1.4 Balakanda - Chaturtha Sargah

ॐ

1.4 बालकाण्ड - चतुर्थ सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ चतुर्थस्सर्गः ।

प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।

चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमात्मवान् ॥ 1 ॥

चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः ।

तथा सर्गशतान्पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ॥ 2 ॥

कृत्वापि तन्महाप्राज्ञस्सभविष्यं सहोत्तरम् ।

चिन्तयामास कोन्वेतत्प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥ 3 ॥

तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।

अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥ 4 ॥

कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।

भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥ 5 ॥

स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।

वेदोपबृंहणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥ 6 ॥

काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।

पौलस्त्यवधमित्येव चकार चरितव्रतः ॥ 7 ॥

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।

जातिभिस्सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ 8 ॥

रसैश्शृङ्गारकारुण्यहास्यवीरभयानकैः ।

रौद्रादिभिश्च संयुक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥ 9 ॥

तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्छनास्थानकोविदौ ।

भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥ 10 ॥

रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।

बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथा¶उ ॥ 11 ॥

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।

वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥ 12 ॥

ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।

यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्सुसमाहितौ ॥ 13 ॥

महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ।

तौ कदाचित्समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् ।

आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ॥ 14 ॥

तच्छ्रुत्वा मुनयस्सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ।

साधुसाध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः ॥ 15 ॥

ते प्रीतमनसस्सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ।

प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ॥ 16 ॥

अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः ।

चिरनिर्वृत्तमप्येतत्प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ॥ 17 ॥

प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु भावं सम्यगगायताम् ।

सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसम्पदा ॥ 18 ॥

एवं प्रशस्यमानौ तौ तपश्श्लाघ्यैर्महात्मभिः ।

संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ॥ 19 ॥

प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ।

प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद्ददौ ताभ्यां महायशाः ॥ 20 ॥

आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम् ।

परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ॥ 21 ॥

अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ ।

आयुष्यं पुष्टिजनकं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥ 22 ॥

प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ ।

रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ॥ 23 ॥

स्ववेश्म चानीय तदा भ्रातरौ स कुशीलवौ ।

पूजयामास पूजार्हौ रामश्शत्रुनिबर्हणः ॥ 24 ॥

आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ।

उपोपविष्टस्सचिवैर्भ्रातृभिश्च परन्तपः ॥ 25 ॥

दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ तावुभौ नियतस्तथा ।

उवाच लक्ष्मणं रामश्शत्रुघ्नं भरतं तदा ॥ 26 ॥

श्रूयतामिदमाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ।

विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ तावचोदयत् ॥ 27 ॥

तौ चापि मधुरं रक्तं स्वञ्चितायतनिस्वनम् ।

तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ॥ 28 ॥

ह्लादयत्सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च ।

श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद्बभौ जनसंसदि ॥ 29 ॥

इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।

ममापि तद्भूतिकरं प्रवक्ष्यते महानुभावं चरितं निबोधत ॥ 30 ॥

ततस्तु तौ रामवचःप्रचोदितावगायतां मार्गविधानसम्पदा ।

स चापि रामः परिषद्गतः शनैर्बुभूषयासक्तमना बभूव ॥ 31 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्थस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha caturthassargaḥ |

