Taittiriya Samhita Kanda 2 Prashna 2.2 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Marathi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Marathi

हा कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहितेच्या दुसऱ्या कांडातील दुसरा प्रश्न असून त्यात इष्टिविधानाचे वर्णन आहे. प्रजापतीने प्रजा निर्माण केल्यावर इंद्र व अग्नी यांनी त्या लपवल्याची कथा सांगून, प्रजेची इच्छा असणाऱ्याने इंद्राग्नी-संबंधी एकादशकपाल पुरोडाश अर्पण करावा असे सांगितले आहे. स्पर्धा करणारा, संग्रामास निघालेला, संग्राम जिंकलेला व लोकांमध्ये जाणारा यांनीही हाच पुरोडाश अर्पण करावा, तसेच पौष्ण व क्षेत्रपत्य चरू अर्पण करावेत, असे निर्दिष्ट केले आहे. पुढे पथिकृद, व्रतपती, रक्षोघ्न, रुद्रवान, सुरभिमान व क्षामवान अग्नींसाठी आठ कपालांचे पुरोडाश, तसेच कामना पूर्ण होण्यासाठी, आयुष्य, समृद्धी, कांती, तेज, अन्न, संतती व रस यांच्यासाठी विविध अग्नी-देवतांना पुरोडाश व चरू निर्वापण्याची विधी सांगितली आहे. शेवटी अभिशस्त यजमानासाठी वैश्वानर द्वादशकपाल, वरुण व दधिक्राव्ण यांचे चरू, तसेच अग्नीचा उद्वास करू इच्छिणाऱ्यासाठी अग्नेय अष्टकपाल व वैश्वानर द्वादशकपाल निर्वापण्याचे वर्णन आहे.

AI-generated · not yet verified

The Marathi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

Anuvaka 5

कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताया-न्द्वितीयकाण्डे द्वितीयः प्रश्नः - इष्टिविधानं
ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,
श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥
प्र॒जापतिः॑ प्र॒जा अ॑सृजत॒ ता-स्सृ॒ष्टा॒ इन्द्रा॒ग्नी अपा॑गूहता॒ग्ं॒ सो॑-ऽचाय-त्प्र॒जाप॑तिरिन्द्रा॒ग्नी वै मे᳚ प्र॒जा अपा॑घुक्षता॒मिति॒ स ए॒तमै᳚न्द्रा॒ग्न- मेका॑दशकपाल-मपश्य॒-त्त-न्निर॑वप॒-त्ताव॑स्मै प्र॒जाः प्रासा॑धयता- मिन्द्रा॒ग्नी वा ए॒तस्य॑ प्र॒जामप॑ गूहतो॒ यो-ऽलं॑ प्र॒जायै॒ स-न्प्र॒जा-न्न वि॒न्दत॑ ऐन्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पेत्-प्र॒जाका॑म इन्द्रा॒ग्नी [ ] 1
ए॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मै᳚ प्र॒जा-म्प्र सा॑धयतो वि॒न्दते᳚ प्र॒जा-मै᳚न्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒-थ्स्पर्ध॑मानः॒, क्षेत्रे॑ वा सजा॒तेषु॑ वेन्द्रा॒ग्नी ए॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ ताभ्या॑मे॒वेन्द्रि॒यं ँवी॒र्य॑-म्भ्रातृ॑व्यस्य वृङ्क्ते॒ वि पा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्येण जय॒ते-ऽप॒ वा ए॒तस्मा॑दिन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-ङ्क्रामति॒ य-स्स॑ग्रा॒म्म-मु॑पप्र॒यात्यै᳚न्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल॒-न्नि- [-मेका॑दशकपाल॒-न्निः, व॒पे॒-थ्स॒ङ्ग्रा॒म-] 2
-र्व॑पे-थ्सङ्ग्रा॒म-मु॑पप्रया॒स्य-न्नि॑न्द्रा॒ग्नी ए॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मि॑-न्निन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-न्धत्त-स्स॒हेन्द्रि॒येण॑ वी॒र्ये॑णोप॒ प्र या॑ति॒ जय॑ति॒ तग्ं स॑ग्रा॒म्मं-विँ वा ए॒ष इ॑न्द्रि॒येण॑ वी॒र्ये॑णर्ध्यते॒ य-स्स॑ग्रा॒म्म-ञ्जय॑त्यैन्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे-थ्सङ्ग्रा॒म-ञ्जि॒त्वेन्द्रा॒ग्नी ए॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मि॑-न्निद्रि॒यं-वीँ॒र्य॑न्- [वी॒र्य᳚म्, ध॒त्तो॒ नेन्द्रि॒येण॑] 3
-धत्तो॒ नेन्द्रि॒येण॑ वी॒र्ये॑ण॒ व्यृ॑द्ध्य॒ते-ऽप॒ वा ए॒तस्मा॑दिन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-ङ्क्रामति॒ य एति॑ ज॒नता॑मैन्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे-ज्ज॒नता॑मे॒ष्य-न्नि॑न्द्रा॒ग्नी ए॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मि॑-न्निन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-न्धत्त-स्स॒हेन्द्रि॒येण॑ वी॒र्ये॑ण ज॒नता॑मेति पौ॒ष्ण-ञ्च॒रुमनु॒ निर्व॑पे-त्पू॒षा वा इ॑न्द्रि॒यस्य॑ वी॒र्य॑स्या-ऽनुप्रदा॒ता पू॒षण॑मे॒व [ ] 4
स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मा॑ इन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑मनु॒ प्रय॑च्छति क्षैत्रप॒त्य-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे-ज्ज॒नता॑-मा॒गत्ये॒यं-वैँ क्षेत्र॑स्य॒ पति॑र॒स्यामे॒व प्रति॑ तिष्ठत्यैन्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल-मु॒परि॑ष्टा॒-न्निर्व॑पेद॒स्यामे॒व प्र॑ति॒ष्ठाये᳚न्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-मु॒परि॑ष्टा-दा॒त्म-न्ध॑त्ते ॥ 5 ॥

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyā-ndvitīyakāṇḍe dvitīyaḥ praśnaḥ - iṣṭividhānaṃ
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
pra॒jāpatiḥ̭ pra॒jā a̭sṛjata॒ tā-ssṛ॒ṣṭā॒ indrā॒gnī apā̭gūhatā॒gṃ॒ so̭-'cāya-tpra॒jāpa̭tirindrā॒gnī vai me᳚ pra॒jā apā̭ghukṣatā॒miti॒ sa e॒tamai᳚ndrā॒gna- mekā̭daśakapāla-mapaśya॒-tta-nnira̭vapa॒-ttāva̭smai pra॒jāḥ prāsā̭dhayatā- mindrā॒gnī vā e॒tasya̭ pra॒jāmapa̭ gūhato॒ yo-'laṃ̭ pra॒jāyai॒ sa-npra॒jā-nna vi॒ndata̭ aindrā॒gna-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pet-pra॒jākā̭ma indrā॒gnī [ ] 1
e॒va svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ tāve॒vāsmai᳚ pra॒jā-mpra sā̭dhayato vi॒ndate᳚ pra॒jā-mai᳚ndrā॒gna-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒-thspardha̭mānaḥ॒, kṣetrḙ vā sajā॒teṣṷ vendrā॒gnī e॒va svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ tābhyā̭me॒vendri॒yaṃ ~vī॒rya̭-mbhrātṛ̭vyasya vṛṅkte॒ vi pā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vyeṇa jaya॒te-'pa॒ vā e॒tasmā̭dindri॒yaṃ-vī~॒rya̭-ṅkrāmati॒ ya-ssa̭grā॒mma-mṷpapra॒yātyai᳚ndrā॒gna-mekā̭daśakapāla॒-nni- [-mekā̭daśakapāla॒-nniḥ, va॒pe॒-thsa॒ṅgrā॒ma-] 2
-rva̭pe-thsaṅgrā॒ma-mṷpaprayā॒sya-nni̭ndrā॒gnī e॒va svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ tāve॒vāsmi̭-nnindri॒yaṃ-vī~॒rya̭-ndhatta-ssa॒hendri॒yeṇa̭ vī॒ryḙṇopa॒ pra yā̭ti॒ jaya̭ti॒ tagṃ sa̭grā॒mmaṃ-vi~ vā e॒ṣa i̭ndri॒yeṇa̭ vī॒ryḙṇardhyate॒ ya-ssa̭grā॒mma-ñjaya̭tyaindrā॒gna-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe-thsaṅgrā॒ma-ñji॒tvendrā॒gnī e॒va svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ tāve॒vāsmi̭-nnidri॒yaṃ-vī~॒rya̭n- [vī॒rya᳚m, dha॒tto॒ nendri॒yeṇa̭] 3
-dhatto॒ nendri॒yeṇa̭ vī॒ryḙṇa॒ vyṛ̭ddhya॒te-'pa॒ vā e॒tasmā̭dindri॒yaṃ-vī~॒rya̭-ṅkrāmati॒ ya eti̭ ja॒natā̭maindrā॒gna-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe-jja॒natā̭me॒ṣya-nni̭ndrā॒gnī e॒va svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ tāve॒vāsmi̭-nnindri॒yaṃ-vī~॒rya̭-ndhatta-ssa॒hendri॒yeṇa̭ vī॒ryḙṇa ja॒natā̭meti pau॒ṣṇa-ñca॒rumanu॒ nirva̭pe-tpū॒ṣā vā i̭ndri॒yasya̭ vī॒rya̭syā-'nupradā॒tā pū॒ṣaṇa̭me॒va [ ] 4
svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmā̭ indri॒yaṃ-vī~॒rya̭manu॒ praya̭cchati kṣaitrapa॒tya-ñca॒ru-nnirva̭pe-jja॒natā̭-mā॒gatye॒yaṃ-vai~ kṣetra̭sya॒ pati̭ra॒syāme॒va prati̭ tiṣṭhatyaindrā॒gna-mekā̭daśakapāla-mu॒pari̭ṣṭā॒-nnirva̭peda॒syāme॒va pra̭ti॒ṣṭhāye᳚ndri॒yaṃ-vī~॒rya̭-mu॒pari̭ṣṭā-dā॒tma-ndha̭tte || 5 ||

कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहितेच्या दुसऱ्या कांडातील दुसरा प्रश्न — इष्टिविधान. ॐ, परमात्म्यास नमस्कार, श्री महागणपतीस नमस्कार, श्री गुरूंना नमस्कार. हरिः ॐ. प्रजापतीने प्रजा निर्माण केल्या; त्या निर्माण झालेल्या प्रजा इंद्र व अग्नी यांनी लपवून ठेवल्या. प्रजापतीने विचार केला — 'इंद्र व अग्नी हे माझ्या प्रजा लपवून ठेवतील' असे म्हणून त्याने हा इंद्राग्नी-संबंधी एकादशकपाल पुरोडाश पाहिला आणि तो अर्पण केला; त्या दोघांनी त्याला प्रजा प्राप्त करून दिल्या. जो प्रजेस समर्थ असूनही प्रजा प्राप्त करू शकत नाही, त्याच्या प्रजेस इंद्र व अग्नी लपवून ठेवतात; म्हणून प्रजेची इच्छा असणाऱ्याने इंद्राग्नी-संबंधी एकादशकपाल पुरोडाश अर्पण करावा. इंद्र व अग्नी आपल्या भागधेयानेच त्याच्याकडे धावत येतात आणि तेच त्याला प्रजा प्राप्त करून देतात; तो प्रजा प्राप्त करतो. स्पर्धा करणाऱ्याने, शत्रूच्या क्षेत्रात असलेल्या सजातीयांमध्ये असताना, इंद्राग्नी-संबंधी एकादशकपाल पुरोडाश अर्पण करावा; तो इंद्र व अग्नी यांच्याकडेच त्यांच्या भागधेयाने धावत येतो आणि त्यांच्याच द्वारे शत्रूचे इंद्रिय व वीर्य छाटून टाकतो; पापाने व शत्रूने तो जिंकतो. जो संग्रामाकडे जाण्यास निघतो, त्याच्यापासून इंद्रिय व वीर्य निघून जाते; म्हणून संग्रामाकडे जाण्यास निघालेल्याने इंद्राग्नी-संबंधी एकादशकपाल पुरोडाश अर्पण करावा. तो इंद्र व अग्नी यांच्याकडेच त्यांच्या भागधेयाने धावत येतो आणि तेच त्याच्यामध्ये इंद्रिय व वीर्य ठेवतात; तो इंद्रिय व वीर्यासह संग्रामाकडे जातो आणि जिंकतो. जो संग्राम जिंकतो, त्याचे इंद्रिय व वीर्य नष्ट होते; म्हणून संग्राम जिंकल्यावर इंद्राग्नी-संबंधी एकादशकपाल पुरोडाश अर्पण करावा. तो इंद्र व अग्नी यांच्याकडेच त्यांच्या भागधेयाने धावत येतो आणि तेच त्याच्यामध्ये इंद्रिय व वीर्य ठेवतात; तो इंद्रिय व वीर्याने नष्ट होत नाही. जो लोकांमध्ये जाण्यास निघतो, त्याच्यापासून इंद्रिय व वीर्य निघून जाते; म्हणून लोकांमध्ये जाण्यास निघालेल्याने इंद्राग्नी-संबंधी एकादशकपाल पुरोडाश अर्पण करावा. तो इंद्र व अग्नी यांच्याकडेच त्यांच्या भागधेयाने धावत येतो आणि तेच त्याच्यामध्ये इंद्रिय व वीर्य ठेवतात; तो इंद्रिय व वीर्यासह लोकांमध्ये जातो. त्यानंतर पौष्ण चरू अर्पण करावा; पूषा हा इंद्रिय व वीर्याचा अनुप्रदाता आहे; तो पूषाच्याच भागधेयाने धावत येतो आणि तोच त्याला इंद्रिय व वीर्य देतो. क्षेत्रपत्य चरू अर्पण करावा; लोकांमध्ये आल्यावर ही पृथ्वी क्षेत्राची स्वामिनी आहे; तिच्यामध्येच तो स्थिर होतो. इंद्राग्नी-संबंधी एकादशकपाल पुरोडाश वरून अर्पण करावा; यामध्येच स्थिर होऊन तो इंद्रिय व वीर्य आपल्यावर वरून धारण करतो. ॥ ५ ॥ ^AI

Anuvaka 10

(प्र॒जाका॑म इन्द्रा॒ग्नी - उ॑पप्र॒यात्यै᳚न्द्रा॒ग्नमेका॑दशकपाल॒-न्नि- र्वी॒र्यं॑ - पू॒षण॑मे॒ वै - का॒न्नच॑त्वारि॒ग्ं॒शच्च॑ ) (अ. 1)
अ॒ग्नये॑ पथि॒कृते॑ पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यो द॑र्शपूर्णमासया॒जी सन्न॑मावा॒स्यां᳚-वाँ पौर्णमा॒सीं-वाँ॑-ऽतिपा॒दये᳚-त्प॒थो वा ए॒षोद्ध्यप॑थेनैति॒ यो द॑र्शपूर्णमासया॒जी सन्न॑मावा॒स्यां᳚-वाँ पौर्णमा॒सीं-वाँ॑तिपा॒दय॑त्य॒ग्निमे॒व प॑थि॒कृत॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒मप॑था॒-त्पन्था॒मपि॑ नयत्यन॒ड्वा-न्दक्षि॑णा व॒ही ह्ये॑ष समृ॑द्ध्या अ॒ग्नये᳚ व्र॒तप॑तये [व्र॒तप॑तये, पु॒रो॒डाश॑-] 6
पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्य आहि॑ताग्नि॒-स्सन्न॑व्र॒त्यमि॑व॒ चरे॑द॒ग्निमे॒व व्र॒तप॑ति॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैनं॑-व्रँ॒तमा ल॑भंयँति॒ व्रत्यो॑ भवत्य॒ग्नये॑ रक्षो॒घ्ने पु॑रो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यग्ं रक्षाग्ं॑सि॒ सचे॑रन्न॒ग्निमे॒व र॑क्षो॒हण॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मा॒-द्रक्षा॒ग्॒स्यप॑ हन्ति॒ निशि॑ताया॒-न्निर्व॑पे॒- [निर्व॑पेत्, निशि॑ताया॒ग्ं॒ हि] 7
-न्निशि॑ताया॒ग्ं॒ हि रक्षाग्ं॑सि प्रे॒रते॑ स॒प्रेंर्णा᳚न्ये॒वैना॑नि हन्ति॒ परि॑श्रिते याजये॒-द्रक्ष॑सा॒-मन॑न्ववचाराय रक्षो॒घ्नी या᳚ज्यानुवा॒क्ये॑ भवतो॒ रक्ष॑सा॒ग्॒ स्तृत्या॑ अ॒ग्नये॑ रु॒द्रव॑ते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-दभि॒चर॑-न्ने॒षा वा अ॑स्य घो॒रा त॒नूर्य-द्रु॒द्रस्तस्मा॑ ए॒वैन॒मावृ॑श्चति ता॒जगार्ति॒-मार्च्छ॑त्य॒ग्नये॑ सुरभि॒मते॑ पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यस्य॒ गावो॑ वा॒ पुरु॑षा [वा॒ पुरु॑षाः, वा॒ प्र॒मीये॑र॒न्॒] 8
वा प्र॒मीये॑र॒न्॒ यो वा॑ बिभी॒यादे॒षा वा अ॑स्य भेष॒ज्या॑ त॒नूर्य-थ्सु॑रभि॒मती॒-तयै॒वा-ऽस्मै॑ भेष॒ज-ङ्क॑रोति सुरभि॒मते॑ भवति पूतीग॒न्धस्या-ऽप॑हत्या अ॒ग्नये॒ क्षाम॑वते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-थ्सङ्ग्रा॒मे संयँ॑त्ते भाग॒धेये॑नै॒वैनग्ं॑ शमयि॒त्वा परा॑न॒भि निर्दि॑शति॒ यमव॑रेषां॒-विँद्ध्य॑न्ति॒ जीव॑ति॒ स य-म्परे॑षा॒-म्प्र स मी॑यते॒ जय॑ति॒ तग्ं स॑ङ्ग्रा॒म- [तग्ं स॑ङ्ग्रा॒मम्, अ॒भि वा ए॒ष] 9
-म॒भि वा ए॒ष ए॒तानु॑च्यति॒ येषा᳚-म्पूर्वाप॒रा अ॒न्वञ्चः॑ प्र॒मीय॑न्ते पुरुषाहु॒तिर्-ह्य॑स्य प्रि॒यत॑मा॒-ऽग्नये॒ क्षाम॑वते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-द्भाग॒धेये॑नै॒वैनग्ं॑ शमयति॒ नैषा᳚-म्पु॒रा-ऽऽयु॒षो-ऽप॑रः॒ प्रमी॑यते॒-ऽभि वा ए॒ष ए॒तस्य॑ गृ॒हानु॑च्यति॒ यस्य॑ गृ॒हा-न्दह॑त्य॒ग्नये॒ क्षाम॑वते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-द्भाग॒धेये॑नै॒वैनग्ं॑ शमयति॒ ना-ऽस्याप॑र-ङ्गृ॒हा-न्द॑हति ॥ 10 ॥

(pra॒jākā̭ma indrā॒gnī - ṷpapra॒yātyai᳚ndrā॒gnamekā̭daśakapāla॒-nni- rvī॒ryaṃ̭ - pū॒ṣaṇa̭me॒ vai - kā॒nnaca̭tvāri॒gṃ॒śacca̭ ) (a. 1)
a॒gnayḙ pathi॒kṛtḙ puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒dyo da̭rśapūrṇamāsayā॒jī sanna̭māvā॒syāṃ᳚-vā~ paurṇamā॒sīṃ-vā~̭-'tipā॒daye᳚-tpa॒tho vā e॒ṣoddhyapa̭thenaiti॒ yo da̭rśapūrṇamāsayā॒jī sanna̭māvā॒syāṃ᳚-vā~ paurṇamā॒sīṃ-vā~̭tipā॒daya̭tya॒gnime॒va pa̭thi॒kṛta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vaina॒mapa̭thā॒-tpanthā॒mapi̭ nayatyana॒ḍvā-ndakṣi̭ṇā va॒hī hyḙṣa samṛ̭ddhyā a॒gnaye᳚ vra॒tapa̭taye [vra॒tapa̭taye, pu॒ro॒ḍāśa̭-] 6
puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒dya āhi̭tāgni॒-ssanna̭vra॒tyami̭va॒ carḙda॒gnime॒va vra॒tapa̭ti॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vainaṃ̭-vra~॒tamā la̭bhaṃya~ti॒ vratyo̭ bhavatya॒gnayḙ rakṣo॒ghne pṷro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒dyagṃ rakṣāgṃ̭si॒ sacḙranna॒gnime॒va ra̭kṣo॒haṇa॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmā॒-drakṣā॒g॒syapa̭ hanti॒ niśi̭tāyā॒-nnirva̭pe॒- [nirva̭pet, niśi̭tāyā॒gṃ॒ hi] 7
-nniśi̭tāyā॒gṃ॒ hi rakṣāgṃ̭si pre॒ratḙ sa॒preṃrṇā᳚nye॒vainā̭ni hanti॒ pari̭śrite yājaye॒-drakṣa̭sā॒-mana̭nvavacārāya rakṣo॒ghnī yā᳚jyānuvā॒kyḙ bhavato॒ rakṣa̭sā॒g॒ stṛtyā̭ a॒gnayḙ ru॒drava̭te puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe-dabhi॒cara̭-nne॒ṣā vā a̭sya gho॒rā ta॒nūrya-dru॒drastasmā̭ e॒vaina॒māvṛ̭ścati tā॒jagārti॒-mārccha̭tya॒gnayḙ surabhi॒matḙ puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒dyasya॒ gāvo̭ vā॒ purṷṣā [vā॒ purṷṣāḥ, vā॒ pra॒mīyḙra॒n॒] 8
vā pra॒mīyḙra॒n॒ yo vā̭ bibhī॒yāde॒ṣā vā a̭sya bheṣa॒jyā̭ ta॒nūrya-thsṷrabhi॒matī॒-tayai॒vā-'smai̭ bheṣa॒ja-ṅka̭roti surabhi॒matḙ bhavati pūtīga॒ndhasyā-'pa̭hatyā a॒gnaye॒ kṣāma̭vate puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe-thsaṅgrā॒me saṃya~̭tte bhāga॒dheyḙnai॒vainagṃ̭ śamayi॒tvā parā̭na॒bhi nirdi̭śati॒ yamava̭reṣāṃ॒-vi~ddhya̭nti॒ jīva̭ti॒ sa ya-mparḙṣā॒-mpra sa mī̭yate॒ jaya̭ti॒ tagṃ sa̭ṅgrā॒ma- [tagṃ sa̭ṅgrā॒mam, a॒bhi vā e॒ṣa] 9
-ma॒bhi vā e॒ṣa e॒tānṷcyati॒ yeṣā᳚-mpūrvāpa॒rā a॒nvañcaḥ̭ pra॒mīya̭nte puruṣāhu॒tir-hya̭sya pri॒yata̭mā॒-'gnaye॒ kṣāma̭vate puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe-dbhāga॒dheyḙnai॒vainagṃ̭ śamayati॒ naiṣā᳚-mpu॒rā-''yu॒ṣo-'pa̭raḥ॒ pramī̭yate॒-'bhi vā e॒ṣa e॒tasya̭ gṛ॒hānṷcyati॒ yasya̭ gṛ॒hā-ndaha̭tya॒gnaye॒ kṣāma̭vate puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe-dbhāga॒dheyḙnai॒vainagṃ̭ śamayati॒ nā-'syāpa̭ra-ṅgṛ॒hā-nda̭hati || 10 ||

(प्रजेची इच्छा असणाऱ्याने इंद्राग्नीसाठी अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वापावा — हे सर्व एकूण चाळीस आहेत.) (अध्याय १) जो दर्श-पौर्णमास याग करणारा असून अमावास्येला किंवा पौर्णिमेला ओलांडून जाईल, त्याने पथिकृद अग्नीसाठी आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वापावा. तो मार्ग सोडून कुपथाने जातो; म्हणून पथिकृद अग्नीकडेच त्याच्या भागधेयाने धाव घेतो; तोच त्याला मार्ग सोडून गेलेल्या पथावर परत आणतो. बैल ही दक्षिणा आहे, कारण तो समृद्धीचा वाहक आहे. व्रतपती अग्नीसाठी आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वापावा — जो अग्निहोत्र केलेला असून व्रत न पाळता वागेल; तो व्रतपती अग्नीकडेच त्याच्या भागधेयाने धाव घेतो; तोच त्याला व्रत धारण करवतो आणि तो व्रती होतो. रक्षोघ्न अग्नीसाठी आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वापावा — ज्याला राक्षस पछाडतील; तो रक्षोघ्न अग्नीकडेच त्याच्या भागधेयाने धाव घेतो; तोच त्याच्याकडून राक्षसांचा नाश करतो. रात्री निर्वाप करावा — कारण रात्री राक्षस प्रेरित होतात; तो त्यांना प्रेरितांसह नष्ट करतो. परिश्रय (गुंडाळी) असलेल्या ठिकाणी याजमानाला याग करवावा, जेणेकरून राक्षसांना फिरण्यास जागा राहणार नाही. रक्षोघ्नी ऋचा याज्यानुवाक्येत असावी — राक्षसांच्या स्तुतीसाठी. रुद्रवान अग्नीसाठी आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वापावा — जो अभिचार करत असेल; रुद्र हे त्याचे घोर स्वरूप आहे; म्हणून तो त्याच्याकडेच वळतो आणि तो जागृत होऊन आर्तीत पडतो. सुरभिमान अग्नीसाठी आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वापावा — ज्याची गायी किंवा माणसे मरतील, किंवा जो भिऊन असेल; सुरभिमत्त्व हेच त्याचे औषध आहे; त्या सुरभिमत्त्वानेच तो त्याला औषध करतो. सुरभिमान असावा — दुर्गंध नाहीसा करण्यासाठी. क्षामवान अग्नीसाठी आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वापावा — संग्रामात संग्राम झाला असता भागधेयाने त्याला शांत करून तो शत्रूंकडे निर्देश करतो; ज्याला खालच्यांकडून वेध लागतात तो जगतो, आणि जो वरच्यांकडून वेधला जातो तो मरतो; तो संग्राम जिंकतो. ज्यांचे पूर्व व अपर (पुढचे-मागचे) अनुक्रमाने मरतात, त्यांच्याकडे तो वळतो — कारण पुरुषाहुती ही त्याला अत्यंत प्रिय आहे; क्षामवान अग्नीसाठी आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वापावा; भागधेयानेच तो त्याला शांत करतो; त्यांच्यापैकी पूर्वी आयुष्याच्या आधी आणि नंतरचा कोणी मरत नाही. ज्याची घरे जळतात त्याच्याकडे तो वळतो; क्षामवान अग्नीसाठी आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वापावा; भागधेयानेच तो त्याला शांत करतो; त्याची पुढील घरे जळत नाहीत. ॥ १० ॥ ^AI

Anuvaka 14

(व्र॒तप॑तये॒ - निशि॑ताया॒-न्निर्व॑पे॒त् - पुरु॑षाः - सङ्ग्रा॒मं - न - च॒त्वारि॑ च) (अ. 2)
अ॒ग्नये॒ कामा॑य पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्य-ङ्कामो॒ नोप॒नमे॑-द॒ग्निमे॒व काम॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒-ङ्कामे॑न॒ सम॑र्धय॒त्युपै॑न॒-ङ्कामो॑ नमत्य॒ग्नये॒ य वि॑ष्ठाय पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-थ्स्पर्ध॑मानः॒, क्षेत्रे॑ वा सजा॒तेषु॑ वा॒-ऽग्निमे॒व यवि॑ष्ठ॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तेनै॒वेन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-म्भ्रातृ॑व्यस्य [भ्रातृ॑व्यस्य, यु॒व॒ते॒ विपा॒प्मना॒] 11
युवते॒ विपा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्येण जयते॒-ऽग्नये॒ यवि॑ष्ठाय पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-दभिच॒र्यमा॑णो॒ ऽग्निमे॒व यवि॑ष्ठ॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मा॒-द्रक्षाग्ं॑सि यवयति॒ नैन॑-मभि॒चरन्᳚-थ्स्तृणुते॒-ऽग्नय॒ आयु॑ष्मते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त॒ सर्व॒-मायु॑-रिया॒-मित्य॒ग्नि- मे॒वा-ऽऽयु॑ष्मन्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वा-ऽस्मि॒- [ए॒वा-ऽस्मिन्न्॑, आयु॑र्दधाति॒] 12
-न्नायु॑र्दधाति॒ सर्व॒मायु॑-रेत्य॒ग्नये॑ जा॒तवे॑दसे पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-द्भूति॑कामो॒-ऽग्निमे॒व जा॒तवे॑दस॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒-म्भूति॑-ङ्गमयति॒ भव॑त्ये॒वाग्नये॒ रुक्म॑ते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-द्रुक्का॑मो॒-ऽग्निमे॒व रुक्म॑न्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मि॒-न्रुच॑-न्दधाति॒-रोच॑त ए॒वाग्नये॒ तेज॑स्वते पुरो॒डाश॑- [पुरो॒डाश᳚म्, अ॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒त्] 13
-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-त्तेज॑स्कामो॒-ऽग्निमे॒व तेज॑स्वन्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मि॒-न्तेजो॑ दधाति तेज॒स्व्ये॑व भ॑वत्य॒ग्नये॑ साह॒न्त्याय॑ पुरो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-थ्सीक्ष॑माणो॒ ऽग्निमे॒व सा॑ह॒न्त्यग्ग् स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तेनै॒व स॑हते॒ यग्ं सीक्ष॑ते ॥ 14 ॥

