబీర చరన రతి మానీ ॥

లఛిమన క్రోధవన్త ప్రభు జానా। ధనుష చఢ़ఆఇ గహే కర బానా ॥

దో. తబ అనుజహి సముఝావా రఘుపతి కరునా సీంవ ॥

భయ దేఖాఇ లై ఆవహు తాత సఖా సుగ్రీవ ॥ 18 ॥

ఇహాఁ పవనసుత హృదయఁ బిచారా। రామ కాజు సుగ్రీవఁ బిసారా ॥

నికట జాఇ చరనన్హి సిరు నావా। చారిహు బిధి తేహి కహి సముఝావా ॥

సుని సుగ్రీవఁ పరమ భయ మానా। బిషయఁ మోర హరి లీన్హేఉ గ్యానా ॥

అబ మారుతసుత దూత సమూహా। పఠవహు జహఁ తహఁ బానర జూహా ॥

కహహు పాఖ మహుఁ ఆవ న జోఈ। మోరేం కర తా కర బధ హోఈ ॥

తబ హనుమన్త బోలాఏ దూతా। సబ కర కరి సనమాన బహూతా ॥

భయ అరు ప్రీతి నీతి దేఖాఈ। చలే సకల చరనన్హి సిర నాఈ ॥

ఏహి అవసర లఛిమన పుర ఆఏ। క్రోధ దేఖి జహఁ తహఁ కపి ధాఏ ॥

దో. ధనుష చఢ़ఆఇ కహా తబ జారి కరుఁ పుర ఛార।

బ్యాకుల నగర దేఖి తబ ఆయు బాలికుమార ॥ 19 ॥

చరన నాఇ సిరు బినతీ కీన్హీ। లఛిమన అభయ బాఁహ తేహి దీన్హీ ॥

క్రోధవన్త లఛిమన సుని కానా। కహ కపీస అతి భయఁ అకులానా ॥

సును హనుమన్త సఙ్గ లై తారా। కరి బినతీ సముఝాఉ కుమారా ॥

తారా సహిత జాఇ హనుమానా। చరన బన్ది ప్రభు సుజస బఖానా ॥

కరి బినతీ మన్దిర లై ఆఏ। చరన పఖారి పలఁగ బైఠాఏ ॥

తబ కపీస చరనన్హి సిరు నావా। గహి భుజ లఛిమన కణ్ఠ లగావా ॥

నాథ బిషయ సమ మద కఛు నాహీం। ముని మన మోహ కరి ఛన మాహీమ్ ॥

సునత బినీత బచన సుఖ పావా। లఛిమన తేహి బహు బిధి సముఝావా ॥

పవన తనయ సబ కథా సునాఈ। జేహి బిధి గే దూత సముదాఈ ॥

దో. హరషి చలే సుగ్రీవ తబ అఙ్గదాది కపి సాథ।

రామానుజ ఆగేం కరి ఆఏ జహఁ రఘునాథ ॥ 20 ॥

నాఇ చరన సిరు కహ కర జోరీ। నాథ మోహి కఛు నాహిన ఖోరీ ॥

అతిసయ ప్రబల దేవ తబ మాయా। ఛూటి రామ కరహు జౌం దాయా ॥

బిషయ బస్య సుర నర ముని స్వామీ। మైం పావఁర పసు కపి అతి కామీ ॥

నారి నయన సర జాహి న లాగా। ఘోర క్రోధ తమ నిసి జో జాగా ॥

లోభ పాఁస జేహిం గర న బఁధాయా। సో నర తుమ్హ సమాన రఘురాయా ॥

యహ గున సాధన తేం నహిం హోఈ। తుమ్హరీ కృపాఁ పావ కోఇ కోఈ ॥

తబ రఘుపతి బోలే ముసకాఈ। తుమ్హ ప్రియ మోహి భరత జిమి భాఈ ॥

అబ సోఇ జతను కరహు మన లాఈ। జేహి బిధి సీతా కై సుధి పాఈ ॥

దో. ఏహి బిధి హోత బతకహీ ఆఏ బానర జూథ।

నానా బరన సకల దిసి దేఖిఅ కీస బరుథ ॥ 21 ॥

బానర కటక ఉమా మేం దేఖా। సో మూరుఖ జో కరన చహ లేఖా ॥

ఆఇ రామ పద నావహిం మాథా। నిరఖి బదను సబ హోహిం సనాథా ॥

అస కపి ఏక న సేనా మాహీం। రామ కుసల జేహి పూఛీ నాహీమ్ ॥

యహ కఛు నహిం ప్రభు కి అధికాఈ। బిస్వరూప బ్యాపక రఘురాఈ ॥

ఠాఢ़ఏ జహఁ తహఁ ఆయసు పాఈ। కహ సుగ్రీవ సబహి సముఝాఈ ॥

రామ కాజు అరు మోర నిహోరా। బానర జూథ జాహు చహుఁ ఓరా ॥

జనకసుతా కహుఁ ఖోజహు జాఈ। మాస దివస మహఁ ఆఏహు భాఈ ॥

అవధి మేటి జో బిను సుధి పాఏఁ। ఆవి బనిహి సో మోహి మరాఏఁ ॥

దో. బచన సునత సబ బానర జహఁ తహఁ చలే తురన్త ।

తబ సుగ్రీవఁ బోలాఏ అఙ్గద నల హనుమన్త ॥ 22 ॥

సునహు నీల అఙ్గద హనుమానా। జామవన్త మతిధీర సుజానా ॥

సకల సుభట మిలి దచ్ఛిన జాహూ। సీతా సుధి పూఁఛేఉ సబ కాహూ ॥

మన క్రమ బచన సో జతన బిచారేహు। రామచన్ద్ర కర కాజు సఁవారేహు ॥

భాను పీఠి సేఇఅ ఉర ఆగీ। స్వామిహి సర్బ భావ ఛల త్యాగీ ॥

తజి మాయా సేఇఅ పరలోకా। మిటహిం సకల భవ సమ్భవ సోకా ॥

దేహ ధరే కర యహ ఫలు భాఈ। భజిఅ రామ సబ కామ బిహాఈ ॥

సోఇ గునగ్య సోఈ బడ़భాగీ । జో రఘుబీర చరన అనురాగీ ॥

ఆయసు మాగి చరన సిరు నాఈ। చలే హరషి సుమిరత రఘురాఈ ॥

పాఛేం పవన తనయ సిరు నావా। జాని కాజ ప్రభు నికట బోలావా ॥

పరసా సీస సరోరుహ పానీ। కరముద్రికా దీన్హి జన జానీ ॥

బహు ప్రకార సీతహి సముఝాఏహు। కహి బల బిరహ బేగి తుమ్హ ఆఏహు ॥

హనుమత జన్మ సుఫల కరి మానా। చలేఉ హృదయఁ ధరి కృపానిధానా ॥

జద్యపి ప్రభు జానత సబ బాతా। రాజనీతి రాఖత సురత్రాతా ॥

దో. చలే సకల బన ఖోజత సరితా సర గిరి ఖోహ।

రామ కాజ లయలీన మన బిసరా తన కర ఛోహ ॥ 23 ॥

కతహుఁ హోఇ నిసిచర సైం భేటా। ప్రాన లేహిం ఏక ఏక చపేటా ॥

బహు ప్రకార గిరి కానన హేరహిం। కౌ ముని మిలత తాహి సబ ఘేరహిమ్ ॥

లాగి తృషా అతిసయ అకులానే। మిలి న జల ఘన గహన భులానే ॥

మన హనుమాన కీన్హ అనుమానా। మరన చహత సబ బిను జల పానా ॥

చఢ़ఇ గిరి సిఖర చహూఁ దిసి దేఖా। భూమి బిబిర ఏక కౌతుక పేఖా ॥

చక్రబాక బక హంస ఉడ़ఆహీం। బహుతక ఖగ ప్రబిసహిం తేహి మాహీమ్ ॥

గిరి తే ఉతరి పవనసుత ఆవా। సబ కహుఁ లై సోఇ బిబర దేఖావా ॥

ఆగేం కై హనుమన్తహి లీన్హా। పైఠే బిబర బిలమ్బు న కీన్హా ॥

దో. దీఖ జాఇ ఉపవన బర సర బిగసిత బహు కఞ్జ।

మన్దిర ఏక రుచిర తహఁ బైఠి నారి తప పుఞ్జ ॥ 24 ॥

దూరి తే తాహి సబన్హి సిర నావా। పూఛేం నిజ బృత్తాన్త సునావా ॥

తేహిం తబ కహా కరహు జల పానా। ఖాహు సురస సున్దర ఫల నానా ॥

మజ్జను కీన్హ మధుర ఫల ఖాఏ। తాసు నికట పుని సబ చలి ఆఏ ॥

తేహిం సబ ఆపని కథా సునాఈ। మైం అబ జాబ జహాఁ రఘురాఈ ॥

మూదహు నయన బిబర తజి జాహూ। పైహహు సీతహి జని పఛితాహూ ॥

నయన మూది పుని దేఖహిం బీరా। ఠాఢ़ఏ సకల సిన్ధు కేం తీరా ॥

సో పుని గీ జహాఁ రఘునాథా। జాఇ కమల పద నాఏసి మాథా ॥

నానా భాఁతి బినయ తేహిం కీన్హీ। అనపాయనీ భగతి ప్రభు దీన్హీ ॥

దో. బదరీబన కహుఁ సో గీ ప్రభు అగ్యా ధరి సీస ।

