Valmiki Ramayana Bala Kanda Sarga 4 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Malayalam meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Malayalam

വാല്മീകി മഹർഷി രാമന്റെ സമ്പൂർണ ചരിതത്തെ ഇരുപത്തിനാലായിരം ശ്ലോകങ്ങളിലായി രചിച്ചു. ആ കാവ്യം ആലപിക്കാൻ അദ്ദേഹം കുശീലവന്മാരെ പഠിപ്പിച്ചു; അവർ രാമായണം മുഴുവൻ മധുരമായി ആലപിച്ചു. അത് കേട്ട മുനിമാർ കണ്ണുനീരോടെ വിസ്മയിച്ച് അവരെ പ്രശംസിച്ചു. പിന്നീട് രാമൻ ആ ഗായകരെ തന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന് പൂജിച്ച്, സദസ്സിൽ അവരെക്കൊണ്ട് തന്റെ ചരിതം ആലപിപ്പിച്ചു.

AI-generated · not yet verified

The Malayalam meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ चतुर्थस्सर्गः ।

Shloka 1

प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।
चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमात्मवान् ॥ 1 ॥

prāptarājyasya rāmasya vālmīkirbhagavānṛṣiḥ |
cakāra caritaṃ kṛtsnaṃ vicitrapadamātmavān || 1 ||

രാജ്യം പ്രാപിച്ച രാമന്റെ സമ്പൂർണമായ ചരിതത്തെ, വിചിത്രപദങ്ങളാൽ കൂടിയതിനെ, ആത്മസംയമനമുള്ള ഭഗവാൻ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ചു. ^AI

Shloka 2

चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः ।
तथा सर्गशतान्पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ॥ 2 ॥

caturviṃśatsahasrāṇi ślokānāmuktavānṛṣiḥ |
tathā sargaśatānpañca ṣaṭkāṇḍāni tathottaram || 2 ||

ആ ഋഷി ഇരുപത്തിനാലായിരം ശ്ലോകങ്ങളും, അതുപോലെ അഞ്ചു നൂറു സർഗങ്ങളും, ആറു കാണ്ഡങ്ങളും, അതിനുശേഷമുള്ള ഉത്തരകാണ്ഡവും പറഞ്ഞു. ^AI

Shloka 3

कृत्वापि तन्महाप्राज्ञस्सभविष्यं सहोत्तरम् ।
चिन्तयामास कोन्वेतत्प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥ 3 ॥

kṛtvāpi tanmahāprājñassabhaviṣyaṃ sahottaram |
cintayāmāsa konvetatprayuñjīyāditi prabhuḥ || 3 ||

മഹാപ്രാജ്ഞനായ ആ പ്രഭു അത് ഭാവിയോടുകൂടി ഉത്തരഭാഗവും ചെയ്തശേഷം, ഇത് ആരെക്കൊണ്ട് പ്രയോഗിപ്പിക്കാമെന്ന് ചിന്തിച്ചു. ^AI

Shloka 4

तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥ 4 ॥

tasya cintayamānasya maharṣerbhāvitātmanaḥ |
agṛhṇītāṃ tataḥ pādau muniveṣau kuśīlavau || 4 ||

ഭാവിതാത്മാവായ ആ മഹർഷി ഇപ്രകാരം ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, മുനിവേഷം ധരിച്ച കുശീലവന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ ഗ്രഹിച്ചു. ^AI

Shloka 5

कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥ 5 ॥

kuśīlavau tu dharmajñau rājaputrau yaśasvinau |
bhrātarau svarasampannau dadarśāśramavāsinau || 5 ||

ധർമജ്ഞരും രാജപുത്രരും യശസ്വികളും സഹോദരന്മാരും സ്വരസമ്പന്നരുമായ കുശീലവന്മാർ ആശ്രമവാസികളായി ഇരിക്കുന്നത് അദ്ദേഹം കണ്ടു. ^AI

Shloka 6

स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।
वेदोपबृंहणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥ 6 ॥

sa tu medhāvinau dṛṣṭvā vedeṣu pariniṣṭhitau |
vedopabṛṃhaṇārthāya tāvagrāhayata prabhuḥ || 6 ||

മേധാവികളായ അവരെ വേദങ്ങളിൽ പരിനിഷ്ഠിതരായി കണ്ട്, വേദോപബൃംഹണത്തിനായി ആ പ്രഭു അവരെ പഠിപ്പിച്ചു. ^AI