(vra॒tapa̭taye॒ - niśi̭tāyā॒-nnirva̭pe॒t - purṷṣāḥ - saṅgrā॒maṃ - na - ca॒tvāri̭ ca) (a. 2)
a॒gnaye॒ kāmā̭ya puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒dya-ṅkāmo॒ nopa॒namḙ-da॒gnime॒va kāma॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vaina॒-ṅkāmḙna॒ sama̭rdhaya॒tyupai̭na॒-ṅkāmo̭ namatya॒gnaye॒ ya vi̭ṣṭhāya puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒-thspardha̭mānaḥ॒, kṣetrḙ vā sajā॒teṣṷ vā॒-'gnime॒va yavi̭ṣṭha॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ tenai॒vendri॒yaṃ-vī~॒rya̭-mbhrātṛ̭vyasya [bhrātṛ̭vyasya, yu॒va॒te॒ vipā॒pmanā॒] 11
yuvate॒ vipā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vyeṇa jayate॒-'gnaye॒ yavi̭ṣṭhāya puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe-dabhica॒ryamā̭ṇo॒ 'gnime॒va yavi̭ṣṭha॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmā॒-drakṣāgṃ̭si yavayati॒ naina̭-mabhi॒caran᳚-thstṛṇute॒-'gnaya॒ āyṷṣmate puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒dyaḥ kā॒mayḙta॒ sarva॒-māyṷ-riyā॒-mitya॒gni- me॒vā-''yṷṣmanta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vā-'smi॒- [e॒vā-'sminṋ, āyṷrdadhāti॒] 12
-nnāyṷrdadhāti॒ sarva॒māyṷ-retya॒gnayḙ jā॒tavḙdase puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒-dbhūti̭kāmo॒-'gnime॒va jā॒tavḙdasa॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vaina॒-mbhūti̭-ṅgamayati॒ bhava̭tye॒vāgnaye॒ rukma̭te puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒-drukkā̭mo॒-'gnime॒va rukma̭nta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmi॒-nruca̭-ndadhāti॒-roca̭ta e॒vāgnaye॒ teja̭svate puro॒ḍāśa̭- [puro॒ḍāśa᳚m, a॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒t] 13
-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒-tteja̭skāmo॒-'gnime॒va teja̭svanta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmi॒-ntejo̭ dadhāti teja॒svyḙva bha̭vatya॒gnayḙ sāha॒ntyāya̭ puro॒ḍāśa̭ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒-thsīkṣa̭māṇo॒ 'gnime॒va sā̭ha॒ntyagg svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ tenai॒va sa̭hate॒ yagṃ sīkṣa̭te || 14 ||

अग्नीला कामासाठी आठ कपालांचा पुरोडाश अर्पावा; ज्याची कामना पूर्ण होत नाही, त्याने आपल्या भागाने अग्नीकडेच धावावे; तोच त्याची कामना पूर्ण करतो आणि काम त्याच्याकडे नमते. जो स्पर्धा करतो, शेतात वा सजातींमध्ये, त्याने अग्नीला यविष्ठासाठी आठ कपालांचा पुरोडाश अर्पावा; आपल्या भागाने तो अग्नीकडेच धावतो; त्यानेच तो शत्रूचे इंद्रिय आणि वीर्य जिंकतो आणि पापापासून मुक्त होऊन शत्रूवर विजय मिळवतो. ज्याच्यावर अभिचार केला जात आहे, त्याने अग्नीला यविष्ठासाठी आठ कपालांचा पुरोडाश अर्पावा; आपल्या भागाने तो अग्नीकडेच धावतो; तोच त्याच्यापासून राक्षसांना दूर करतो आणि अभिचार करणारा त्याच्यावर विजय मिळवू शकत नाही. जो 'मी संपूर्ण आयुष्य जगावे' अशी इच्छा करतो, त्याने अग्नीला आयुष्मानसाठी आठ कपालांचा पुरोडाश अर्पावा; आपल्या भागाने तो अग्नीकडेच धावतो; तोच त्याच्यामध्ये आयुष्य देतो आणि तो संपूर्ण आयुष्य जगतो. जो समृद्धीची इच्छा करतो, त्याने अग्नीला जातवेदासाठी आठ कपालांचा पुरोडाश अर्पावा; आपल्या भागाने तो अग्नीकडेच धावतो; तोच त्याला समृद्धीकडे नेतो आणि तो समृद्ध होतो. जो कांतीची इच्छा करतो, त्याने अग्नीला रुक्मतासाठी आठ कपालांचा पुरोडाश अर्पावा; आपल्या भागाने तो अग्नीकडेच धावतो; तोच त्याच्यामध्ये कांती देतो आणि तो तेजस्वी होतो. जो तेजाची इच्छा करतो, त्याने अग्नीला तेजस्वानसाठी आठ कपालांचा पुरोडाश अर्पावा; आपल्या भागाने तो अग्नीकडेच धावतो; तोच त्याच्यामध्ये तेज देतो आणि तो तेजस्वी होतो. जो सहनशक्तीची इच्छा करतो, त्याने अग्नीला साहंत्यासाठी आठ कपालांचा पुरोडाश अर्पावा; आपल्या भागाने तो अग्नीकडेच धावतो; त्यानेच तो ज्याची इच्छा करतो त्यावर विजय मिळवतो. ^AI

Anuvaka 22

(भ्रातृ॑व्यस्या -स्मि॒न् - तेज॑स्वते पुरो॒डश॑ - म॒ष्टात्रिग्ं॑शच्च) (अ. 3)
अ॒ग्नये-ऽन्न॑वते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॒ता-ऽन्न॑वान्-थ्स्या॒मित्य॒ग्नि-मे॒वा-न्न॑वन्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒मन्न॑वन्त-ङ्करो॒त्यन्न॑वाने॒व भ॑वत्य॒ग्नये᳚-ऽन्ना॒दाय॑ पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑ता-ऽन्ना॒द-स्स्या॒मित्य॒ग्नि-मे॒वान्ना॒दग्ग् स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॑-मन्ना॒द-ङ्क॑रोत्यन्ना॒द - [-क॑रोत्यन्ना॒दः, ए॒व भ॑वत्य॒ग्नये-ऽन्न॑पतये] 15
ए॒व भ॑वत्य॒ग्नये-ऽन्न॑पतये पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यः-का॒मये॒ता-ऽन्न॑पति-स्स्या॒-मित्य॒ग्नि-मे॒वा-ऽन्न॑पति॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒-मन्न॑पति-ङ्करो॒त्यन्न॑पति-रे॒व भ॑वत्य॒ग्नये॒ पव॑मानाय पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पेद॒ग्नये॑ पाव॒काया॒ग्नये॒ शुच॑ये॒ ज्योगा॑मयावी॒ यद॒ग्नये॒ पव॑मानाय नि॒र्वप॑ति प्रा॒ण-मे॒वा-ऽस्मि॒-न्तेन॑ दधाति॒ यद॒ग्नये॑ - [यद॒ग्नये᳚, पा॒व॒काय॒ वाच॑-] 16
पाव॒काय॒ वाच॑-मे॒वा-ऽस्मि॒-न्तेन॑ दधाति॒ यद॒ग्नये॒ शुच॑य॒ आयु॑-रे॒वा-ऽस्मि॒-न्तेन॑ दधात्यु॒त यदी॒तासु॒-र्भव॑ति॒ जीव॑त्ये॒वैता-मे॒व निर्व॑पे॒-च्चक्षु॑ष्कामो॒ यद॒ग्नये॒ पव॑मानाय नि॒र्वप॑ति प्रा॒ण-मे॒वा-ऽस्मि॒-न्तेन॑ दधाति॒ यद॒ग्नये॑ पाव॒काय॒ वाच॑-मे॒वास्मि॒-न्तेन॑ दधाति॒ यद॒ग्नये॒ शुच॑ये॒ चक्षु॑-रे॒वास्मि॒-न्तेन॑ दधा- [चक्षु॑रे॒वास्मि॒-न्तेन॑ दधाति, उ॒त यद्य॒न्धो] 17
-त्यु॒त यद्य॒न्धो भव॑ति॒ प्रैव प॑श्यत्य॒ग्नये॑ पु॒त्रव॑ते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-दिन्द्रा॑य पु॒त्रिणे॑ पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल-म्प्र॒जाका॑मो॒-ऽग्नि-रे॒वा-ऽस्मै᳚ प्र॒जा-म्प्र॑ज॒नय॑ति वृ॒द्धा-मिन्द्रः॒ प्र य॑च्छत्य॒ग्नये॒ रस॑वते-ऽजक्षी॒रे च॒रु-न्निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त॒ रस॑वान्-थ्स्या॒-मित्य॒ग्नि-मे॒व रस॑वन्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒ग्ं॒ रस॑वन्त-ङ्करोति॒ [रस॑वन्त-ङ्करोति, रस॑वाने॒व] 18
रस॑वाने॒व भ॑वत्यजक्षी॒रे भ॑वत्याग्ने॒यी वा ए॒षा यद॒जा सा॒क्षादे॒व रस॒मव॑ रुन्धे॒-ऽग्नये॒ वसु॑मते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त॒ वसु॑मान्-थ्स्या॒मित्य॒ग्नि-मे॒व वसु॑मन्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैनं॒-वँसु॑मन्त-ङ्करोति॒ वसु॑माने॒व भ॑वत्य॒ग्नये॑ वाज॒सृते॑ पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निव॑र्पे-थ्सङ्ग्रा॒मे सं-यँ॑त्ते॒ वाजं॒- [सं-यँ॑त्ते॒ वाज᳚म्, वा ए॒ष सि॑सीर्षति॒] 19
-ँवा ए॒ष सि॑सीर्षति॒ य-स्स॑ग्रा॒म्म-ञ्जिगी॑षत्य॒ग्निः खलु॒ वै दे॒वानां᳚-वाँज॒सृ-द॒ग्नि-मे॒व वा॑ज॒सृत॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ धाव॑ति॒ वाज॒ग्ं॒ हन्ति॑ वृ॒त्र-ञ्जय॑ति॒ तग्ं स॑ग्रा॒म्म-मथो॑ अ॒ग्निरि॑व॒ न प्र॑ति॒धृषे॑ भवत्य॒ग्नये᳚-ऽग्नि॒वते॑ पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-द्यस्या॒ग्ना- व॒ग्नि- म॑भ्यु॒द्धरे॑यु॒-र्निर्दि॑ष्टभागो॒ वा ए॒तयो॑-र॒न्यो-ऽनि॑र्दिष्टभागो॒-ऽन्यस्तौ स॒भंवँ॑न्तौ॒ यज॑मान- [यज॑मानम्, अ॒भि] 20
-म॒भि स-म्भ॑वत॒-स्स ई᳚श्व॒र आर्ति॒-मार्तो॒-र्य-द॒ग्नये᳚-ऽग्नि॒वते॑ नि॒र्वप॑ति भाग॒धेये॑नै॒वैनौ॑ शमयति॒ ना-ऽऽर्ति॒मार्च्छ॑ति॒ यज॑मानो॒-ऽग्नये॒ ज्योति॑ष्मते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-द्यस्या॒-ग्निरुद्धृ॒तो-ऽहु॑ते-ऽग्निहो॒त्र उ॒द्वाये॒दप॑र आ॒दीप्या॑-ऽनू॒द्धृत्य॒ इत्या॑हु॒स्त-त्तथा॒ न का॒र्यं॑-यँ-द्भा॑ग॒धेय॑म॒भि पूर्व॑ उद्ध्रि॒यते॒ किमप॑रो॒-ऽभ्यु- [किमप॑रो॒-ऽभ्युत्, ह्रि॒ये॒तेति॒ तान्ये॒वा] 21
-द्ध्रि॑ये॒तेति॒ तान्ये॒वा व॒क्षाणा॑नि सन्नि॒धाय॑ मन्थेदि॒तः प्र॑थ॒म-ञ्ज॑ज्ञे अ॒ग्नि-स्स्वाद्योने॒रधि॑ जा॒तवे॑दाः । स गा॑यत्रि॒या त्रि॒ष्टुभा॒ जग॑त्या दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑हतु प्रजा॒नन्निति॒ छन्दो॑भि-रे॒वैन॒ग्ग्॒ स्वाद्योनेः॒ प्रज॑नयत्ये॒ष वा व सो᳚-ऽग्निरित्या॑हु॒ र्ज्योति॒स्त्वा अ॑स्य॒ परा॑पतित॒-मिति॒ यद॒ग्नये॒ ज्योति॑ष्मते नि॒र्वप॑ति॒ यदे॒वास्य॒ ज्योतिः॒ परा॑पतित॒-न्तदे॒वाव॑ रुन्धे ॥ 22 ॥

(bhrātṛ̭vyasyā -smi॒n - teja̭svate puro॒ḍaśa̭ - ma॒ṣṭātrigṃ̭śacca) (a. 3)
a॒gnaye-'nna̭vate puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒dyaḥ kā॒maye॒tā-'nna̭vān-thsyā॒mitya॒gni-me॒vā-nna̭vanta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vaina॒manna̭vanta-ṅkaro॒tyanna̭vāne॒va bha̭vatya॒gnaye᳚-'nnā॒dāya̭ puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒dyaḥ kā॒mayḙtā-'nnā॒da-ssyā॒mitya॒gni-me॒vānnā॒dagg svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vaina̭-mannā॒da-ṅka̭rotyannā॒da - [-ka̭rotyannā॒daḥ, e॒va bha̭vatya॒gnaye-'nna̭pataye] 15
e॒va bha̭vatya॒gnaye-'nna̭pataye puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒dyaḥ-kā॒maye॒tā-'nna̭pati-ssyā॒-mitya॒gni-me॒vā-'nna̭pati॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vaina॒-manna̭pati-ṅkaro॒tyanna̭pati-re॒va bha̭vatya॒gnaye॒ pava̭mānāya puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭peda॒gnayḙ pāva॒kāyā॒gnaye॒ śuca̭ye॒ jyogā̭mayāvī॒ yada॒gnaye॒ pava̭mānāya ni॒rvapa̭ti prā॒ṇa-me॒vā-'smi॒-ntena̭ dadhāti॒ yada॒gnayḙ - [yada॒gnaye᳚, pā॒va॒kāya॒ vāca̭-] 16
pāva॒kāya॒ vāca̭-me॒vā-'smi॒-ntena̭ dadhāti॒ yada॒gnaye॒ śuca̭ya॒ āyṷ-re॒vā-'smi॒-ntena̭ dadhātyu॒ta yadī॒tāsu॒-rbhava̭ti॒ jīva̭tye॒vaitā-me॒va nirva̭pe॒-ccakṣṷṣkāmo॒ yada॒gnaye॒ pava̭mānāya ni॒rvapa̭ti prā॒ṇa-me॒vā-'smi॒-ntena̭ dadhāti॒ yada॒gnayḙ pāva॒kāya॒ vāca̭-me॒vāsmi॒-ntena̭ dadhāti॒ yada॒gnaye॒ śuca̭ye॒ cakṣṷ-re॒vāsmi॒-ntena̭ dadhā- [cakṣṷre॒vāsmi॒-ntena̭ dadhāti, u॒ta yadya॒ndho] 17
-tyu॒ta yadya॒ndho bhava̭ti॒ praiva pa̭śyatya॒gnayḙ pu॒trava̭te puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒-dindrā̭ya pu॒triṇḙ puro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla-mpra॒jākā̭mo॒-'gni-re॒vā-'smai᳚ pra॒jā-mpra̭ja॒naya̭ti vṛ॒ddhā-mindraḥ॒ pra ya̭cchatya॒gnaye॒ rasa̭vate-'jakṣī॒re ca॒ru-nnirva̭pe॒dyaḥ kā॒mayḙta॒ rasa̭vān-thsyā॒-mitya॒gni-me॒va rasa̭vanta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vaina॒gṃ॒ rasa̭vanta-ṅkaroti॒ [rasa̭vanta-ṅkaroti, rasa̭vāne॒va] 18
rasa̭vāne॒va bha̭vatyajakṣī॒re bha̭vatyāgne॒yī vā e॒ṣā yada॒jā sā॒kṣāde॒va rasa॒mava̭ rundhe॒-'gnaye॒ vasṷmate puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒dyaḥ kā॒mayḙta॒ vasṷmān-thsyā॒mitya॒gni-me॒va vasṷmanta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vainaṃ॒-va~sṷmanta-ṅkaroti॒ vasṷmāne॒va bha̭vatya॒gnayḙ vāja॒sṛtḙ puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nniva̭rpe-thsaṅgrā॒me saṃ-ya~̭tte॒ vājaṃ॒- [saṃ-ya~̭tte॒ vāja᳚m, vā e॒ṣa si̭sīrṣati॒] 19
-~vā e॒ṣa si̭sīrṣati॒ ya-ssa̭grā॒mma-ñjigī̭ṣatya॒gniḥ khalu॒ vai de॒vānāṃ᳚-vā~ja॒sṛ-da॒gni-me॒va vā̭ja॒sṛta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ dhāva̭ti॒ vāja॒gṃ॒ hanti̭ vṛ॒tra-ñjaya̭ti॒ tagṃ sa̭grā॒mma-matho̭ a॒gniri̭va॒ na pra̭ti॒dhṛṣḙ bhavatya॒gnaye᳚-'gni॒vatḙ puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒-dyasyā॒gnā- va॒gni- ma̭bhyu॒ddharḙyu॒-rnirdi̭ṣṭabhāgo॒ vā e॒tayo̭-ra॒nyo-'ni̭rdiṣṭabhāgo॒-'nyastau sa॒bhaṃva~̭ntau॒ yaja̭māna- [yaja̭mānam, a॒bhi] 20
-ma॒bhi sa-mbha̭vata॒-ssa ī᳚śva॒ra ārti॒-mārto॒-rya-da॒gnaye᳚-'gni॒vatḙ ni॒rvapa̭ti bhāga॒dheyḙnai॒vainaṷ śamayati॒ nā-''rti॒mārccha̭ti॒ yaja̭māno॒-'gnaye॒ jyoti̭ṣmate puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒-dyasyā॒-gniruddhṛ॒to-'hṷte-'gniho॒tra u॒dvāye॒dapa̭ra ā॒dīpyā̭-'nū॒ddhṛtya॒ ityā̭hu॒sta-ttathā॒ na kā॒ryaṃ̭-ya~-dbhā̭ga॒dheya̭ma॒bhi pūrva̭ uddhri॒yate॒ kimapa̭ro॒-'bhyu- [kimapa̭ro॒-'bhyut, hri॒ye॒teti॒ tānye॒vā] 21
-ddhri̭ye॒teti॒ tānye॒vā va॒kṣāṇā̭ni sanni॒dhāya̭ manthedi॒taḥ pra̭tha॒ma-ñja̭jñe a॒gni-ssvādyone॒radhi̭ jā॒tavḙdāḥ | sa gā̭yatri॒yā tri॒ṣṭubhā॒ jaga̭tyā de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hatu prajā॒nanniti॒ chando̭bhi-re॒vaina॒gg॒ svādyoneḥ॒ praja̭nayatye॒ṣa vā va so᳚-'gnirityā̭hu॒ rjyoti॒stvā a̭sya॒ parā̭patita॒-miti॒ yada॒gnaye॒ jyoti̭ṣmate ni॒rvapa̭ti॒ yade॒vāsya॒ jyotiḥ॒ parā̭patita॒-ntade॒vāva̭ rundhe || 22 ||

जो 'मी अन्नवान व्हावे' अशी इच्छा धरतो, त्याने अग्नि अन्नवान याला आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा; तो अग्नीकडेच आपल्या भागधेयाने धावतो; तोच त्याला अन्नवान करतो आणि तो अन्नवान होतो. जो 'मी अन्नाद (अन्न खाणारा) व्हावे' अशी इच्छा धरतो, त्याने अग्नि अन्नाद याला आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा; तो अग्नीकडेच आपल्या भागधेयाने धावतो; तोच त्याला अन्नाद करतो आणि तो अन्नाद होतो. जो 'मी अन्नपती व्हावे' अशी इच्छा धरतो, त्याने अग्नि अन्नपती याला आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा; तो अग्नीकडेच आपल्या भागधेयाने धावतो; तोच त्याला अन्नपती करतो आणि तो अन्नपती होतो. अग्नि पवमान, अग्नि पावक आणि अग्नि शुचि यांना आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा; हे दीर्घकाळ आजारी असलेल्या रुग्णासाठी होय. जे अग्नि पवमानाला निर्वपतो, त्याने त्याच्यामध्ये प्राण ठेवतो; जे अग्नि पावकाला निर्वपतो, त्याने त्याच्यामध्ये वाणी ठेवतो; जे अग्नि शुचिला निर्वपतो, त्याने त्याच्यामध्ये आयुष्य ठेवतो; आणि जरी तो आजारी पडला तरी तो जगतो. जो दृष्टीची इच्छा धरतो, त्याने हेच निर्वपावे: जे अग्नि पवमानाला निर्वपतो, त्याने त्याच्यामध्ये प्राण ठेवतो; जे अग्नि पावकाला निर्वपतो, त्याने त्याच्यामध्ये वाणी ठेवतो; जे अग्नि शुचिला निर्वपतो, त्याने त्याच्यामध्ये दृष्टी ठेवतो; आणि जरी तो आंधळा झाला तरी तो पाहू लागतो. अग्नि पुत्रवान याला आठ कपालांचा पुरोडाश आणि इंद्र पुत्रिण याला अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा; हे संततीची इच्छा धरणाऱ्यासाठी होय. अग्नि त्याला संतती उत्पन्न करून देतो आणि इंद्र ती वाढवून देतो. जो 'मी रसवान व्हावे' अशी इच्छा धरतो, त्याने अग्नि रसवान याला अजेच्या (बकरीच्या) दुधाचा चरु निर्वपावा; तो अग्नीकडेच आपल्या भागधेयाने धावतो; तोच त्याला रसवान करतो आणि तो रसवान होतो. अजा (बकरी) अग्निदेवतेची आहे, ती थेट रसालाच धरून ठेवते. जो 'मी वसुमान व्हावे' अशी इच्छा धरतो, त्याने अग्नि वसुमान याला आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा; तो अग्नीकडेच आपल्या भागधेयाने धावतो; तोच त्याला वसुमान करतो आणि तो वसुमान होतो. संग्रामात संग्राम झोंबल्यावर जो संग्राम जिंकू इच्छितो, त्याने अग्नि वाजसृत याला आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा; तो वाज (अन्न/बळ) मिळवण्याची इच्छा धरतो. देवांमध्ये अग्नि हाच वाजसृत आहे; तो अग्नीकडेच आपल्या भागधेयाने धावतो; तो धावतो, वाजाला मारतो, वृत्राला जिंकतो आणि तो संग्राम जिंकतो; आणि नंतर तो अग्नीसारखा दुर्धर्ष होतो. ज्याच्या अग्नीमध्ये अग्नीला उचलून घेतात, त्याने अग्नि अग्निवान याला आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा; या दोघांपैकी एकाला भाग निर्दिष्ट आहे आणि दुसऱ्याला भाग निर्दिष्ट नाही; ते दोघे यजमानाकडे एकत्र येतात; त्यामुळे यजमानाला आर्ती (संकट) होण्याची शक्यता असते. जे अग्नि अग्निवान याला निर्वपतो, त्याने भागधेयानेच त्यांची शांती करतो; यजमानाला आर्ती प्राप्त होत नाही. ज्याचा अग्नी उचललेला असताना, अग्निहोत्र अहुत असताना विझून जातो, त्याने अग्नि ज्योतिष्मान याला आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा. 'दुसरा अग्नी प्रज्वलित करून पुन्हा उचलू नये' असे ते म्हणतात; पण तसे करू नये. जो भाग पूर्वी उचलला जातो, तो भागधेयाला अनुसरून आहे; मग दुसरा का उचलला जातो? तेच (अग्नीचे) वक्षाण (इंधन) जवळ ठेवून मंथन करावे: 'पहिल्यांदा अग्नि आपल्या उदरातून जन्मला, जातवेदा; तो गायत्री, त्रिष्टुभ आणि जगती या छंदांनी देवांसाठी हव्य वाहो, हे जाणून' — अशा छंदांनीच त्याला आपल्या उदरातून उत्पन्न करतो. 'हा खरोखर अग्नि आहे' असे ते म्हणतात; 'त्याचे ज्योत तुझ्यापासून दूर पडले आहे' असेही म्हणतात. जे अग्नि ज्योतिष्मान याला निर्वपतो, त्याचे जे ज्योत दूर पडले आहे, तेच तो पुन्हा धरून ठेवतो. ^AI