ఉర ధరి రామ చరన జుగ జే బన్దత అజ ఈస ॥ 25 ॥

ఇహాఁ బిచారహిం కపి మన మాహీం। బీతీ అవధి కాజ కఛు నాహీమ్ ॥

సబ మిలి కహహిం పరస్పర బాతా। బిను సుధి లేఁ కరబ కా భ్రాతా ॥

కహ అఙ్గద లోచన భరి బారీ। దుహుఁ ప్రకార భి మృత్యు హమారీ ॥

ఇహాఁ న సుధి సీతా కై పాఈ। ఉహాఁ గేఁ మారిహి కపిరాఈ ॥

పితా బధే పర మారత మోహీ। రాఖా రామ నిహోర న ఓహీ ॥

పుని పుని అఙ్గద కహ సబ పాహీం। మరన భయు కఛు సంసయ నాహీమ్ ॥

అఙ్గద బచన సునత కపి బీరా। బోలి న సకహిం నయన బహ నీరా ॥

ఛన ఏక సోచ మగన హోఇ రహే। పుని అస వచన కహత సబ భే ॥

హమ సీతా కై సుధి లిన్హేం బినా। నహిం జైంహైం జుబరాజ ప్రబీనా ॥

అస కహి లవన సిన్ధు తట జాఈ। బైఠే కపి సబ దర్భ డసాఈ ॥

జామవన్త అఙ్గద దుఖ దేఖీ। కహిం కథా ఉపదేస బిసేషీ ॥

తాత రామ కహుఁ నర జని మానహు। నిర్గున బ్రహ్మ అజిత అజ జానహు ॥

దో. నిజ ఇచ్ఛా ప్రభు అవతరి సుర మహి గో ద్విజ లాగి।

సగున ఉపాసక సఙ్గ తహఁ రహహిం మోచ్ఛ సబ త్యాగి ॥ 26 ॥

ఏహి బిధి కథా కహహి బహు భాఁతీ గిరి కన్దరాఁ సునీ సమ్పాతీ ॥

బాహేర హోఇ దేఖి బహు కీసా। మోహి అహార దీన్హ జగదీసా ॥

ఆజు సబహి కహఁ భచ్ఛన కరూఁ। దిన బహు చలే అహార బిను మరూఁ ॥

కబహుఁ న మిల భరి ఉదర అహారా। ఆజు దీన్హ బిధి ఏకహిం బారా ॥

డరపే గీధ బచన సుని కానా। అబ భా మరన సత్య హమ జానా ॥

కపి సబ ఉఠే గీధ కహఁ దేఖీ। జామవన్త మన సోచ బిసేషీ ॥

కహ అఙ్గద బిచారి మన మాహీం। ధన్య జటాయూ సమ కౌ నాహీమ్ ॥

రామ కాజ కారన తను త్యాగీ । హరి పుర గయు పరమ బడ़ భాగీ ॥

సుని ఖగ హరష సోక జుత బానీ । ఆవా నికట కపిన్హ భయ మానీ ॥

తిన్హహి అభయ కరి పూఛేసి జాఈ। కథా సకల తిన్హ తాహి సునాఈ ॥

సుని సమ్పాతి బన్ధు కై కరనీ। రఘుపతి మహిమా బధుబిధి బరనీ ॥

దో. మోహి లై జాహు సిన్ధుతట దేఉఁ తిలాఞ్జలి తాహి ।

బచన సహాఇ కరవి మైం పైహహు ఖోజహు జాహి ॥ 27 ॥

అనుజ క్రియా కరి సాగర తీరా। కహి నిజ కథా సునహు కపి బీరా ॥

హమ ద్వౌ బన్ధు ప్రథమ తరునాఈ । గగన గే రబి నికట ఉడాఈ ॥

తేజ న సహి సక సో ఫిరి ఆవా । మై అభిమానీ రబి నిఅరావా ॥

జరే పఙ్ఖ అతి తేజ అపారా । పరేఉఁ భూమి కరి ఘోర చికారా ॥

ముని ఏక నామ చన్ద్రమా ఓహీ। లాగీ దయా దేఖీ కరి మోహీ ॥

బహు ప్రకార తేంహి గ్యాన సునావా । దేహి జనిత అభిమానీ ఛడ़ఆవా ॥

త్రేతాఁ బ్రహ్మ మనుజ తను ధరిహీ। తాసు నారి నిసిచర పతి హరిహీ ॥

తాసు ఖోజ పఠిహి ప్రభూ దూతా। తిన్హహి మిలేం తైం హోబ పునీతా ॥

జమిహహిం పఙ్ఖ కరసి జని చిన్తా । తిన్హహి దేఖాఇ దేహేసు తైం సీతా ॥

ముని కి గిరా సత్య భి ఆజూ । సుని మమ బచన కరహు ప్రభు కాజూ ॥

గిరి త్రికూట ఊపర బస లఙ్కా । తహఁ రహ రావన సహజ అసఙ్కా ॥

తహఁ అసోక ఉపబన జహఁ రహీ ॥ సీతా బైఠి సోచ రత అహీ ॥

దో. మైం దేఖుఁ తుమ్హ నాహి గీఘహి దష్టి అపార ॥

బూఢ భయుఁ న త కరతేఉఁ కఛుక సహాయ తుమ్హార ॥ 28 ॥

జో నాఘి సత జోజన సాగర । కరి సో రామ కాజ మతి ఆగర ॥

మోహి బిలోకి ధరహు మన ధీరా । రామ కృపాఁ కస భయు సరీరా ॥

పాపిఉ జా కర నామ సుమిరహీం। అతి అపార భవసాగర తరహీమ్ ॥

తాసు దూత తుమ్హ తజి కదరాఈ। రామ హృదయఁ ధరి కరహు ఉపాఈ ॥

అస కహి గరుడ़ గీధ జబ గయూ। తిన్హ కేం మన అతి బిసమయ భయూ ॥

నిజ నిజ బల సబ కాహూఁ భాషా। పార జాఇ కర సంసయ రాఖా ॥

జరఠ భయుఁ అబ కహి రిఛేసా। నహిం తన రహా ప్రథమ బల లేసా ॥

జబహిం త్రిబిక్రమ భే ఖరారీ। తబ మైం తరున రహేఉఁ బల భారీ ॥

దో. బలి బాఁధత ప్రభు బాఢేఉ సో తను బరని న జాఈ।

ఉభయ ధరీ మహఁ దీన్హీ సాత ప్రదచ్ఛిన ధాఇ ॥ 29 ॥

అఙ్గద కహి జాఉఁ మైం పారా। జియఁ సంసయ కఛు ఫిరతీ బారా ॥

జామవన్త కహ తుమ్హ సబ లాయక। పఠిఅ కిమి సబ హీ కర నాయక ॥

కహి రీఛపతి సును హనుమానా। కా చుప సాధి రహేహు బలవానా ॥

పవన తనయ బల పవన సమానా। బుధి బిబేక బిగ్యాన నిధానా ॥

కవన సో కాజ కఠిన జగ మాహీం। జో నహిం హోఇ తాత తుమ్హ పాహీమ్ ॥

రామ కాజ లగి తబ అవతారా। సునతహిం భయు పర్వతాకారా ॥

కనక బరన తన తేజ బిరాజా। మానహు అపర గిరిన్హ కర రాజా ॥

సింహనాద కరి బారహిం బారా। లీలహీం నాషుఁ జలనిధి ఖారా ॥

సహిత సహాయ రావనహి మారీ। ఆనుఁ ఇహాఁ త్రికూట ఉపారీ ॥

జామవన్త మైం పూఁఛుఁ తోహీ। ఉచిత సిఖావను దీజహు మోహీ ॥

ఏతనా కరహు తాత తుమ్హ జాఈ। సీతహి దేఖి కహహు సుధి ఆఈ ॥

తబ నిజ భుజ బల రాజివ నైనా। కౌతుక లాగి సఙ్గ కపి సేనా ॥

ఛం. -కపి సేన సఙ్గ సఁఘారి నిసిచర రాము సీతహి ఆనిహైం।

త్రైలోక పావన సుజసు సుర ముని నారదాది బఖానిహైమ్ ॥

జో సునత గావత కహత సముఝత పరమ పద నర పావీ।

రఘుబీర పద పాథోజ మధుకర దాస తులసీ గావీ ॥

దో. భవ భేషజ రఘునాథ జసు సునహి జే నర అరు నారి।

తిన్హ కర సకల మనోరథ సిద్ధ కరిహి త్రిసిరారి ॥ 30(క) ॥

సో. నీలోత్పల తన స్యామ కామ కోటి సోభా అధిక।

సునిఅ తాసు గున గ్రామ జాసు నామ అఘ ఖగ బధిక ॥ 30(ఖ) ॥

మాసపారాయణ, తేఈసవాఁ విశ్రామ

ఇతి శ్రీమద్రామచరితమానసే సకలకలికలుషవిధ్వంసనే

చతుర్థ సోపానః సమాప్తః।

(కిష్కిన్ధాకాణ్డ సమాప్త)

Roman (IAST) Transliteration

śrīgaṇeśāya namaḥ

śrījānakīvallabho vijayate

śrīrāmacaritamānasa

caturtha sopāna (kiṣkindhākāṇḍa)