prāptarājyasya rāmasya vālmīkirbhagavānṛṣiḥ |

cakāra caritaṃ kṛtsnaṃ vicitrapadamātmavān || 1 ||

caturviṃśatsahasrāṇi ślokānāmuktavānṛṣiḥ |

tathā sargaśatānpañca ṣaṭkāṇḍāni tathottaram || 2 ||

kṛtvāpi tanmahāprājñassabhaviṣyaṃ sahottaram |

cintayāmāsa konvetatprayuñjīyāditi prabhuḥ || 3 ||

tasya cintayamānasya maharṣerbhāvitātmanaḥ |

agṛhṇītāṃ tataḥ pādau muniveṣau kuśīlavau || 4 ||

kuśīlavau tu dharmajñau rājaputrau yaśasvinau |

bhrātarau svarasampannau dadarśāśramavāsinau || 5 ||

sa tu medhāvinau dṛṣṭvā vedeṣu pariniṣṭhitau |

vedopabṛṃhaṇārthāya tāvagrāhayata prabhuḥ || 6 ||

kāvyaṃ rāmāyaṇaṃ kṛtsnaṃ sītāyāścaritaṃ mahat |

paulastyavadhamityeva cakāra caritavrataḥ || 7 ||

pāṭhye geye ca madhuraṃ pramāṇaistribhiranvitam |

jātibhissaptabhirbaddhaṃ tantrīlayasamanvitam || 8 ||

rasaiśśṛṅgārakāruṇyahāsyavīrabhayānakaiḥ |

raudrādibhiśca saṃyuktaṃ kāvyametadagāyatām || 9 ||

tau tu gāndharvatattvajñau mūrchanāsthānakovidau |

bhrātarau svarasampannau gandharvāviva rūpiṇau || 10 ||

rūpalakṣaṇasampannau madhurasvarabhāṣiṇau |

bimbādivoddhṛtau bimbau rāmadehāttathā¶u || 11 ||

tau rājaputrau kārtsnyena dharmyamākhyānamuttamam |

vācovidheyaṃ tatsarvaṃ kṛtvā kāvyamaninditau || 12 ||

ṛṣīṇāṃ ca dvijātīnāṃ sādhūnāṃ ca samāgame |

yathopadeśaṃ tattvajñau jagatussusamāhitau || 13 ||

mahātmānau mahābhāgau sarvalakṣaṇalakṣitau |

tau kadācitsametānāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |

āsīnānāṃ samīpasthāvidaṃ kāvyamagāyatām || 14 ||

tacchrutvā munayassarve bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ |

sādhusādhviti tāvūcuḥ paraṃ vismayamāgatāḥ || 15 ||

te prītamanasassarve munayo dharmavatsalāḥ |

praśaśaṃsuḥ praśastavyau gāyamānau kuśīlavau || 16 ||

aho gītasya mādhuryaṃ ślokānāṃ ca viśeṣataḥ |

ciranirvṛttamapyetatpratyakṣamiva darśitam || 17 ||

praviśya tāvubhau suṣṭhu bhāvaṃ samyagagāyatām |

sahitau madhuraṃ raktaṃ sampannaṃ svarasampadā || 18 ||

evaṃ praśasyamānau tau tapaśślāghyairmahātmabhiḥ |

saṃraktataramatyarthaṃ madhuraṃ tāvagāyatām || 19 ||

prītaḥ kaścinmunistābhyāṃ saṃsthitaḥ kalaśaṃ dadau |

prasanno valkalaṃ kaściddadau tābhyāṃ mahāyaśāḥ || 20 ||

āścaryamidamākhyānaṃ muninā samprakīrtitam |

paraṃ kavīnāmādhāraṃ samāptaṃ ca yathākramam || 21 ||

abhigītamidaṃ gītaṃ sarvagīteṣu kovidau |

āyuṣyaṃ puṣṭijanakaṃ sarvaśrutimanoharam || 22 ||

praśasyamānau sarvatra kadācittatra gāyakau |

rathyāsu rājamārgeṣu dadarśa bharatāgrajaḥ || 23 ||

svaveśma cānīya tadā bhrātarau sa kuśīlavau |

pūjayāmāsa pūjārhau rāmaśśatrunibarhaṇaḥ || 24 ||

āsīnaḥ kāñcane divye sa ca siṃhāsane prabhuḥ |

upopaviṣṭassacivairbhrātṛbhiśca parantapaḥ || 25 ||

dṛṣṭvā tu rūpasampannau tāvubhau niyatastathā |

uvāca lakṣmaṇaṃ rāmaśśatrughnaṃ bharataṃ tadā || 26 ||

śrūyatāmidamākhyānamanayordevavarcasoḥ |

vicitrārthapadaṃ samyaggāyakau tāvacodayat || 27 ||

tau cāpi madhuraṃ raktaṃ svañcitāyatanisvanam |

tantrīlayavadatyarthaṃ viśrutārthamagāyatām || 28 ||

hlādayatsarvagātrāṇi manāṃsi hṛdayāni ca |

śrotrāśrayasukhaṃ geyaṃ tadbabhau janasaṃsadi || 29 ||

imau munī pārthivalakṣaṇānvitau kuśīlavau caiva mahātapasvinau |

mamāpi tadbhūtikaraṃ pravakṣyate mahānubhāvaṃ caritaṃ nibodhata || 30 ||

tatastu tau rāmavacaḥpracoditāvagāyatāṃ mārgavidhānasampadā |

sa cāpi rāmaḥ pariṣadgataḥ śanairbubhūṣayāsaktamanā babhūva || 31 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe caturthassargaḥ ||