Anuvaka 29

(क॒रो॒त्य॒न्ना॒दो - द॑धाति॒ यद॒ग्नये॒ - शुच॑ये॒ चक्षु॑रे॒वास्मि॒-न्तेन॑ दधाति -करोति॒ - वाजं॒ -ँयज॑मान॒ - मु - दे॒वास्य॒ - षट्च॑) (अ. 4)
वै॒श्वा॒न॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-द्वारु॒ण-ञ्च॒रु-न्द॑धि॒क्राव्ण्णे॑ च॒रुम॑भिश॒स्यमा॑नो॒ य-द्वै᳚श्वान॒रो द्वाद॑शकपालो॒ भव॑ति संवँथ्स॒रो वा अ॒ग्नि र्वै᳚श्वान॒र-स्सं॑वँथ्स॒रेणै॒वैनग्ग्॑ स्वदय॒त्यप॑ पा॒पं-वँर्णग्ं॑ हते वारु॒णेनै॒वैनं॑-वँरुणपा॒शा-न्मु॑ञ्चति दधि॒क्राव्ण्णा॑ पुनाति॒ हिर॑ण्य॒-न्दक्षि॑णा प॒वित्रं॒-वैँ हिर॑ण्य-म्पु॒नात्ये॒वैन॑-मा॒द्य॑-म॒स्या-ऽन्न॑-म्भवत्ये॒तामे॒व निर्व॑पे-त्प्र॒जाका॑म-स्संवँथ्स॒रो [संवँथ्स॒रः, वा] 23
वा ए॒तस्या-ऽशा᳚न्तो॒ योनि॑-म्प्र॒जायै॑ पशू॒ना-न्निर्द॑हति॒ यो-ऽल॑-म्प्र॒जायै॒ स-न्प्र॒जा-न्न वि॒न्दते॒ य-द्वै᳚श्वान॒रो द्वाद॑शकपालो॒ भव॑ति संवँथ्स॒रो वा अ॒ग्नि र्वै᳚श्वान॒र-स्सं॑वँथ्स॒रमे॒व भा॑ग॒धेये॑न शमयति॒ सो᳚-ऽस्मै शा॒न्त-स्स्वाद्योनेः᳚ प्र॒जा-म्प्रज॑नयति वारु॒णेनै॒वैनं॑-वँरुणपा॒शा-न्मु॑ञ्चति दधि॒क्राव्ण्णा॑ पुनाति॒ हिर॑ण्य॒-न्दक्षि॑णा प॒वित्रं॒-वैँ हिर॑ण्य-म्पु॒नात्ये॒वैनं॑- [पु॒नात्ये॒वैन᳚म्, वि॒न्दते᳚] 24
-ँवि॒न्दते᳚ प्र॒जां-वैँ᳚श्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-त्पु॒त्रे जा॒तेयद॒ष्टाक॑पालो॒ भव॑ति गायत्रि॒यैवैन॑-म्ब्रह्मवर्च॒सेन॑ पुनाति॒ यन्नव॑कपाल-स्त्रि॒वृतै॒वास्मि॒-न्तेजो॑ दधाति॒ य-द्दश॑कपालो वि॒राजै॒वा-ऽस्मि॑-न्न॒न्नाद्य॑-न्दधाति॒ यदेका॑दशकपाल- स्त्रि॒ष्टुभै॒वा-ऽस्मि॑-न्निन्द्रि॒य-न्द॑धाति॒ य-द्द्वाद॑शकपालो॒ जग॑त्यै॒वा-ऽस्मि॑-न्प॒शू-न्द॑धाति॒ यस्मि॑न् जा॒त ए॒तामिष्टि॑-न्नि॒र्वप॑ति पू॒त [पू॒तः, ए॒व ते॑ज॒स्व्य॑न्ना॒द] 25
ए॒व ते॑ज॒स्व्य॑न्ना॒द इ॑न्द्रिया॒वी प॑शु॒मा-न्भ॑व॒त्यव॒ वा ए॒ष सु॑व॒र्गा-ल्लो॒का-च्छि॑द्यते॒ यो द॑र्शपूर्णमासया॒जी सन्न॑मावा॒स्यां᳚-वाँ पौर्णमा॒सीं-वाँ॑तिपा॒दय॑ति सुव॒र्गाय॒ हि लो॒काय॑ दर्शपूर्णमा॒सा वि॒ज्येते॑ वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-दमावा॒स्यां᳚-वाँ पौर्णमा॒सीं-वाँ॑-ऽति॒पाद्य॑ संवँथ्स॒रो वा अ॒ग्नि र्वै᳚श्वान॒र-स्सं॑वँथ्स॒रमे॒व प्री॑णा॒त्यथो॑ संवँथ्स॒रमे॒वास्मा॒ उप॑ दधाति सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्या॒ [सम॑ष्ट्यै, अथो॑] 26
अथो॑ दे॒वता॑ ए॒वान्वा॒रभ्य॑ सुव॒र्गं-लोँ॒कमे॑ति वीर॒हा वा ए॒ष दे॒वानां॒-योँ᳚-ऽग्नि-मु॑द्वा॒सय॑ते॒ न वा ए॒तस्य॑ ब्राह्म॒णा ऋ॑ता॒यवः॑ पु॒रा-ऽन्न॑-मक्ष-न्नाग्ने॒य-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-द्वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल-म॒ग्निमु॑द्वासयि॒ष्यन्. यद॒ष्टाक॑पालो॒ भव॑त्य॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री-गा॑य॒त्रो᳚ ऽग्नि-र्यावा॑-ने॒वा-ऽग्निस्तस्मा॑ आति॒थ्य-ङ्क॑रो॒त्यथो॒ यथा॒ जनं॑-यँ॒ते॑-ऽव॒स-ङ्क॒रोति॑ ता॒दृ- [ता॒दृक्, ए॒व] 27
-गे॒व त-द्द्वाद॑शकपालो वैश्वान॒रो भ॑वति॒ द्वाद॑श॒ मासा᳚-स्संवँथ्स॒र-स्सं॑वँथ्स॒रः खलु॒ वा अ॒ग्नेर्योनि॒-स्स्वामे॒वैनं॒-योँनि॑-ङ्गमय-त्या॒द्य॑म॒स्यान्न॑-म्भवति वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पेन्मारु॒तग्ं स॒प्तक॑पाल॒-ङ्ग्राम॑काम आहव॒नीये॑ वैश्वान॒रमधि॑ श्रयति॒ गार्ह॑पत्ये मारु॒त-म्पा॑पवस्य॒सस्य॒ विधृ॑त्यै॒ द्वाद॑शकपालो वैश्वान॒रो भ॑वति॒ द्वाद॑श॒ मासा᳚-स्संवँथ्स॒र-स्सं॑वँथ्स॒रेणै॒वास्मै॑ सजा॒ताग्श्च्या॑वयति मारु॒तो भ॑वति [ ] 28
म॒रुतो॒ वै दे॒वानां॒-विँशो॑ देववि॒शेनै॒वा-ऽस्मै॑ मनुष्य वि॒शमव॑ रुन्धे स॒प्तक॑पालो भवति स॒प्त ग॑णा॒ वै म॒रुतो॑ गण॒श ए॒वास्मै॑ सजा॒तानव॑ रुन्धे ऽनू॒च्यमा॑न॒ आ सा॑दयति॒ विश॑मे॒वास्मा॒ अनु॑वर्त्मान-ङ्करोति ॥ 29 ॥

(ka॒ro॒tya॒nnā॒do - da̭dhāti॒ yada॒gnaye॒ - śuca̭ye॒ cakṣṷre॒vāsmi॒-ntena̭ dadhāti -karoti॒ - vājaṃ॒ -~yaja̭māna॒ - mu - de॒vāsya॒ - ṣaṭca̭) (a. 4)
vai॒śvā॒na॒ra-ndvāda̭śakapāla॒-nnirva̭pe-dvāru॒ṇa-ñca॒ru-nda̭dhi॒krāvṇṇḙ ca॒ruma̭bhiśa॒syamā̭no॒ ya-dvai᳚śvāna॒ro dvāda̭śakapālo॒ bhava̭ti saṃva~thsa॒ro vā a॒gni rvai᳚śvāna॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒reṇai॒vainagg̭ svadaya॒tyapa̭ pā॒paṃ-va~rṇagṃ̭ hate vāru॒ṇenai॒vainaṃ̭-va~ruṇapā॒śā-nmṷñcati dadhi॒krāvṇṇā̭ punāti॒ hira̭ṇya॒-ndakṣi̭ṇā pa॒vitraṃ॒-vai~ hira̭ṇya-mpu॒nātye॒vaina̭-mā॒dya̭-ma॒syā-'nna̭-mbhavatye॒tāme॒va nirva̭pe-tpra॒jākā̭ma-ssaṃva~thsa॒ro [saṃva~thsa॒raḥ, vā] 23
vā e॒tasyā-'śā᳚nto॒ yoni̭-mpra॒jāyai̭ paśū॒nā-nnirda̭hati॒ yo-'la̭-mpra॒jāyai॒ sa-npra॒jā-nna vi॒ndate॒ ya-dvai᳚śvāna॒ro dvāda̭śakapālo॒ bhava̭ti saṃva~thsa॒ro vā a॒gni rvai᳚śvāna॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒rame॒va bhā̭ga॒dheyḙna śamayati॒ so᳚-'smai śā॒nta-ssvādyoneḥ᳚ pra॒jā-mpraja̭nayati vāru॒ṇenai॒vainaṃ̭-va~ruṇapā॒śā-nmṷñcati dadhi॒krāvṇṇā̭ punāti॒ hira̭ṇya॒-ndakṣi̭ṇā pa॒vitraṃ॒-vai~ hira̭ṇya-mpu॒nātye॒vainaṃ̭- [pu॒nātye॒vaina᳚m, vi॒ndate᳚] 24
-~vi॒ndate᳚ pra॒jāṃ-vai~᳚śvāna॒ra-ndvāda̭śakapāla॒-nnirva̭pe-tpu॒tre jā॒teyada॒ṣṭāka̭pālo॒ bhava̭ti gāyatri॒yaivaina̭-mbrahmavarca॒sena̭ punāti॒ yannava̭kapāla-stri॒vṛtai॒vāsmi॒-ntejo̭ dadhāti॒ ya-ddaśa̭kapālo vi॒rājai॒vā-'smi̭-nna॒nnādya̭-ndadhāti॒ yadekā̭daśakapāla- stri॒ṣṭubhai॒vā-'smi̭-nnindri॒ya-nda̭dhāti॒ ya-ddvāda̭śakapālo॒ jaga̭tyai॒vā-'smi̭-npa॒śū-nda̭dhāti॒ yasmi̭n jā॒ta e॒tāmiṣṭi̭-nni॒rvapa̭ti pū॒ta [pū॒taḥ, e॒va tḙja॒svya̭nnā॒da] 25
e॒va tḙja॒svya̭nnā॒da i̭ndriyā॒vī pa̭śu॒mā-nbha̭va॒tyava॒ vā e॒ṣa sṷva॒rgā-llo॒kā-cchi̭dyate॒ yo da̭rśapūrṇamāsayā॒jī sanna̭māvā॒syāṃ᳚-vā~ paurṇamā॒sīṃ-vā~̭tipā॒daya̭ti suva॒rgāya॒ hi lo॒kāya̭ darśapūrṇamā॒sā vi॒jyetḙ vaiśvāna॒ra-ndvāda̭śakapāla॒-nnirva̭pe-damāvā॒syāṃ᳚-vā~ paurṇamā॒sīṃ-vā~̭-'ti॒pādya̭ saṃva~thsa॒ro vā a॒gni rvai᳚śvāna॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒rame॒va prī̭ṇā॒tyatho̭ saṃva~thsa॒rame॒vāsmā॒ upa̭ dadhāti suva॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyā॒ [sama̭ṣṭyai, atho̭] 26
atho̭ de॒vatā̭ e॒vānvā॒rabhya̭ suva॒rgaṃ-lo~॒kamḙti vīra॒hā vā e॒ṣa de॒vānāṃ॒-yo~᳚-'gni-mṷdvā॒saya̭te॒ na vā e॒tasya̭ brāhma॒ṇā ṛ̭tā॒yavaḥ̭ pu॒rā-'nna̭-makṣa-nnāgne॒ya-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe-dvaiśvāna॒ra-ndvāda̭śakapāla-ma॒gnimṷdvāsayi॒ṣyan. yada॒ṣṭāka̭pālo॒ bhava̭tya॒ṣṭākṣa̭rā gāya॒trī-gā̭ya॒tro᳚ 'gni-ryāvā̭-ne॒vā-'gnistasmā̭ āti॒thya-ṅka̭ro॒tyatho॒ yathā॒ janaṃ̭-ya~॒tḙ-'va॒sa-ṅka॒roti̭ tā॒dṛ- [tā॒dṛk, e॒va] 27
-ge॒va ta-ddvāda̭śakapālo vaiśvāna॒ro bha̭vati॒ dvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒raḥ khalu॒ vā a॒gneryoni॒-ssvāme॒vainaṃ॒-yo~ni̭-ṅgamaya-tyā॒dya̭ma॒syānna̭-mbhavati vaiśvāna॒ra-ndvāda̭śakapāla॒-nnirva̭penmāru॒tagṃ sa॒ptaka̭pāla॒-ṅgrāma̭kāma āhava॒nīyḙ vaiśvāna॒ramadhi̭ śrayati॒ gārha̭patye māru॒ta-mpā̭pavasya॒sasya॒ vidhṛ̭tyai॒ dvāda̭śakapālo vaiśvāna॒ro bha̭vati॒ dvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒reṇai॒vāsmai̭ sajā॒tāgścyā̭vayati māru॒to bha̭vati [ ] 28
ma॒ruto॒ vai de॒vānāṃ॒-vi~śo̭ devavi॒śenai॒vā-'smai̭ manuṣya vi॒śamava̭ rundhe sa॒ptaka̭pālo bhavati sa॒pta ga̭ṇā॒ vai ma॒ruto̭ gaṇa॒śa e॒vāsmai̭ sajā॒tānava̭ rundhe 'nū॒cyamā̭na॒ ā sā̭dayati॒ viśa̭me॒vāsmā॒ anṷvartmāna-ṅkaroti || 29 ||

वैश्वानराला बारा कपालांचा पुरोडाश निर्वापावा, वरुणाला चरु, आणि दधिक्राव्णाला चरु — अभिशस्त (दोषारोप) झालेल्या यजमानाने. वैश्वानर बारा कपालांचा का होतो? अग्नी हा वैश्वानर संवत्सर आहे; संवत्सरानेच तो त्याला स्वादु (रुचकर) करतो आणि पापरूप वर्ण नाहीसा करतो. वरुणाच्या (चरूने) तो त्याला वरुणाच्या पाशांतून सोडवतो. दधिक्राव्णाने तो त्याला पवित्र करतो. सुवर्ण हे दक्षिणा; सुवर्ण हे पवित्र आहे; पवित्रानेच तो त्याला पवित्र करतो; आणि ते त्याचे अन्न बनते. हीच इष्टी प्रजेची इच्छा असलेल्याने निर्वापावी. संवत्सर ही या (इष्टीची) शांत योनी आहे; जो प्रजेसाठी पुरेसा आहे तो प्रजा मिळवत नाही; तो प्रजेची आणि पशूंची योनी जाळून टाकतो. वैश्वानर बारा कपालांचा का होतो? अग्नी हा वैश्वानर संवत्सर आहे; संवत्सरालाच तो भागधेयाने शांत करतो; तो शांत होऊन स्वादु योनीतून त्याला प्रजा उत्पन्न करून देतो. वरुणाच्या (चरूने) तो त्याला वरुणाच्या पाशांतून सोडवतो. दधिक्राव्णाने तो त्याला पवित्र करतो. सुवर्ण हे दक्षिणा; सुवर्ण हे पवित्र आहे; पवित्रानेच तो त्याला पवित्र करतो; आणि तो प्रजा मिळवतो. पुत्र जन्मल्यावर वैश्वानराला बारा कपालांचा पुरोडाश निर्वापावा. अष्टकपाल का होतो? गायत्रीनेच तो त्याला ब्रह्मवर्चसाने पवित्र करतो. नवकपाल का होतो? त्रिवृतानेच तो त्याच्यात तेज ठेवतो. दशकपाल का होतो? विराजेनेच तो त्याच्यात अन्नाद्य ठेवतो. एकादशकपाल का होतो? त्रिष्टुभेनेच तो त्याच्यात इंद्रिय ठेवतो. द्वादशकपाल का होतो? जगतीनेच तो त्याच्यात पशू ठेवतो. ज्याच्या (पुत्राच्या) जन्मानंतर ही इष्टी निर्वापतात तो पवित्र, तेजस्वी, अन्नाद, इंद्रियवान आणि पशुमान होतो. जो दर्शपूर्णमासयाजी असून अमावास्येला किंवा पौर्णमासीला अतिपादयतो (म्हणजे ती तिथी ओलांडून पुढे जातो) तो वास्तविक स्वर्गलोकापासून छेदला जातो; कारण दर्श आणि पूर्णमास हे स्वर्गलोकासाठी विज्य (विणलेले) आहेत. अमावास्या किंवा पौर्णमासी अतिपादून झाल्यावर वैश्वानराला बारा कपालांचा पुरोडाश निर्वापावा. अग्नी हा वैश्वानर संवत्सर आहे; संवत्सरालाच तो प्रसन्न करतो; आणि मग संवत्सरच तो त्याच्याजवळ ठेवतो — स्वर्गलोकाच्या प्राप्तीसाठी. आणि मग देवतांना आश्रयून तो स्वर्गलोकात जातो. जो अग्नीचा उद्वास (विसर्जन) करतो तो देवांचा वीरहा (वीरांचा घातक) होतो. याच्या (अग्नीच्या) ब्राह्मण ऋतायू (सत्यनिष्ठ) लोकांनी पूर्वी अन्न खाल्ले नाही. अग्नीचा उद्वास करू इच्छिणाऱ्याने अग्नेय अष्टकपाल आणि वैश्वानर द्वादशकपाल निर्वापावा. अष्टकपाल का होतो? गायत्री आठ अक्षरांची आहे; अग्नी गायत्र आहे; जेवढा अग्नी तेवढाच त्याला तो आतिथ्य (पाहुणचार) करतो; आणि मग जसा माणूस आपल्या लोकांना विसावा देतो तसाच तो (अग्नी) त्याला विसावा देतो. वैश्वानर द्वादशकपाल का होतो? बारा महिने संवत्सर आहे; संवत्सर हीच अग्नीची योनी आहे; तो त्याला त्याच्याच योनीत पोहोचवतो; आणि ते त्याचे अन्न बनते. वैश्वानर द्वादशकपाल निर्वापावा आणि मारुत सप्तकपाल — ग्राम (समाज) इच्छिणाऱ्याने. आहवनीयावर वैश्वानराला अधिष्ठित करतो आणि गार्हपत्यावर मारुताला — पापवस्यस (पापाचा नाश) च्या धारणेसाठी. वैश्वानर द्वादशकपाल का होतो? बारा महिने संवत्सर आहे; संवत्सरानेच तो त्याच्यापासून सजात (स्वकीय) लोक दूर करतो. मारुत का होतो? मरुत हे देवांचे विश (समूह) आहेत; देवविशेनेच तो त्याच्यासाठी मनुष्यविश (माणसांचा समूह) जिंकून घेतो. सप्तकपाल का होतो? मरुत सात गण आहेत; गणानेच तो त्याच्यासाठी सजात लोक जिंकून घेतो. अनूच्यमान (अनुवचन करत असताना) आसादन करतो; विश (समूह) लाच तो त्याच्या मागे चालणारा करतो. ^AI

Anuvaka 30

(प्र॒जाका॑म-स्संवँथ्स॒रः - पु॒नात्ये॒वैनं॑ - पू॒तः - सम॑ष्ट्यै -ता॒दृं - मा॑रु॒तो भ॑व॒ - त्येका॒न्न त्रि॒ग्ं॒शच्च॑ ) (अ. 5)
आ॒दि॒त्य-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे-थ्सङ्ग्रा॒म-मु॑पप्रया॒स्य-न्नि॒यं-वाँ अदि॑ति-र॒स्यामे॒व पूर्वे॒ प्रति॑तिष्ठन्ति वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-दा॒यत॑न-ङ्ग॒त्वा-सं॑वँथ्स॒रो वा अ॒ग्नि र्वै᳚श्वान॒र-स्सं॑वँथ्स॒रः खलु॒ वै दे॒वाना॑-मा॒यत॑न-मे॒तस्मा॒द्वा आ॒यत॑ना-द्दे॒वा असु॑रा-नजय॒न्॒. य-द्वै᳚श्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल-न्नि॒र्वप॑ति दे॒वाना॑-मे॒वा-ऽऽयत॑ने यतते॒ जय॑ति॒ तग्ं स॑ग्रा॒म्म-मे॒तस्मि॒न् वा ए॒तौ मृ॑जाते॒ [ए॒तौ मृ॑जाते, यो वि॑द्विषा॒णयो॒-रन्न॒-मत्ति॑] ॥ 30 ॥

(pra॒jākā̭ma-ssaṃva~thsa॒raḥ - pu॒nātye॒vainaṃ̭ - pū॒taḥ - sama̭ṣṭyai -tā॒dṛṃ - mā̭ru॒to bha̭va॒ - tyekā॒nna tri॒gṃ॒śacca̭ ) (a. 5)
ā॒di॒tya-ñca॒ru-nnirva̭pe-thsaṅgrā॒ma-mṷpaprayā॒sya-nni॒yaṃ-vā~ adi̭ti-ra॒syāme॒va pūrve॒ prati̭tiṣṭhanti vaiśvāna॒ra-ndvāda̭śakapāla॒-nnirva̭pe-dā॒yata̭na-ṅga॒tvā-saṃ̭va~thsa॒ro vā a॒gni rvai᳚śvāna॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒raḥ khalu॒ vai de॒vānā̭-mā॒yata̭na-me॒tasmā॒dvā ā॒yata̭nā-dde॒vā asṷrā-najaya॒n॒. ya-dvai᳚śvāna॒ra-ndvāda̭śakapāla-nni॒rvapa̭ti de॒vānā̭-me॒vā-''yata̭ne yatate॒ jaya̭ti॒ tagṃ sa̭grā॒mma-me॒tasmi॒n vā e॒tau mṛ̭jāte॒ [e॒tau mṛ̭jāte, yo vi̭dviṣā॒ṇayo॒-ranna॒-matti̭] || 30 ||

जो संग्रामाला जाण्याच्या तयारीत असेल, त्याने आदित्याचा चरु निर्वाप करावा; अदिती ही इयं (पृथ्वी) आहे; ह्यामध्येच पूर्वीचे देव प्रतिष्ठित झाले. जो आयतनाला (आश्रयस्थानाला) गेला आहे, त्याने वैश्वानराला बारा कपालांचा निर्वाप करावा; वैश्वानर अग्नी हा संवत्सर आहे, आणि संवत्सर हे खरोखर देवांचे आयतन आहे; ह्या आयतनापासून देवांनी असुरांना जिंकले. जो वैश्वानराला बारा कपालांचा निर्वाप करतो, तो देवांच्या आयतनात यत्न करतो आणि संग्राम जिंकतो. ह्या (यज्ञात) हे दोघे (वैश्वानर व मारुत) शुद्ध होतात — जो परस्परविरोधी दोघांचे अन्न खातो, त्याच्यासाठी हे दोघे शुद्ध होतात. ^AI

Anuvaka 31

यो वि॑द्विषा॒णयो॒-रन्न॒-मत्ति॑ वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-द्विद्विषा॒णयो॒रन्न॑-ञ्ज॒ग्ध्वा सं॑वँथ्स॒रो वा अ॒ग्नि-र्वै᳚श्वान॒र-स्सं॑वँथ्स॒र स्व॑दित-मे॒वा-ऽत्ति॒ नास्मि॑-न्मृजाते संवँथ्स॒राय॒ वा ए॒तौ सम॑माते॒ यौ स॑म॒माते॒ तयो॒र्यः पूर्वो॑-ऽभि॒द्रुह्य॑ति॒ तं-वँरु॑णो गृह्णाति वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-थ्सममा॒नयोः॒ पूर्वो॑-ऽभि॒द्रुह्य॑ संवँथ्स॒रो वा अ॒ग्नि-र्वै᳚श्वान॒र-स्सं॑वँथ्स॒र-मे॒वा-ऽऽप्त्वा नि॑र्वरु॒णं- [नि॑र्वरु॒णम्, प॒रस्ता॑-द॒भि] ॥ 31 ॥

yo vi̭dviṣā॒ṇayo॒-ranna॒-matti̭ vaiśvāna॒ra-ndvāda̭śakapāla॒-nnirva̭pe-dvidviṣā॒ṇayo॒ranna̭-ñja॒gdhvā saṃ̭va~thsa॒ro vā a॒gni-rvai᳚śvāna॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ra sva̭dita-me॒vā-'tti॒ nāsmi̭-nmṛjāte saṃva~thsa॒rāya॒ vā e॒tau sama̭māte॒ yau sa̭ma॒māte॒ tayo॒ryaḥ pūrvo̭-'bhi॒druhya̭ti॒ taṃ-va~rṷṇo gṛhṇāti vaiśvāna॒ra-ndvāda̭śakapāla॒-nnirva̭pe-thsamamā॒nayoḥ॒ pūrvo̭-'bhi॒druhya̭ saṃva~thsa॒ro vā a॒gni-rvai᳚śvāna॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ra-me॒vā-''ptvā ni̭rvaru॒ṇaṃ- [ni̭rvaru॒ṇam, pa॒rastā̭-da॒bhi] || 31 ||

जो परस्परविरोधी दोघांचे अन्न खातो, त्याने वैश्वानराला बारा कपालांचा निर्वाप करावा; विरोधी दोघांचे अन्न खाल्ल्यावर वैश्वानर अग्नी हा संवत्सर आहे, आणि संवत्सर हे स्वादिष्ट (अन्न) आहे; तो स्वादिष्ट अन्न खातो आणि त्याच्यामध्ये हे दोघे शुद्ध होत नाहीत. जे दोघे समान मापाचे (समान बळाचे) आहेत, त्यांच्यासाठी हे (संवत्सर) सममात्र आहे; त्या दोघांपैकी जो पूर्वी द्रोह करतो, त्याला वरुण पकडतो. जो समान बळाच्या दोघांपैकी पूर्वी द्रोह करतो, त्याने वैश्वानराला बारा कपालांचा निर्वाप करावा; वैश्वानर अग्नी हा संवत्सर आहे; संवत्सराला प्राप्त करून तो वरुणापासून मुक्त होतो. ^AI

Anuvaka 32

-प॒रस्ता॑-द॒भि द्रु॑ह्यति॒ नैनं॒-वँरु॑णो गृह्णात्या॒व्यं॑-वाँ ए॒ष प्रति॑ गृह्णाति॒ यो-ऽवि॑-म्प्रतिगृ॒ह्णाति॑ वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे॒दवि॑-म्प्रति॒गृह्य॑ संवँथ्स॒रो वा अ॒ग्नि-र्वै᳚श्वान॒र-स्सं॑वँथ्स॒र-स्व॑दितामे॒व प्रति॑गृह्णाति॒ ना-ऽऽव्य॑-म्प्रति॑गृह्णात्या॒त्मनो॒ वा ए॒ष मात्रा॑माप्नोति॒ य उ॑भ॒याद॑-त्प्रतिगृ॒ह्णात्यश्वं॑-वाँ॒ पुरु॑षं-वाँ वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-दुभ॒याद॑- [निर्व॑पे-दुभ॒याद॑त्, प्र॒ति॒गृह्य॑] ॥ 32 ॥

-pa॒rastā̭-da॒bhi drṷhyati॒ nainaṃ॒-va~rṷṇo gṛhṇātyā॒vyaṃ̭-vā~ e॒ṣa prati̭ gṛhṇāti॒ yo-'vi̭-mpratigṛ॒hṇāti̭ vaiśvāna॒ra-ndvāda̭śakapāla॒-nnirva̭pe॒davi̭-mprati॒gṛhya̭ saṃva~thsa॒ro vā a॒gni-rvai᳚śvāna॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ra-sva̭ditāme॒va prati̭gṛhṇāti॒ nā-''vya̭-mprati̭gṛhṇātyā॒tmano॒ vā e॒ṣa mātrā̭māpnoti॒ ya ṷbha॒yāda̭-tpratigṛ॒hṇātyaśvaṃ̭-vā~॒ purṷṣaṃ-vā~ vaiśvāna॒ra-ndvāda̭śakapāla॒-nnirva̭pe-dubha॒yāda̭- [nirva̭pe-dubha॒yāda̭t, pra॒ti॒gṛhya̭] || 32 ||

जो पुढे द्रोह करतो, त्याला वरुण पकडत नाही. जो मेंढी स्वीकारतो, तो मेंढीचे (तिच्या स्वामींचे) ऋण स्वतःवर घेतो; म्हणून जो मेंढी स्वीकारतो, त्याने वैश्वानराला बारा कपालांचा निर्वाप करावा; मेंढी स्वीकारल्यावर वैश्वानर अग्नी हा संवत्सर आहे; तो संवत्सररूपी स्वादिष्ट (अन्न) स्वीकारतो आणि मेंढीचे ऋण घेत नाही. जो दोन्ही बाजूंनी (दान) स्वीकारतो, तो आपल्या मर्यादेपर्यंत पोहोचतो; म्हणून जो दोन्ही बाजूंनी स्वीकारतो, त्याने घोडा वा मनुष्य (स्वीकारल्यावर) वैश्वानराला बारा कपालांचा निर्वाप करावा. ^AI

Anuvaka 33

-त्प्रति॒गृह्य॑ संवँथ्स॒रो वा अ॒ग्निर्वै᳚श्वान॒र-स्सं॑वँथ्स॒र-स्व॑दितमे॒व प्रति॑ गृह्णाति॒ नात्मनो॒ मात्रा॑माप्नोति वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-थ्स॒नि-मे॒ष्यन्-थ्सं॑वँथ्स॒रो वा अ॒ग्नि-र्वै᳚श्वान॒रो य॒दा खलु॒ वै सं॑वँथ्स॒र-ञ्ज॒नता॑या॒-ञ्चर॒त्यथ॒ स ध॑ना॒र्घो भ॑वति॒य-द्वै᳚श्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल-न्नि॒र्वप॑ति संवँथ्स॒र-सा॑तामे॒व स॒निम॒भि प्रच्य॑वते॒ दान॑कामा अस्मै प्र॒जा भ॑वन्ति॒ यो वै सं॑वँथ्स॒रं- [वै सं॑वँथ्स॒रम्, प्र॒युज्य॒ न] ॥ 33 ॥