Shloka 7

काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।
पौलस्त्यवधमित्येव चकार चरितव्रतः ॥ 7 ॥

kāvyaṃ rāmāyaṇaṃ kṛtsnaṃ sītāyāścaritaṃ mahat |
paulastyavadhamityeva cakāra caritavrataḥ || 7 ||

ചരിതവ്രതനായ അദ്ദേഹം സമ്പൂർണമായ രാമായണകാവ്യവും, സീതയുടെ മഹത്തായ ചരിതവും, പൗലസ്ത്യവധവും എന്നിവ രചിച്ചു. ^AI

Shloka 8

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।
जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ 8 ॥

pāṭhye geye ca madhuraṃ pramāṇaistribhiranvitam |
jātibhissaptabhirbaddhaṃ tantrīlayasamanvitam || 8 ||

പാഠത്തിനും ഗാനത്തിനും മധുരമായതും, മൂന്നു പ്രമാണങ്ങളോടുകൂടിയതും, ഏഴു ജാതികളാൽ ബദ്ധമായതും, തന്ത്രിലയസമന്വിതവുമായത്. ^AI

Shloka 9

रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकैः ।
रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥ 9 ॥

rasaiśśṛṅgārakāruṇyahāsyavīrabhayānakaiḥ |
raudrādibhiśca saṃyuktaṃ kāvyametadagāyatām || 9 ||

ശൃംഗാരം, കാരുണ്യം, ഹാസ്യം, വീരം, ഭയാനകം എന്നീ രസങ്ങളാലും രൗദ്രാദി രസങ്ങളാലും ചേർന്ന ഈ കാവ്യം അവർ ആലപിച്ചു. ^AI

Shloka 10

तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥ 10 ॥

tau tu gāndharvatattvajñau mūrchanāsthānakovidau |
bhrātarau svarasampannau gandharvāviva rūpiṇau || 10 ||

ഗാന്ധർവശാസ്ത്രത്തിന്റെ തത്ത്വം അറിയുന്നവരും മൂർച്ഛനകളുടെയും സ്ഥാനകങ്ങളുടെയും നിപുണരുമായ ആ സഹോദരന്മാർ സ്വരസമ്പന്നരായി, രൂപം ധരിച്ച ഗന്ധർവന്മാരെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ^AI

Shloka 11

रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।
बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथा¶उ ॥ 11 ॥

rūpalakṣaṇasampannau madhurasvarabhāṣiṇau |
bimbādivoddhṛtau bimbau rāmadehāttathā¶u || 11 ||

രൂപലക്ഷണസമ്പന്നരും മധുരസ്വരത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നവരുമായ അവർ രാമന്റെ ദേഹത്തിൽനിന്ന് എടുത്ത രണ്ടു ബിംബങ്ങൾപോലെ തോന്നി. ^AI

Shloka 12

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।
वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥ 12 ॥

tau rājaputrau kārtsnyena dharmyamākhyānamuttamam |
vācovidheyaṃ tatsarvaṃ kṛtvā kāvyamaninditau || 12 ||

നിന്ദയ്ക്ക് അർഹരല്ലാത്ത ആ രാജകുമാരന്മാർ ധർമ്യവും ഉത്തമവുമായ ആ ആഖ്യാനം മുഴുവൻ വാക്കുകൾക്ക് വിധേയമാക്കി (ആലപിച്ചു). ^AI

Shloka 13

ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।
यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्सुसमाहितौ ॥ 13 ॥

ṛṣīṇāṃ ca dvijātīnāṃ sādhūnāṃ ca samāgame |
yathopadeśaṃ tattvajñau jagatussusamāhitau || 13 ||

തത്ത്വജ്ഞരായ അവർ സുസമാഹിതരായി, ഋഷിമാരുടെയും ദ്വിജാതികളുടെയും സാധുക്കളുടെയും സമാഗമത്തിൽ ഉപദേശത്തിനനുസരിച്ച് അത് ആലപിച്ചു. ^AI

Shloka 14

महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ।
तौ कदाचित्समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् ।
आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ॥ 14 ॥

mahātmānau mahābhāgau sarvalakṣaṇalakṣitau |
tau kadācitsametānāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
āsīnānāṃ samīpasthāvidaṃ kāvyamagāyatām || 14 ||

മഹാത്മാക്കളും മഹാഭാഗ്യവാന്മാരും സർവലക്ഷണങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെട്ടവരുമായ അവർ, ഒരിക്കൽ ഭാവിതാത്മാക്കളായ ഋഷിമാർ ഒരുമിച്ചിരിക്കുന്നതിന് സമീപം നിന്ന് ഈ കാവ്യം ആലപിച്ചു. ^AI