kundendīvarasundarāvatibalau vijñānadhāmāvubhau

śobhāḍhyau varadhanvinau śrutinutau govipravṛndapriyau|

māyāmānuṣarūpiṇau raghuvarau saddharmavarmauṃ hitau

sītānveṣaṇatatparau pathigatau bhaktipradau tau hi naḥ || 1 ||

brahmāmbhodhisamudbhavaṃ kalimalapradhvaṃsanaṃ cāvyayaṃ

śrīmacchambhumukhendusundaravare saṃśobhitaṃ sarvadā|

saṃsārāmayabheṣajaṃ sukhakaraṃ śrījānakījīvanaṃ

dhanyāste kṛtinaḥ pibanti satataṃ śrīrāmanāmāmṛtam || 2 ||

so. mukti janma mahi jāni gyāna khāni agha hāni kara

jaha~ basa sambhu bhavāni so kāsī seia kasa na ||

jarata sakala sura bṛnda biṣama garala jehiṃ pāna kiya|

tehi na bhajasi mana manda ko kṛpāla saṅkara sarisa ||

āgeṃ cale bahuri raghurāyā| riṣyamūka paravata niarāyā ||

taha~ raha saciva sahita sugrīvā| āvata dekhi atula bala sīṃvā ||

ati sabhīta kaha sunu hanumānā| puruṣa jugala bala rūpa nidhānā ||

dhari baṭu rūpa dekhu taiṃ jāī| kahesu jāni jiya~ sayana bujhāī ||

paṭhe bāli hohiṃ mana mailā| bhāgauṃ turata tajauṃ yaha sailā ||

bipra rūpa dhari kapi taha~ gayū| mātha nāi pūchata asa bhayū ||

ko tumha syāmala gaura sarīrā| chatrī rūpa phirahu bana bīrā ||

kaṭhina bhūmi komala pada gāmī| kavana hetu bicarahu bana svāmī ||

mṛdula manohara sundara gātā| sahata dusaha bana ātapa bātā ||

kī tumha tīni deva maha~ koū| nara nārāyana kī tumha doū ||

do. jaga kārana tārana bhava bhañjana dharanī bhāra|

kī tumha akila bhuvana pati līnha manuja avatāra || 1 ||

kosalesa dasaratha ke jāe | hama pitu bacana māni bana āe ||

nāma rāma lachimana dū bhāī| saṅga nāri sukumāri suhāī ||

ihā~ hari nisicara baidehī| bipra phirahiṃ hama khojata tehī ||

āpana carita kahā hama gāī| kahahu bipra nija kathā bujhāī ||

prabhu pahicāni pareu gahi caranā| so sukha umā nahiṃ baranā ||

pulakita tana mukha āva na bacanā| dekhata rucira beṣa kai racanā ||

puni dhīraju dhari astuti kīnhī| haraṣa hṛdaya~ nija nāthahi cīnhī ||

mora nyāu maiṃ pūchā sāīṃ| tumha pūchahu kasa nara kī nāīm ||

tava māyā basa phiru~ bhulānā| tā te maiṃ nahiṃ prabhu pahicānā ||

do. eku maiṃ manda mohabasa kuṭila hṛdaya agyāna|

puni prabhu mohi bisāreu dīnabandhu bhagavāna || 2 ||

jadapi nātha bahu avaguna moreṃ| sevaka prabhuhi parai jani bhorem ||

nātha jīva tava māyā~ mohā| so nistari tumhārehiṃ chohā ||

tā para maiṃ raghubīra dohāī| jānu~ nahiṃ kachu bhajana upāī ||

sevaka suta pati mātu bharoseṃ| rahi asoca bani prabhu posem ||

asa kahi pareu carana akulāī| nija tanu pragaṭi prīti ura chāī ||

taba raghupati uṭhāi ura lāvā| nija locana jala sīñci juḍa़āvā ||

sunu kapi jiya~ mānasi jani ūnā| taiṃ mama priya lachimana te dūnā ||

samadarasī mohi kaha saba koū| sevaka priya ananyagati soū ||

do. so ananya jākeṃ asi mati na ṭari hanumanta|

maiṃ sevaka sacarācara rūpa svāmi bhagavanta || 3 ||

dekhi pavana suta pati anukūlā| hṛdaya~ haraṣa bītī saba sūlā ||

nātha saila para kapipati rahī| so sugrīva dāsa tava ahī ||

tehi sana nātha mayatrī kīje| dīna jāni tehi abhaya karīje ||

so sītā kara khoja karāihi| jaha~ taha~ marakaṭa koṭi paṭhāihi ||

ehi bidhi sakala kathā samujhāī| lie duau jana pīṭhi caḍha़āī ||

jaba sugrīva~ rāma kahu~ dekhā| atisaya janma dhanya kari lekhā ||

sādara mileu nāi pada māthā| bhaiṇṭeu anuja sahita raghunāthā ||

kapi kara mana bicāra ehi rītī| karihahiṃ bidhi mo sana e prītī ||

do. taba hanumanta ubhaya disi kī saba kathā sunāi ||

pāvaka sākhī dei kari jorī prītī dṛḍha़āi || 4 ||

kīnhī prīti kachu bīca na rākhā| lachamina rāma carita saba bhāṣā ||

kaha sugrīva nayana bhari bārī| milihi nātha mithilesakumārī ||

mantrinha sahita ihā~ eka bārā| baiṭha raheu~ maiṃ karata bicārā ||

gagana pantha dekhī maiṃ jātā| parabasa parī bahuta bilapātā ||

rāma rāma hā rāma pukārī| hamahi dekhi dīnheu paṭa ḍārī ||

māgā rāma turata tehiṃ dīnhā| paṭa ura lāi soca ati kīnhā ||

kaha sugrīva sunahu raghubīrā| tajahu soca mana ānahu dhīrā ||

saba prakāra karihu~ sevakāī| jehi bidhi milihi jānakī āī ||

do. sakhā bacana suni haraṣe kṛpāsidhu balasīṃva|

kārana kavana basahu bana mohi kahahu sugrīva || 5 ||

nāta bāli aru maiṃ dvau bhāī| prīti rahī kachu barani na jāī ||

maya suta māyāvī tehi nAU~| āvā so prabhu hamareṃ gAU~ ||

ardha rāti pura dvāra pukārā| bālī ripu bala sahai na pārā ||

dhāvā bāli dekhi so bhāgā| maiṃ puni gayu~ bandhu sa~ga lāgā ||

giribara guhā~ paiṭha so jāī| taba bālīṃ mohi kahā bujhāī ||

parikhesu mohi eka pakhavārā| nahiṃ āvauṃ taba jānesu mārā ||

māsa divasa taha~ raheu~ kharārī| nisarī rudhira dhāra taha~ bhārī ||

bāli hatesi mohi mārihi āī| silā dei taha~ caleu~ parāī ||

mantrinha pura dekhā binu sāīṃ| dīnheu mohi rāja bariāī ||

bāli tāhi māri gṛha āvā| dekhi mohi jiya~ bheda baḍha़āvā ||

ripu sama mohi māresi ati bhārī| hari līnhesi sarbasu aru nārī ||

tākeṃ bhaya raghubīra kṛpālā| sakala bhuvana maiṃ phireu~ bihālā ||

ihā~ sāpa basa āvata nāhīṃ| tadapi sabhīta rahu~ mana māhī~ ||

suni sevaka dukha dīnadayālā| pharaki uṭhīṃ dvai bhujā bisālā ||

do. sunu sugrīva mārihu~ bālihi ekahiṃ bāna|

brahma rudra saranāgata ge~ na ubarihiṃ prāna || 6 ||

je na mitra dukha hohiṃ dukhārī| tinhahi bilokata pātaka bhārī ||

nija dukha giri sama raja kari jānā| mitraka dukha raja meru samānā ||

jinha keṃ asi mati sahaja na āī| te saṭha kata haṭhi karata mitāī ||

kupatha nivāri supantha calāvā| guna pragaṭe avagunanhi durāvā ||

deta leta mana saṅka na dharī| bala anumāna sadā hita karī ||

bipati kāla kara sataguna nehā| śruti kaha santa mitra guna ehā ||

āgeṃ kaha mṛdu bacana banāī| pācheṃ anahita mana kuṭilāī ||

jā kara cita ahi gati sama bhāī| asa kumitra pariharehi bhalāī ||

sevaka saṭha nṛpa kṛpana kunārī| kapaṭī mitra sūla sama cārī ||

sakhā soca tyāgahu bala moreṃ| saba bidhi ghaṭaba kāja maiṃ torem ||

kaha sugrīva sunahu raghubīrā| bāli mahābala ati ranadhīrā ||

dundubhī asthi tāla dekharāe| binu prayāsa raghunātha ḍhahāe ||

dekhi amita bala bāḍha़ī prītī| bāli badhaba inha bhi paratītī ||

bāra bāra nāvi pada sīsā| prabhuhi jāni mana haraṣa kapīsā ||

upajā gyāna bacana taba bolā| nātha kṛpā~ mana bhayu alolā ||

sukha sampati parivāra baḍa़āī| saba parihari karihu~ sevakāī ||

e saba rāmabhagati ke bādhaka| kahahiṃ santa taba pada avarādhaka ||

satru mitra sukha dukha jaga māhīṃ| māyā kṛta paramāratha nāhīm ||

bāli parama hita jāsu prasādā| milehu rāma tumha samana biṣādā ||

sapaneṃ jehi sana hoi larāī| jāgeṃ samujhata mana sakucāī ||

aba prabhu kṛpā karahu ehi bhā~tī| saba taji bhajanu karauṃ dina rātī ||

suni birāga sañjuta kapi bānī| bole biha~si rāmu dhanupānī ||

jo kachu kahehu satya saba soī| sakhā bacana mama mṛṣā na hoī ||

naṭa marakaṭa iva sabahi nacāvata| rāmu khagesa beda asa gāvata ||

lai sugrīva saṅga raghunāthā| cale cāpa sāyaka gahi hāthā ||

taba raghupati sugrīva paṭhāvā| garjesi jāi nikaṭa bala pāvā ||

sunata bāli krodhātura dhāvā| gahi kara carana nāri samujhāvā ||

sunu pati jinhahi mileu sugrīvā| te dvau bandhu teja bala sīṃvā ||

kosalesa suta lachimana rāmā| kālahu jīti sakahiṃ saṅgrāmā ||

do. kaha bāli sunu bhīru priya samadarasī raghunātha|

jauṃ kadāci mohi mārahiṃ tau puni hau~ sanātha || 7 ||

asa kahi calā mahā abhimānī| tṛna samāna sugrīvahi jānī ||

bhire ubhau bālī ati tarjā | muṭhikā māri mahādhuni garjā ||

taba sugrīva bikala hoi bhāgā| muṣṭi prahāra bajra sama lāgā ||

maiṃ jo kahā raghubīra kṛpālā| bandhu na hoi mora yaha kālā ||

ekarūpa tumha bhrātā doū| tehi bhrama teṃ nahiṃ māreu~ soū ||

kara parasā sugrīva sarīrā| tanu bhā kulisa gī saba pīrā ||

melī kaṇṭha sumana kai mālā| paṭhavā puni bala dei bisālā ||

puni nānā bidhi bhī larāī| biṭapa oṭa dekhahiṃ raghurāī ||

do. bahu chala bala sugrīva kara hiya~ hārā bhaya māni|

mārā bāli rāma taba hṛdaya mājha sara tāni || 8 ||

parā bikala mahi sara ke lāgeṃ| puni uṭhi baiṭha dekhi prabhu āgem ||

syāma gāta sira jaṭā banāe~| aruna nayana sara cāpa caḍha़āe~ ||

puni puni citi carana cita dīnhā| suphala janma mānā prabhu cīnhā ||

hṛdaya~ prīti mukha bacana kaṭhorā| bolā citi rāma kī orā ||

dharma hetu avatarehu gosāī| mārehu mohi byādha kī nāī ||

maiṃ bairī sugrīva piārā| avaguna kabana nātha mohi mārā ||

anuja badhū bhaginī suta nārī| sunu saṭha kanyā sama e cārī ||

inhahi kuddaṣṭi biloki joī| tāhi badheṃ kachu pāpa na hoī ||

muḍha़ tohi atisaya abhimānā| nāri sikhāvana karasi na kānā ||

mama bhuja bala āśrita tehi jānī| mārā cahasi adhama abhimānī ||

do. sunahu rāma svāmī sana cala na cāturī mori|