-tprati॒gṛhya̭ saṃva~thsa॒ro vā a॒gnirvai᳚śvāna॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒ra-sva̭ditame॒va prati̭ gṛhṇāti॒ nātmano॒ mātrā̭māpnoti vaiśvāna॒ra-ndvāda̭śakapāla॒-nnirva̭pe-thsa॒ni-me॒ṣyan-thsaṃ̭va~thsa॒ro vā a॒gni-rvai᳚śvāna॒ro ya॒dā khalu॒ vai saṃ̭va~thsa॒ra-ñja॒natā̭yā॒-ñcara॒tyatha॒ sa dha̭nā॒rgho bha̭vati॒ya-dvai᳚śvāna॒ra-ndvāda̭śakapāla-nni॒rvapa̭ti saṃva~thsa॒ra-sā̭tāme॒va sa॒nima॒bhi pracya̭vate॒ dāna̭kāmā asmai pra॒jā bha̭vanti॒ yo vai saṃ̭va~thsa॒raṃ- [vai saṃ̭va~thsa॒ram, pra॒yujya॒ na] || 33 ||

(हे अग्नी) प्रतिग्रह केल्यावर संवत्सर हा अग्नी वैश्वानर आहे; संवत्सर हा स्वतःचा भाग आहे, असे तो प्रतिग्रह करतो; तो स्वतःच्या मर्यादेला पोहोचत नाही. जो वैश्वानराला बारा कपालांचा निर्वाप करतो, तो संवत्सराला प्राप्त होतो. संवत्सर हा अग्नी वैश्वानर आहे; जेव्हा संवत्सर जनतेत फिरतो, तेव्हा तो धनार्घ (धनाचा अर्घ) होतो. जो वैश्वानराला बारा कपालांचा निर्वाप करतो, तो संवत्सराच्या सनिम (लाभ) कडे वळतो; त्याला देण्याची इच्छा असलेल्या प्रजा होतात. जो संवत्सराला (प्रयुज्य) वापरून... ^AI

Anuvaka 34

-प्र॒युज्य॒ न वि॑मु॒ञ्चत्य॑प्रतिष्ठा॒नो वै स भ॑वत्ये॒त-मे॒व वै᳚श्वान॒र-म्पुन॑रा॒गत्य॒ निर्व॑पे॒द्य-मे॒व प्र॑यु॒ङ्क्ते त-म्भा॑ग॒धेये॑न॒ वि मु॑ञ्चति॒ प्रति॑ष्ठित्यै॒ यया॒ रज्वो᳚त्त॒मा-ङ्गामा॒जे-त्ता-म्भ्रातृ॑व्याय॒ प्र हि॑णुया॒-न्निर्-ऋ॑ति-मे॒वास्मै॒ प्र हि॑णोति ॥ 34 ॥

-pra॒yujya॒ na vi̭mu॒ñcatya̭pratiṣṭhā॒no vai sa bha̭vatye॒ta-me॒va vai᳚śvāna॒ra-mpuna̭rā॒gatya॒ nirva̭pe॒dya-me॒va pra̭yu॒ṅkte ta-mbhā̭ga॒dheyḙna॒ vi mṷñcati॒ prati̭ṣṭhityai॒ yayā॒ rajvo᳚tta॒mā-ṅgāmā॒je-ttā-mbhrātṛ̭vyāya॒ pra hi̭ṇuyā॒-nnir-ṛ̭ti-me॒vāsmai॒ pra hi̭ṇoti || 34 ||

...प्रयुज्य सोडत नाही, तो अप्रतिष्ठित होतो. तो पुन्हा येऊन वैश्वानराला निर्वाप करतो; ज्याला तो प्रयुंक्तो (वापरतो) त्याला भागधेयाने सोडतो, प्रतिष्ठेसाठी. जी रज्जू (दोरी) सर्वोत्तम गाईला आजे (युद्धात) जिंकते, ती शत्रूला पाठवावी; निर्ऋतीला तो त्याच्यासाठी पाठवतो. ^AI

Anuvaka 35

(मृ॒जा॒ते॒ - नि॒र्व॒रु॒णं - ँव॑पेदुभ॒याद॒--द्यो वै सं॑वँथ्स॒रग्ं - षट्त्रिग्ं॑शच्च) (अ. 6)
ऐ॒न्द्र-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे-त्प॒शुका॑म ऐ॒न्द्रा वै प॒शव॒ इन्द्र॑मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मै॑ प॒शू-न्प्रय॑च्छति पशु॒मा-ने॒व भ॑वति च॒रुर्भ॑वति॒ स्वादे॒वास्मै॒ योनेः᳚ प॒शू-न्प्रज॑नय॒तीन्द्रा॑येन्द्रि॒याव॑ते पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे-त्प॒शुका॑म इन्द्रि॒यं-वैँ प॒शव॒ इन्द्र॑-मे॒वेन्द्रि॒याव॑न्त॒ग्ग्॒ स्वेन ॑भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स [धावति॒ सः, ए॒वा-ऽस्मा॑] ॥ 35 ॥

(mṛ॒jā॒te॒ - ni॒rva॒ru॒ṇaṃ - ~va̭pedubha॒yāda॒--dyo vai saṃ̭va~thsa॒ragṃ - ṣaṭtrigṃ̭śacca) (a. 6)
ai॒ndra-ñca॒ru-nnirva̭pe-tpa॒śukā̭ma ai॒ndrā vai pa॒śava॒ indra̭me॒va svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmai̭ pa॒śū-npraya̭cchati paśu॒mā-ne॒va bha̭vati ca॒rurbha̭vati॒ svāde॒vāsmai॒ yoneḥ᳚ pa॒śū-npraja̭naya॒tīndrā̭yendri॒yāva̭te puro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe-tpa॒śukā̭ma indri॒yaṃ-vai~ pa॒śava॒ indra̭-me॒vendri॒yāva̭nta॒gg॒ svena ̭bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa [dhāvati॒ saḥ, e॒vā-'smā̭] || 35 ||

(मृजाते - निर्वरुणं - वपेदुभयादत् - यो वै संवत्सरं षट्त्रिंशच्च) (अ. ६) इंद्राला चरु निर्वाप करावा, पशूंची इच्छा असलेल्याने; पशू इंद्राचे आहेत, इंद्रालाच स्वतःच्या भागधेयाने तो धावतो; तोच त्याला पशू देतो; तो पशुमान होतो; चरु होतो; स्वतःच्या योनीतूनच त्याला पशू उत्पन्न करतो. इंद्राय इंद्रियावते पुरोडाश एकादशकपाल निर्वाप करावा, पशूंची इच्छा असलेल्याने; पशू इंद्रियवान आहेत, इंद्रालाच इंद्रियवानाला स्वतःच्या भागधेयाने तो धावतो; तो (धावतो); त्यालाच... ^AI

Anuvaka 36

ए॒वा-ऽस्मा॑ इन्द्रि॒य-म्प॒शू-न्प्रय॑च्छति पशु॒माने॒व भ॑व॒तीन्द्रा॑य-घ॒र्मव॑ते पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे-द्ब्रह्मवर्च॒सका॑मो ब्रह्मवर्च॒सं-वैँ घ॒र्म इन्द्र॑मे॒व घ॒र्मव॑न्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मि॑-न्ब्रह्मवर्च॒स-न्द॑धाति ब्रह्मवर्च॒स्ये॑व भ॑व॒तीन्द्रा॑या॒-ऽर्कव॑ते पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒-दन्न॑कामो॒-ऽर्को वै दे॒वाना॒-मन्न॒-मिन्द्र॑-मे॒वा-ऽर्कव॑न्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नो- [स्वेन॑ भाग॒धेये॑न, उप॑ धावति॒ स] ॥ 36॥

e॒vā-'smā̭ indri॒ya-mpa॒śū-npraya̭cchati paśu॒māne॒va bha̭va॒tīndrā̭ya-gha॒rmava̭te puro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe-dbrahmavarca॒sakā̭mo brahmavarca॒saṃ-vai~ gha॒rma indra̭me॒va gha॒rmava̭nta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmi̭-nbrahmavarca॒sa-nda̭dhāti brahmavarca॒syḙva bha̭va॒tīndrā̭yā॒-'rkava̭te puro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒-danna̭kāmo॒-'rko vai de॒vānā॒-manna॒-mindra̭-me॒vā-'rkava̭nta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒no- [svena̭ bhāga॒dheyḙna, upa̭ dhāvati॒ sa] || 36||

अशा प्रकारे तो यजमानाला इंद्रिये व पशू देतो; तो पशुमान होतो. ब्रह्मवर्चसाची इच्छा असणाऱ्याने इंद्राला घर्मासह अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वाप करावा; घर्म हेच ब्रह्मवर्चस आहे; तो इंद्राला घर्मासह आपल्या भागधेयानेच जवळ जातो; तोच त्याच्यामध्ये ब्रह्मवर्चस ठेवतो आणि तो ब्रह्मवर्चसी होतो. अन्नाची इच्छा असणाऱ्याने इंद्राला अर्कासह अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वाप करावा; अर्क हेच देवांचे अन्न आहे; तो इंद्राला अर्कासह आपल्या भागधेयानेच जवळ जातो. ^AI

Anuvaka 37

-प॑ धावति॒ स ए॒वास्मा॒ अन्न॒-म्प्रय॑च्छत्यन्ना॒द ए॒व भ॑व॒तीन्द्रा॑य घ॒र्मव॑ते पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒-दिन्द्रा॑ये-न्द्रि॒याव॑त॒ इन्द्रा॑या॒-ऽर्कव॑ते॒ भूति॑कामो॒ यदिन्द्रा॑य घ॒र्मव॑ते नि॒र्वप॑ति॒ शिर॑ ए॒वास्य॒ तेन॑ करोति॒ यदिन्द्रा॑येन्द्रि॒याव॑त आ॒त्मान॑-मे॒वास्य॒ तेन॑ करोति॒-य-दिन्द्रा॑या॒-ऽर्कव॑ते भू॒त ए॒वान्नाद्ये॒ प्रति॑-तिष्ठति॒ भव॑त्ये॒वेन्द्रा॑या- [भव॑त्ये॒वेन्द्रा॑या, अ॒ग्ं॒ हो॒मुचे॑] ॥ 37 ॥

-pa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmā॒ anna॒-mpraya̭cchatyannā॒da e॒va bha̭va॒tīndrā̭ya gha॒rmava̭te puro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒-dindrā̭ye-ndri॒yāva̭ta॒ indrā̭yā॒-'rkava̭te॒ bhūti̭kāmo॒ yadindrā̭ya gha॒rmava̭te ni॒rvapa̭ti॒ śira̭ e॒vāsya॒ tena̭ karoti॒ yadindrā̭yendri॒yāva̭ta ā॒tmāna̭-me॒vāsya॒ tena̭ karoti॒-ya-dindrā̭yā॒-'rkava̭te bhū॒ta e॒vānnādye॒ prati̭-tiṣṭhati॒ bhava̭tye॒vendrā̭yā- [bhava̭tye॒vendrā̭yā, a॒gṃ॒ ho॒mucḙ] || 37 ||

तो त्याच्याकडे जवळ जातो; तोच त्याला अन्न देतो आणि तो अन्नाद होतो. भूतीची (समृद्धीची) इच्छा असणाऱ्याने इंद्राला घर्मासह, इंद्राला इंद्रियासह आणि इंद्राला अर्कासह अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वाप करावा. जे इंद्राला घर्मासह निर्वाप करतो, त्याने त्याचे शिर केले असे होते; जे इंद्राला इंद्रियासह निर्वाप करतो, त्याने त्याचा आत्मा केला असे होते; आणि जे इंद्राला अर्कासह निर्वाप करतो, तो उत्पन्न झालेल्या अन्नात स्थिर होतो; तो भूतीमान होतो. ^AI

Anuvaka 38

-ऽग्ं हो॒मुचे॑ पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यः पा॒प्मना॑ गृही॒त-स्स्या-त्पा॒प्मा वा अग्ंह॒ इन्द्र॑मे॒वा-ऽग्ं हो॒मुच॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॑-म्पा॒प्मनो-ऽग्ंह॑सो मुञ्च॒तीन्द्रा॑य वैमृ॒धाय॑ पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒द्य-म्मृधो॒-ऽभि प्र॒वेपे॑रन्-रा॒ष्ट्राणि॑ वा॒-ऽभि स॑मि॒यु-रिन्द्र॑-मे॒व वै॑मृ॒धग्ग् स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वा-ऽस्मा॒न्मृधो- [ए॒वा-ऽस्मा॒न्मृधः॑, अप॑ ह॒न्तीन्द्रा॑य] ॥ 38 ॥

-'gṃ ho॒mucḙ puro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒dyaḥ pā॒pmanā̭ gṛhī॒ta-ssyā-tpā॒pmā vā agṃha॒ indra̭me॒vā-'gṃ ho॒muca॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vaina̭-mpā॒pmano-'gṃha̭so muñca॒tīndrā̭ya vaimṛ॒dhāya̭ puro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒dya-mmṛdho॒-'bhi pra॒vepḙran-rā॒ṣṭrāṇi̭ vā॒-'bhi sa̭mi॒yu-rindra̭-me॒va vai̭mṛ॒dhagg svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vā-'smā॒nmṛdho- [e॒vā-'smā॒nmṛdhaḥ̭, apa̭ ha॒ntīndrā̭ya] || 38 ||

जो पापाने ग्रासलेला असेल त्याने इंद्राला अंहोमुचासह अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वाप करावा; अंह हेच पाप आहे; तो इंद्राला अंहोमुचासह आपल्या भागधेयानेच जवळ जातो; तोच त्याला पापापासून व अंहापासून सोडवतो. ज्यांना शत्रूंकडून किंवा राष्ट्रांकडून धोका वाटत असेल, त्यांनी इंद्राला वैमृधासह अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वाप करावा; तो इंद्राला वैमृधासह आपल्या भागधेयानेच जवळ जातो; तोच आपल्यापासून शत्रूंना दूर करतो. ^AI

Anuvaka 39

-ऽप॑ ह॒न्तीन्द्रा॑य त्रा॒त्रे पु॑रो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे-द्ब॒द्धो वा॒ परि॑यत्तो॒ वेन्द्र॑मे॒व त्रा॒तार॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॑-न्त्रायत॒ इन्द्रा॑या-ऽर्काश्वमे॒धव॑ते पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒द्य-म्म॑हाय॒ज्ञो नोप॒नमे॑दे॒ते वै म॑हाय॒ज्ञस्या-ऽन्त्ये॑ त॒नू य-द॑र्काश्वमे॒धा-विन्द्र॑-मे॒वा-ऽर्का᳚श्वमे॒ध- व॑न्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मा॑ अन्त॒तो म॑हाय॒ज्ञ-ञ्च्या॑वय॒त्युपै॑न-म्महाय॒ज्ञो न॑मति ॥ 39 ॥

-'pa̭ ha॒ntīndrā̭ya trā॒tre pṷro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe-dba॒ddho vā॒ pari̭yatto॒ vendra̭me॒va trā॒tāra॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vaina̭-ntrāyata॒ indrā̭yā-'rkāśvame॒dhava̭te puro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒dya-mma̭hāya॒jño nopa॒namḙde॒te vai ma̭hāya॒jñasyā-'ntyḙ ta॒nū ya-da̭rkāśvame॒dhā-vindra̭-me॒vā-'rkā᳚śvame॒dha- va̭nta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmā̭ anta॒to ma̭hāya॒jña-ñcyā̭vaya॒tyupai̭na-mmahāya॒jño na̭mati || 39 ||

‘त्याचा नाश कर’ या इंद्रासाठी, रक्षणकर्त्या इंद्रासाठी अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा. जो बद्ध आहे किंवा ज्याला चारही बाजूंनी वेढले आहे, तो इंद्रालाच आपल्या भागधेयाने रक्षक म्हणून शरण जातो; तोच त्याचे रक्षण करतो. ज्याला महायज्ञ साध्य होत नाही, त्याने अर्क आणि अश्वमेध यांना इंद्रासाठी अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा. अर्क व अश्वमेध हेच महायज्ञाचे शेवटचे स्वरूप आहेत; तो इंद्रालाच अर्क व अश्वमेधासह आपल्या भागधेयाने शरण जातो; तोच त्याच्याकडून शेवटी महायज्ञ टळवतो आणि महायज्ञ त्याच्याकडे नमतो. ^AI

Anuvaka 40

(इ॒न्द्रि॒याव॑न्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ सो᳚ - ऽर्कव॑न्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॑नै॒ - वेन्द्रा॑या - स्मा॒-न्मृधो᳚ - ऽस्मै - स॒प्त च॑ ) (अ. 7)
इन्द्रा॒या-ऽन्वृ॑जवे पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒-द्ग्राम॑काम॒ इन्द्र॑-मे॒वा-ऽन्वृ॑जु॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मै॑ सजा॒ता-ननु॑कान् करोति ग्रा॒म्ये॑व भ॑वतीन्द्रा॒ण्यै च॒रु-न्निर्व॑पे॒द्यस्य॒ सेना-ऽसग्ं॑शितेव॒ स्या-दि॑न्द्रा॒णी वै सेना॑यै दे॒वते᳚न्द्रा॒णी-मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ सैवास्य॒ सेना॒ग्ं॒ सग्ग् श्य॑ति॒ बल्ब॑जा॒नपी॒- [बल्ब॑जा॒नपि॑, इ॒द्ध्मे स-न्न॑ह्ये॒द्गौ-] ॥ 40 ॥

(i॒ndri॒yāva̭nta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ so᳚ - 'rkava̭nta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheyḙnai॒ - vendrā̭yā - smā॒-nmṛdho᳚ - 'smai - sa॒pta ca̭ ) (a. 7)
indrā॒yā-'nvṛ̭jave puro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒-dgrāma̭kāma॒ indra̭-me॒vā-'nvṛ̭ju॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmai̭ sajā॒tā-nanṷkān karoti grā॒myḙva bha̭vatīndrā॒ṇyai ca॒ru-nnirva̭pe॒dyasya॒ senā-'sagṃ̭śiteva॒ syā-di̭ndrā॒ṇī vai senā̭yai de॒vate᳚ndrā॒ṇī-me॒va svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ saivāsya॒ senā॒gṃ॒ sagg śya̭ti॒ balba̭jā॒napī॒- [balba̭jā॒napi̭, i॒ddhme sa-nna̭hye॒dgau-] || 40 ||

(इंद्रियांसह आपल्या भागधेयाने शरण जातो; तो अर्कासह आपल्या भागधेयानेच इंद्राकडून आपल्या मृधांना दूर करतो; त्याच्यासाठी सात.) गावाची इच्छा असणाऱ्याने इंद्राला, ऋजुगामी इंद्राला, अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा; तो इंद्रालाच ऋजुगामी रूपाने आपल्या भागधेयाने शरण जातो; तोच त्याचे सजातीयांना त्याच्या अनुयायी करतो आणि तो गावकरी होतो. ज्याची सेना जणू शिथिल झाली आहे, त्याने इंद्राणीसाठी चरू निर्वपावा; इंद्राणी ही सेनेची देवता आहे; तो इंद्राणीलाच आपल्या भागधेयाने शरण जातो; तीच त्याची सेना एकत्र बांधते. बल्बज नावाची औषधी इध्मात गुंडाळून बांधावी. ^AI

Anuvaka 41

-द्ध्मे स-न्न॑ह्ये॒द्गौ-र्यत्रा-ऽधि॑ष्कन्ना॒-न्यमे॑ह॒-त्ततो॒ बल्ब॑जा॒ उद॑तिष्ठ॒-न्गवा॑-मे॒वैन॑-न्न्या॒य-म॑पि॒नीय॒ गा वे॑दय॒तीन्द्रा॑य मन्यु॒मते॒ मन॑स्वते पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे-थ्सङ्ग्रा॒मे संयँ॑त्त इन्द्रि॒येण॒ वै म॒न्युना॒ मन॑सा सङ्ग्रा॒म-ञ्ज॑य॒तीन्द्र॑-मे॒व म॑न्यु॒मन्त॒-म्मन॑स्वन्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मि॑न्निन्द्रि॒य-म्म॒न्यु-म्मनो॑ दधाति॒ जय॑ति॒ तग्ं [जय॑ति॒ तम्, स॒ग्रा॒म-मे॒ता-मे॒व] ॥ 41 ॥

-ddhme sa-nna̭hye॒dgau-ryatrā-'dhi̭ṣkannā॒-nyamḙha॒-ttato॒ balba̭jā॒ uda̭tiṣṭha॒-ngavā̭-me॒vaina̭-nnyā॒ya-ma̭pi॒nīya॒ gā vḙdaya॒tīndrā̭ya manyu॒mate॒ mana̭svate puro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe-thsaṅgrā॒me saṃya~̭tta indri॒yeṇa॒ vai ma॒nyunā॒ mana̭sā saṅgrā॒ma-ñja̭ya॒tīndra̭-me॒va ma̭nyu॒manta॒-mmana̭svanta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmi̭nnindri॒ya-mma॒nyu-mmano̭ dadhāti॒ jaya̭ti॒ tagṃ [jaya̭ti॒ tam, sa॒grā॒ma-me॒tā-me॒va] || 41 ||

जेथे गायी राहिल्या होत्या तेथून जे उरले ते बल्बज उगवले; त्या गाईंच्या रूपातच ते बल्बज इध्मात आणून गाईंना जाणवून द्यावे. संग्रामात गुंतलेल्याने इंद्राला, मन्युमान इंद्राला, मनस्वान इंद्राला अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा; तो इंद्रियाने, मन्यूने व मनाने संग्राम जिंकतो; तो इंद्रालाच मन्युमान व मनस्वान रूपाने आपल्या भागधेयाने शरण जातो; तोच त्याच्यात इंद्रिय, मन्यू व मन ठेवतो; तो संग्राम जिंकतो. ^AI

Anuvaka 42

स॑ग्रा॒म-मे॒ता-मे॒व निर्व॑पे॒द्यो ह॒तम॑ना-स्स्व॒य-म्पा॑प इव॒ स्यादे॒तानि॒ हि वा ए॒तस्मा॒ दप॑क्रान्ता॒न्यथै॒ष ह॒तम॑ना-स्स्व॒य-म्पा॑प॒ इन्द्र॑मे॒व म॑न्यु॒मन्त॒-म्मन॑स्वन्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मि॑-न्निन्द्रि॒य-म्म॒न्यु-म्मनो॑ दधाति॒ न ह॒तम॑ना-स्स्व॒य-म्पा॑पो भव॒तीन्द्रा॑य दा॒त्रे पु॑रो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त॒ दान॑कामा मे प्र॒जा-स्स्यु॒- [दान॑कामा मे प्र॒जा-स्स्युः॑, इतीन्द्र॑-मे॒व] ॥ 42 ॥

sa̭grā॒ma-me॒tā-me॒va nirva̭pe॒dyo ha॒tama̭nā-ssva॒ya-mpā̭pa iva॒ syāde॒tāni॒ hi vā e॒tasmā॒ dapa̭krāntā॒nyathai॒ṣa ha॒tama̭nā-ssva॒ya-mpā̭pa॒ indra̭me॒va ma̭nyu॒manta॒-mmana̭svanta॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmi̭-nnindri॒ya-mma॒nyu-mmano̭ dadhāti॒ na ha॒tama̭nā-ssva॒ya-mpā̭po bhava॒tīndrā̭ya dā॒tre pṷro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒dyaḥ kā॒mayḙta॒ dāna̭kāmā me pra॒jā-ssyu॒- [dāna̭kāmā me pra॒jā-ssyuḥ̭, itīndra̭-me॒va] || 42 ||

ज्याचे मन हतबल झालेले आहे आणि जो स्वतः पापी आहे अशा माणसानेही हाच संग्रामयज्ञ करावा; कारण ही सर्व देवता त्याच्यापासून दूर गेलेली असतात. तो हतबल मनाचा व स्वतः पापी मनुष्य इंद्राला, जो मन्युयुक्त व मनस्वी आहे, त्याच्या स्वतःच्या भागधेयाने जवळ जातो; तोच इंद्र त्याच्यामध्ये इंद्रिय, मन्यु व मन ठेवतो; तो हतबल मनाचा व स्वतः पापी राहत नाही. ज्याला इच्छा असेल की माझ्या प्रजा दान करण्याची इच्छा बाळगणाऱ्या व्हाव्यात, त्याने इंद्राला दात्याला अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा. ^AI

Anuvaka 43

-रितीन्द्र॑-मे॒व दा॒तार॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मै॒ दान॑कामाः प्र॒जाः क॑रोति॒ दान॑कामा अस्मै प्र॒जा भ॑व॒न्तीन्द्रा॑य प्रदा॒त्रे पु॑रो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒-द्यस्मै॒ प्रत्त॑मिव॒ सन्न प्र॑दी॒येतेन्द्र॑-मे॒व प्र॑दा॒तार॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑-धावति॒ स ए॒वास्मै॒ प्र-दा॑पय॒तीन्द्रा॑य सु॒त्राम्णे॑ पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒-दप॑रुद्धो वा- [-दप॑रुद्धो वा, अ॒प॒रु॒द्धयमा॑नो॒] ॥ 43 ॥

-ritīndra̭-me॒va dā॒tāra॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vāsmai॒ dāna̭kāmāḥ pra॒jāḥ ka̭roti॒ dāna̭kāmā asmai pra॒jā bha̭va॒ntīndrā̭ya pradā॒tre pṷro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒-dyasmai॒ pratta̭miva॒ sanna pra̭dī॒yetendra̭-me॒va pra̭dā॒tāra॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭-dhāvati॒ sa e॒vāsmai॒ pra-dā̭paya॒tīndrā̭ya su॒trāmṇḙ puro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒-dapa̭ruddho vā- [-dapa̭ruddho vā, a॒pa॒ru॒ddhayamā̭no॒] || 43 ||

तो इंद्रालाच, जो दाता आहे, त्याच्या स्वतःच्या भागधेयाने जवळ जातो; तोच त्याच्या प्रजांना दान करण्याची इच्छा बाळगणाऱ्या करतो; त्याच्या प्रजा दान करण्याची इच्छा बाळगणाऱ्या होतात. ज्याला दिलेले असूनही पुन्हा दिले जात नाही असे वाटते, त्याने इंद्राला प्रदात्याला अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा; तो इंद्रालाच, जो प्रदाता आहे, त्याच्या स्वतःच्या भागधेयाने जवळ जातो; तोच त्याला दान करवून घेतो. जो अपरुद्ध आहे किंवा अपरुध्द होत आहे, त्याने इंद्राला सुत्राम्याला अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वपावा. ^AI

Anuvaka 44

-ऽपरु॒द्धयमा॑नो॒ वेन्द्र॑मे॒व सु॒त्रामा॑ण॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॑-न्त्रायते ऽनपरु॒द्ध्यो भ॑व॒तीन्द्रो॒ वै स॒दृ-न्दे॒वता॑भिरासी॒-थ्स न व्या॒वृत॑मगच्छ॒-थ्स प्र॒जाप॑ति॒-मुपा॑धाव॒-त्तस्मा॑ ए॒त-मै॒न्द्र-मेका॑दशकपाल॒-न्निर॑वप॒-त्तेनै॒-वा-ऽस्मि॑-न्निन्द्रि॒य-म॑दधा॒-च्छक्व॑री याज्यानुवा॒क्ये॑ अकरो॒-द्वज्रो॒ वै शक्व॑री॒ स ए॑नं॒-वँज्रो॒ भूत्या॑ ऐन्ध॒- [भूत्या॑ ऐन्ध, सो॑-ऽभव॒-थ्सो॑-ऽबिभे-] ॥ 44 ॥

-'paru॒ddhayamā̭no॒ vendra̭me॒va su॒trāmā̭ṇa॒gg॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vaina̭-ntrāyate 'naparu॒ddhyo bha̭va॒tīndro॒ vai sa॒dṛ-nde॒vatā̭bhirāsī॒-thsa na vyā॒vṛta̭magaccha॒-thsa pra॒jāpa̭ti॒-mupā̭dhāva॒-ttasmā̭ e॒ta-mai॒ndra-mekā̭daśakapāla॒-nnira̭vapa॒-ttenai॒-vā-'smi̭-nnindri॒ya-ma̭dadhā॒-cchakva̭rī yājyānuvā॒kyḙ akaro॒-dvajro॒ vai śakva̭rī॒ sa ḙnaṃ॒-va~jro॒ bhūtyā̭ aindha॒- [bhūtyā̭ aindha, so̭-'bhava॒-thso̭-'bibhe-] || 44 ||