Shloka 15

तच्छ्रुत्वा मुनयस्सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ।
साधुसाध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः ॥ 15 ॥

tacchrutvā munayassarve bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ |
sādhusādhviti tāvūcuḥ paraṃ vismayamāgatāḥ || 15 ||

അത് കേട്ട് എല്ലാ മുനിമാരും കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീരാൽ നിറഞ്ഞവരായി, അതിയായ വിസ്മയത്തിലാണ്ട്, 'നന്നു, നന്നു' എന്ന് അവരോട് പറഞ്ഞു. ^AI

Shloka 16

ते प्रीतमनसस्सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ।
प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ॥ 16 ॥

te prītamanasassarve munayo dharmavatsalāḥ |
praśaśaṃsuḥ praśastavyau gāyamānau kuśīlavau || 16 ||

ധർമവത്സലരായ ആ മുനിമാരെല്ലാം പ്രീതമനസ്കരായി, ആലപിക്കുന്ന ആ പ്രശംസാർഹരായ കുശീലവരെ പ്രശംസിച്ചു. ^AI

Shloka 17

अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः ।
चिरनिर्वृत्तमप्येतत्प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ॥ 17 ॥

aho gītasya mādhuryaṃ ślokānāṃ ca viśeṣataḥ |
ciranirvṛttamapyetatpratyakṣamiva darśitam || 17 ||

അത്ഭുതം! ഗാനത്തിന്റെ മാധുര്യവും, പ്രത്യേകിച്ച് ശ്ലോകങ്ങളുടെ മാധുര്യവും! വളരെക്കാലം മുമ്പ് നടന്നതാണെങ്കിലും ഇത് നേരിൽ കണ്ടതുപോലെ കാണിച്ചുതന്നിരിക്കുന്നു. ^AI

Shloka 18

प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु भावं सम्यगगायताम् ।
सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसम्पदा ॥ 18 ॥

praviśya tāvubhau suṣṭhu bhāvaṃ samyagagāyatām |
sahitau madhuraṃ raktaṃ sampannaṃ svarasampadā || 18 ||

അവർ ഇരുവരും അകത്തുകടന്ന് ഭാവം നന്നായി ആലപിച്ചു; ഒരുമിച്ച്, സ്വരസമ്പത്തോടുകൂടി മധുരമായും രക്തവർണ്ണമായും സമ്പന്നമായും ആലപിച്ചു. ^AI

Shloka 19

एवं प्रशस्यमानौ तौ तपश्श्लाघ्यैर्महात्मभिः ।
संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ॥ 19 ॥

evaṃ praśasyamānau tau tapaśślāghyairmahātmabhiḥ |
saṃraktataramatyarthaṃ madhuraṃ tāvagāyatām || 19 ||

തപസ്സിനാൽ ശ്ലാഘനീയരായ മഹാത്മാക്കളാൽ ഇപ്രകാരം പ്രശംസിക്കപ്പെട്ട അവർ, അത്യധികം രക്തിമത്തായി, ഏറെ മധുരമായി ആലപിച്ചു. ^AI

Shloka 20

प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ।
प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद्ददौ ताभ्यां महायशाः ॥ 20 ॥

prītaḥ kaścinmunistābhyāṃ saṃsthitaḥ kalaśaṃ dadau |
prasanno valkalaṃ kaściddadau tābhyāṃ mahāyaśāḥ || 20 ||

സന്തുഷ്ടനായ ഒരു മുനി അവർക്ക് ഒരു കലശം നൽകി. പ്രസന്നനായ മഹായശസ്സുള്ള മറ്റൊരാൾ അവർക്ക് വൽക്കലം നൽകി. ^AI

Shloka 21

आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम् ।
परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ॥ 21 ॥

āścaryamidamākhyānaṃ muninā samprakīrtitam |
paraṃ kavīnāmādhāraṃ samāptaṃ ca yathākramam || 21 ||

ഈ അത്ഭുതകരമായ ആഖ്യാനം മുനിയാൽ പ്രകീർത്തിക്കപ്പെട്ടതാണ്; കവികൾക്ക് ഉത്തമമായ ആധാരമായ ഇത് ക്രമപ്രകാരം സമാപ്തമായി. ^AI

Shloka 22

अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ ।
आयुष्यं पुष्टिजनकं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥ 22 ॥

abhigītamidaṃ gītaṃ sarvagīteṣu kovidau |
āyuṣyaṃ puṣṭijanakaṃ sarvaśrutimanoharam || 22 ||