prabhu ajahū~ maiṃ pāpī antakāla gati tori || 9 ||

sunata rāma ati komala bānī| bāli sīsa paraseu nija pānī ||

acala karauṃ tanu rākhahu prānā| bāli kahā sunu kṛpānidhānā ||

janma janma muni jatanu karāhīṃ| anta rāma kahi āvata nāhīm ||

jāsu nāma bala saṅkara kāsī| deta sabahi sama gati avināsī ||

mama locana gocara soi āvā| bahuri ki prabhu asa banihi banāvā ||

chaṃ. so nayana gocara jāsu guna nita neti kahi śruti gāvahīṃ|

jiti pavana mana go nirasa kari muni dhyāna kabahu~ka pāvahīm ||

mohi jāni ati abhimāna basa prabhu kaheu rākhu sarīrahī|

asa kavana saṭha haṭhi kāṭi surataru bāri karihi babūrahī || 1 ||

aba nātha kari karunā bilokahu dehu jo bara māgū~|

jehiṃ joni janmauṃ karma basa taha~ rāma pada anurāgū~ ||

yaha tanaya mama sama binaya bala kalyānaprada prabhu lījiai|

gahi bāha~ sura nara nāha āpana dāsa aṅgada kījiai || 2 ||

do. rāma carana dṛḍha़ prīti kari bāli kīnha tanu tyāga|

sumana māla jimi kaṇṭha te girata na jāni nāga || 10 ||

rāma bāli nija dhāma paṭhāvā| nagara loga saba byākula dhāvā ||

nānā bidhi bilāpa kara tārā| chūṭe kesa na deha sa~bhārā ||

tārā bikala dekhi raghurāyā | dīnha gyāna hari līnhī māyā ||

chiti jala pāvaka gagana samīrā| pañca racita ati adhama sarīrā ||

pragaṭa so tanu tava āgeṃ sovā| jīva nitya kehi lagi tumha rovā ||

upajā gyāna carana taba lāgī| līnhesi parama bhagati bara māgī ||

umā dāru joṣita kī nāī| sabahi nacāvata rāmu gosāī ||

taba sugrīvahi āyasu dīnhā| mṛtaka karma bidhibata saba kīnhā ||

rāma kahā anujahi samujhāī| rāja dehu sugrīvahi jāī ||

raghupati carana nāi kari māthā| cale sakala prerita raghunāthā ||

do. lachimana turata bolāe purajana bipra samāja|

rāju dīnha sugrīva kaha~ aṅgada kaha~ jubarāja || 11 ||

umā rāma sama hita jaga māhīṃ| guru pitu mātu bandhu prabhu nāhīm ||

sura nara muni saba kai yaha rītī| svāratha lāgi karahiṃ saba prītī ||

bāli trāsa byākula dina rātī| tana bahu brana cintā~ jara chātī ||

soi sugrīva kīnha kapirAU| ati kṛpāla raghubīra subhAU ||

jānatahu~ asa prabhu pariharahīṃ| kāhe na bipati jāla nara parahīm ||

puni sugrīvahi līnha bolāī| bahu prakāra nṛpanīti sikhāī ||

kaha prabhu sunu sugrīva harīsā| pura na jāu~ dasa cāri barīsā ||

gata grīṣama baraṣā ritu āī| rahihu~ nikaṭa saila para chāī ||

aṅgada sahita karahu tumha rājū| santata hṛdaya dharehu mama kājū ||

jaba sugrīva bhavana phiri āe| rāmu prabaraṣana giri para chāe ||

do. prathamahiṃ devanha giri guhā rākheu rucira banāi|

rāma kṛpānidhi kachu dina bāsa karahiṅge āi || 12 ||

sundara bana kusumita ati sobhā| guñjata madhupa nikara madhu lobhā ||

kanda mūla phala patra suhāe| bhe bahuta jaba te prabhu āe ||

dekhi manohara saila anūpā| rahe taha~ anuja sahita surabhūpā ||

madhukara khaga mṛga tanu dhari devā| karahiṃ siddha muni prabhu kai sevā ||

maṅgalarupa bhayu bana taba te | kīnha nivāsa ramāpati jaba te ||

phaṭika silā ati subhra suhāī| sukha āsīna tahā~ dvau bhāī ||

kahata anuja sana kathā anekā| bhagati birati nṛpanīti bibekā ||

baraṣā kāla megha nabha chāe| garajata lāgata parama suhāe ||

do. lachimana dekhu mora gana nācata bārida paikhi|

gṛhī birati rata haraṣa jasa biṣnu bhagata kahu~ dekhi || 13 ||

ghana ghamaṇḍa nabha garajata ghorā| priyā hīna ḍarapata mana morā ||

dāmini damaka raha na ghana māhīṃ| khala kai prīti jathā thira nāhīm ||

baraṣahiṃ jalada bhūmi niarāe~| jathā navahiṃ budha bidyā pāe~ ||

bū~da aghāta sahahiṃ giri kaiṃsem | khala ke bacana santa saha jaisem ||

chudra nadīṃ bhari calīṃ torāī| jasa thorehu~ dhana khala itarāī ||

bhūmi parata bhā ḍhābara pānī| janu jīvahi māyā lapaṭānī ||

samiṭi samiṭi jala bharahiṃ talāvā| jimi sadaguna sajjana pahiṃ āvā ||

saritā jala jalanidhi mahu~ jāī| hoī acala jimi jiva hari pāī ||

do. harita bhūmi tṛna saṅkula samujhi parahiṃ nahiṃ pantha|

jimi pākhaṇḍa bāda teṃ gupta hohiṃ sadagrantha || 14 ||

dādura dhuni cahu disā suhāī| beda paḍha़hiṃ janu baṭu samudāī ||

nava pallava bhe biṭapa anekā| sādhaka mana jasa mileṃ bibekā ||

arka jabāsa pāta binu bhayū| jasa surāja khala udyama gayū ||

khojata katahu~ mili nahiṃ dhūrī| kari krodha jimi dharamahi dūrī ||

sasi sampanna soha mahi kaisī| upakārī kai sampati jaisī ||

nisi tama ghana khadyota birājā| janu dambhinha kara milā samājā ||

mahābṛṣṭi cali phūṭi kiārīm | jimi sutantra bhe~ bigarahiṃ nārīm ||

kṛṣī nirāvahiṃ catura kisānā| jimi budha tajahiṃ moha mada mānā ||

dekhiata cakrabāka khaga nāhīṃ| kalihi pāi jimi dharma parāhīm ||

ūṣara baraṣi tṛna nahiṃ jāmā| jimi harijana hiya~ upaja na kāmā ||

bibidha jantu saṅkula mahi bhrājā| prajā bāḍha़ jimi pāi surājā ||

jaha~ taha~ rahe pathika thaki nānā| jimi indriya gana upajeṃ gyānā ||

do. kabahu~ prabala baha māruta jaha~ taha~ megha bilāhiṃ|

jimi kapūta ke upajeṃ kula saddharma nasāhim || 15(ka) ||

kabahu~ divasa maha~ nibiḍa़ tama kabahu~ka pragaṭa pataṅga|

binasi upaji gyāna jimi pāi kusaṅga susaṅga || 15(kha) ||

baraṣā bigata sarada ritu āī| lachimana dekhahu parama suhāī ||

phūleṃ kāsa sakala mahi chāī| janu baraṣā~ kṛta pragaṭa buḍha़āī ||

udita agasti pantha jala soṣā| jimi lobhahi soṣi santoṣā ||

saritā sara nirmala jala sohā| santa hṛdaya jasa gata mada mohā ||

rasa rasa sūkha sarita sara pānī| mamatā tyāga karahiṃ jimi gyānī ||

jāni sarada ritu khañjana āe| pāi samaya jimi sukṛta suhāe ||

paṅka na renu soha asi dharanī| nīti nipuna nṛpa kai jasi karanī ||

jala saṅkoca bikala bhi~ mīnā| abudha kuṭumbī jimi dhanahīnā ||

binu dhana nirmala soha akāsā| harijana iva parihari saba āsā ||

kahu~ kahu~ bṛṣṭi sāradī thorī| kau eka pāva bhagati jimi morī ||

do. cale haraṣi taji nagara nṛpa tāpasa banika bhikhāri|

jimi haribhagata pāi śrama tajahi āśramī cāri || 16 ||

sukhī mīna je nīra agādhā| jimi hari sarana na eku bādhā ||

phūleṃ kamala soha sara kaisā| nirguna brahma saguna bhe~ jaisā ||

guñjata madhukara mukhara anūpā| sundara khaga rava nānā rūpā ||

cakrabāka mana dukha nisi paikhī| jimi durjana para sampati dekhī ||

cātaka raṭata tṛṣā ati ohī| jimi sukha lahi na saṅkaradrohī ||

saradātapa nisi sasi apaharī| santa darasa jimi pātaka ṭarī ||

dekhi indu cakora samudāī| citavatahiṃ jimi harijana hari pāī ||

masaka daṃsa bīte hima trāsā| jimi dvija droha kie~ kula nāsā ||

do. bhūmi jīva saṅkula rahe ge sarada ritu pāi|

sadagura mile jāhiṃ jimi saṃsaya bhrama samudāi || 17 ||

baraṣā gata nirmala ritu āī| sudhi na tāta sītā kai pāī ||

eka bāra kaisehu~ sudhi jānauṃ| kālahu jīta nimiṣa mahu~ ānaum ||

katahu~ rahu jauṃ jīvati hoī| tāta jatana kari āneu~ soī ||

sugrīvahu~ sudhi mori bisārī| pāvā rāja kosa pura nārī ||

jehiṃ sāyaka mārā maiṃ bālī| tehiṃ sara hatauṃ mūḍha़ kaha~ kālī ||

jāsu kṛpā~ chūṭahīṃ mada mohā| tā kahu~ umā ki sapanehu~ kohā ||

jānahiṃ yaha caritra muni gyānī| jinha raghubīra carana rati mānī ||

lachimana krodhavanta prabhu jānā| dhanuṣa caḍha़āi gahe kara bānā ||

do. taba anujahi samujhāvā raghupati karunā sīṃva ||

bhaya dekhāi lai āvahu tāta sakhā sugrīva || 18 ||

ihā~ pavanasuta hṛdaya~ bicārā| rāma kāju sugrīva~ bisārā ||

nikaṭa jāi carananhi siru nāvā| cārihu bidhi tehi kahi samujhāvā ||

suni sugrīva~ parama bhaya mānā| biṣaya~ mora hari līnheu gyānā ||

aba mārutasuta dūta samūhā| paṭhavahu jaha~ taha~ bānara jūhā ||

kahahu pākha mahu~ āva na joī| moreṃ kara tā kara badha hoī ||

taba hanumanta bolāe dūtā| saba kara kari sanamāna bahūtā ||

bhaya aru prīti nīti dekhāī| cale sakala carananhi sira nāī ||

ehi avasara lachimana pura āe| krodha dekhi jaha~ taha~ kapi dhāe ||

do. dhanuṣa caḍha़āi kahā taba jāri karu~ pura chāra|

byākula nagara dekhi taba āyu bālikumāra || 19 ||

carana nāi siru binatī kīnhī| lachimana abhaya bā~ha tehi dīnhī ||

krodhavanta lachimana suni kānā| kaha kapīsa ati bhaya~ akulānā ||

sunu hanumanta saṅga lai tārā| kari binatī samujhāu kumārā ||

tārā sahita jāi hanumānā| carana bandi prabhu sujasa bakhānā ||

kari binatī mandira lai āe| carana pakhāri pala~ga baiṭhāe ||

taba kapīsa carananhi siru nāvā| gahi bhuja lachimana kaṇṭha lagāvā ||

nātha biṣaya sama mada kachu nāhīṃ| muni mana moha kari chana māhīm ||

sunata binīta bacana sukha pāvā| lachimana tehi bahu bidhi samujhāvā ||

pavana tanaya saba kathā sunāī| jehi bidhi ge dūta samudāī ||

do. haraṣi cale sugrīva taba aṅgadādi kapi sātha|

rāmānuja āgeṃ kari āe jaha~ raghunātha || 20 ||

nāi carana siru kaha kara jorī| nātha mohi kachu nāhina khorī ||