जो अपरुद्ध आहे किंवा अपरुध्द होत आहे, तो इंद्रालाच, जो सुत्रामा आहे, त्याच्या स्वतःच्या भागधेयाने जवळ जातो; तोच त्याचे रक्षण करतो; तो अपरुध्य होण्यास पात्र राहत नाही. इंद्र पूर्वी देवतांबरोबर एकरूप होता; त्याला वेगळेपण प्राप्त झाले नाही; तो प्रजापतीकडे गेला; त्याने त्याच्यासाठी हा ऐंद्र अकरा कपालांचा पुरोडाश निर्वपला; त्यानेच त्याच्यामध्ये इंद्रिय स्थापित केले; त्याने शक्वरी छंदाचे याज्या व अनुवाक्य केले; शक्वरी हे वज्र आहे; तो वज्ररूप होऊन भूतीची इच्छा करू लागला; तो श्रीमंत झाला; तो भयभीत झाला. ^AI

Anuvaka 45

-सो॑-ऽभव॒थ्सो॑-ऽबिभे-द्भू॒तः प्र मा॑ धक्ष्य॒तीति॒ स प्र॒जाप॑ति॒-म्पुन॒रुपा॑-ऽधाव॒-थ्स प्र॒जाप॑ति॒-श्शक्व॑र्या॒ अधि॑ रे॒वती॒-न्निर॑मिमीत॒ शान्त्या॒ अप्र॑दाहाय॒ यो-ऽलग्ग्॑ श्रि॒यै सन्-थ्स॒दृङ्ख्स॑मा॒नै-स्स्या-त्तस्मा॑ ए॒त-मै॒न्द्र-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒-दिन्द्र॑मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वा-ऽस्मि॑-न्निन्द्रि॒य-न्द॑धाति रे॒वती॑ पुरोनुवा॒क्या॑ भवति॒ शान्त्या॒ अप्र॑दाहाय॒ शक्व॑री या॒ज्या॑ वज्रो॒ वै शक्व॑री॒स ए॑नं॒-वँज्रो॒ भूत्या॑ इन्धे॒ भव॑त्ये॒व ॥ 45 ॥

-so̭-'bhava॒thso̭-'bibhe-dbhū॒taḥ pra mā̭ dhakṣya॒tīti॒ sa pra॒jāpa̭ti॒-mpuna॒rupā̭-'dhāva॒-thsa pra॒jāpa̭ti॒-śśakva̭ryā॒ adhi̭ re॒vatī॒-nnira̭mimīta॒ śāntyā॒ apra̭dāhāya॒ yo-'lagg̭ śri॒yai san-thsa॒dṛṅkhsa̭mā॒nai-ssyā-ttasmā̭ e॒ta-mai॒ndra-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒-dindra̭me॒va svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ sa e॒vā-'smi̭-nnindri॒ya-nda̭dhāti re॒vatī̭ puronuvā॒kyā̭ bhavati॒ śāntyā॒ apra̭dāhāya॒ śakva̭rī yā॒jyā̭ vajro॒ vai śakva̭rī॒sa ḙnaṃ॒-va~jro॒ bhūtyā̭ indhe॒ bhava̭tye॒va || 45 ||

तो (इंद्र) झाला; तो भयभीत झाला की 'झालेला (अग्नी) मला जाळून टाकेल.' तो पुन्हा प्रजापतीकडे धाव घेऊन गेला. प्रजापतीने शक्वरी छंदाच्या आधारे रेवती छंद निर्माण केला, शांतीसाठी, जेणेकरून तो जाळणार नाही. जो श्रीसंपन्न असूनही समानांशी एकरूप होत नाही, त्याने समानांशी एकरूप व्हावे. म्हणून त्याने या इंद्रदेवताकरिता अकरा कपालांचा पुरोडाश अर्पावा; तो इंद्रालाच त्याच्या स्वतःच्या भागाने धाव घेतो आणि त्याच इंद्रियशक्तीला आपल्यामध्ये स्थापित करतो. रेवती ही पुरोनुवाक्या असावी, शांतीसाठी, जेणेकरून तो जाळणार नाही; शक्वरी ही याज्या असावी; शक्वरी हा वज्र आहे; तो वज्ररूपाने त्याला ऐश्वर्याने प्रज्वलित करतो; तो (यजमान) ऐश्वर्यसंपन्न होतो. ^AI

Anuvaka 46

(अपि॒ - तग्ग् - स्यु॑ - र्वै - न्ध - भवति॒ - चतु॑र्दश च ) (अ. 8)
आ॒ग्ना॒-वै॒ष्ण॒व-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे-दभि॒चर॒न्-थ्सर॑स्व॒त्याज्य॑ भागा॒ स्या-द्बा॑र्हस्प॒त् यश्च॒रुर्यदा᳚ग्ना-वैष्ण॒व एका॑दशकपालो॒ भव॑त्य॒ग्नि-स्सर्वा॑ दे॒वता॒ विष्णु॑र्य॒ज्ञो दे॒वता॑भि-श्चै॒वैनं॑-यँ॒ज्ञेन॑ चा॒भि च॑रति॒-सर॑स्व॒त्याज्य॑भागा भवति॒ वाग्वै सर॑स्वती वा॒चैवैन॑-म॒भि च॑रति बार्हस्प॒त्य-श्च॒रु र्भ॑वति॒ ब्रह्म॒ वै दे॒वाना॒-म्बृह॒स्पति॒ र्ब्रह्म॑णै॒वैन॑-म॒भि च॑रति॒ [-म॒भि च॑रति, प्रति॒ वै] ॥ 46 ॥

(api॒ - tagg - syṷ - rvai - ndha - bhavati॒ - catṷrdaśa ca ) (a. 8)
ā॒gnā॒-vai॒ṣṇa॒va-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe-dabhi॒cara॒n-thsara̭sva॒tyājya̭ bhāgā॒ syā-dbā̭rhaspa॒t yaśca॒ruryadā᳚gnā-vaiṣṇa॒va ekā̭daśakapālo॒ bhava̭tya॒gni-ssarvā̭ de॒vatā॒ viṣṇṷrya॒jño de॒vatā̭bhi-ścai॒vainaṃ̭-ya~॒jñena̭ cā॒bhi ca̭rati॒-sara̭sva॒tyājya̭bhāgā bhavati॒ vāgvai sara̭svatī vā॒caivaina̭-ma॒bhi ca̭rati bārhaspa॒tya-śca॒ru rbha̭vati॒ brahma॒ vai de॒vānā॒-mbṛha॒spati॒ rbrahma̭ṇai॒vaina̭-ma॒bhi ca̭rati॒ [-ma॒bhi ca̭rati, prati॒ vai] || 46 ||

अभिचार करू इच्छिणाऱ्याने अग्नी-विष्णू या देवतांकरिता अकरा कपालांचा पुरोडाश अर्पावा; सरस्वतीचा आज्यभाग असावा आणि बृहस्पतीचा चरू असावा. जेव्हा अग्नी-विष्णूंकरिता अकरा कपालांचा पुरोडाश असतो, तेव्हा अग्नी सर्व देवता आहेत आणि विष्णू यज्ञ आहे; तो देवतांनी आणि यज्ञाने त्याच्यावर अभिचार करतो. सरस्वतीचा आज्यभाग असतो; सरस्वती ही वाणी आहे; तो वाणीनेच त्याच्यावर अभिचार करतो. बृहस्पतीचा चरू असतो; देवांचे ब्रह्म म्हणजे बृहस्पती; तो ब्रह्मानेच त्याच्यावर अभिचार करतो. ^AI

Anuvaka 47

प्रति॒ वै प॒रस्ता॑-दभि॒चर॑न्त-म॒भि च॑रन्ति॒ द्वेद्वे॑ पुरो-ऽनुवा॒क्ये॑ कुर्या॒दति॒ प्रयु॑क्त्या ए॒तयै॒व य॑जेताभि च॒र्यमा॑णो दे॒वता॑भि-रे॒व दे॒वताः᳚ प्रति॒चर॑ति य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञं-वाँ॒चा वाच॒-म्ब्रह्म॑णा॒ ब्रह्म॒ स दे॒वता᳚श्चै॒व य॒ज्ञ-ञ्च॑ मद्ध्य॒तो व्यव॑सर्पति॒ तस्य॒ न कुत॑-श्च॒नोपा᳚व्या॒धो भ॑वति॒ नैन॑-मभि॒चरन्᳚-थ्स्तृणुत आग्नावैष्ण॒व-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यं-यँ॒ज्ञो नो- [-य॒ज्ञो न, उ॒प॒नमे॑द॒ग्नि-स्सर्वा॑] ॥ 47 ॥

prati॒ vai pa॒rastā̭-dabhi॒cara̭nta-ma॒bhi ca̭ranti॒ dvedvḙ puro-'nuvā॒kyḙ kuryā॒dati॒ prayṷktyā e॒tayai॒va ya̭jetābhi ca॒ryamā̭ṇo de॒vatā̭bhi-re॒va de॒vatāḥ᳚ prati॒cara̭ti ya॒jñena̭ ya॒jñaṃ-vā~॒cā vāca॒-mbrahma̭ṇā॒ brahma॒ sa de॒vatā᳚ścai॒va ya॒jña-ñca̭ maddhya॒to vyava̭sarpati॒ tasya॒ na kuta̭-śca॒nopā᳚vyā॒dho bha̭vati॒ naina̭-mabhi॒caran᳚-thstṛṇuta āgnāvaiṣṇa॒va-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒dyaṃ-ya~॒jño no- [-ya॒jño na, u॒pa॒namḙda॒gni-ssarvā̭] || 47 ||

पूर्वीपासून अभिचार करणाऱ्यावर (प्रतिअभिचार म्हणून) ते अभिचार करतात. दोन-दोन पुरोनुवाक्या कराव्यात, अशा प्रकारे प्रयोग करून; याच (विधी)ने अभिचार केला जात असताना यजमानाने यज्ञ करावा; तो देवतांनीच देवतांचा प्रतिकार करतो, यज्ञाने यज्ञाचा, वाणीने वाणीचा, ब्रह्माने ब्रह्माचा; तो देवता आणि यज्ञ यांना मध्यभागी सोडून निघून जातो; त्याला कोणाकडूनही उपद्रव होत नाही; अभिचार करणारा त्याला आच्छादित करू शकत नाही. ज्याचा यज्ञ पूर्ण होत नाही, त्याने अग्नी-विष्णूंकरिता अकरा कपालांचा पुरोडाश अर्पावा; अग्नी सर्व देवता आहेत. ^AI

Anuvaka 48

-प॒नमे॑द॒ग्नि-स्सर्वा॑ दे॒वता॒ विष्णु॑-र्य॒ज्ञो᳚-ऽग्नि-ञ्चै॒व विष्णु॑-ञ्च॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मै॑ य॒ज्ञ-म्प्रय॑च्छत॒ उपै॑नं-यँ॒ज्ञो न॑मत्याग्ना- वैष्ण॒व-ङ्घृ॒ते च॒रु-न्निर्व॑पे॒च्चक्षु॑ष्कामो॒-ऽग्नेर्वै चक्षु॑षा मनु॒ष्या॑ वि प॑श्यन्ति य॒ज्ञस्य॑ दे॒वा अ॒ग्नि-ञ्चै॒व विष्णु॑-ञ्च॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वा- [तावे॒व, अ॒स्मि॒न् चक्षु॑र्धत्त॒-] ॥ 48 ॥

-pa॒namḙda॒gni-ssarvā̭ de॒vatā॒ viṣṇṷ-rya॒jño᳚-'gni-ñcai॒va viṣṇṷ-ñca॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ tāve॒vāsmai̭ ya॒jña-mpraya̭cchata॒ upai̭naṃ-ya~॒jño na̭matyāgnā- vaiṣṇa॒va-ṅghṛ॒te ca॒ru-nnirva̭pe॒ccakṣṷṣkāmo॒-'gnervai cakṣṷṣā manu॒ṣyā̭ vi pa̭śyanti ya॒jñasya̭ de॒vā a॒gni-ñcai॒va viṣṇṷ-ñca॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ tāve॒vā- [tāve॒va, a॒smi॒n cakṣṷrdhatta॒-] || 48 ||

‘माझा यज्ञ उपन्न होवो; अग्नी सर्व देवता आहे, विष्णू यज्ञ आहे’ — अशा प्रकारे तो अग्नी व विष्णू यांना त्यांच्या स्वतःच्या भागभागाने उपधावतो; ते दोघेच त्याला यज्ञ देतात; यज्ञ त्याच्याकडे नमतो. ज्याला दृष्टी हवी असेल त्याने अग्नावैष्णव घृताचा चरू निर्वपणा करावा. अग्नीच्या दृष्टीने मनुष्ये पाहतात, यज्ञाच्या दृष्टीने देव पाहतात; तो अग्नी व विष्णू यांना त्यांच्या स्वतःच्या भागभागाने उपधावतो; ते दोघेच त्याच्यामध्ये दृष्टी देतात. ^AI

Anuvaka 49

-ऽस्मि॒न् चक्षु॑-र्धत्त॒-श्चक्षु॑ष्मा-ने॒व भ॑वति धे॒न्वै वा ए॒त-द्रेतो॒ यदाज्य॑-मन॒डुह॑-स्तण्डु॒ला मि॑थु॒ना-दे॒वास्मै॒ चक्षुः॒ प्रज॑नयति घृ॒ते भ॑वति॒ तेजो॒ वै घृ॒त-न्तेज॒श्चक्षु॒-स्तेज॑सै॒वास्मै॒ तेज॒-श्चक्षु॒रव॑ रुन्ध इन्द्रि॒यं-वैँ वी॒र्यं॑-वृँङ्क्ते॒ भ्रातृ॑व्यो॒ यज॑मा॒नो-ऽय॑जमानस्या-ध्व॒रक॑ल्पा॒-म्प्रति॒ निर्व॑पे॒-द्भ्रातृ॑व्ये॒ यज॑माने॒ ना-ऽस्ये᳚न्द्रि॒यं- [ना-ऽस्ये᳚न्द्रि॒यम्, वी॒र्यं॑ ँवृङ्क्ते] ॥ 49 ॥

-'smi॒n cakṣṷ-rdhatta॒-ścakṣṷṣmā-ne॒va bha̭vati dhe॒nvai vā e॒ta-dreto॒ yadājya̭-mana॒ḍuha̭-staṇḍu॒lā mi̭thu॒nā-de॒vāsmai॒ cakṣuḥ॒ praja̭nayati ghṛ॒te bha̭vati॒ tejo॒ vai ghṛ॒ta-nteja॒ścakṣu॒-steja̭sai॒vāsmai॒ teja॒-ścakṣu॒rava̭ rundha indri॒yaṃ-vai~ vī॒ryaṃ̭-vṛ~ṅkte॒ bhrātṛ̭vyo॒ yaja̭mā॒no-'ya̭jamānasyā-dhva॒raka̭lpā॒-mprati॒ nirva̭pe॒-dbhrātṛ̭vye॒ yaja̭māne॒ nā-'sye᳚ndri॒yaṃ- [nā-'sye᳚ndri॒yam, vī॒ryaṃ̭ ~vṛṅkte] || 49 ||

तो दृष्टिमान होतो. आज्य हे गाईचे रेत आहे, अनडुहाचे तांदूळ आहेत; मिथुनातून देव त्याला दृष्टी उत्पन्न करतात. ते घृतात असते; घृत हे तेज आहे, दृष्टी हे तेज आहे; तेजानेच त्याला तेज व दृष्टी प्राप्त करून देतात. जो यजमान यजत नाही, तो शत्रू इंद्रिय व वीर्य नष्ट करतो; म्हणून अयजमानाच्या अध्वरकल्पाची निर्वपणा करू नये; यजमान शत्रू असताना त्याचे इंद्रिय व वीर्य नष्ट होते. ^AI

Anuvaka 50

-ँवी॒र्यं॑ ँवृङ्क्ते पु॒रावा॒चः प्रव॑दितो॒-र्निर्व॑पे॒-द्याव॑त्ये॒व वा-क्तामप्रो॑दिता॒-म्भ्रातृ॑व्यस्य वृङ्क्ते॒ ताम॑स्य॒ वाच॑-म्प्र॒वद॑न्ती-म॒न्या वाचो-ऽनु॒ प्रव॑दन्ति॒ ता इ॑न्द्रि॒यं-वीँ॒र्यं॑-यँज॑माने दधत्याग्ना वैष्ण॒व-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-त्प्रात-स्सवन॒स्या॑-ऽऽ का॒ले सर॑स्व॒त्याज्य॑भागा॒ स्या-द्बा॑र्हस्प॒त्यश्च॒रु- र्यद॒ष्टाक॑पालो॒ भव॑त्य॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री गा॑य॒त्र-म्प्रा॑त-स्सव॒न-म्प्रा॑त-स्सव॒नमे॒व तेना᳚-ऽऽप्नो- [तेना᳚-ऽऽप्नोति, आ॒ग्ना॒वै॒ष्ण॒व-] ॥ 50 ॥

-~vī॒ryaṃ̭ ~vṛṅkte pu॒rāvā॒caḥ prava̭dito॒-rnirva̭pe॒-dyāva̭tye॒va vā-ktāmapro̭ditā॒-mbhrātṛ̭vyasya vṛṅkte॒ tāma̭sya॒ vāca̭-mpra॒vada̭ntī-ma॒nyā vāco-'nu॒ prava̭danti॒ tā i̭ndri॒yaṃ-vī~॒ryaṃ̭-ya~ja̭māne dadhatyāgnā vaiṣṇa॒va-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe-tprāta-ssavana॒syā̭-'' kā॒le sara̭sva॒tyājya̭bhāgā॒ syā-dbā̭rhaspa॒tyaśca॒ru- ryada॒ṣṭāka̭pālo॒ bhava̭tya॒ṣṭākṣa̭rā gāya॒trī gā̭ya॒tra-mprā̭ta-ssava॒na-mprā̭ta-ssava॒name॒va tenā᳚-''pno- [tenā᳚-''pnoti, ā॒gnā॒vai॒ṣṇa॒va-] || 50 ||

तो वीर्य नष्ट करतो. पूर्वेकडून बोलण्यापूर्वी निर्वपणा करावी; जे बोलले जात नाही ते वाचेचे वैभव आहे; ते शत्रूचे नष्ट करतो. ती त्याची वाणी बोलत असता इतर वाणी तिच्यामागून बोलतात; त्या यजमानामध्ये इंद्रिय व वीर्य ठेवतात. अग्नावैष्णव अष्टाकपाल पुरोडाशाची निर्वपणा करावी; प्रातःसवनाच्या वेळी सरस्वतीचा आज्यभाग असावा व बार्हस्पत्य चरू असावा. अष्टाकपाल का असतो? कारण गायत्री आठ अक्षरांची आहे; गायत्री हे प्रातःसवन आहे; त्या प्रातःसवनालाच तो प्राप्त होतो. ^AI

Anuvaka 51

-त्याग्नावैष्ण॒व-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒-न्माद्ध्य॑न्दिनस्य॒ सव॑नस्या-ऽऽ का॒ले सर॑स्व॒त्याज्य॑भागा॒ स्या-द्बा॑र्हस्प॒त्य-श्च॒रु र्यदेका॑दशकपालो॒ भव॒त्येका॑दशाक्षरा त्रि॒ष्टु-प्त्रैष्टु॑भ॒-म्माद्ध्य॑न्दिन॒ग्ं॒ सव॑न॒-म्माद्ध्य॑दिन्नमे॒व सव॑न॒-न्तेना᳚-ऽऽप्नोत्याग्नावैष्ण॒व-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-त्तृतीयसव॒नस्या॑-ऽऽका॒ले सर॑स्व॒त्याज्य॑भागा॒ स्या-द्बा॑र्हस्प॒त्य-श्च॒रुर्य-द्द्वाद॑शकपालो॒ भव॑ति॒ द्वाद॑शाक्षरा॒ जग॑ती॒ जाग॑त-न्तृतीयसव॒न-न्तृ॑तीय सव॒नमे॒व तेना᳚-ऽऽप्नोति दे॒वता॑भिरे॒व दे॒वताः᳚ [दे॒वताः᳚, प्र॒ति॒चर॑ति] ॥ 51 ॥

-tyāgnāvaiṣṇa॒va-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe॒-nmāddhya̭ndinasya॒ sava̭nasyā-'' kā॒le sara̭sva॒tyājya̭bhāgā॒ syā-dbā̭rhaspa॒tya-śca॒ru ryadekā̭daśakapālo॒ bhava॒tyekā̭daśākṣarā tri॒ṣṭu-ptraiṣṭṷbha॒-mmāddhya̭ndina॒gṃ॒ sava̭na॒-mmāddhya̭dinname॒va sava̭na॒-ntenā᳚-''pnotyāgnāvaiṣṇa॒va-ndvāda̭śakapāla॒-nnirva̭pe-ttṛtīyasava॒nasyā̭-''kā॒le sara̭sva॒tyājya̭bhāgā॒ syā-dbā̭rhaspa॒tya-śca॒rurya-ddvāda̭śakapālo॒ bhava̭ti॒ dvāda̭śākṣarā॒ jaga̭tī॒ jāga̭ta-ntṛtīyasava॒na-ntṛ̭tīya sava॒name॒va tenā᳚-''pnoti de॒vatā̭bhire॒va de॒vatāḥ᳚ [de॒vatāḥ᳚, pra॒ti॒cara̭ti] || 51 ||

अग्नी-विष्णूंसाठी अकरा कपालांचा पुरोडाश मध्यान्हाच्या सवनाच्या वेळी निर्वपावा; सरस्वतीला आज्यभाग असावा आणि बृहस्पतीसाठी चरू असावा. जो अकरा कपालांचा (पुरोडाश) होतो, ती अकरा अक्षरांची त्रिष्टुभ् आहे; त्रिष्टुभ् हे मध्यान्ह सवन आहे; त्या यजमानाला मध्यान्ह सवन प्राप्त होते. अग्नी-विष्णूंसाठी बारा कपालांचा पुरोडाश तृतीय सवनाच्या वेळी निर्वपावा; सरस्वतीला आज्यभाग असावा आणि बृहस्पतीसाठी चरू असावा. जो बारा कपालांचा (पुरोडाश) होतो, ती बारा अक्षरांची जगती आहे; जगती हे तृतीय सवन आहे; त्या यजमानाला तृतीय सवन प्राप्त होते. देवतांद्वारेच देवता प्रतिचरति (प्राप्त करतो). ^AI

Anuvaka 52

प्रति॒चर॑ति य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञं-वाँ॒चा वाच॒-म्ब्रह्म॑णा॒ ब्रह्म॑ क॒पालै॑रे॒व छन्दाग्॑स्या॒प्नोति॑ पुरो॒डाशै॒-स्सव॑नानि मैत्रावरु॒ण-मेक॑कपाल॒-न्निर्व॑पे-द्व॒शायै॑ का॒ले यैवासौ भ्रातृ॑व्यस्य व॒शा-ऽनू॑ब॒न्ध्या॑ सो ए॒वैषैतस्यैक॑कपालो भवति॒ न हि क॒पालैः᳚ प॒शु-मर्ह॒त्याप्तु᳚म् ॥ 52 ॥

prati॒cara̭ti ya॒jñena̭ ya॒jñaṃ-vā~॒cā vāca॒-mbrahma̭ṇā॒ brahma̭ ka॒pālai̭re॒va chandāg̭syā॒pnoti̭ puro॒ḍāśai॒-ssava̭nāni maitrāvaru॒ṇa-meka̭kapāla॒-nnirva̭pe-dva॒śāyai̭ kā॒le yaivāsau bhrātṛ̭vyasya va॒śā-'nṷ̄ba॒ndhyā̭ so e॒vaiṣaitasyaika̭kapālo bhavati॒ na hi ka॒pālaiḥ᳚ pa॒śu-marha॒tyāptu᳚m || 52 ||

यज्ञाने यज्ञाला प्रतिचरति (प्राप्त करतो), वाचेने वाचेला, ब्रह्माने ब्रह्माला; कपालांद्वारेच छंदांस प्राप्त होतो, पुरोडाशांद्वारे सवनांना. मैत्रावरुणासाठी एक कपालाचा पुरोडाश वशेच्या वेळी निर्वपावा; जी ही शत्रूची वशा बांधावयाची असते, तीच ही (देवतेची) एक कपालाची (आहुती) होते; कारण कपालांद्वारे पशूला प्राप्त करणे योग्य नाही. ^AI

Anuvaka 53

(ब्रह्म॑णै॒वैन॑म॒भि च॑रति - य॒ज्ञो न - तावे॒वा - ऽस्ये᳚न्द्रि॒य - मा᳚प्नोति -दे॒वताः᳚ - स॒प्तत्रिग्ं॑शच्च ) (अ. 9)
अ॒सावा॑दि॒त्यो न व्य॑रोचत॒ तस्मै॑ दे॒वाः प्राय॑श्चित्ति-मैच्छ॒-न्तस्मा॑ ए॒तग्ं सो॑मारौ॒द्र-ञ्च॒रु-न्निर॑वप॒-न्तेनै॒वास्मि॒-न्रुच॑मदधु॒र्यो ब्र॑ह्मवर्च॒सका॑म॒-स्स्या-त्तस्मा॑ ए॒तग्ं सो॑मारौ॒द्र-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे॒-थ्सोम॑-ञ्चै॒व रु॒द्र-ञ्च॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मि॑-न्ब्रह्मवर्च॒स-न्ध॑त्तो ब्रह्मवर्च॒स्ये॑व भ॑वति तिष्यापूर्णमा॒से निर्व॑पेद्रु॒द्रो [निर्व॑पेद्रु॒द्रः, वै ति॒ष्यः॑ सोमः॑] ॥ 53 ॥

(brahma̭ṇai॒vaina̭ma॒bhi ca̭rati - ya॒jño na - tāve॒vā - 'sye᳚ndri॒ya - mā᳚pnoti -de॒vatāḥ᳚ - sa॒ptatrigṃ̭śacca ) (a. 9)
a॒sāvā̭di॒tyo na vya̭rocata॒ tasmai̭ de॒vāḥ prāya̭ścitti-maiccha॒-ntasmā̭ e॒tagṃ so̭mārau॒dra-ñca॒ru-nnira̭vapa॒-ntenai॒vāsmi॒-nruca̭madadhu॒ryo bra̭hmavarca॒sakā̭ma॒-ssyā-ttasmā̭ e॒tagṃ so̭mārau॒dra-ñca॒ru-nnirva̭pe॒-thsoma̭-ñcai॒va ru॒dra-ñca॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ tāve॒vāsmi̭-nbrahmavarca॒sa-ndha̭tto brahmavarca॒syḙva bha̭vati tiṣyāpūrṇamā॒se nirva̭pedru॒dro [nirva̭pedru॒draḥ, vai ti॒ṣyaḥ̭ somaḥ̭] || 53 ||

(ब्रह्मानेच त्याच्याकडे (शत्रूकडे) अभिचार करतो - यज्ञ हा त्याचे इंद्रिय आणि देवता प्राप्त करत नाही - सत्ततीस) (अ. ९) तो अमुक आदित्य चमकला नाही; त्यासाठी देवांनी प्रायश्चित्त इच्छिले; त्यासाठी त्यांनी सोम-रुद्रासाठी हा चरू निर्वपला; त्यानेच त्याच्यामध्ये रुचि (कांती) निर्माण केली. जो ब्रह्मवर्चसाची इच्छा करणारा असेल, त्याने सोम-रुद्रासाठी हा चरू निर्वपावा; तो सोमाला आणि रुद्राला त्यांच्या स्वतःच्या भागाने उपधावतो (प्राप्त करतो); त्या दोघांनाच तो ब्रह्मवर्चस देतो आणि तो ब्रह्मवर्चसी होतो. तिष्य (पुष्य) पौर्णिमेस निर्वपावा; रुद्र हा तिष्य आहे, सोम आहे. ^AI