സകല ഗാനങ്ങളിലും നിപുണരായ അവർ ഈ ഗാനം ആലപിച്ചു; ഇത് ആയുസ്സിനെ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതും പുഷ്ടിയെ ജനിപ്പിക്കുന്നതും എല്ലാ കേൾവിക്കും മനോഹരവുമാണ്. ^AI

Shloka 23

प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ ।
रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ॥ 23 ॥

praśasyamānau sarvatra kadācittatra gāyakau |
rathyāsu rājamārgeṣu dadarśa bharatāgrajaḥ || 23 ||

എല്ലായിടത്തും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്ന ആ ഗായകരെ ഒരിക്കൽ ഭരതാഗ്രജൻ (രാമൻ) തെരുവുകളിലും രാജമാർഗ്ഗങ്ങളിലും വച്ച് കണ്ടു. ^AI

Shloka 24

स्ववेश्म चानीय तदा भ्रातरौ स कुशीलवौ ।
पूजयामास पूजार्हौ रामश्शत्रुनिबर्हणः ॥ 24 ॥

svaveśma cānīya tadā bhrātarau sa kuśīlavau |
pūjayāmāsa pūjārhau rāmaśśatrunibarhaṇaḥ || 24 ||

ശത്രുനിഗ്രഹകനായ രാമൻ, പൂജാർഹരായ ആ സഹോദരന്മാരായ കുശീലവരെ തന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന് പൂജിച്ചു. ^AI

Shloka 25

आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ।
उपोपविष्टस्सचिवैर्भ्रातृभिश्च परन्तपः ॥ 25 ॥

āsīnaḥ kāñcane divye sa ca siṃhāsane prabhuḥ |
upopaviṣṭassacivairbhrātṛbhiśca parantapaḥ || 25 ||

ആ പ്രഭു ദിവ്യമായ സ്വർണ്ണസിംഹാസനത്തിൽ ഇരുന്നു; ശത്രുതാപനനായ അദ്ദേഹം മന്ത്രിമാരോടും സഹോദരന്മാരോടും കൂടി അടുത്തിരുന്നു. ^AI

Shloka 26

दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ तावुभौ नियतस्तथा ।
उवाच लक्ष्मणं रामश्शत्रुघ्नं भरतं तदा ॥ 26 ॥

dṛṣṭvā tu rūpasampannau tāvubhau niyatastathā |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmaśśatrughnaṃ bharataṃ tadā || 26 ||

രൂപസമ്പന്നരായ ആ ഇരുവരും നിയതരായി നിൽക്കുന്നത് കണ്ട് രാമൻ അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനോടും ഭരതനോടും ശത്രുഘ്നനോടും പറഞ്ഞു. ^AI

Shloka 27

श्रूयतामिदमाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ।
विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ तावचोदयत् ॥ 27 ॥

śrūyatāmidamākhyānamanayordevavarcasoḥ |
vicitrārthapadaṃ samyaggāyakau tāvacodayat || 27 ||

ദേവകാന്തിയുള്ള ഇവരുടെ വിചിത്രമായ അർത്ഥവും പദവുമുള്ള ഈ ആഖ്യാനം കേൾക്കട്ടെ; എന്ന് പറഞ്ഞ് ആ ഗായകരെ അദ്ദേഹം നന്നായി പ്രേരിപ്പിച്ചു. ^AI

Shloka 28

तौ चापि मधुरं रक्तं स्वञ्चितायतनिस्वनम् ।
तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ॥ 28 ॥

tau cāpi madhuraṃ raktaṃ svañcitāyatanisvanam |
tantrīlayavadatyarthaṃ viśrutārthamagāyatām || 28 ||

അവരും മധുരവും രക്തവും സ്വചിതവും ആയതും വിസ്തൃതവുമായ നാദത്തോടെ, തന്ത്രിയുടെയും ലയത്തിന്റെയും അനുസരണം അത്യന്തം വിശ്രുതമായ അർത്ഥത്തോടെ ആലപിച്ചു. ^AI

Shloka 29

ह्लादयत्सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च ।
श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद्बभौ जनसंसदि ॥ 29 ॥

hlādayatsarvagātrāṇi manāṃsi hṛdayāni ca |
śrotrāśrayasukhaṃ geyaṃ tadbabhau janasaṃsadi || 29 ||

എല്ലാ അവയവങ്ങളെയും മനസ്സുകളെയും ഹൃദയങ്ങളെയും ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നതും കർണ്ണങ്ങൾക്ക് ആശ്രയസുഖം നൽകുന്നതുമായ ആ ഗാനം ജനസദസ്സിൽ ശോഭിച്ചു. ^AI