atisaya prabala deva taba māyā| chūṭi rāma karahu jauṃ dāyā ||

biṣaya basya sura nara muni svāmī| maiṃ pāva~ra pasu kapi ati kāmī ||

nāri nayana sara jāhi na lāgā| ghora krodha tama nisi jo jāgā ||

lobha pā~sa jehiṃ gara na ba~dhāyā| so nara tumha samāna raghurāyā ||

yaha guna sādhana teṃ nahiṃ hoī| tumharī kṛpā~ pāva koi koī ||

taba raghupati bole musakāī| tumha priya mohi bharata jimi bhāī ||

aba soi jatanu karahu mana lāī| jehi bidhi sītā kai sudhi pāī ||

do. ehi bidhi hota batakahī āe bānara jūtha|

nānā barana sakala disi dekhia kīsa barutha || 21 ||

bānara kaṭaka umā meṃ dekhā| so mūrukha jo karana caha lekhā ||

āi rāma pada nāvahiṃ māthā| nirakhi badanu saba hohiṃ sanāthā ||

asa kapi eka na senā māhīṃ| rāma kusala jehi pūchī nāhīm ||

yaha kachu nahiṃ prabhu ki adhikāī| bisvarūpa byāpaka raghurāī ||

ṭhāḍha़e jaha~ taha~ āyasu pāī| kaha sugrīva sabahi samujhāī ||

rāma kāju aru mora nihorā| bānara jūtha jāhu cahu~ orā ||

janakasutā kahu~ khojahu jāī| māsa divasa maha~ āehu bhāī ||

avadhi meṭi jo binu sudhi pāe~| āvi banihi so mohi marāe~ ||

do. bacana sunata saba bānara jaha~ taha~ cale turanta |

taba sugrīva~ bolāe aṅgada nala hanumanta || 22 ||

sunahu nīla aṅgada hanumānā| jāmavanta matidhīra sujānā ||

sakala subhaṭa mili dacchina jāhū| sītā sudhi pū~cheu saba kāhū ||

mana krama bacana so jatana bicārehu| rāmacandra kara kāju sa~vārehu ||

bhānu pīṭhi seia ura āgī| svāmihi sarba bhāva chala tyāgī ||

taji māyā seia paralokā| miṭahiṃ sakala bhava sambhava sokā ||

deha dhare kara yaha phalu bhāī| bhajia rāma saba kāma bihāī ||

soi gunagya soī baḍa़bhāgī | jo raghubīra carana anurāgī ||

āyasu māgi carana siru nāī| cale haraṣi sumirata raghurāī ||

pācheṃ pavana tanaya siru nāvā| jāni kāja prabhu nikaṭa bolāvā ||

parasā sīsa saroruha pānī| karamudrikā dīnhi jana jānī ||

bahu prakāra sītahi samujhāehu| kahi bala biraha begi tumha āehu ||

hanumata janma suphala kari mānā| caleu hṛdaya~ dhari kṛpānidhānā ||

jadyapi prabhu jānata saba bātā| rājanīti rākhata suratrātā ||

do. cale sakala bana khojata saritā sara giri khoha|

rāma kāja layalīna mana bisarā tana kara choha || 23 ||

katahu~ hoi nisicara saiṃ bheṭā| prāna lehiṃ eka eka capeṭā ||

bahu prakāra giri kānana herahiṃ| kau muni milata tāhi saba gherahim ||

lāgi tṛṣā atisaya akulāne| mili na jala ghana gahana bhulāne ||

mana hanumāna kīnha anumānā| marana cahata saba binu jala pānā ||

caḍha़i giri sikhara cahū~ disi dekhā| bhūmi bibira eka kautuka pekhā ||

cakrabāka baka haṃsa uḍa़āhīṃ| bahutaka khaga prabisahiṃ tehi māhīm ||

giri te utari pavanasuta āvā| saba kahu~ lai soi bibara dekhāvā ||

āgeṃ kai hanumantahi līnhā| paiṭhe bibara bilambu na kīnhā ||

do. dīkha jāi upavana bara sara bigasita bahu kañja|

mandira eka rucira taha~ baiṭhi nāri tapa puñja || 24 ||

dūri te tāhi sabanhi sira nāvā| pūcheṃ nija bṛttānta sunāvā ||

tehiṃ taba kahā karahu jala pānā| khāhu surasa sundara phala nānā ||

majjanu kīnha madhura phala khāe| tāsu nikaṭa puni saba cali āe ||

tehiṃ saba āpani kathā sunāī| maiṃ aba jāba jahā~ raghurāī ||

mūdahu nayana bibara taji jāhū| paihahu sītahi jani pachitāhū ||

nayana mūdi puni dekhahiṃ bīrā| ṭhāḍha़e sakala sindhu keṃ tīrā ||

so puni gī jahā~ raghunāthā| jāi kamala pada nāesi māthā ||

nānā bhā~ti binaya tehiṃ kīnhī| anapāyanī bhagati prabhu dīnhī ||

do. badarībana kahu~ so gī prabhu agyā dhari sīsa |

ura dhari rāma carana juga je bandata aja īsa || 25 ||

ihā~ bicārahiṃ kapi mana māhīṃ| bītī avadhi kāja kachu nāhīm ||

saba mili kahahiṃ paraspara bātā| binu sudhi le~ karaba kā bhrātā ||

kaha aṅgada locana bhari bārī| duhu~ prakāra bhi mṛtyu hamārī ||

ihā~ na sudhi sītā kai pāī| uhā~ ge~ mārihi kapirāī ||

pitā badhe para mārata mohī| rākhā rāma nihora na ohī ||

puni puni aṅgada kaha saba pāhīṃ| marana bhayu kachu saṃsaya nāhīm ||

aṅgada bacana sunata kapi bīrā| boli na sakahiṃ nayana baha nīrā ||

chana eka soca magana hoi rahe| puni asa vacana kahata saba bhe ||

hama sītā kai sudhi linheṃ binā| nahiṃ jaiṃhaiṃ jubarāja prabīnā ||

asa kahi lavana sindhu taṭa jāī| baiṭhe kapi saba darbha ḍasāī ||

jāmavanta aṅgada dukha dekhī| kahiṃ kathā upadesa biseṣī ||

tāta rāma kahu~ nara jani mānahu| nirguna brahma ajita aja jānahu ||

do. nija icchā prabhu avatari sura mahi go dvija lāgi|

saguna upāsaka saṅga taha~ rahahiṃ moccha saba tyāgi || 26 ||

ehi bidhi kathā kahahi bahu bhā~tī giri kandarā~ sunī sampātī ||

bāhera hoi dekhi bahu kīsā| mohi ahāra dīnha jagadīsā ||

āju sabahi kaha~ bhacchana karū~| dina bahu cale ahāra binu marū~ ||

kabahu~ na mila bhari udara ahārā| āju dīnha bidhi ekahiṃ bārā ||

ḍarape gīdha bacana suni kānā| aba bhā marana satya hama jānā ||

kapi saba uṭhe gīdha kaha~ dekhī| jāmavanta mana soca biseṣī ||

kaha aṅgada bicāri mana māhīṃ| dhanya jaṭāyū sama kau nāhīm ||

rāma kāja kārana tanu tyāgī | hari pura gayu parama baḍa़ bhāgī ||

suni khaga haraṣa soka juta bānī | āvā nikaṭa kapinha bhaya mānī ||

tinhahi abhaya kari pūchesi jāī| kathā sakala tinha tāhi sunāī ||

suni sampāti bandhu kai karanī| raghupati mahimā badhubidhi baranī ||

do. mohi lai jāhu sindhutaṭa deu~ tilāñjali tāhi |

bacana sahāi karavi maiṃ paihahu khojahu jāhi || 27 ||

anuja kriyā kari sāgara tīrā| kahi nija kathā sunahu kapi bīrā ||

hama dvau bandhu prathama tarunāī | gagana ge rabi nikaṭa uḍāī ||

teja na sahi saka so phiri āvā | mai abhimānī rabi niarāvā ||

jare paṅkha ati teja apārā | pareu~ bhūmi kari ghora cikārā ||

muni eka nāma candramā ohī| lāgī dayā dekhī kari mohī ||

bahu prakāra teṃhi gyāna sunāvā | dehi janita abhimānī chaḍa़āvā ||

tretā~ brahma manuja tanu dharihī| tāsu nāri nisicara pati harihī ||

tāsu khoja paṭhihi prabhū dūtā| tinhahi mileṃ taiṃ hoba punītā ||

jamihahiṃ paṅkha karasi jani cintā | tinhahi dekhāi dehesu taiṃ sītā ||

muni ki girā satya bhi ājū | suni mama bacana karahu prabhu kājū ||

giri trikūṭa ūpara basa laṅkā | taha~ raha rāvana sahaja asaṅkā ||

taha~ asoka upabana jaha~ rahī || sītā baiṭhi soca rata ahī ||

do. maiṃ dekhu~ tumha nāhi gīghahi daṣṭi apāra ||

būḍha bhayu~ na ta karateu~ kachuka sahāya tumhāra || 28 ||

jo nāghi sata jojana sāgara | kari so rāma kāja mati āgara ||

mohi biloki dharahu mana dhīrā | rāma kṛpā~ kasa bhayu sarīrā ||

pāpiu jā kara nāma sumirahīṃ| ati apāra bhavasāgara tarahīm ||

tāsu dūta tumha taji kadarāī| rāma hṛdaya~ dhari karahu upāī ||

asa kahi garuḍa़ gīdha jaba gayū| tinha keṃ mana ati bisamaya bhayū ||

nija nija bala saba kāhū~ bhāṣā| pāra jāi kara saṃsaya rākhā ||

jaraṭha bhayu~ aba kahi richesā| nahiṃ tana rahā prathama bala lesā ||

jabahiṃ tribikrama bhe kharārī| taba maiṃ taruna raheu~ bala bhārī ||

do. bali bā~dhata prabhu bāḍheu so tanu barani na jāī|

ubhaya dharī maha~ dīnhī sāta pradacchina dhāi || 29 ||

aṅgada kahi jāu~ maiṃ pārā| jiya~ saṃsaya kachu phiratī bārā ||

jāmavanta kaha tumha saba lāyaka| paṭhia kimi saba hī kara nāyaka ||

kahi rīchapati sunu hanumānā| kā cupa sādhi rahehu balavānā ||

pavana tanaya bala pavana samānā| budhi bibeka bigyāna nidhānā ||

kavana so kāja kaṭhina jaga māhīṃ| jo nahiṃ hoi tāta tumha pāhīm ||

rāma kāja lagi taba avatārā| sunatahiṃ bhayu parvatākārā ||

kanaka barana tana teja birājā| mānahu apara girinha kara rājā ||

siṃhanāda kari bārahiṃ bārā| līlahīṃ nāṣu~ jalanidhi khārā ||

sahita sahāya rāvanahi mārī| ānu~ ihā~ trikūṭa upārī ||

jāmavanta maiṃ pū~chu~ tohī| ucita sikhāvanu dījahu mohī ||

etanā karahu tāta tumha jāī| sītahi dekhi kahahu sudhi āī ||

taba nija bhuja bala rājiva nainā| kautuka lāgi saṅga kapi senā ||

chaṃ. -kapi sena saṅga sa~ghāri nisicara rāmu sītahi ānihaiṃ|

trailoka pāvana sujasu sura muni nāradādi bakhānihaim ||

jo sunata gāvata kahata samujhata parama pada nara pāvī|

raghubīra pada pāthoja madhukara dāsa tulasī gāvī ||

do. bhava bheṣaja raghunātha jasu sunahi je nara aru nāri|

tinha kara sakala manoratha siddha karihi trisirāri || 30(ka) ||

so. nīlotpala tana syāma kāma koṭi sobhā adhika|

sunia tāsu guna grāma jāsu nāma agha khaga badhika || 30(kha) ||

māsapārāyaṇa, teīsavā~ viśrāma

iti śrīmadrāmacaritamānase sakalakalikaluṣavidhvaṃsane

caturtha sopānaḥ samāptaḥ|

(kiṣkindhākāṇḍa samāpta)

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीगणेशाय नमः

श्रीजानकीवल्लभो विजयते

श्रीरामचरितमानस

चतुर्थ सोपान (किष्किन्धाकाण्ड)