Anuvaka 54

वै ति॒ष्यः॑ सोमः॑ पू॒र्णमा॑स-स्सा॒क्षादे॒व ब्र॑ह्मवर्च॒समव॑ रुन्धे॒ परि॑श्रिते याजयति ब्रह्मवर्च॒सस्य॒ परि॑गृहीत्यै श्वे॒तायै᳚ श्वे॒तव॑थ्सायै दु॒ग्ध-म्म॑थि॒तमाज्य॑-म्भव॒त्याज्य॒-म्प्रोक्ष॑ण॒माज्ये॑न मार्जयन्ते॒ याव॑दे॒व ब्र॑ह्मवर्च॒स-न्त-थ्सर्व॑-ङ्करो॒त्यति॑ ब्रह्मवर्च॒स-ङ्क्रि॑यत॒ इत्या॑हुरीश्व॒रो दु॒श्चर्मा॒ भवि॑तो॒रिति॑ मान॒वी ऋचौ॑ धा॒य्ये॑ कुर्या॒-द्यद्वै किञ्च॒ मनु॒-रव॑द॒त्त-द्भे॑ष॒जं- [-द्भे॑ष॒जम्, भे॒ष॒ज-मे॒वा-ऽस्मै॑] ॥ 54 ॥

vai ti॒ṣyaḥ̭ somaḥ̭ pū॒rṇamā̭sa-ssā॒kṣāde॒va bra̭hmavarca॒samava̭ rundhe॒ pari̭śrite yājayati brahmavarca॒sasya॒ pari̭gṛhītyai śve॒tāyai᳚ śve॒tava̭thsāyai du॒gdha-mma̭thi॒tamājya̭-mbhava॒tyājya॒-mprokṣa̭ṇa॒mājyḙna mārjayante॒ yāva̭de॒va bra̭hmavarca॒sa-nta-thsarva̭-ṅkaro॒tyati̭ brahmavarca॒sa-ṅkri̭yata॒ ityā̭hurīśva॒ro du॒ścarmā॒ bhavi̭to॒riti̭ māna॒vī ṛcaṷ dhā॒yyḙ kuryā॒-dyadvai kiñca॒ manu॒-rava̭da॒tta-dbhḙṣa॒jaṃ- [-dbhḙṣa॒jam, bhe॒ṣa॒ja-me॒vā-'smai̭] || 54 ||

तिष्य (पुष्य) नक्षत्र हा सोम आहे; पौर्णिमा ही थेट ब्रह्मवर्चस आहे. परिश्रित (परिग्रह) केलेल्या अग्नीत याजमानाला याजयतो. ब्रह्मवर्चसाच्या परिग्रहासाठी श्वेत गाईचे श्वेत वासरासह दुग्ध घेतले जाते; ते मंथित करून आज्य तयार होते. आज्य हे प्रोक्षण आहे; आज्याने मार्जन करतात. जेवढे ब्रह्मवर्चस आहे ते सर्व करतो. 'ब्रह्मवर्चस अति होते' असे म्हणतात; 'दुश्चर्मा (वाईट त्वचा) होईल' असे भय वाटल्यास मानवी ऋचा धाय्या कराव्यात. मनूने जे काही सांगितले ते औषध आहे. ^AI

Anuvaka 55

-भे॑ष॒ज-मे॒वा-ऽस्मै॑ करोति॒ यदि॑ बिभी॒या-द्दु॒श्चर्मा॑ भविष्या॒मीति॑ सोमापौ॒ष्ण-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे-थ्सौ॒म्यो वै दे॒वत॑या॒ पुरु॑षः पौ॒ष्णाः प॒शव॒-स्स्वयै॒ वास्मै॑ दे॒वत॑या प॒शुभि॒-स्त्वच॑-ङ्करोति॒ न दु॒श्चर्मा॑ भवति सोमारौ॒द्र-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे-त्प्र॒जाका॑म॒-स्सोमो॒ वै रे॑तो॒धा अ॒ग्निः प्र॒जाना᳚-म्प्रजनयि॒ता सोम॑ ए॒वास्मै॒ रेतो॒ दधा᳚त्य॒ग्निः प्र॒जा-म्प्रज॑नयति वि॒न्दते᳚ - [ ] ॥ 55 ॥

-bhḙṣa॒ja-me॒vā-'smai̭ karoti॒ yadi̭ bibhī॒yā-ddu॒ścarmā̭ bhaviṣyā॒mīti̭ somāpau॒ṣṇa-ñca॒ru-nnirva̭pe-thsau॒myo vai de॒vata̭yā॒ purṷṣaḥ pau॒ṣṇāḥ pa॒śava॒-ssvayai॒ vāsmai̭ de॒vata̭yā pa॒śubhi॒-stvaca̭-ṅkaroti॒ na du॒ścarmā̭ bhavati somārau॒dra-ñca॒ru-nnirva̭pe-tpra॒jākā̭ma॒-ssomo॒ vai rḙto॒dhā a॒gniḥ pra॒jānā᳚-mprajanayi॒tā soma̭ e॒vāsmai॒ reto॒ dadhā᳚tya॒gniḥ pra॒jā-mpraja̭nayati vi॒ndate᳚ - [ ] || 55 ||

तेच औषध त्याच्यासाठी करतो. 'मी दुश्चर्मा होईन' असे भय वाटल्यास सोम-पूषण यांचा चरू निर्वपावा. सोम हा देवतेने पुरुष आहे, पूषण हे पशू आहेत; आपल्या देवतेने व पशूंनी त्याची त्वचा करतो; तो दुश्चर्मा होत नाही. प्रजेची इच्छा असल्यास सोम-रुद्र यांचा चरू निर्वपावा. सोम हा वीर्यधारक आहे, अग्नि प्रजेचा प्रजनयिता आहे; सोम त्याच्यासाठी वीर्य ठेवतो, अग्नि प्रजेला जन्म देतो; तो प्रजा प्राप्त करतो. ^AI

Anuvaka 56

प्र॒जाग्ं सो॑मारौ॒द्र-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे-दभि॒चरन्᳚-थ्सौ॒म्यो वै दे॒वत॑या॒ पुरु॑ष ए॒ष रु॒द्रो यद॒ग्नि-स्स्वाया॑ ए॒वैन॑-न्दे॒वता॑यै नि॒ष्क्रीय॑ रु॒द्रायापि॑ दधाति ता॒जगार्ति॒-मार्च्छ॑ति सोमारौ॒द्र-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे॒-ज्ज्योगा॑मयावी॒ सोमं॒-वाँ ए॒तस्य॒ रसो॑ गच्छत्य॒ग्निग्ं शरी॑रं॒-यँस्य॒ ज्योगा॒मय॑ति॒ सोमा॑दे॒वास्य॒ रस॑-न्निष्क्री॒णात्य॒ग्ने-श्शरी॑रमु॒त यदी॒- [यदि॑, इ॒तासु॒ र्भव॑ति॒] ॥ 56 ॥

pra॒jāgṃ so̭mārau॒dra-ñca॒ru-nnirva̭pe-dabhi॒caran᳚-thsau॒myo vai de॒vata̭yā॒ purṷṣa e॒ṣa ru॒dro yada॒gni-ssvāyā̭ e॒vaina̭-nde॒vatā̭yai ni॒ṣkrīya̭ ru॒drāyāpi̭ dadhāti tā॒jagārti॒-mārccha̭ti somārau॒dra-ñca॒ru-nnirva̭pe॒-jjyogā̭mayāvī॒ somaṃ॒-vā~ e॒tasya॒ raso̭ gacchatya॒gnigṃ śarī̭raṃ॒-ya~sya॒ jyogā॒maya̭ti॒ somā̭de॒vāsya॒ rasa̭-nniṣkrī॒ṇātya॒gne-śśarī̭ramu॒ta yadī॒- [yadi̭, i॒tāsu॒ rbhava̭ti॒] || 56 ||

अभिचार करताना प्रजेसाठी सोम-रुद्र यांचा चरू निर्वपावा. सोम हा देवतेने पुरुष आहे, अग्नि हा रुद्र आहे; आपल्या देवतेसाठी त्याला निष्क्रीय करून रुद्राकडे देतो; तो जागृत (प्रकट) होतो. दीर्घकाळ आजारी असलेल्यास सोम-रुद्र यांचा चरू निर्वपावा. सोम हा त्याचा रस ग्रहण करतो, अग्नि हे शरीर आहे; जो दीर्घकाळ आजारी आहे त्याचा रस सोमापासून निष्क्रीय करतो, आणि अग्नीचे शरीरही. ^AI

Anuvaka 57

-तासु॒ र्भव॑ति॒ जीव॑त्ये॒व सो॑मारु॒द्रयो॒र्वा ए॒त-ङ्ग्र॑सि॒तग्ं होता॒ निष्खि॑दति॒ स ई᳚श्व॒र आर्ति॒मार्तो॑-रन॒ड्वान्. होत्रा॒ देयो॒ वह्नि॒र्वा अ॑न॒ड्वान्. वह्नि॒र्॒होता॒ वह्नि॑नै॒व वह्नि॑-मा॒त्मानग्ग्॑ स्पृणोति सोमारौ॒द्र-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त॒ स्वे᳚-ऽस्मा आ॒यत॑ने॒ भ्रातृ॑व्य-ञ्जनयेय॒मिति॒ वेदि॑-म्परि॒गृह्या॒-ऽर्ध-मु॑द्ध॒न्या-द॒र्ध-न्नार्ध-म्ब॒र्॒हिषः॑ स्तृणी॒या-द॒र्ध-न्नार्ध-मि॒द्ध्मस्या᳚-ऽभ्या-द॒द्ध्या-दद्॒र्ध-न्न स्व ए॒वास्मा॑ आ॒यत॑ने॒ भ्रातृ॑व्य-ञ्जनयति ॥ 57 ॥

-tāsu॒ rbhava̭ti॒ jīva̭tye॒va so̭māru॒drayo॒rvā e॒ta-ṅgra̭si॒tagṃ hotā॒ niṣkhi̭dati॒ sa ī᳚śva॒ra ārti॒mārto̭-rana॒ḍvān. hotrā॒ deyo॒ vahni॒rvā a̭na॒ḍvān. vahni॒r॒hotā॒ vahni̭nai॒va vahni̭-mā॒tmānagg̭ spṛṇoti somārau॒dra-ñca॒ru-nnirva̭pe॒dyaḥ kā॒mayḙta॒ sve᳚-'smā ā॒yata̭ne॒ bhrātṛ̭vya-ñjanayeya॒miti॒ vedi̭-mpari॒gṛhyā॒-'rdha-mṷddha॒nyā-da॒rdha-nnārdha-mba॒r॒hiṣaḥ̭ stṛṇī॒yā-da॒rdha-nnārdha-mi॒ddhmasyā᳚-'bhyā-da॒ddhyā-dad॒rdha-nna sva e॒vāsmā̭ ā॒yata̭ne॒ bhrātṛ̭vya-ñjanayati || 57 ||

त्या (आयुष्याच्या) वयात तो येतो; तो जिवंत राहतो. सोम व रुद्र यांच्या ग्रासात ग्रासलेल्या होत्याला तो खंडित करतो; तो आर्तीचा (संकटाचा) स्वामी होतो, आर्तीपासून रक्षण करणारा अनड्वान (बैल) होतो. होत्यासाठी अनड्वान देण्यात येतो; वह्नी (अग्नी) हा अनड्वान आहे. वह्नी हाच होता आहे; वह्नीनेच वह्नीला आपल्याशी जोडून घेतो. ज्याला 'आपल्या आयतनात (स्थानात) शत्रूला उत्पन्न करावे' अशी इच्छा असेल, त्याने सोम-रुद्र यांचा चरू निर्वपावा; वेदीला परिग्रह करून अर्धा उद्धन्यात (खड्ड्यात) टाकावा, अर्धा बर्ही (दर्भ) पसरावा, अर्धा इध्म (समिधा) घ्यावा; अर्धा घेऊ नये. अशा प्रकारे तो आपल्याच आयतनात शत्रूला उत्पन्न करतो. ^AI

Anuvaka 58

(रु॒द्रो - भे॑ष॒जं - वि॒न्दते॒- यदि॑ - स्तृणी॒याद॒र्धं - द्वाद॑श च) (अ. 10)
ऐ॒न्द्र-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पेन्मारु॒तग्ं स॒प्तक॑पाल॒-ङ्ग्राम॑काम॒ इन्द्र॑-ञ्चै॒व म॒रुत॑श्च॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ त ए॒वास्मै॑ सजा॒ता-न्प्रय॑च्छन्ति ग्रा॒म्ये॑व भ॑वत्याहव॒नीय॑ ऐ॒न्द्रमधि॑ श्रयति॒ गार्ह॑पत्ये मारु॒त-म्पा॑पवस्य॒सस्य॒ विधृ॑त्यै स॒प्तक॑पालो मारु॒तो भ॑वति स॒प्तग॑णा॒ वै म॒रुतो॑गण॒श ए॒वास्मै॑ सजा॒तानव॑ रुन्धे-ऽनू॒च्यमा॑न॒ आ सा॑दयति॒ विश॑मे॒वा- [विश॑मे॒व, अ॒स्मा॒ अनु॑वर्त्मानं-] ॥ 58 ॥

(ru॒dro - bhḙṣa॒jaṃ - vi॒ndate॒- yadi̭ - stṛṇī॒yāda॒rdhaṃ - dvāda̭śa ca) (a. 10)
ai॒ndra-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭penmāru॒tagṃ sa॒ptaka̭pāla॒-ṅgrāma̭kāma॒ indra̭-ñcai॒va ma॒ruta̭śca॒ svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ ta e॒vāsmai̭ sajā॒tā-npraya̭cchanti grā॒myḙva bha̭vatyāhava॒nīya̭ ai॒ndramadhi̭ śrayati॒ gārha̭patye māru॒ta-mpā̭pavasya॒sasya॒ vidhṛ̭tyai sa॒ptaka̭pālo māru॒to bha̭vati sa॒ptaga̭ṇā॒ vai ma॒ruto̭gaṇa॒śa e॒vāsmai̭ sajā॒tānava̭ rundhe-'nū॒cyamā̭na॒ ā sā̭dayati॒ viśa̭me॒vā- [viśa̭me॒va, a॒smā॒ anṷvartmānaṃ-] || 58 ||

इंद्रासाठी अकरा कपालांचा चरू निर्वपावा, मरुतांसाठी सात कपालांचा; ग्राम (गाव) मिळवण्याची इच्छा असणारा इंद्र व मरुत यांच्याकडे त्यांच्या स्वतःच्या भागधेयाने धाव घेतो; तेच त्याला सजातीय (बांधव) देतात; तो ग्रामवान होतो. आहवनीयावर इंद्राचा (चरू) ठेवावा, गार्हपत्यावर मरुतांचा — पापाच्या (अशुभाच्या) विधृतीसाठी. सात कपालांचा मरुतांचा चरू असतो; मरुत सात गणांचे आहेत; तो गणशः (गणांसह) आपल्या सजातींना अडवून ठेवतो. अनूच्यमान (मंत्र म्हणत असताना) आसादन करतो; विश (प्रजा) आपल्यामागे वळून चालावी अशी करतो. ^AI

Anuvaka 59

-ऽस्मा॒ अनु॑वर्त्मान-ङ्करोत्ये॒तामे॒व निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त क्ष॒त्राय॑ च वि॒शे च॑ स॒मद॑-न्दद्ध्या॒-मित्यै॒न्द्रस्या॑-ऽव॒द्य-न्ब्रू॑या॒-दिन्द्रा॒या-ऽनु॑ ब्रू॒हीत्या॒श्राव्य॑ ब्रूया-न्म॒रुतो॑ य॒जेति॑ मारु॒तस्या॑-ऽव॒द्य-न्ब्रू॑या-न्म॒रुद्भ्यो-ऽनु॑ ब्रू॒हीत्या॒श्राव्य॑ ब्रूया॒दिन्द्रं॑-यँ॒जेति॒ स्व ए॒वैभ्यो॑ भाग॒धेये॑ स॒मद॑-न्दधाति वितृग्ंहा॒णा-स्ति॑ष्ठन्त्ये॒ तामे॒व [ ] ॥ 59 ॥

-'smā॒ anṷvartmāna-ṅkarotye॒tāme॒va nirva̭pe॒dyaḥ kā॒mayḙta kṣa॒trāya̭ ca vi॒śe ca̭ sa॒mada̭-ndaddhyā॒-mityai॒ndrasyā̭-'va॒dya-nbrṷ̄yā॒-dindrā॒yā-'nṷ brū॒hītyā॒śrāvya̭ brūyā-nma॒ruto̭ ya॒jeti̭ māru॒tasyā̭-'va॒dya-nbrṷ̄yā-nma॒rudbhyo-'nṷ brū॒hītyā॒śrāvya̭ brūyā॒dindraṃ̭-ya~॒jeti॒ sva e॒vaibhyo̭ bhāga॒dheyḙ sa॒mada̭-ndadhāti vitṛgṃhā॒ṇā-sti̭ṣṭhantye॒ tāme॒va [ ] || 59 ||

हाच (चरू) निर्वपावा, ज्याला 'क्षत्रिय व विश (वैश्य) यांना समवेत (एकत्र) धारण करावे' अशी इच्छा असेल. इंद्राचा अवद्य (हवि) घेताना 'इंद्रासाठी अनुब्रूही' असे म्हणावे; आश्राव्य (ओम् श्रावय) म्हणून 'मरुतांचा यज्ञ करतो' असे म्हणावे. मरुतांचा अवद्य घेताना 'मरुतांसाठी अनुब्रूही' असे म्हणावे; आश्राव्य म्हणून 'इंद्राचा यज्ञ करतो' असे म्हणावे. अशा प्रकारे तो त्यांच्यासाठी स्वतःच्या भागधेयात समवेत धारण करतो. विस्तार पावणारे (वितृंहाण) तिष्ठतात; तीच (वेदी)... ^AI

Anuvaka 60

निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त॒ कल्पे॑र॒न्निति॑ यथादेव॒त-म॑व॒दाय॑ यथा देव॒तं-यँ॑जे-द्भाग॒धेये॑नै॒वैनान्॑ यथाय॒थ-ङ्क॑ल्पयति॒ कल्प॑न्त ए॒वैन्द्र-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे-द्वैश्वदे॒व-न्द्वाद॑शकपाल॒-ङ्ग्राम॑काम॒ इन्द्र॑-ञ्चै॒व विश्वाग्॑श्च दे॒वान्-थ्स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ त ए॒वास्मै॑ सजा॒ता-न्प्रय॑च्छन्ति ग्रा॒म्ये॑व भ॑वत्यै॒न्द्रस्या॑-ऽव॒दाय॑ वैश्वदे॒वस्याव॑ द्ये॒-दथै॒न्द्रस्यो॒- [-दथै॒न्द्रस्य॑, उ॒परि॑ष्टा-] ॥ 60 ॥

nirva̭pe॒dyaḥ kā॒mayḙta॒ kalpḙra॒nniti̭ yathādeva॒ta-ma̭va॒dāya̭ yathā deva॒taṃ-ya~̭je-dbhāga॒dheyḙnai॒vaināṋ yathāya॒tha-ṅka̭lpayati॒ kalpa̭nta e॒vaindra-mekā̭daśakapāla॒-nnirva̭pe-dvaiśvade॒va-ndvāda̭śakapāla॒-ṅgrāma̭kāma॒ indra̭-ñcai॒va viśvāg̭śca de॒vān-thsvena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ ta e॒vāsmai̭ sajā॒tā-npraya̭cchanti grā॒myḙva bha̭vatyai॒ndrasyā̭-'va॒dāya̭ vaiśvade॒vasyāva̭ dye॒-dathai॒ndrasyo॒- [-dathai॒ndrasya̭, u॒pari̭ṣṭā-] || 60 ||

ज्याला 'माझी प्रजा समृद्ध होवो' अशी इच्छा असेल, त्याने (यज्ञात) निर्वाप करावा. प्रत्येक देवतेला तिचा भाग काढून, त्या देवतेला तिच्या भागाने यजन करावे; याप्रमाणे तो त्यांना यथायोग्य रीतीने सिद्ध करतो आणि त्या सिद्ध होतात. इंद्रासाठी अकरा कपालांचा निर्वाप करावा आणि विश्वेदेवांसाठी बारा कपालांचा; ग्राम (समाज) इच्छिणाऱ्याने इंद्राला आणि विश्वेदेवांना त्यांच्या स्वतःच्या भागाने धावून गाठावे; तेच त्याला सजातीय (सहकारी) देतात आणि तो ग्रामवान होतो. इंद्राचा भाग काढून विश्वेदेवांचा भाग काढावा, नंतर इंद्राचा (भाग) वरून (काढावा). ^AI

Anuvaka 61

-परि॑ष्टा-दिन्द्रि॒येणै॒वास्मा॑ उभ॒यतः॑ सजा॒ता-न्परि॑ गृह्णात्युपाधा॒य्य॑ पूर्वयं॒-वाँसो॒ दक्षि॑णा सजा॒ताना॒मुप॑हित्यै॒ पृश्ञि॑यै दु॒ग्धे प्रैय॑ङ्गव-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पेन्म॒रुद्भ्यो॒ ग्राम॑कामः॒ पृश्ञि॑यै॒ वै पय॑सो म॒रुतो॑ जा॒ताः पृश्ञि॑यै प्रि॒यङ्ग॑वो मारु॒ताः खलु॒ वै दे॒वत॑या सजा॒ता म॒रुत॑ ए॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ त ए॒वास्मै॑ सजा॒ता-न्प्रय॑च्छन्ति ग्रा॒म्ये॑व भ॑वति प्रि॒यव॑ती याज्यानुवा॒क्ये॑ [याज्यानुवा॒क्ये᳚, भ॒व॒तः॒ प्रि॒यमे॒वैनग्ं॑] ॥ 61 ॥

-pari̭ṣṭā-dindri॒yeṇai॒vāsmā̭ ubha॒yataḥ̭ sajā॒tā-npari̭ gṛhṇātyupādhā॒yya̭ pūrvayaṃ॒-vā~so॒ dakṣi̭ṇā sajā॒tānā॒mupa̭hityai॒ pṛśñi̭yai du॒gdhe praiya̭ṅgava-ñca॒ru-nnirva̭penma॒rudbhyo॒ grāma̭kāmaḥ॒ pṛśñi̭yai॒ vai paya̭so ma॒ruto̭ jā॒tāḥ pṛśñi̭yai pri॒yaṅga̭vo māru॒tāḥ khalu॒ vai de॒vata̭yā sajā॒tā ma॒ruta̭ e॒va svena̭ bhāga॒dheye॒nopa̭ dhāvati॒ ta e॒vāsmai̭ sajā॒tā-npraya̭cchanti grā॒myḙva bha̭vati pri॒yava̭tī yājyānuvā॒kyḙ [yājyānuvā॒kye᳚, bha॒va॒taḥ॒ pri॒yame॒vainagṃ̭] || 61 ||

वरून इंद्रियाने तो दोन्ही बाजूंनी त्याच्या सजातीयांना वेढून घेतो. पूर्वीचा (भाग) उपाधाय्य, दक्षिणेचा (भाग) सजातीयांच्या उपहितीसाठी. पृश्नीच्या दुधाचा आणि प्रियंगूचा चरु मरुतांसाठी निर्वाप करावा; ग्राम इच्छिणाऱ्याने. पृश्नीच्या दुधापासून मरुत जन्मले; पृश्नीच्या प्रियंगूपासून मारुत (प्रियंगू). मरुत हे खरोखर देवतेने सजातीय आहेत; तो मरुतांना त्यांच्या स्वतःच्या भागाने धावून गाठतो; तेच त्याला सजातीय देतात आणि तो ग्रामवान होतो. याज्या आणि अनुवाक्य या प्रियवती (प्रियकारक) होतात; प्रियच एनं (त्याला प्रिय) करतात. ^AI

Anuvaka 62

भवतः प्रि॒यमे॒वैनग्ं॑ समा॒नाना᳚-ङ्करोति द्वि॒पदा॑ पुरो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति द्वि॒पद॑ ए॒वाव॑ रुन्धे॒ चतु॑ष्पदा या॒ज्या॑ चतु॑ष्पद ए॒व प॒शूनव॑ रुन्धे देवासु॒रा-स्संयँ॑त्ता आस॒-न्ते दे॒वा मि॒थो विप्रि॑या आस॒-न्ते᳚(1॒) ऽन्यो᳚-ऽन्यस्मै॒ ज्यैष्ठ्या॒या-ति॑ष्ठमाना-श्चतु॒र्धा व्य॑क्राम-न्न॒ग्नि-र्वसु॑भि॒-स्सोमो॑ रु॒द्रैरिन्द्रो॑ म॒रुद्भि॒-र्वरु॑ण आदि॒त्यै-स्स इन्द्रः॑ प्र॒जाप॑ति॒-मुपा॑-ऽधाव॒-त्त- [-ऽधाव॒-त्तम्, ए॒तया॑] ॥ 62 ॥

bhavataḥ pri॒yame॒vainagṃ̭ samā॒nānā᳚-ṅkaroti dvi॒padā̭ puro-'nuvā॒kyā̭ bhavati dvi॒pada̭ e॒vāva̭ rundhe॒ catṷṣpadā yā॒jyā̭ catṷṣpada e॒va pa॒śūnava̭ rundhe devāsu॒rā-ssaṃya~̭ttā āsa॒-nte de॒vā mi॒tho vipri̭yā āsa॒-nte᳚(1॒) 'nyo᳚-'nyasmai॒ jyaiṣṭhyā॒yā-ti̭ṣṭhamānā-ścatu॒rdhā vya̭krāma-nna॒gni-rvasṷbhi॒-ssomo̭ ru॒drairindro̭ ma॒rudbhi॒-rvarṷṇa ādi॒tyai-ssa indraḥ̭ pra॒jāpa̭ti॒-mupā̭-'dhāva॒-tta- [-'dhāva॒-ttam, e॒tayā̭] || 62 ||

(याज्या-अनुवाक्य) प्रिय होतात; तो त्याला समानांचा (सजातीयांचा) करतो. पुरोनुवाक्या द्विपदा असते; द्विपदांना (दोन पायांच्या प्राण्यांना) तो वश करतो. याज्या चतुष्पदा असते; चतुष्पदांना (चार पायांच्या पशूंना) तो वश करतो. देव आणि असुर युद्धासाठी एकत्र आले; ते देव परस्परांना प्रिय नव्हते; ते एकमेकांपेक्षा थोरपणासाठी उभे राहत चार भागांत विभागले गेले — अग्नि वसूंबरोबर, सोम रुद्रांबरोबर, इंद्र मरुतांबरोबर, वरुण आदित्यांबरोबर. तो इंद्र प्रजापतीकडे धावला; त्याला (प्रजापतीने) या (स्तोत्राने) ... ^AI

Anuvaka 63

-मे॒तया॑ सं॒(2)ज्ञान्या॑-ऽयाजय-द॒ग्नये॒ वसु॑मते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर॑वप॒-थ्सोमा॑य रु॒द्रव॑ते च॒रुमिन्द्रा॑य म॒रुत्व॑ते पुरो॒डाश॒ -मेका॑दशकपालं॒-वँरु॑णाया-ऽऽदि॒त्यव॑ते च॒रु-न्ततो॒ वा इन्द्र॑-न्दे॒वा ज्यैष्ठ्या॑या॒भि सम॑जानत॒ य-स्स॑मा॒नै-र्मि॒थो विप्रि॑य॒-स्स्या-त्तमे॒तया॑ सं॒(2)ज्ञान्या॑ याजये-द॒ग्नये॒ वसु॑मते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-थ्सोमा॑य रु॒द्रव॑ते च॒रु-मिन्द्रा॑य म॒रुत्व॑ते पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपालं॒-वँरु॑णाया ऽऽदि॒त्यव॑ते च॒रु-मिन्द्र॑-मे॒वैन॑-म्भू॒त-ञ्ज्यैष्ठ्या॑य समा॒ना अ॒भि स-ञ्जा॑नते॒ वसि॑ष्ठ-स्समा॒नाना᳚-म्भवति ॥ 63 ॥

-me॒tayā̭ saṃ॒(2)jñānyā̭-'yājaya-da॒gnaye॒ vasṷmate puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnira̭vapa॒-thsomā̭ya ru॒drava̭te ca॒rumindrā̭ya ma॒rutva̭te puro॒ḍāśa॒ -mekā̭daśakapālaṃ॒-va~rṷṇāyā-''di॒tyava̭te ca॒ru-ntato॒ vā indra̭-nde॒vā jyaiṣṭhyā̭yā॒bhi sama̭jānata॒ ya-ssa̭mā॒nai-rmi॒tho vipri̭ya॒-ssyā-ttame॒tayā̭ saṃ॒(2)jñānyā̭ yājaye-da॒gnaye॒ vasṷmate puro॒ḍāśa̭-ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe॒-thsomā̭ya ru॒drava̭te ca॒ru-mindrā̭ya ma॒rutva̭te puro॒ḍāśa॒-mekā̭daśakapālaṃ॒-va~rṷṇāyā ''di॒tyava̭te ca॒ru-mindra̭-me॒vaina̭-mbhū॒ta-ñjyaiṣṭhyā̭ya samā॒nā a॒bhi sa-ñjā̭nate॒ vasi̭ṣṭha-ssamā॒nānā᳚-mbhavati || 63 ||