Shloka 30

इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।
ममापि तद्भूतिकरं प्रवक्ष्यते महानुभावं चरितं निबोधत ॥ 30 ॥

imau munī pārthivalakṣaṇānvitau kuśīlavau caiva mahātapasvinau |
mamāpi tadbhūtikaraṃ pravakṣyate mahānubhāvaṃ caritaṃ nibodhata || 30 ||

രാജചിഹ്നങ്ങളോടുകൂടിയ ഈ ഇരു മുനികളും, മഹാതപസ്വികളായ കുശീലവരും; എന്റെയും ഐശ്വര്യകരമായ ആ മഹാനുഭാവന്റെ ചരിതം പറയപ്പെടും; അത് കേട്ടുകൊള്ളുക. ^AI

Shloka 31

ततस्तु तौ रामवचःप्रचोदितावगायतां मार्गविधानसम्पदा ।
स चापि रामः परिषद्गतः शनैर्बुभूषयासक्तमना बभूव ॥ 31 ॥

tatastu tau rāmavacaḥpracoditāvagāyatāṃ mārgavidhānasampadā |
sa cāpi rāmaḥ pariṣadgataḥ śanairbubhūṣayāsaktamanā babhūva || 31 ||

അനന്തരം രാമന്റെ വാക്കാൽ പ്രചോദിതരായ അവർ മാർഗ്ഗവിധാനസമ്പത്തോടെ ആലപിച്ചു; രാമനും സദസ്സിൽ ഇരുന്ന് സ്വയം ശോഭിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ ആസക്തമനസ്കനായി പതുക്കെ ആയി. ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ चतुर्थस्सर्गः ।

प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।

चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमात्मवान् ॥ 1 ॥

चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः ।

तथा सर्गशतान्पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ॥ 2 ॥

कृत्वापि तन्महाप्राज्ञस्सभविष्यं सहोत्तरम् ।

चिन्तयामास कोन्वेतत्प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥ 3 ॥

तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।

अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥ 4 ॥

कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।

भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥ 5 ॥

स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।

वेदोपबृंहणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥ 6 ॥

काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।

पौलस्त्यवधमित्येव चकार चरितव्रतः ॥ 7 ॥

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।

जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ 8 ॥

रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकैः ।

रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥ 9 ॥

तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ ।

भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥ 10 ॥

रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।

बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथा¶उ ॥ 11 ॥

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।

वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥ 12 ॥

ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।

यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्सुसमाहितौ ॥ 13 ॥

महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ।

तौ कदाचित्समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् ।

आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ॥ 14 ॥

तच्छ्रुत्वा मुनयस्सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ।

साधुसाध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः ॥ 15 ॥

ते प्रीतमनसस्सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ।

प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ॥ 16 ॥

अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः ।

चिरनिर्वृत्तमप्येतत्प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ॥ 17 ॥

प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु भावं सम्यगगायताम् ।

सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसम्पदा ॥ 18 ॥

एवं प्रशस्यमानौ तौ तपश्श्लाघ्यैर्महात्मभिः ।

संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ॥ 19 ॥

प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ।

प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद्ददौ ताभ्यां महायशाः ॥ 20 ॥

आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम् ।

परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ॥ 21 ॥

अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ ।

आयुष्यं पुष्टिजनकं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥ 22 ॥

प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ ।

रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ॥ 23 ॥

स्ववेश्म चानीय तदा भ्रातरौ स कुशीलवौ ।

पूजयामास पूजार्हौ रामश्शत्रुनिबर्हणः ॥ 24 ॥

आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ।

उपोपविष्टस्सचिवैर्भ्रातृभिश्च परन्तपः ॥ 25 ॥

दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ तावुभौ नियतस्तथा ।

उवाच लक्ष्मणं रामश्शत्रुघ्नं भरतं तदा ॥ 26 ॥

श्रूयतामिदमाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ।

विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ तावचोदयत् ॥ 27 ॥

तौ चापि मधुरं रक्तं स्वञ्चितायतनिस्वनम् ।

तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ॥ 28 ॥

ह्लादयत्सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च ।

श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद्बभौ जनसंसदि ॥ 29 ॥

इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।

ममापि तद्भूतिकरं प्रवक्ष्यते महानुभावं चरितं निबोधत ॥ 30 ॥

ततस्तु तौ रामवचःप्रचोदितावगायतां मार्गविधानसम्पदा ।

स चापि रामः परिषद्गतः शनैर्बुभूषयासक्तमना बभूव ॥ 31 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

1.4 बालकाण्ड - चतुर्थ सर्गः