कुन्देन्दीवरसुन्दरावतिबलौ विज्ञानधामावुभौ

शोभाढ्यौ वरधन्विनौ श्रुतिनुतौ गोविप्रवृन्दप्रियौ।

मायामानुषरूपिणौ रघुवरौ सद्धर्मवर्मौं हितौ

सीतान्वेषणतत्परौ पथिगतौ भक्तिप्रदौ तौ हि नः ॥ 1 ॥

ब्रह्माम्भोधिसमुद्भवं कलिमलप्रध्वंसनं चाव्ययं

श्रीमच्छम्भुमुखेन्दुसुन्दरवरे संशोभितं सर्वदा।

संसारामयभेषजं सुखकरं श्रीजानकीजीवनं

धन्यास्ते कृतिनः पिबन्ति सततं श्रीरामनामामृतम् ॥ 2 ॥

सो. मुक्ति जन्म महि जानि ग्यान खानि अघ हानि कर

जहँ बस सम्भु भवानि सो कासी सेइअ कस न ॥

जरत सकल सुर बृन्द बिषम गरल जेहिं पान किय।

तेहि न भजसि मन मन्द को कृपाल सङ्कर सरिस ॥

आगें चले बहुरि रघुराया। रिष्यमूक परवत निअराया ॥

तहँ रह सचिव सहित सुग्रीवा। आवत देखि अतुल बल सींवा ॥

अति सभीत कह सुनु हनुमाना। पुरुष जुगल बल रूप निधाना ॥

धरि बटु रूप देखु तैं जाई। कहेसु जानि जियँ सयन बुझाई ॥

पठे बालि होहिं मन मैला। भागौं तुरत तजौं यह सैला ॥

बिप्र रूप धरि कपि तहँ गयू। माथ नाइ पूछत अस भयू ॥

को तुम्ह स्यामल गौर सरीरा। छत्री रूप फिरहु बन बीरा ॥

कठिन भूमि कोमल पद गामी। कवन हेतु बिचरहु बन स्वामी ॥

मृदुल मनोहर सुन्दर गाता। सहत दुसह बन आतप बाता ॥

की तुम्ह तीनि देव महँ कोऊ। नर नारायन की तुम्ह दोऊ ॥

दो. जग कारन तारन भव भञ्जन धरनी भार।

की तुम्ह अकिल भुवन पति लीन्ह मनुज अवतार ॥ 1 ॥

कोसलेस दसरथ के जाए । हम पितु बचन मानि बन आए ॥

नाम राम लछिमन दू भाई। सङ्ग नारि सुकुमारि सुहाई ॥

इहाँ हरि निसिचर बैदेही। बिप्र फिरहिं हम खोजत तेही ॥

आपन चरित कहा हम गाई। कहहु बिप्र निज कथा बुझाई ॥

प्रभु पहिचानि परेउ गहि चरना। सो सुख उमा नहिं बरना ॥

पुलकित तन मुख आव न बचना। देखत रुचिर बेष कै रचना ॥

पुनि धीरजु धरि अस्तुति कीन्ही। हरष हृदयँ निज नाथहि चीन्ही ॥

मोर न्याउ मैं पूछा साईं। तुम्ह पूछहु कस नर की नाईम् ॥

तव माया बस फिरुँ भुलाना। ता ते मैं नहिं प्रभु पहिचाना ॥

दो. एकु मैं मन्द मोहबस कुटिल हृदय अग्यान।

पुनि प्रभु मोहि बिसारेउ दीनबन्धु भगवान ॥ 2 ॥

जदपि नाथ बहु अवगुन मोरें। सेवक प्रभुहि परै जनि भोरेम् ॥

नाथ जीव तव मायाँ मोहा। सो निस्तरि तुम्हारेहिं छोहा ॥

ता पर मैं रघुबीर दोहाई। जानुँ नहिं कछु भजन उपाई ॥

सेवक सुत पति मातु भरोसें। रहि असोच बनि प्रभु पोसेम् ॥

अस कहि परेउ चरन अकुलाई। निज तनु प्रगटि प्रीति उर छाई ॥

तब रघुपति उठाइ उर लावा। निज लोचन जल सीञ्चि जुड़आवा ॥

सुनु कपि जियँ मानसि जनि ऊना। तैं मम प्रिय लछिमन ते दूना ॥

समदरसी मोहि कह सब कोऊ। सेवक प्रिय अनन्यगति सोऊ ॥

दो. सो अनन्य जाकें असि मति न टरि हनुमन्त।

मैं सेवक सचराचर रूप स्वामि भगवन्त ॥ 3 ॥

देखि पवन सुत पति अनुकूला। हृदयँ हरष बीती सब सूला ॥

नाथ सैल पर कपिपति रही। सो सुग्रीव दास तव अही ॥

तेहि सन नाथ मयत्री कीजे। दीन जानि तेहि अभय करीजे ॥

सो सीता कर खोज कराइहि। जहँ तहँ मरकट कोटि पठाइहि ॥

एहि बिधि सकल कथा समुझाई। लिए दुऔ जन पीठि चढ़आई ॥

जब सुग्रीवँ राम कहुँ देखा। अतिसय जन्म धन्य करि लेखा ॥

सादर मिलेउ नाइ पद माथा। भैण्टेउ अनुज सहित रघुनाथा ॥

कपि कर मन बिचार एहि रीती। करिहहिं बिधि मो सन ए प्रीती ॥

दो. तब हनुमन्त उभय दिसि की सब कथा सुनाइ ॥

पावक साखी देइ करि जोरी प्रीती दृढ़आइ ॥ 4 ॥

कीन्ही प्रीति कछु बीच न राखा। लछमिन राम चरित सब भाषा ॥

कह सुग्रीव नयन भरि बारी। मिलिहि नाथ मिथिलेसकुमारी ॥

मन्त्रिन्ह सहित इहाँ एक बारा। बैठ रहेउँ मैं करत बिचारा ॥

गगन पन्थ देखी मैं जाता। परबस परी बहुत बिलपाता ॥

राम राम हा राम पुकारी। हमहि देखि दीन्हेउ पट डारी ॥

मागा राम तुरत तेहिं दीन्हा। पट उर लाइ सोच अति कीन्हा ॥

कह सुग्रीव सुनहु रघुबीरा। तजहु सोच मन आनहु धीरा ॥

सब प्रकार करिहुँ सेवकाई। जेहि बिधि मिलिहि जानकी आई ॥

दो. सखा बचन सुनि हरषे कृपासिधु बलसींव।

कारन कवन बसहु बन मोहि कहहु सुग्रीव ॥ 5 ॥

नात बालि अरु मैं द्वौ भाई। प्रीति रही कछु बरनि न जाई ॥

मय सुत मायावी तेहि न्AUँ। आवा सो प्रभु हमरें ग्AUँ ॥

अर्ध राति पुर द्वार पुकारा। बाली रिपु बल सहै न पारा ॥

धावा बालि देखि सो भागा। मैं पुनि गयुँ बन्धु सँग लागा ॥

गिरिबर गुहाँ पैठ सो जाई। तब बालीं मोहि कहा बुझाई ॥

परिखेसु मोहि एक पखवारा। नहिं आवौं तब जानेसु मारा ॥

मास दिवस तहँ रहेउँ खरारी। निसरी रुधिर धार तहँ भारी ॥

बालि हतेसि मोहि मारिहि आई। सिला देइ तहँ चलेउँ पराई ॥

मन्त्रिन्ह पुर देखा बिनु साईं। दीन्हेउ मोहि राज बरिआई ॥

बालि ताहि मारि गृह आवा। देखि मोहि जियँ भेद बढ़आवा ॥

रिपु सम मोहि मारेसि अति भारी। हरि लीन्हेसि सर्बसु अरु नारी ॥

ताकें भय रघुबीर कृपाला। सकल भुवन मैं फिरेउँ बिहाला ॥

इहाँ साप बस आवत नाहीं। तदपि सभीत रहुँ मन माहीँ ॥

सुनि सेवक दुख दीनदयाला। फरकि उठीं द्वै भुजा बिसाला ॥

दो. सुनु सुग्रीव मारिहुँ बालिहि एकहिं बान।

ब्रह्म रुद्र सरनागत गेँ न उबरिहिं प्रान ॥ 6 ॥

जे न मित्र दुख होहिं दुखारी। तिन्हहि बिलोकत पातक भारी ॥

निज दुख गिरि सम रज करि जाना। मित्रक दुख रज मेरु समाना ॥

जिन्ह कें असि मति सहज न आई। ते सठ कत हठि करत मिताई ॥

कुपथ निवारि सुपन्थ चलावा। गुन प्रगटे अवगुनन्हि दुरावा ॥

देत लेत मन सङ्क न धरी। बल अनुमान सदा हित करी ॥

बिपति काल कर सतगुन नेहा। श्रुति कह सन्त मित्र गुन एहा ॥

आगें कह मृदु बचन बनाई। पाछें अनहित मन कुटिलाई ॥

जा कर चित अहि गति सम भाई। अस कुमित्र परिहरेहि भलाई ॥

सेवक सठ नृप कृपन कुनारी। कपटी मित्र सूल सम चारी ॥

सखा सोच त्यागहु बल मोरें। सब बिधि घटब काज मैं तोरेम् ॥

कह सुग्रीव सुनहु रघुबीरा। बालि महाबल अति रनधीरा ॥

दुन्दुभी अस्थि ताल देखराए। बिनु प्रयास रघुनाथ ढहाए ॥

देखि अमित बल बाढ़ई प्रीती। बालि बधब इन्ह भि परतीती ॥

बार बार नावि पद सीसा। प्रभुहि जानि मन हरष कपीसा ॥

उपजा ग्यान बचन तब बोला। नाथ कृपाँ मन भयु अलोला ॥

सुख सम्पति परिवार बड़आई। सब परिहरि करिहुँ सेवकाई ॥

ए सब रामभगति के बाधक। कहहिं सन्त तब पद अवराधक ॥

सत्रु मित्र सुख दुख जग माहीं। माया कृत परमारथ नाहीम् ॥

बालि परम हित जासु प्रसादा। मिलेहु राम तुम्ह समन बिषादा ॥

सपनें जेहि सन होइ लराई। जागें समुझत मन सकुचाई ॥

अब प्रभु कृपा करहु एहि भाँती। सब तजि भजनु करौं दिन राती ॥

सुनि बिराग सञ्जुत कपि बानी। बोले बिहँसि रामु धनुपानी ॥

जो कछु कहेहु सत्य सब सोई। सखा बचन मम मृषा न होई ॥

नट मरकट इव सबहि नचावत। रामु खगेस बेद अस गावत ॥

लै सुग्रीव सङ्ग रघुनाथा। चले चाप सायक गहि हाथा ॥

तब रघुपति सुग्रीव पठावा। गर्जेसि जाइ निकट बल पावा ॥

सुनत बालि क्रोधातुर धावा। गहि कर चरन नारि समुझावा ॥

सुनु पति जिन्हहि मिलेउ सुग्रीवा। ते द्वौ बन्धु तेज बल सींवा ॥

कोसलेस सुत लछिमन रामा। कालहु जीति सकहिं सङ्ग्रामा ॥

दो. कह बालि सुनु भीरु प्रिय समदरसी रघुनाथ।

जौं कदाचि मोहि मारहिं तौ पुनि हौँ सनाथ ॥ 7 ॥

अस कहि चला महा अभिमानी। तृन समान सुग्रीवहि जानी ॥

भिरे उभौ बाली अति तर्जा । मुठिका मारि महाधुनि गर्जा ॥

तब सुग्रीव बिकल होइ भागा। मुष्टि प्रहार बज्र सम लागा ॥

मैं जो कहा रघुबीर कृपाला। बन्धु न होइ मोर यह काला ॥

एकरूप तुम्ह भ्राता दोऊ। तेहि भ्रम तें नहिं मारेउँ सोऊ ॥

कर परसा सुग्रीव सरीरा। तनु भा कुलिस गी सब पीरा ॥

मेली कण्ठ सुमन कै माला। पठवा पुनि बल देइ बिसाला ॥

पुनि नाना बिधि भी लराई। बिटप ओट देखहिं रघुराई ॥

दो. बहु छल बल सुग्रीव कर हियँ हारा भय मानि।

मारा बालि राम तब हृदय माझ सर तानि ॥ 8 ॥

परा बिकल महि सर के लागें। पुनि उठि बैठ देखि प्रभु आगेम् ॥

स्याम गात सिर जटा बनाएँ। अरुन नयन सर चाप चढ़आएँ ॥

पुनि पुनि चिति चरन चित दीन्हा। सुफल जन्म माना प्रभु चीन्हा ॥

हृदयँ प्रीति मुख बचन कठोरा। बोला चिति राम की ओरा ॥

धर्म हेतु अवतरेहु गोसाई। मारेहु मोहि ब्याध की नाई ॥

मैं बैरी सुग्रीव पिआरा। अवगुन कबन नाथ मोहि मारा ॥

अनुज बधू भगिनी सुत नारी। सुनु सठ कन्या सम ए चारी ॥

इन्हहि कुद्दष्टि बिलोकि जोई। ताहि बधें कछु पाप न होई ॥

मुढ़ तोहि अतिसय अभिमाना। नारि सिखावन करसि न काना ॥