या संज्ञान-विधीने त्याने इंद्राला याजयले (यज्ञ करविला). अग्नीसाठी वसुमंत देवतेसाठी आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वाप केला; सोमासाठी रुद्रवंत देवतेसाठी चरू; इंद्रासाठी मरुत्वंत देवतेसाठी अकरा कपालांचा पुरोडाश; वरुणासाठी आदित्यवंत देवतेसाठी चरू. त्यानंतर देवांनी इंद्राला ज्येष्ठतेसाठी आपापसात मान्य केले. जो समान लोकांमध्ये परस्परांशी प्रिय असेल, त्याला या संज्ञान-विधीने याजयावे — अग्नीसाठी वसुमंत देवतेसाठी आठ कपालांचा पुरोडाश निर्वाप करावा; सोमासाठी रुद्रवंत देवतेसाठी चरू; इंद्रासाठी मरुत्वंत देवतेसाठी अकरा कपालांचा पुरोडाश; वरुणासाठी आदित्यवंत देवतेसाठी चरू. अशा प्रकारे तो इंद्रालाच ज्येष्ठतेसाठी समान लोकांना मान्य करतो; तो समान लोकांमध्ये वसिष्ठ होतो. ^AI

Anuvaka 64

(विश॑मे॒व - ति॑ष्ठन्त्ये॒तामे॒ - वाथै॒न्द्रस्य॑ - याज्यानुवा॒क्ये॑ - तं - ँवरु॑णाय॒ -चतु॑र्दश च) (अ. 11)
हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भ आपो॑ ह॒ यत्प्रजा॑पते ॥ स वे॑द पु॒त्रः पि॒तर॒ग्ं॒ स मा॒तर॒ग्ं॒ स सू॒नुभ॑र्व॒-थ्स भु॑व॒-त्पुन॑र्मघः । स द्यामौर्णो॑द॒न्तरि॑क्ष॒ग्ं॒ स सुव॒-स्स विश्वा॒ भुवो॑ अभव॒-थ्स आ-ऽभ॑वत् ॥ उदु॒ त्य-ञ्चि॒त्रम् ॥ स प्र॑त्न॒वन्नवी॑य॒सा-ऽग्ने᳚ द्यु॒म्नेन॑ सं॒यँता᳚ । बृ॒ह-त्त॑तन्थ भा॒नुना᳚ ॥ नि काव्या॑ वे॒धस॒-श्शश्व॑तस्क॒र्॒हस्ते॒ दधा॑नो॒ [दधा॑नः, नर्या॑ पु॒रूणि॑ ।] ॥ 64 ॥

(viśa̭me॒va - ti̭ṣṭhantye॒tāme॒ - vāthai॒ndrasya̭ - yājyānuvā॒kyḙ - taṃ - ~varṷṇāya॒ -catṷrdaśa ca) (a. 11)
hi॒ra॒ṇya॒ga॒rbha āpo̭ ha॒ yatprajā̭pate || sa vḙda pu॒traḥ pi॒tara॒gṃ॒ sa mā॒tara॒gṃ॒ sa sū॒nubha̭rva॒-thsa bhṷva॒-tpuna̭rmaghaḥ | sa dyāmaurṇo̭da॒ntari̭kṣa॒gṃ॒ sa suva॒-ssa viśvā॒ bhuvo̭ abhava॒-thsa ā-'bha̭vat || udu॒ tya-ñci॒tram || sa pra̭tna॒vannavī̭ya॒sā-'gne᳚ dyu॒mnena̭ saṃ॒ya~tā᳚ | bṛ॒ha-tta̭tantha bhā॒nunā᳚ || ni kāvyā̭ ve॒dhasa॒-śśaśva̭taska॒r॒haste॒ dadhā̭no॒ [dadhā̭naḥ, naryā̭ pu॒rūṇi̭ |] || 64 ||

(विश्वे देवच राहतात; हीच याज्या व अनुवाक्या; ती इंद्रासाठी; वरुणासाठी चौदा च) (अध्याय ११) हिरण्यगर्भ जलांमध्ये होता; तो प्रजापतींचा पुत्र, पिता, माता, सूनू (पुत्र) आहे; तो पुन्हा मघवान (धनवान) होतो. त्याने द्युलोक व्यापला, अंतरिक्ष व्यापले, तो स्वर्ग आहे, तो सर्व भूतांना झाला, तो झाला. उदु त्यं चित्रम् ... हे अग्ने, तू प्राचीन (जुना) असूनही नवीन शक्तीने, द्युम्नाने (तेजाने) संयत होऊन बृहत (मोठे) झालास; तू भानूने (किरणांनी) ते पसरलेस. तू वेधस (विधात्या) च्या शाश्वत काव्यांना (स्तुतींना) नीच केलेस; हातात नर्य (मानवी) पुरू (पुष्कळ) धारण करतोस. ^AI

Anuvaka 65

नर्या॑ पु॒रूणि॑ । अ॒ग्निर्भु॑वद्रयि॒पती॑ रयी॒णाग्ं स॒त्रा च॑क्रा॒णो अ॒मृता॑नि॒ विश्वा᳚ ॥ हिर॑ण्यपाणिमू॒तये॑ सवि॒तार॒मुप॑ ह्वये । स चेत्ता॑ दे॒वता॑ प॒दम् ॥ वा॒मम॒द्य स॑वितर्वा॒ममु॒ श्वो दि॒वेदि॑वे वा॒मम॒स्मभ्यग्ं॑ सावीः । वा॒मस्य॒ हि क्षय॑स्य देव॒ भूरे॑र॒या धि॒या वा॑म॒भाजः॑ स्याम ॥ बडि॒त्था पर्व॑ताना-ङ्खि॒द्र-म्बि॑भर्षि पृथिवि । प्र या भू॑मि प्रवत्वति म॒ह्ना जि॒नोषि॑ [जि॒नोषि॑, म॒हि॒नि॒ ।] ॥ 65 ॥

naryā̭ pu॒rūṇi̭ | a॒gnirbhṷvadrayi॒patī̭ rayī॒ṇāgṃ sa॒trā ca̭krā॒ṇo a॒mṛtā̭ni॒ viśvā᳚ || hira̭ṇyapāṇimū॒tayḙ savi॒tāra॒mupa̭ hvaye | sa cettā̭ de॒vatā̭ pa॒dam || vā॒mama॒dya sa̭vitarvā॒mamu॒ śvo di॒vedi̭ve vā॒mama॒smabhyagṃ̭ sāvīḥ | vā॒masya॒ hi kṣaya̭sya deva॒ bhūrḙra॒yā dhi॒yā vā̭ma॒bhājaḥ̭ syāma || baḍi॒tthā parva̭tānā-ṅkhi॒dra-mbi̭bharṣi pṛthivi | pra yā bhṷ̄mi pravatvati ma॒hnā ji॒noṣi̭ [ji॒noṣi̭, ma॒hi॒ni॒ |] || 65 ||

नर्य पुरू (मानवी पुष्कळ कर्मे). अग्नि धनाचा स्वामी झाला; तो सर्व अमृतांना सत्रा (एकत्र) करणारा, धनांचा (रयीणाम्) पती. सुवर्णहस्त सवित्याला रक्षणासाठी मी हाक मारतो; तो चेता (जाणणारा) देवता आहे, पद (स्थान) आहे. हे सवित्या, आज आम्हाला वाम (प्रिय, शुभ) देशीस, उद्या वाम देशीस, दिवसेंदिवस वाम देशीस. हे देवा, वाम (शुभ) क्षयाचे (निवासाचे) तू भूरि (पुष्कळ) आहेस; आम्ही या बुद्धीने वामभाज (शुभाचे भागीदार) होऊ. हे पृथ्वी, तू पर्वतांचे खिद्र (भार) अशा प्रकारे धारण करतोस; हे भूमी, तू प्रवत्वती (नद्यांनी युक्त) असून महिनी (महिमेने) महत (मोठे) जिंकतोस. ^AI

Anuvaka 66

महिनि ॥ स्तोमा॑सस्त्वा विचारिणि॒ प्रति॑ष्टोभन्त्य॒क्तुभिः॑ । प्रया वाज॒-न्न हेष॑न्त-म्पे॒रु-मस्य॑स्यर्जुनि ॥ ऋ॒दू॒दरे॑ण॒ सख्या॑ सचेय॒ यो मा॒ न रिष्ये᳚द्धर्यश्व पी॒तः । अ॒यं-यँ-स्सोमो॒ न्यधा᳚य्य॒स्मे तस्मा॒ इन्द्र॑-म्प्र॒तिर॑-मे॒म्यच्छ॑ ॥ आपा᳚न्तमन्यु-स्तृ॒पल॑-प्रभर्मा॒ धुनि॒-श्शिमी॑ वा॒ञ्छरु॑माग्ं ऋजी॒षी । सोमो॒ विश्वा᳚न्यत॒सा वना॑नि॒ नार्वागिन्द्र॑-म्प्रति॒माना॑नि देभुः ॥ प्र- [प्र, सु॒वा॒न-स्सोम॑] ॥ 66 ॥

mahini || stomā̭sastvā vicāriṇi॒ prati̭ṣṭobhantya॒ktubhiḥ̭ | prayā vāja॒-nna heṣa̭nta-mpe॒ru-masya̭syarjuni || ṛ॒dū॒darḙṇa॒ sakhyā̭ saceya॒ yo mā॒ na riṣye᳚ddharyaśva pī॒taḥ | a॒yaṃ-ya~-ssomo॒ nyadhā᳚yya॒sme tasmā॒ indra̭-mpra॒tira̭-me॒myaccha̭ || āpā᳚ntamanyu-stṛ॒pala̭-prabharmā॒ dhuni॒-śśimī̭ vā॒ñcharṷmāgṃ ṛjī॒ṣī | somo॒ viśvā᳚nyata॒sā vanā̭ni॒ nārvāgindra̭-mprati॒mānā̭ni debhuḥ || pra- [pra, su॒vā॒na-ssoma̭] || 66 ||

हे महिनि (महान), स्तोत्रे विविध ऋतूंनी तुला स्तुती करतात. हे अर्जुनि, तू वाजाच्या (अन्नाच्या) इच्छेने हेसणाऱ्या (धावणाऱ्या) पेरू (पक्षी) सारखा आहेस. हे हर्यश्व (हिरव्या घोड्यांच्या), पीत (पिवळ्या) रंगाच्या, आम्ही तुझ्याशी मैत्री करू, जो मला हानी पोहोचवणार नाही. हा सोम आमच्याकडे ठेवला गेला आहे; मी त्यासाठी इंद्राकडे जातो. तुझा क्रोध आपल्यापर्यंत पोहोचला आहे, हे तृपलप्रभर्मा (शत्रूंना तृप्त करणाऱ्या?), धुनि (ध्वनी करणाऱ्या), शिमी (काम करणाऱ्या), वाञ्छरु (इच्छित शत्रू), ऋजीषी (शत्रूंचा नाश करणाऱ्या). सोमाने सर्व दिशांना सर्व वने (शत्रू) इंद्राकडे वळवले नाहीत; देवांनी त्यांना इंद्राकडे वळवले नाही. सुवान (निचोडलेला) सोम ऋतयु (ऋतूची इच्छा करणारा) आहे, तो जाणतो; जमदग्नीने इंद्रासाठी ब्रह्म (स्तोत्र) म्हटले. हे वृषा (वर्षण करणाऱ्या), तू शवस (बल) चा यंता (नियंत्रक) आहेस, तुरस्या (शत्रूंच्या) अंतर्यच्छ (अंतरात जा), गृणते (स्तुती करणाऱ्याला) धर्त्र (धारण करणाऱ्या) दृंह (दृढ कर). तुझा मद आणि शुष्म (बल) सबाध (बांधलेले) आहे; नर (मनुष्य) ब्रह्मकृत (ब्रह्म केलेले) ब्रह्म (स्तोत्र) सपर्यन (सेवा करतात). अर्क (स्तोत्र) जे तुरते (शीघ्र) सोमचक्षा (सोमाचे दर्शन घेणारे) आहे, तेथे इंद्राने पृथ्सु (युद्धांमध्ये) तुर्य (वेग) धारण केला. हे विष्णो, तुला वषट् (वषट्कार) करून मी आहुती अर्पण करतो; हे शिपिविष्ट (शिपीमध्ये प्रवेश केलेल्या), माझे हव्य (आहुती) स्वीकार कर. ^AI

Anuvaka 67

-सु॑वा॒न-स्सोम॑ ऋत॒यु-श्चि॑के॒तेन्द्रा॑य॒ ब्रह्म॑ ज॒मद॑ग्नि॒-रर्चन्न्॑ । वृषा॑ य॒न्ता-ऽसि॒ शव॑स-स्तु॒रस्या॒-ऽन्त-र्य॑च्छ गृण॒ते ध॒र्त्र-न्दृग्ं॑ह ॥ स॒बाध॑स्ते॒ मद॑-ञ्च शुष्म॒य-ञ्च॒ ब्रह्म॒ नरो᳚ ब्रह्म॒कृतः॑ सपर्यन्न् । अ॒र्को वा॒ य-त्तु॒रते॒ सोम॑चक्षा॒-स्तत्रे-दिन्द्रो॑ दधते पृ॒थ्सु तु॒र्याम् ॥ वष॑-ट्ते विष्णवा॒स आ कृ॑णोमि॒ तन्मे॑ जुषस्व शिपिविष्ट ह॒व्यम् । ॥ 67 ॥

-sṷvā॒na-ssoma̭ ṛta॒yu-ści̭ke॒tendrā̭ya॒ brahma̭ ja॒mada̭gni॒-rarcanṋ | vṛṣā̭ ya॒ntā-'si॒ śava̭sa-stu॒rasyā॒-'nta-rya̭ccha gṛṇa॒te dha॒rtra-ndṛgṃ̭ha || sa॒bādha̭ste॒ mada̭-ñca śuṣma॒ya-ñca॒ brahma॒ naro᳚ brahma॒kṛtaḥ̭ saparyann | a॒rko vā॒ ya-ttu॒rate॒ soma̭cakṣā॒-statre-dindro̭ dadhate pṛ॒thsu tu॒ryām || vaṣa̭-ṭte viṣṇavā॒sa ā kṛ̭ṇomi॒ tanmḙ juṣasva śipiviṣṭa ha॒vyam | || 67 ||

सुवान (निचोडलेला) सोम ऋतयु (ऋतूची इच्छा करणारा) आहे, तो जाणतो; जमदग्नीने इंद्रासाठी ब्रह्म (स्तोत्र) म्हटले. हे वृषा (वर्षण करणाऱ्या), तू शवस (बल) चा यंता (नियंत्रक) आहेस, तुरस्या (शत्रूंच्या) अंतर्यच्छ (अंतरात जा), गृणते (स्तुती करणाऱ्याला) धर्त्र (धारण करणाऱ्या) दृंह (दृढ कर). तुझा मद आणि शुष्म (बल) सबाध (बांधलेले) आहे; नर (मनुष्य) ब्रह्मकृत (ब्रह्म केलेले) ब्रह्म (स्तोत्र) सपर्यन (सेवा करतात). अर्क (स्तोत्र) जे तुरते (शीघ्र) सोमचक्षा (सोमाचे दर्शन घेणारे) आहे, तेथे इंद्राने पृथ्सु (युद्धांमध्ये) तुर्य (वेग) धारण केला. हे विष्णो, तुला वषट् (वषट्कार) करून मी आहुती अर्पण करतो; हे शिपिविष्ट (शिपीमध्ये प्रवेश केलेल्या), माझे हव्य (आहुती) स्वीकार कर. ^AI

Anuvaka 68

वर्ध॑न्तु त्वा सुष्टु॒तयो॒ गिरो॑ मे यू॒य-म्पा॑त स्व॒स्तिभि॒-स्सदा॑ नः ॥प्र त-त्ते॑ अ॒द्य शि॑पिविष्ट॒ नामा॒-ऽर्य-श्शग्ं॑ सामि व॒युना॑नि वि॒द्वान् । तन्त्वा॑ गृणामि त॒वस॒-मत॑वीया॒न् क्षय॑न्तम॒स्य रज॑सः परा॒के ॥ किमि-त्ते॑ विष्णो परि॒चक्ष्य॑-म्भू॒-त्प्र यद्व॑व॒क्षे शि॑पिवि॒ष्टो अ॑स्मि । मा वर्पो॑ अ॒स्मदप॑ गूह ए॒तद्य-द॒न्यरू॑प-स्समि॒थे ब॒भूथ॑ । ॥ 68 ॥

vardha̭ntu tvā suṣṭu॒tayo॒ giro̭ me yū॒ya-mpā̭ta sva॒stibhi॒-ssadā̭ naḥ ||pra ta-ttḙ a॒dya śi̭piviṣṭa॒ nāmā॒-'rya-śśagṃ̭ sāmi va॒yunā̭ni vi॒dvān | tantvā̭ gṛṇāmi ta॒vasa॒-mata̭vīyā॒n kṣaya̭ntama॒sya raja̭saḥ parā॒ke || kimi-ttḙ viṣṇo pari॒cakṣya̭-mbhū॒-tpra yadva̭va॒kṣe śi̭pivi॒ṣṭo a̭smi | mā varpo̭ a॒smadapa̭ gūha e॒tadya-da॒nyarṷ̄pa-ssami॒the ba॒bhūtha̭ | || 68 ||

हे विष्णो, तुझी स्तुती करणाऱ्या माझ्या गिरो (स्तोत्रे) तुला वर्धित करोत; तू आमचे सदा स्वस्तिभि (कल्याणांनी) पालन कर. हे शिपिविष्ट, आज ते तुझे नाम (नाव) प्र (प्रकट) आहे; आर्य (श्रेष्ठ) विद्वान शं (कल्याण) सामि (अर्धे) वयुनानि (ज्ञाने) जाणतो. तवस (बलवान) अतवीयान (अधिक बलवान) तुला मी गृणामि (स्तुती करतो), जो या रजस (लोक) च्या पराके (पलीकडे) क्षयन्त (निवास करतो). हे विष्णो, तुझे किमित्ते (काय) परिचक्ष्य (दर्शनीय) भूत (झाले) आहे? जेव्हा मी शिपिविष्ट (शिपीमध्ये प्रवेश केलेला) अस्मि (आहे), तेव्हा तू ववक्षे (वचन) प्र (प्रकट) केलेस. हे विष्णो, तू अन्यरूप (दुसरे रूप) समिथे (युद्धात) बभूथ (झाला आहेस), ते वर्प (रूप) अस्मद् (आमच्यापासून) मा अप गूह (लपवू नको). ^AI

Anuvaka 69

अग्ने॒ दा दा॒शुषे॑ र॒यिं-वीँ॒रव॑न्त॒-म्परी॑णसम् । शि॒शी॒हि नः॑ सूनु॒मतः॑ ॥ दा नो॑ अग्ने श॒तिनो॒ दा-स्स॑ह॒स्रिणो॑ दु॒रो न वाज॒ग्ग्॒ श्रुत्या॒ अपा॑ वृधि । प्राची॒ द्यावा॑पृथि॒वी ब्रह्म॑णा कृधि॒ सुव॒र्ण शु॒क्रमु॒षसो॒ वि दि॑द्युतुः ॥ अ॒ग्निर्दा॒ द्रवि॑णं-वीँ॒रपे॑शा अ॒ग्निर्-ऋषिं॒-यँ-स्स॒हस्रा॑ स॒नोति॑ । अ॒ग्निर्दि॒वि ह॒व्यमा त॑ताना॒-ऽग्ने-र्धामा॑नि॒ विभृ॑ता पुरु॒त्रा ॥ मा [मा, नो॒ म॒र्धी॒ रा तू भ॑र ।] ॥ 69 ॥

agne॒ dā dā॒śuṣḙ ra॒yiṃ-vī~॒rava̭nta॒-mparī̭ṇasam | śi॒śī॒hi naḥ̭ sūnu॒mataḥ̭ || dā no̭ agne śa॒tino॒ dā-ssa̭ha॒sriṇo̭ du॒ro na vāja॒gg॒ śrutyā॒ apā̭ vṛdhi | prācī॒ dyāvā̭pṛthi॒vī brahma̭ṇā kṛdhi॒ suva॒rṇa śu॒kramu॒ṣaso॒ vi di̭dyutuḥ || a॒gnirdā॒ dravi̭ṇaṃ-vī~॒rapḙśā a॒gnir-ṛṣiṃ॒-ya~-ssa॒hasrā̭ sa॒noti̭ | a॒gnirdi॒vi ha॒vyamā ta̭tānā॒-'gne-rdhāmā̭ni॒ vibhṛ̭tā puru॒trā || mā [mā, no॒ ma॒rdhī॒ rā tū bha̭ra |] || 69 ||

हे अग्ने, दाशुषे (दान करणाऱ्याला) वीरवन्त (वीरांनी युक्त) परीणस (विशाल) रयि (धन) दे. नः (आमच्या) सूनुमतः (पुत्रांसह) शिशीहि (तेजस्वी कर). हे अग्ने, नः (आम्हाला) शतिन (शेकडो) दे, सहस्रिण (हजारो) दे, दुरो न (दारांसारखे) वाज (अन्न) श्रुत्या (कीर्तीने) अपा वृधि (वाढव). प्राची (पूर्वेकडे) द्यावापृथिवी (द्युलोक आणि पृथ्वी) ब्रह्मणा (ब्रह्माने) कृधि (कर). सुवर्ण (सुवर्ण) शुक्र (शुक्र) उषसो (उषा) वि दिद्युतुः (प्रकाशित होवोत). अग्निर्दा (अग्नीने द्यावे) द्रविण (धन) वीरपेशा (वीररूप), अग्निर् (अग्नी) ऋषिं (ऋषी) यः (जो) सहस्रा (हजारो) सनोति (देतो). अग्निर्दिवि (अग्नीने दिवि) हव्य (आहुती) आ ततान (पसरवली), अग्नेर्धामानि (अग्नीची धामे) विभृता (धारण केलेली) पुरुत्रा (अनेक ठिकाणी). मा नो मर्धी (आमचा नाश करू नको), रा तू भर (धन दे). ^AI

Anuvaka 70

नो॑ मर्धी॒ रा तू भ॑र ॥ घृ॒त-न्न पू॒त-न्त॒नूर॑रे॒पा-श्शुचि॒ हिर॑ण्यम् । त-त्ते॑ रु॒क्मो न रो॑चत स्वधावः ॥ उ॒भे सु॑श्चन्द्र स॒र्पिषो॒ दर्वी᳚ श्रीणीष आ॒सनि॑ । उ॒तो न॒ उ-त्पु॑पूर्या उ॒क्थेषु॑ शवसस्पत॒ इषग्ग्॑ स्तो॒तृभ्य॒ आ भ॑र ॥ वायो॑ श॒तग्ं हरी॑णां-युँ॒वस्व॒ पोष्या॑णाम् । उ॒त वा॑ ते सह॒स्रिणो॒ रथ॒ आ या॑तु॒ पाज॑सा ॥ प्र याभि॒- [प्र याभिः, यासि॑ दा॒श्वाग्ं स॒मच्छा॑] ॥ 70 ॥

no̭ mardhī॒ rā tū bha̭ra || ghṛ॒ta-nna pū॒ta-nta॒nūra̭re॒pā-śśuci॒ hira̭ṇyam | ta-ttḙ ru॒kmo na ro̭cata svadhāvaḥ || u॒bhe sṷścandra sa॒rpiṣo॒ darvī᳚ śrīṇīṣa ā॒sani̭ | u॒to na॒ u-tpṷpūryā u॒ktheṣṷ śavasaspata॒ iṣagg̭ sto॒tṛbhya॒ ā bha̭ra || vāyo̭ śa॒tagṃ harī̭ṇāṃ-yu~॒vasva॒ poṣyā̭ṇām | u॒ta vā̭ te saha॒sriṇo॒ ratha॒ ā yā̭tu॒ pāja̭sā || pra yābhi॒- [pra yābhiḥ, yāsi̭ dā॒śvāgṃ sa॒macchā̭] || 70 ||

आमची उपेक्षा करू नको; तू धन दे. जसे शुद्ध तूप, तसे पवित्र आणि निर्दोष शरीर असलेले, तू शुद्ध सुवर्ण आहेस. हे स्वधावंत, ते तुझे तेज सोन्यासारखे चमकते. हे सुंदर चंद्रा, तू दोन्ही (स्रुवा आणि दर्वी) तूपाने भरतोस. हे बलवान, आमच्यासाठीही स्तोत्रांमध्ये अन्न वाढव; स्तोत्यांसाठी अन्न आण. हे वायो, तुझ्या पोषणीय अशा शेकडो वेगवान घोड्यांना (रथाला) जोड; किंवा तुझ्या हजारो (घोड्यांच्या) रथाने आमच्याकडे तुझ्या बळाने ये. ज्या (घोड्यां)नी तू दानशूरांकडे येतोस, त्या नियुद् (स्तुती) सह वायूच्या सेवेसाठी दुरोण (घर) ये. आमच्याकडे चांगल्या भोजनाने युक्त, तरुण, वीरयुक्त, गो-अश्वादि धन ठेव. तुझ्या सहभागाने आम्हाला समृद्ध करणाऱ्या, इंद्रात असलेल्या, बहुविध वेगवान अशा (गाई) आम्हाला मिळोत; ज्यांच्याद्वारे आम्ही आनंदित होऊ. ज्याच्याकडे भरपूर धन आहे, अशा तुझ्यासारख्या माघवान (दानशूर) इंद्राचा स्तोता समृद्ध होवो. हे हरिव (अश्वयुक्त), प्रसिद्ध (इंद्रा), तू लवकर ये. ^AI

Anuvaka 71

-र्यासि॑ दा॒श्वाग्ं स॒मच्छा॑ नि॒युद्भि॑-र्वायवि॒ष्टये॑ दुरो॒णे । नि नो॑ र॒यिग्ं सु॒भोज॑सं-युँवे॒ह नि वी॒रव॒-द्गव्य॒मश्वि॑य-ञ्च॒ राधः॑ ॥रे॒वती᳚र्न-स्सध॒माद॒ इन्द्रे॑ सन्तु तु॒विवा॑जाः । क्षु॒मन्तो॒ याभि॒र्मदे॑म ॥ रे॒वाग्ं इद्रे॒वतः॑ स्तो॒ता स्या-त्त्वाव॑तो म॒घोनः॑ । प्रेदु॑ हरिव-श्श्रु॒तस्य॑ ॥ 71 ॥

-ryāsi̭ dā॒śvāgṃ sa॒macchā̭ ni॒yudbhi̭-rvāyavi॒ṣṭayḙ duro॒ṇe | ni no̭ ra॒yigṃ su॒bhoja̭saṃ-yu~ve॒ha ni vī॒rava॒-dgavya॒maśvi̭ya-ñca॒ rādhaḥ̭ ||re॒vatī᳚rna-ssadha॒māda॒ indrḙ santu tu॒vivā̭jāḥ | kṣu॒manto॒ yābhi॒rmadḙma || re॒vāgṃ idre॒vataḥ̭ sto॒tā syā-ttvāva̭to ma॒ghonaḥ̭ | predṷ hariva-śśru॒tasya̭ || 71 ||

ज्या (नियुद्भिः) नी तू दानशूरांकडे येतोस, त्या नियुदांसह वायूच्या सेवेसाठी दुरोण (घर) ये. आमच्याकडे चांगल्या भोजनाने युक्त, तरुण, वीरयुक्त, गो-अश्वादि धन ठेव. तुझ्या सहभागाने आम्हाला समृद्ध करणाऱ्या, इंद्रात असलेल्या, बहुविध वेगवान अशा (गाई) आम्हाला मिळोत; ज्यांच्याद्वारे आम्ही आनंदित होऊ. ज्याच्याकडे भरपूर धन आहे, अशा तुझ्यासारख्या माघवान (दानशूर) इंद्राचा स्तोता समृद्ध होवो. हे हरिव (अश्वयुक्त), प्रसिद्ध (इंद्रा), तू लवकर ये. ^AI