मम भुज बल आश्रित तेहि जानी। मारा चहसि अधम अभिमानी ॥

दो. सुनहु राम स्वामी सन चल न चातुरी मोरि।

प्रभु अजहूँ मैं पापी अन्तकाल गति तोरि ॥ 9 ॥

सुनत राम अति कोमल बानी। बालि सीस परसेउ निज पानी ॥

अचल करौं तनु राखहु प्राना। बालि कहा सुनु कृपानिधाना ॥

जन्म जन्म मुनि जतनु कराहीं। अन्त राम कहि आवत नाहीम् ॥

जासु नाम बल सङ्कर कासी। देत सबहि सम गति अविनासी ॥

मम लोचन गोचर सोइ आवा। बहुरि कि प्रभु अस बनिहि बनावा ॥

छं. सो नयन गोचर जासु गुन नित नेति कहि श्रुति गावहीं।

जिति पवन मन गो निरस करि मुनि ध्यान कबहुँक पावहीम् ॥

मोहि जानि अति अभिमान बस प्रभु कहेउ राखु सरीरही।

अस कवन सठ हठि काटि सुरतरु बारि करिहि बबूरही ॥ 1 ॥

अब नाथ करि करुना बिलोकहु देहु जो बर मागूँ।

जेहिं जोनि जन्मौं कर्म बस तहँ राम पद अनुरागूँ ॥

यह तनय मम सम बिनय बल कल्यानप्रद प्रभु लीजिऐ।

गहि बाहँ सुर नर नाह आपन दास अङ्गद कीजिऐ ॥ 2 ॥

दो. राम चरन दृढ़ प्रीति करि बालि कीन्ह तनु त्याग।

सुमन माल जिमि कण्ठ ते गिरत न जानि नाग ॥ 10 ॥

राम बालि निज धाम पठावा। नगर लोग सब ब्याकुल धावा ॥

नाना बिधि बिलाप कर तारा। छूटे केस न देह सँभारा ॥

तारा बिकल देखि रघुराया । दीन्ह ग्यान हरि लीन्ही माया ॥

छिति जल पावक गगन समीरा। पञ्च रचित अति अधम सरीरा ॥

प्रगट सो तनु तव आगें सोवा। जीव नित्य केहि लगि तुम्ह रोवा ॥

उपजा ग्यान चरन तब लागी। लीन्हेसि परम भगति बर मागी ॥

उमा दारु जोषित की नाई। सबहि नचावत रामु गोसाई ॥

तब सुग्रीवहि आयसु दीन्हा। मृतक कर्म बिधिबत सब कीन्हा ॥

राम कहा अनुजहि समुझाई। राज देहु सुग्रीवहि जाई ॥

रघुपति चरन नाइ करि माथा। चले सकल प्रेरित रघुनाथा ॥

दो. लछिमन तुरत बोलाए पुरजन बिप्र समाज।

राजु दीन्ह सुग्रीव कहँ अङ्गद कहँ जुबराज ॥ 11 ॥

उमा राम सम हित जग माहीं। गुरु पितु मातु बन्धु प्रभु नाहीम् ॥

सुर नर मुनि सब कै यह रीती। स्वारथ लागि करहिं सब प्रीती ॥

बालि त्रास ब्याकुल दिन राती। तन बहु ब्रन चिन्ताँ जर छाती ॥

सोइ सुग्रीव कीन्ह कपिर्AU। अति कृपाल रघुबीर सुभ्AU ॥

जानतहुँ अस प्रभु परिहरहीं। काहे न बिपति जाल नर परहीम् ॥

पुनि सुग्रीवहि लीन्ह बोलाई। बहु प्रकार नृपनीति सिखाई ॥

कह प्रभु सुनु सुग्रीव हरीसा। पुर न जाउँ दस चारि बरीसा ॥

गत ग्रीषम बरषा रितु आई। रहिहुँ निकट सैल पर छाई ॥

अङ्गद सहित करहु तुम्ह राजू। सन्तत हृदय धरेहु मम काजू ॥

जब सुग्रीव भवन फिरि आए। रामु प्रबरषन गिरि पर छाए ॥

दो. प्रथमहिं देवन्ह गिरि गुहा राखेउ रुचिर बनाइ।

राम कृपानिधि कछु दिन बास करहिङ्गे आइ ॥ 12 ॥

सुन्दर बन कुसुमित अति सोभा। गुञ्जत मधुप निकर मधु लोभा ॥

कन्द मूल फल पत्र सुहाए। भे बहुत जब ते प्रभु आए ॥

देखि मनोहर सैल अनूपा। रहे तहँ अनुज सहित सुरभूपा ॥

मधुकर खग मृग तनु धरि देवा। करहिं सिद्ध मुनि प्रभु कै सेवा ॥

मङ्गलरुप भयु बन तब ते । कीन्ह निवास रमापति जब ते ॥

फटिक सिला अति सुभ्र सुहाई। सुख आसीन तहाँ द्वौ भाई ॥

कहत अनुज सन कथा अनेका। भगति बिरति नृपनीति बिबेका ॥

बरषा काल मेघ नभ छाए। गरजत लागत परम सुहाए ॥

दो. लछिमन देखु मोर गन नाचत बारिद पैखि।

गृही बिरति रत हरष जस बिष्नु भगत कहुँ देखि ॥ 13 ॥

घन घमण्ड नभ गरजत घोरा। प्रिया हीन डरपत मन मोरा ॥

दामिनि दमक रह न घन माहीं। खल कै प्रीति जथा थिर नाहीम् ॥

बरषहिं जलद भूमि निअराएँ। जथा नवहिं बुध बिद्या पाएँ ॥

बूँद अघात सहहिं गिरि कैंसेम् । खल के बचन सन्त सह जैसेम् ॥

छुद्र नदीं भरि चलीं तोराई। जस थोरेहुँ धन खल इतराई ॥

भूमि परत भा ढाबर पानी। जनु जीवहि माया लपटानी ॥

समिटि समिटि जल भरहिं तलावा। जिमि सदगुन सज्जन पहिं आवा ॥

सरिता जल जलनिधि महुँ जाई। होई अचल जिमि जिव हरि पाई ॥

दो. हरित भूमि तृन सङ्कुल समुझि परहिं नहिं पन्थ।

जिमि पाखण्ड बाद तें गुप्त होहिं सदग्रन्थ ॥ 14 ॥

दादुर धुनि चहु दिसा सुहाई। बेद पढ़हिं जनु बटु समुदाई ॥

नव पल्लव भे बिटप अनेका। साधक मन जस मिलें बिबेका ॥

अर्क जबास पात बिनु भयू। जस सुराज खल उद्यम गयू ॥

खोजत कतहुँ मिलि नहिं धूरी। करि क्रोध जिमि धरमहि दूरी ॥

ससि सम्पन्न सोह महि कैसी। उपकारी कै सम्पति जैसी ॥

निसि तम घन खद्योत बिराजा। जनु दम्भिन्ह कर मिला समाजा ॥

महाबृष्टि चलि फूटि किआरीम् । जिमि सुतन्त्र भेँ बिगरहिं नारीम् ॥

कृषी निरावहिं चतुर किसाना। जिमि बुध तजहिं मोह मद माना ॥

देखिअत चक्रबाक खग नाहीं। कलिहि पाइ जिमि धर्म पराहीम् ॥

ऊषर बरषि तृन नहिं जामा। जिमि हरिजन हियँ उपज न कामा ॥

बिबिध जन्तु सङ्कुल महि भ्राजा। प्रजा बाढ़ जिमि पाइ सुराजा ॥

जहँ तहँ रहे पथिक थकि नाना। जिमि इन्द्रिय गन उपजें ग्याना ॥

दो. कबहुँ प्रबल बह मारुत जहँ तहँ मेघ बिलाहिं।

जिमि कपूत के उपजें कुल सद्धर्म नसाहिम् ॥ 15(क) ॥

कबहुँ दिवस महँ निबिड़ तम कबहुँक प्रगट पतङ्ग।

बिनसि उपजि ग्यान जिमि पाइ कुसङ्ग सुसङ्ग ॥ 15(ख) ॥

बरषा बिगत सरद रितु आई। लछिमन देखहु परम सुहाई ॥

फूलें कास सकल महि छाई। जनु बरषाँ कृत प्रगट बुढ़आई ॥

उदित अगस्ति पन्थ जल सोषा। जिमि लोभहि सोषि सन्तोषा ॥

सरिता सर निर्मल जल सोहा। सन्त हृदय जस गत मद मोहा ॥

रस रस सूख सरित सर पानी। ममता त्याग करहिं जिमि ग्यानी ॥

जानि सरद रितु खञ्जन आए। पाइ समय जिमि सुकृत सुहाए ॥

पङ्क न रेनु सोह असि धरनी। नीति निपुन नृप कै जसि करनी ॥

जल सङ्कोच बिकल भिँ मीना। अबुध कुटुम्बी जिमि धनहीना ॥

बिनु धन निर्मल सोह अकासा। हरिजन इव परिहरि सब आसा ॥

कहुँ कहुँ बृष्टि सारदी थोरी। कौ एक पाव भगति जिमि मोरी ॥

दो. चले हरषि तजि नगर नृप तापस बनिक भिखारि।

जिमि हरिभगत पाइ श्रम तजहि आश्रमी चारि ॥ 16 ॥

सुखी मीन जे नीर अगाधा। जिमि हरि सरन न एकु बाधा ॥

फूलें कमल सोह सर कैसा। निर्गुन ब्रह्म सगुन भेँ जैसा ॥

गुञ्जत मधुकर मुखर अनूपा। सुन्दर खग रव नाना रूपा ॥

चक्रबाक मन दुख निसि पैखी। जिमि दुर्जन पर सम्पति देखी ॥

चातक रटत तृषा अति ओही। जिमि सुख लहि न सङ्करद्रोही ॥

सरदातप निसि ससि अपहरी। सन्त दरस जिमि पातक टरी ॥

देखि इन्दु चकोर समुदाई। चितवतहिं जिमि हरिजन हरि पाई ॥

मसक दंस बीते हिम त्रासा। जिमि द्विज द्रोह किएँ कुल नासा ॥

दो. भूमि जीव सङ्कुल रहे गे सरद रितु पाइ।

सदगुर मिले जाहिं जिमि संसय भ्रम समुदाइ ॥ 17 ॥

बरषा गत निर्मल रितु आई। सुधि न तात सीता कै पाई ॥

एक बार कैसेहुँ सुधि जानौं। कालहु जीत निमिष महुँ आनौम् ॥

कतहुँ रहु जौं जीवति होई। तात जतन करि आनेउँ सोई ॥

सुग्रीवहुँ सुधि मोरि बिसारी। पावा राज कोस पुर नारी ॥

जेहिं सायक मारा मैं बाली। तेहिं सर हतौं मूढ़ कहँ काली ॥

जासु कृपाँ छूटहीं मद मोहा। ता कहुँ उमा कि सपनेहुँ कोहा ॥

जानहिं यह चरित्र मुनि ग्यानी। जिन्ह रघुबीर चरन रति मानी ॥

लछिमन क्रोधवन्त प्रभु जाना। धनुष चढ़आइ गहे कर बाना ॥

दो. तब अनुजहि समुझावा रघुपति करुना सींव ॥

भय देखाइ लै आवहु तात सखा सुग्रीव ॥ 18 ॥

इहाँ पवनसुत हृदयँ बिचारा। राम काजु सुग्रीवँ बिसारा ॥

निकट जाइ चरनन्हि सिरु नावा। चारिहु बिधि तेहि कहि समुझावा ॥

सुनि सुग्रीवँ परम भय माना। बिषयँ मोर हरि लीन्हेउ ग्याना ॥

अब मारुतसुत दूत समूहा। पठवहु जहँ तहँ बानर जूहा ॥

कहहु पाख महुँ आव न जोई। मोरें कर ता कर बध होई ॥

तब हनुमन्त बोलाए दूता। सब कर करि सनमान बहूता ॥

भय अरु प्रीति नीति देखाई। चले सकल चरनन्हि सिर नाई ॥

एहि अवसर लछिमन पुर आए। क्रोध देखि जहँ तहँ कपि धाए ॥

दो. धनुष चढ़आइ कहा तब जारि करुँ पुर छार।

ब्याकुल नगर देखि तब आयु बालिकुमार ॥ 19 ॥

चरन नाइ सिरु बिनती कीन्ही। लछिमन अभय बाँह तेहि दीन्ही ॥

क्रोधवन्त लछिमन सुनि काना। कह कपीस अति भयँ अकुलाना ॥

सुनु हनुमन्त सङ्ग लै तारा। करि बिनती समुझाउ कुमारा ॥

तारा सहित जाइ हनुमाना। चरन बन्दि प्रभु सुजस बखाना ॥

करि बिनती मन्दिर लै आए। चरन पखारि पलँग बैठाए ॥

तब कपीस चरनन्हि सिरु नावा। गहि भुज लछिमन कण्ठ लगावा ॥

नाथ बिषय सम मद कछु नाहीं। मुनि मन मोह करि छन माहीम् ॥

सुनत बिनीत बचन सुख पावा। लछिमन तेहि बहु बिधि समुझावा ॥

पवन तनय सब कथा सुनाई। जेहि बिधि गे दूत समुदाई ॥

दो. हरषि चले सुग्रीव तब अङ्गदादि कपि साथ।

रामानुज आगें करि आए जहँ रघुनाथ ॥ 20 ॥

नाइ चरन सिरु कह कर जोरी। नाथ मोहि कछु नाहिन खोरी ॥

अतिसय प्रबल देव तब माया। छूटि राम करहु जौं दाया ॥

बिषय बस्य सुर नर मुनि स्वामी। मैं पावँर पसु कपि अति कामी ॥

नारि नयन सर जाहि न लागा। घोर क्रोध तम निसि जो जागा ॥

लोभ पाँस जेहिं गर न बँधाया। सो नर तुम्ह समान रघुराया ॥

यह गुन साधन तें नहिं होई। तुम्हरी कृपाँ पाव कोइ कोई ॥

तब रघुपति बोले मुसकाई। तुम्ह प्रिय मोहि भरत जिमि भाई ॥

अब सोइ जतनु करहु मन लाई। जेहि बिधि सीता कै सुधि पाई ॥

दो. एहि बिधि होत बतकही आए बानर जूथ।

नाना बरन सकल दिसि देखिअ कीस बरुथ ॥ 21 ॥

बानर कटक उमा में देखा। सो मूरुख जो करन चह लेखा ॥

आइ राम पद नावहिं माथा। निरखि बदनु सब होहिं सनाथा ॥

अस कपि एक न सेना माहीं। राम कुसल जेहि पूछी नाहीम् ॥

यह कछु नहिं प्रभु कि अधिकाई। बिस्वरूप ब्यापक रघुराई ॥

ठाढ़ए जहँ तहँ आयसु पाई। कह सुग्रीव सबहि समुझाई ॥

राम काजु अरु मोर निहोरा। बानर जूथ जाहु चहुँ ओरा ॥

जनकसुता कहुँ खोजहु जाई। मास दिवस महँ आएहु भाई ॥

अवधि मेटि जो बिनु सुधि पाएँ। आवि बनिहि सो मोहि मराएँ ॥

दो. बचन सुनत सब बानर जहँ तहँ चले तुरन्त ।

तब सुग्रीवँ बोलाए अङ्गद नल हनुमन्त ॥ 22 ॥

सुनहु नील अङ्गद हनुमाना। जामवन्त मतिधीर सुजाना ॥

सकल सुभट मिलि दच्छिन जाहू। सीता सुधि पूँछेउ सब काहू ॥

मन क्रम बचन सो जतन बिचारेहु। रामचन्द्र कर काजु सँवारेहु ॥

भानु पीठि सेइअ उर आगी। स्वामिहि सर्ब भाव छल त्यागी ॥

तजि माया सेइअ परलोका। मिटहिं सकल भव सम्भव सोका ॥

देह धरे कर यह फलु भाई। भजिअ राम सब काम बिहाई ॥

सोइ गुनग्य सोई बड़भागी । जो रघुबीर चरन अनुरागी ॥

आयसु मागि चरन सिरु नाई। चले हरषि सुमिरत रघुराई ॥

पाछें पवन तनय सिरु नावा। जानि काज प्रभु निकट बोलावा ॥

परसा सीस सरोरुह पानी। करमुद्रिका दीन्हि जन जानी ॥

बहु प्रकार सीतहि समुझाएहु। कहि बल बिरह बेगि तुम्ह आएहु ॥

हनुमत जन्म सुफल करि माना। चलेउ हृदयँ धरि कृपानिधाना ॥

जद्यपि प्रभु जानत सब बाता। राजनीति राखत सुरत्राता ॥

दो. चले सकल बन खोजत सरिता सर गिरि खोह।

राम काज लयलीन मन बिसरा तन कर छोह ॥ 23 ॥

कतहुँ होइ निसिचर सैं भेटा। प्रान लेहिं एक एक चपेटा ॥

बहु प्रकार गिरि कानन हेरहिं। कौ मुनि मिलत ताहि सब घेरहिम् ॥

लागि तृषा अतिसय अकुलाने। मिलि न जल घन गहन भुलाने ॥

मन हनुमान कीन्ह अनुमाना। मरन चहत सब बिनु जल पाना ॥

चढ़इ गिरि सिखर चहूँ दिसि देखा। भूमि बिबिर एक कौतुक पेखा ॥

चक्रबाक बक हंस उड़आहीं। बहुतक खग प्रबिसहिं तेहि माहीम् ॥

गिरि ते उतरि पवनसुत आवा। सब कहुँ लै सोइ बिबर देखावा ॥

आगें कै हनुमन्तहि लीन्हा। पैठे बिबर बिलम्बु न कीन्हा ॥

दो. दीख जाइ उपवन बर सर बिगसित बहु कञ्ज।

मन्दिर एक रुचिर तहँ बैठि नारि तप पुञ्ज ॥ 24 ॥

दूरि ते ताहि सबन्हि सिर नावा। पूछें निज बृत्तान्त सुनावा ॥

तेहिं तब कहा करहु जल पाना। खाहु सुरस सुन्दर फल नाना ॥

मज्जनु कीन्ह मधुर फल खाए। तासु निकट पुनि सब चलि आए ॥

तेहिं सब आपनि कथा सुनाई। मैं अब जाब जहाँ रघुराई ॥

मूदहु नयन बिबर तजि जाहू। पैहहु सीतहि जनि पछिताहू ॥

नयन मूदि पुनि देखहिं बीरा। ठाढ़ए सकल सिन्धु कें तीरा ॥

सो पुनि गी जहाँ रघुनाथा। जाइ कमल पद नाएसि माथा ॥

नाना भाँति बिनय तेहिं कीन्ही। अनपायनी भगति प्रभु दीन्ही ॥

दो. बदरीबन कहुँ सो गी प्रभु अग्या धरि सीस ।

उर धरि राम चरन जुग जे बन्दत अज ईस ॥ 25 ॥

इहाँ बिचारहिं कपि मन माहीं। बीती अवधि काज कछु नाहीम् ॥

सब मिलि कहहिं परस्पर बाता। बिनु सुधि लेँ करब का भ्राता ॥

कह अङ्गद लोचन भरि बारी। दुहुँ प्रकार भि मृत्यु हमारी ॥

इहाँ न सुधि सीता कै पाई। उहाँ गेँ मारिहि कपिराई ॥

पिता बधे पर मारत मोही। राखा राम निहोर न ओही ॥

पुनि पुनि अङ्गद कह सब पाहीं। मरन भयु कछु संसय नाहीम् ॥

अङ्गद बचन सुनत कपि बीरा। बोलि न सकहिं नयन बह नीरा ॥

छन एक सोच मगन होइ रहे। पुनि अस वचन कहत सब भे ॥

हम सीता कै सुधि लिन्हें बिना। नहिं जैंहैं जुबराज प्रबीना ॥

अस कहि लवन सिन्धु तट जाई। बैठे कपि सब दर्भ डसाई ॥

जामवन्त अङ्गद दुख देखी। कहिं कथा उपदेस बिसेषी ॥

तात राम कहुँ नर जनि मानहु। निर्गुन ब्रह्म अजित अज जानहु ॥

दो. निज इच्छा प्रभु अवतरि सुर महि गो द्विज लागि।

सगुन उपासक सङ्ग तहँ रहहिं मोच्छ सब त्यागि ॥ 26 ॥

एहि बिधि कथा कहहि बहु भाँती गिरि कन्दराँ सुनी सम्पाती ॥

बाहेर होइ देखि बहु कीसा। मोहि अहार दीन्ह जगदीसा ॥

आजु सबहि कहँ भच्छन करूँ। दिन बहु चले अहार बिनु मरूँ ॥

कबहुँ न मिल भरि उदर अहारा। आजु दीन्ह बिधि एकहिं बारा ॥

डरपे गीध बचन सुनि काना। अब भा मरन सत्य हम जाना ॥

कपि सब उठे गीध कहँ देखी। जामवन्त मन सोच बिसेषी ॥

कह अङ्गद बिचारि मन माहीं। धन्य जटायू सम कौ नाहीम् ॥

राम काज कारन तनु त्यागी । हरि पुर गयु परम बड़ भागी ॥

सुनि खग हरष सोक जुत बानी । आवा निकट कपिन्ह भय मानी ॥

तिन्हहि अभय करि पूछेसि जाई। कथा सकल तिन्ह ताहि सुनाई ॥

सुनि सम्पाति बन्धु कै करनी। रघुपति महिमा बधुबिधि बरनी ॥

दो. मोहि लै जाहु सिन्धुतट देउँ तिलाञ्जलि ताहि ।

बचन सहाइ करवि मैं पैहहु खोजहु जाहि ॥ 27 ॥

अनुज क्रिया करि सागर तीरा। कहि निज कथा सुनहु कपि बीरा ॥

हम द्वौ बन्धु प्रथम तरुनाई । गगन गे रबि निकट उडाई ॥

तेज न सहि सक सो फिरि आवा । मै अभिमानी रबि निअरावा ॥

जरे पङ्ख अति तेज अपारा । परेउँ भूमि करि घोर चिकारा ॥

मुनि एक नाम चन्द्रमा ओही। लागी दया देखी करि मोही ॥

बहु प्रकार तेंहि ग्यान सुनावा । देहि जनित अभिमानी छड़आवा ॥

त्रेताँ ब्रह्म मनुज तनु धरिही। तासु नारि निसिचर पति हरिही ॥

तासु खोज पठिहि प्रभू दूता। तिन्हहि मिलें तैं होब पुनीता ॥

जमिहहिं पङ्ख करसि जनि चिन्ता । तिन्हहि देखाइ देहेसु तैं सीता ॥

मुनि कि गिरा सत्य भि आजू । सुनि मम बचन करहु प्रभु काजू ॥

गिरि त्रिकूट ऊपर बस लङ्का । तहँ रह रावन सहज असङ्का ॥

तहँ असोक उपबन जहँ रही ॥ सीता बैठि सोच रत अही ॥

दो. मैं देखुँ तुम्ह नाहि गीघहि दष्टि अपार ॥

बूढ भयुँ न त करतेउँ कछुक सहाय तुम्हार ॥ 28 ॥

जो नाघि सत जोजन सागर । करि सो राम काज मति आगर ॥

मोहि बिलोकि धरहु मन धीरा । राम कृपाँ कस भयु सरीरा ॥

पापिउ जा कर नाम सुमिरहीं। अति अपार भवसागर तरहीम् ॥

तासु दूत तुम्ह तजि कदराई। राम हृदयँ धरि करहु उपाई ॥

अस कहि गरुड़ गीध जब गयू। तिन्ह कें मन अति बिसमय भयू ॥

निज निज बल सब काहूँ भाषा। पार जाइ कर संसय राखा ॥

जरठ भयुँ अब कहि रिछेसा। नहिं तन रहा प्रथम बल लेसा ॥

जबहिं त्रिबिक्रम भे खरारी। तब मैं तरुन रहेउँ बल भारी ॥

दो. बलि बाँधत प्रभु बाढेउ सो तनु बरनि न जाई।

उभय धरी महँ दीन्ही सात प्रदच्छिन धाइ ॥ 29 ॥

अङ्गद कहि जाउँ मैं पारा। जियँ संसय कछु फिरती बारा ॥

जामवन्त कह तुम्ह सब लायक। पठिअ किमि सब ही कर नायक ॥

कहि रीछपति सुनु हनुमाना। का चुप साधि रहेहु बलवाना ॥

पवन तनय बल पवन समाना। बुधि बिबेक बिग्यान निधाना ॥

कवन सो काज कठिन जग माहीं। जो नहिं होइ तात तुम्ह पाहीम् ॥

राम काज लगि तब अवतारा। सुनतहिं भयु पर्वताकारा ॥

कनक बरन तन तेज बिराजा। मानहु अपर गिरिन्ह कर राजा ॥

सिंहनाद करि बारहिं बारा। लीलहीं नाषुँ जलनिधि खारा ॥

सहित सहाय रावनहि मारी। आनुँ इहाँ त्रिकूट उपारी ॥

जामवन्त मैं पूँछुँ तोही। उचित सिखावनु दीजहु मोही ॥

एतना करहु तात तुम्ह जाई। सीतहि देखि कहहु सुधि आई ॥

तब निज भुज बल राजिव नैना। कौतुक लागि सङ्ग कपि सेना ॥

छं. -कपि सेन सङ्ग सँघारि निसिचर रामु सीतहि आनिहैं।

त्रैलोक पावन सुजसु सुर मुनि नारदादि बखानिहैम् ॥

जो सुनत गावत कहत समुझत परम पद नर पावी।

रघुबीर पद पाथोज मधुकर दास तुलसी गावी ॥

दो. भव भेषज रघुनाथ जसु सुनहि जे नर अरु नारि।

तिन्ह कर सकल मनोरथ सिद्ध करिहि त्रिसिरारि ॥ 30(क) ॥

सो. नीलोत्पल तन स्याम काम कोटि सोभा अधिक।

सुनिअ तासु गुन ग्राम जासु नाम अघ खग बधिक ॥ 30(ख) ॥

मासपारायण, तेईसवाँ विश्राम

इति श्रीमद्रामचरितमानसे सकलकलिकलुषविध्वंसने

चतुर्थ सोपानः समाप्तः।

(किष्किन्धाकाण्ड समाप्त)