(दधा॑नो - जि॒नोषि॑ - देभुः॒ प्र - ह॒व्यं - ब॒भूथ॒ - मा - याभि॑ - श्चत्वारि॒ग्ं॒शच्च॑ ) (अ. 12)
(प्र॒जाप॑ति॒स्ता-स्सृ॒ष्टा - अ॒ग्नये॑ पथि॒कृते॒ - ग्नये॒ कामा॑या॒ - ग्नयेन्न॑वते -वैश्वान॒र -मा॑दि॒त्य-ञ्च॒रु - मै॒न्द्र-ञ्च॒रु - मिन्द्रा॒यान्वृ॑जव - आग्नावैष्ण॒व -म॒सौ सो॑मारौ॒द्र - मै॒न्द्रम॒का॑दशकपालग्ं- हिरण्यग॒र्भो - द्वाद॑श )
(प्र॒जाप॑ति - र॒ग्नये॒ कामा॑या॒ - ऽभि स-म्भ॑वतो॒ - यो वि॑द्विषा॒णयो॑ -रि॒ध्मे सन्न॑ ह्ये - दाग्नावैष्ण॒वमु॒ - परि॑ष्टा॒ - द्यासि॑ दा॒श्वाग्ंस॒ - मेक॑सप्ततिः )

(dadhā̭no - ji॒noṣi̭ - debhuḥ॒ pra - ha॒vyaṃ - ba॒bhūtha॒ - mā - yābhi̭ - ścatvāri॒gṃ॒śacca̭ ) (a. 12)
(pra॒jāpa̭ti॒stā-ssṛ॒ṣṭā - a॒gnayḙ pathi॒kṛte॒ - gnaye॒ kāmā̭yā॒ - gnayenna̭vate -vaiśvāna॒ra -mā̭di॒tya-ñca॒ru - mai॒ndra-ñca॒ru - mindrā॒yānvṛ̭java - āgnāvaiṣṇa॒va -ma॒sau so̭mārau॒dra - mai॒ndrama॒kā̭daśakapālagṃ- hiraṇyaga॒rbho - dvāda̭śa )
(pra॒jāpa̭ti - ra॒gnaye॒ kāmā̭yā॒ - 'bhi sa-mbha̭vato॒ - yo vi̭dviṣā॒ṇayo̭ -ri॒dhme sanna̭ hye - dāgnāvaiṣṇa॒vamu॒ - pari̭ṣṭā॒ - dyāsi̭ dā॒śvāgṃsa॒ - meka̭saptatiḥ )

प्रजापतीने त्या (प्रजा) निर्माण केल्या; अग्नीसाठी पथिकृत, अग्नीसाठी काम, अग्नीसाठी नवते, वैश्वानर, आदित्य, चरु, ऐंद्र चरु, इंद्रासाठी अन्वृजव, आग्नावैष्णव, असौ सोमारौद्र, ऐंद्र, एकादशकपाल, हिरण्यगर्भ, द्वादश. प्रजापती अग्नीसाठी कामासाठी संभवतो; जो विद्वेष करणाऱ्यांच्या इंधनात असूनही (त्यांना) हानी करत नाही, तो आग्नावैष्णव (यज्ञ) परिष्टातून येतो; दाश्वांस (दानशूर) एकाहत्तर. ^AI

(प्र॒जाप॑तिः॒, प्रेदु॑ हरिव-श्श्रु॒तस्य॑)

॥ हरिः॑ ओम् ॥
॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताया-न्द्वितीयकाण्डे द्वितीयः प्रश्न-स्समाप्तः ॥

|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyā-ndvitīyakāṇḍe dvitīyaḥ praśna-ssamāptaḥ ||

हरिः ओम्. कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहितेच्या द्वितीय काण्डातील द्वितीय प्रश्न समाप्त झाला. ^AI

Sanskrit — Devanagari (original)

कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताया-न्द्वितीयकाण्डे द्वितीयः प्रश्नः - इष्टिविधानं

ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,

श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥

प्र॒जापतिः॑ प्र॒जा अ॑सृजत॒ ता-स्सृ॒ष्टा॒ इन्द्रा॒ग्नी अपा॑गूहता॒ग्ं॒ सो॑-ऽचाय-त्प्र॒जाप॑तिरिन्द्रा॒ग्नी वै मे᳚ प्र॒जा अपा॑घुक्षता॒मिति॒ स ए॒तमै᳚न्द्रा॒ग्न- मेका॑दशकपाल-मपश्य॒-त्त-न्निर॑वप॒-त्ताव॑स्मै प्र॒जाः प्रासा॑धयता- मिन्द्रा॒ग्नी वा ए॒तस्य॑ प्र॒जामप॑ गूहतो॒ यो-ऽलं॑ प्र॒जायै॒ स-न्प्र॒जा-न्न वि॒न्दत॑ ऐन्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पेत्-प्र॒जाका॑म इन्द्रा॒ग्नी [ ] 1

ए॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मै᳚ प्र॒जा-म्प्र सा॑धयतो वि॒न्दते᳚ प्र॒जा-मै᳚न्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒-थ्स्पर्ध॑मानः॒, क्षेत्रे॑ वा सजा॒तेषु॑ वेन्द्रा॒ग्नी ए॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ ताभ्या॑मे॒वेन्द्रि॒यं ँवी॒र्य॑-म्भ्रातृ॑व्यस्य वृङ्क्ते॒ वि पा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्येण जय॒ते-ऽप॒ वा ए॒तस्मा॑दिन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-ङ्क्रामति॒ य-स्स॑ग्रा॒म्म-मु॑पप्र॒यात्यै᳚न्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल॒-न्नि- [-मेका॑दशकपाल॒-न्निः, व॒पे॒-थ्स॒ङ्ग्रा॒म-] 2

-र्व॑पे-थ्सङ्ग्रा॒म-मु॑पप्रया॒स्य-न्नि॑न्द्रा॒ग्नी ए॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मि॑-न्निन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-न्धत्त-स्स॒हेन्द्रि॒येण॑ वी॒र्ये॑णोप॒ प्र या॑ति॒ जय॑ति॒ तग्ं स॑ग्रा॒म्मं-विँ वा ए॒ष इ॑न्द्रि॒येण॑ वी॒र्ये॑णर्ध्यते॒ य-स्स॑ग्रा॒म्म-ञ्जय॑त्यैन्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे-थ्सङ्ग्रा॒म-ञ्जि॒त्वेन्द्रा॒ग्नी ए॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मि॑-न्निद्रि॒यं-वीँ॒र्य॑न्- [वी॒र्य᳚म्, ध॒त्तो॒ नेन्द्रि॒येण॑] 3

-धत्तो॒ नेन्द्रि॒येण॑ वी॒र्ये॑ण॒ व्यृ॑द्ध्य॒ते-ऽप॒ वा ए॒तस्मा॑दिन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-ङ्क्रामति॒ य एति॑ ज॒नता॑मैन्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे-ज्ज॒नता॑मे॒ष्य-न्नि॑न्द्रा॒ग्नी ए॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मि॑-न्निन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-न्धत्त-स्स॒हेन्द्रि॒येण॑ वी॒र्ये॑ण ज॒नता॑मेति पौ॒ष्ण-ञ्च॒रुमनु॒ निर्व॑पे-त्पू॒षा वा इ॑न्द्रि॒यस्य॑ वी॒र्य॑स्या-ऽनुप्रदा॒ता पू॒षण॑मे॒व [ ] 4

स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मा॑ इन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑मनु॒ प्रय॑च्छति क्षैत्रप॒त्य-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे-ज्ज॒नता॑-मा॒गत्ये॒यं-वैँ क्षेत्र॑स्य॒ पति॑र॒स्यामे॒व प्रति॑ तिष्ठत्यैन्द्रा॒ग्न-मेका॑दशकपाल-मु॒परि॑ष्टा॒-न्निर्व॑पेद॒स्यामे॒व प्र॑ति॒ष्ठाये᳚न्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-मु॒परि॑ष्टा-दा॒त्म-न्ध॑त्ते ॥ 5 ॥

(प्र॒जाका॑म इन्द्रा॒ग्नी - उ॑पप्र॒यात्यै᳚न्द्रा॒ग्नमेका॑दशकपाल॒-न्नि- र्वी॒र्यं॑ - पू॒षण॑मे॒ वै - का॒न्नच॑त्वारि॒ग्ं॒शच्च॑ ) (अ. 1)

अ॒ग्नये॑ पथि॒कृते॑ पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यो द॑र्शपूर्णमासया॒जी सन्न॑मावा॒स्यां᳚-वाँ पौर्णमा॒सीं-वाँ॑-ऽतिपा॒दये᳚-त्प॒थो वा ए॒षोद्ध्यप॑थेनैति॒ यो द॑र्शपूर्णमासया॒जी सन्न॑मावा॒स्यां᳚-वाँ पौर्णमा॒सीं-वाँ॑तिपा॒दय॑त्य॒ग्निमे॒व प॑थि॒कृत॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒मप॑था॒-त्पन्था॒मपि॑ नयत्यन॒ड्वा-न्दक्षि॑णा व॒ही ह्ये॑ष समृ॑द्ध्या अ॒ग्नये᳚ व्र॒तप॑तये [व्र॒तप॑तये, पु॒रो॒डाश॑-] 6

पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्य आहि॑ताग्नि॒-स्सन्न॑व्र॒त्यमि॑व॒ चरे॑द॒ग्निमे॒व व्र॒तप॑ति॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैनं॑-व्रँ॒तमा ल॑भंयँति॒ व्रत्यो॑ भवत्य॒ग्नये॑ रक्षो॒घ्ने पु॑रो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यग्ं रक्षाग्ं॑सि॒ सचे॑रन्न॒ग्निमे॒व र॑क्षो॒हण॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मा॒-द्रक्षा॒ग्॒स्यप॑ हन्ति॒ निशि॑ताया॒-न्निर्व॑पे॒- [निर्व॑पेत्, निशि॑ताया॒ग्ं॒ हि] 7

-न्निशि॑ताया॒ग्ं॒ हि रक्षाग्ं॑सि प्रे॒रते॑ स॒प्रेंर्णा᳚न्ये॒वैना॑नि हन्ति॒ परि॑श्रिते याजये॒-द्रक्ष॑सा॒-मन॑न्ववचाराय रक्षो॒घ्नी या᳚ज्यानुवा॒क्ये॑ भवतो॒ रक्ष॑सा॒ग्॒ स्तृत्या॑ अ॒ग्नये॑ रु॒द्रव॑ते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-दभि॒चर॑-न्ने॒षा वा अ॑स्य घो॒रा त॒नूर्य-द्रु॒द्रस्तस्मा॑ ए॒वैन॒मावृ॑श्चति ता॒जगार्ति॒-मार्च्छ॑त्य॒ग्नये॑ सुरभि॒मते॑ पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यस्य॒ गावो॑ वा॒ पुरु॑षा [वा॒ पुरु॑षाः, वा॒ प्र॒मीये॑र॒न्॒] 8

वा प्र॒मीये॑र॒न्॒ यो वा॑ बिभी॒यादे॒षा वा अ॑स्य भेष॒ज्या॑ त॒नूर्य-थ्सु॑रभि॒मती॒-तयै॒वा-ऽस्मै॑ भेष॒ज-ङ्क॑रोति सुरभि॒मते॑ भवति पूतीग॒न्धस्या-ऽप॑हत्या अ॒ग्नये॒ क्षाम॑वते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-थ्सङ्ग्रा॒मे संयँ॑त्ते भाग॒धेये॑नै॒वैनग्ं॑ शमयि॒त्वा परा॑न॒भि निर्दि॑शति॒ यमव॑रेषां॒-विँद्ध्य॑न्ति॒ जीव॑ति॒ स य-म्परे॑षा॒-म्प्र स मी॑यते॒ जय॑ति॒ तग्ं स॑ङ्ग्रा॒म- [तग्ं स॑ङ्ग्रा॒मम्, अ॒भि वा ए॒ष] 9

-म॒भि वा ए॒ष ए॒तानु॑च्यति॒ येषा᳚-म्पूर्वाप॒रा अ॒न्वञ्चः॑ प्र॒मीय॑न्ते पुरुषाहु॒तिर्-ह्य॑स्य प्रि॒यत॑मा॒-ऽग्नये॒ क्षाम॑वते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-द्भाग॒धेये॑नै॒वैनग्ं॑ शमयति॒ नैषा᳚-म्पु॒रा-ऽऽयु॒षो-ऽप॑रः॒ प्रमी॑यते॒-ऽभि वा ए॒ष ए॒तस्य॑ गृ॒हानु॑च्यति॒ यस्य॑ गृ॒हा-न्दह॑त्य॒ग्नये॒ क्षाम॑वते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-द्भाग॒धेये॑नै॒वैनग्ं॑ शमयति॒ ना-ऽस्याप॑र-ङ्गृ॒हा-न्द॑हति ॥ 10 ॥

(व्र॒तप॑तये॒ - निशि॑ताया॒-न्निर्व॑पे॒त् - पुरु॑षाः - सङ्ग्रा॒मं - न - च॒त्वारि॑ च) (अ. 2)

अ॒ग्नये॒ कामा॑य पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्य-ङ्कामो॒ नोप॒नमे॑-द॒ग्निमे॒व काम॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒-ङ्कामे॑न॒ सम॑र्धय॒त्युपै॑न॒-ङ्कामो॑ नमत्य॒ग्नये॒ य वि॑ष्ठाय पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-थ्स्पर्ध॑मानः॒, क्षेत्रे॑ वा सजा॒तेषु॑ वा॒-ऽग्निमे॒व यवि॑ष्ठ॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तेनै॒वेन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-म्भ्रातृ॑व्यस्य [भ्रातृ॑व्यस्य, यु॒व॒ते॒ विपा॒प्मना॒] 11

युवते॒ विपा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्येण जयते॒-ऽग्नये॒ यवि॑ष्ठाय पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-दभिच॒र्यमा॑णो॒ ऽग्निमे॒व यवि॑ष्ठ॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मा॒-द्रक्षाग्ं॑सि यवयति॒ नैन॑-मभि॒चरन्᳚-थ्स्तृणुते॒-ऽग्नय॒ आयु॑ष्मते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त॒ सर्व॒-मायु॑-रिया॒-मित्य॒ग्नि- मे॒वा-ऽऽयु॑ष्मन्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वा-ऽस्मि॒- [ए॒वा-ऽस्मिन्न्॑, आयु॑र्दधाति॒] 12

-न्नायु॑र्दधाति॒ सर्व॒मायु॑-रेत्य॒ग्नये॑ जा॒तवे॑दसे पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-द्भूति॑कामो॒-ऽग्निमे॒व जा॒तवे॑दस॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒-म्भूति॑-ङ्गमयति॒ भव॑त्ये॒वाग्नये॒ रुक्म॑ते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-द्रुक्का॑मो॒-ऽग्निमे॒व रुक्म॑न्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मि॒-न्रुच॑-न्दधाति॒-रोच॑त ए॒वाग्नये॒ तेज॑स्वते पुरो॒डाश॑- [पुरो॒डाश᳚म्, अ॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒त्] 13

-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-त्तेज॑स्कामो॒-ऽग्निमे॒व तेज॑स्वन्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मि॒-न्तेजो॑ दधाति तेज॒स्व्ये॑व भ॑वत्य॒ग्नये॑ साह॒न्त्याय॑ पुरो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-थ्सीक्ष॑माणो॒ ऽग्निमे॒व सा॑ह॒न्त्यग्ग् स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तेनै॒व स॑हते॒ यग्ं सीक्ष॑ते ॥ 14 ॥

(भ्रातृ॑व्यस्या -स्मि॒न् - तेज॑स्वते पुरो॒डश॑ - म॒ष्टात्रिग्ं॑शच्च) (अ. 3)

अ॒ग्नये-ऽन्न॑वते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॒ता-ऽन्न॑वान्-थ्स्या॒मित्य॒ग्नि-मे॒वा-न्न॑वन्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒मन्न॑वन्त-ङ्करो॒त्यन्न॑वाने॒व भ॑वत्य॒ग्नये᳚-ऽन्ना॒दाय॑ पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑ता-ऽन्ना॒द-स्स्या॒मित्य॒ग्नि-मे॒वान्ना॒दग्ग् स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॑-मन्ना॒द-ङ्क॑रोत्यन्ना॒द - [-क॑रोत्यन्ना॒दः, ए॒व भ॑वत्य॒ग्नये-ऽन्न॑पतये] 15

ए॒व भ॑वत्य॒ग्नये-ऽन्न॑पतये पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यः-का॒मये॒ता-ऽन्न॑पति-स्स्या॒-मित्य॒ग्नि-मे॒वा-ऽन्न॑पति॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒-मन्न॑पति-ङ्करो॒त्यन्न॑पति-रे॒व भ॑वत्य॒ग्नये॒ पव॑मानाय पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पेद॒ग्नये॑ पाव॒काया॒ग्नये॒ शुच॑ये॒ ज्योगा॑मयावी॒ यद॒ग्नये॒ पव॑मानाय नि॒र्वप॑ति प्रा॒ण-मे॒वा-ऽस्मि॒-न्तेन॑ दधाति॒ यद॒ग्नये॑ - [यद॒ग्नये᳚, पा॒व॒काय॒ वाच॑-] 16

पाव॒काय॒ वाच॑-मे॒वा-ऽस्मि॒-न्तेन॑ दधाति॒ यद॒ग्नये॒ शुच॑य॒ आयु॑-रे॒वा-ऽस्मि॒-न्तेन॑ दधात्यु॒त यदी॒तासु॒-र्भव॑ति॒ जीव॑त्ये॒वैता-मे॒व निर्व॑पे॒-च्चक्षु॑ष्कामो॒ यद॒ग्नये॒ पव॑मानाय नि॒र्वप॑ति प्रा॒ण-मे॒वा-ऽस्मि॒-न्तेन॑ दधाति॒ यद॒ग्नये॑ पाव॒काय॒ वाच॑-मे॒वास्मि॒-न्तेन॑ दधाति॒ यद॒ग्नये॒ शुच॑ये॒ चक्षु॑-रे॒वास्मि॒-न्तेन॑ दधा- [चक्षु॑रे॒वास्मि॒-न्तेन॑ दधाति, उ॒त यद्य॒न्धो] 17

-त्यु॒त यद्य॒न्धो भव॑ति॒ प्रैव प॑श्यत्य॒ग्नये॑ पु॒त्रव॑ते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-दिन्द्रा॑य पु॒त्रिणे॑ पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल-म्प्र॒जाका॑मो॒-ऽग्नि-रे॒वा-ऽस्मै᳚ प्र॒जा-म्प्र॑ज॒नय॑ति वृ॒द्धा-मिन्द्रः॒ प्र य॑च्छत्य॒ग्नये॒ रस॑वते-ऽजक्षी॒रे च॒रु-न्निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त॒ रस॑वान्-थ्स्या॒-मित्य॒ग्नि-मे॒व रस॑वन्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैन॒ग्ं॒ रस॑वन्त-ङ्करोति॒ [रस॑वन्त-ङ्करोति, रस॑वाने॒व] 18

रस॑वाने॒व भ॑वत्यजक्षी॒रे भ॑वत्याग्ने॒यी वा ए॒षा यद॒जा सा॒क्षादे॒व रस॒मव॑ रुन्धे॒-ऽग्नये॒ वसु॑मते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒द्यः का॒मये॑त॒ वसु॑मान्-थ्स्या॒मित्य॒ग्नि-मे॒व वसु॑मन्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वैनं॒-वँसु॑मन्त-ङ्करोति॒ वसु॑माने॒व भ॑वत्य॒ग्नये॑ वाज॒सृते॑ पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निव॑र्पे-थ्सङ्ग्रा॒मे सं-यँ॑त्ते॒ वाजं॒- [सं-यँ॑त्ते॒ वाज᳚म्, वा ए॒ष सि॑सीर्षति॒] 19

-ँवा ए॒ष सि॑सीर्षति॒ य-स्स॑ग्रा॒म्म-ञ्जिगी॑षत्य॒ग्निः खलु॒ वै दे॒वानां᳚-वाँज॒सृ-द॒ग्नि-मे॒व वा॑ज॒सृत॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ धाव॑ति॒ वाज॒ग्ं॒ हन्ति॑ वृ॒त्र-ञ्जय॑ति॒ तग्ं स॑ग्रा॒म्म-मथो॑ अ॒ग्निरि॑व॒ न प्र॑ति॒धृषे॑ भवत्य॒ग्नये᳚-ऽग्नि॒वते॑ पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-द्यस्या॒ग्ना- व॒ग्नि- म॑भ्यु॒द्धरे॑यु॒-र्निर्दि॑ष्टभागो॒ वा ए॒तयो॑-र॒न्यो-ऽनि॑र्दिष्टभागो॒-ऽन्यस्तौ स॒भंवँ॑न्तौ॒ यज॑मान- [यज॑मानम्, अ॒भि] 20

-म॒भि स-म्भ॑वत॒-स्स ई᳚श्व॒र आर्ति॒-मार्तो॒-र्य-द॒ग्नये᳚-ऽग्नि॒वते॑ नि॒र्वप॑ति भाग॒धेये॑नै॒वैनौ॑ शमयति॒ ना-ऽऽर्ति॒मार्च्छ॑ति॒ यज॑मानो॒-ऽग्नये॒ ज्योति॑ष्मते पुरो॒डाश॑-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे॒-द्यस्या॒-ग्निरुद्धृ॒तो-ऽहु॑ते-ऽग्निहो॒त्र उ॒द्वाये॒दप॑र आ॒दीप्या॑-ऽनू॒द्धृत्य॒ इत्या॑हु॒स्त-त्तथा॒ न का॒र्यं॑-यँ-द्भा॑ग॒धेय॑म॒भि पूर्व॑ उद्ध्रि॒यते॒ किमप॑रो॒-ऽभ्यु- [किमप॑रो॒-ऽभ्युत्, ह्रि॒ये॒तेति॒ तान्ये॒वा] 21

-द्ध्रि॑ये॒तेति॒ तान्ये॒वा व॒क्षाणा॑नि सन्नि॒धाय॑ मन्थेदि॒तः प्र॑थ॒म-ञ्ज॑ज्ञे अ॒ग्नि-स्स्वाद्योने॒रधि॑ जा॒तवे॑दाः । स गा॑यत्रि॒या त्रि॒ष्टुभा॒ जग॑त्या दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑हतु प्रजा॒नन्निति॒ छन्दो॑भि-रे॒वैन॒ग्ग्॒ स्वाद्योनेः॒ प्रज॑नयत्ये॒ष वा व सो᳚-ऽग्निरित्या॑हु॒ र्ज्योति॒स्त्वा अ॑स्य॒ परा॑पतित॒-मिति॒ यद॒ग्नये॒ ज्योति॑ष्मते नि॒र्वप॑ति॒ यदे॒वास्य॒ ज्योतिः॒ परा॑पतित॒-न्तदे॒वाव॑ रुन्धे ॥ 22 ॥

(क॒रो॒त्य॒न्ना॒दो - द॑धाति॒ यद॒ग्नये॒ - शुच॑ये॒ चक्षु॑रे॒वास्मि॒-न्तेन॑ दधाति -करोति॒ - वाजं॒ -ँयज॑मान॒ - मु - दे॒वास्य॒ - षट्च॑) (अ. 4)

वै॒श्वा॒न॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-द्वारु॒ण-ञ्च॒रु-न्द॑धि॒क्राव्ण्णे॑ च॒रुम॑भिश॒स्यमा॑नो॒ य-द्वै᳚श्वान॒रो द्वाद॑शकपालो॒ भव॑ति संवँथ्स॒रो वा अ॒ग्नि र्वै᳚श्वान॒र-स्सं॑वँथ्स॒रेणै॒वैनग्ग्॑ स्वदय॒त्यप॑ पा॒पं-वँर्णग्ं॑ हते वारु॒णेनै॒वैनं॑-वँरुणपा॒शा-न्मु॑ञ्चति दधि॒क्राव्ण्णा॑ पुनाति॒ हिर॑ण्य॒-न्दक्षि॑णा प॒वित्रं॒-वैँ हिर॑ण्य-म्पु॒नात्ये॒वैन॑-मा॒द्य॑-म॒स्या-ऽन्न॑-म्भवत्ये॒तामे॒व निर्व॑पे-त्प्र॒जाका॑म-स्संवँथ्स॒रो [संवँथ्स॒रः, वा] 23

वा ए॒तस्या-ऽशा᳚न्तो॒ योनि॑-म्प्र॒जायै॑ पशू॒ना-न्निर्द॑हति॒ यो-ऽल॑-म्प्र॒जायै॒ स-न्प्र॒जा-न्न वि॒न्दते॒ य-द्वै᳚श्वान॒रो द्वाद॑शकपालो॒ भव॑ति संवँथ्स॒रो वा अ॒ग्नि र्वै᳚श्वान॒र-स्सं॑वँथ्स॒रमे॒व भा॑ग॒धेये॑न शमयति॒ सो᳚-ऽस्मै शा॒न्त-स्स्वाद्योनेः᳚ प्र॒जा-म्प्रज॑नयति वारु॒णेनै॒वैनं॑-वँरुणपा॒शा-न्मु॑ञ्चति दधि॒क्राव्ण्णा॑ पुनाति॒ हिर॑ण्य॒-न्दक्षि॑णा प॒वित्रं॒-वैँ हिर॑ण्य-म्पु॒नात्ये॒वैनं॑- [पु॒नात्ये॒वैन᳚म्, वि॒न्दते᳚] 24

-ँवि॒न्दते᳚ प्र॒जां-वैँ᳚श्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-त्पु॒त्रे जा॒तेयद॒ष्टाक॑पालो॒ भव॑ति गायत्रि॒यैवैन॑-म्ब्रह्मवर्च॒सेन॑ पुनाति॒ यन्नव॑कपाल-स्त्रि॒वृतै॒वास्मि॒-न्तेजो॑ दधाति॒ य-द्दश॑कपालो वि॒राजै॒वा-ऽस्मि॑-न्न॒न्नाद्य॑-न्दधाति॒ यदेका॑दशकपाल- स्त्रि॒ष्टुभै॒वा-ऽस्मि॑-न्निन्द्रि॒य-न्द॑धाति॒ य-द्द्वाद॑शकपालो॒ जग॑त्यै॒वा-ऽस्मि॑-न्प॒शू-न्द॑धाति॒ यस्मि॑न् जा॒त ए॒तामिष्टि॑-न्नि॒र्वप॑ति पू॒त [पू॒तः, ए॒व ते॑ज॒स्व्य॑न्ना॒द] 25

ए॒व ते॑ज॒स्व्य॑न्ना॒द इ॑न्द्रिया॒वी प॑शु॒मा-न्भ॑व॒त्यव॒ वा ए॒ष सु॑व॒र्गा-ल्लो॒का-च्छि॑द्यते॒ यो द॑र्शपूर्णमासया॒जी सन्न॑मावा॒स्यां᳚-वाँ पौर्णमा॒सीं-वाँ॑तिपा॒दय॑ति सुव॒र्गाय॒ हि लो॒काय॑ दर्शपूर्णमा॒सा वि॒ज्येते॑ वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-दमावा॒स्यां᳚-वाँ पौर्णमा॒सीं-वाँ॑-ऽति॒पाद्य॑ संवँथ्स॒रो वा अ॒ग्नि र्वै᳚श्वान॒र-स्सं॑वँथ्स॒रमे॒व प्री॑णा॒त्यथो॑ संवँथ्स॒रमे॒वास्मा॒ उप॑ दधाति सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्या॒ [सम॑ष्ट्यै, अथो॑] 26

अथो॑ दे॒वता॑ ए॒वान्वा॒रभ्य॑ सुव॒र्गं-लोँ॒कमे॑ति वीर॒हा वा ए॒ष दे॒वानां॒-योँ᳚-ऽग्नि-मु॑द्वा॒सय॑ते॒ न वा ए॒तस्य॑ ब्राह्म॒णा ऋ॑ता॒यवः॑ पु॒रा-ऽन्न॑-मक्ष-न्नाग्ने॒य-म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-द्वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल-म॒ग्निमु॑द्वासयि॒ष्यन्. यद॒ष्टाक॑पालो॒ भव॑त्य॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री-गा॑य॒त्रो᳚ ऽग्नि-र्यावा॑-ने॒वा-ऽग्निस्तस्मा॑ आति॒थ्य-ङ्क॑रो॒त्यथो॒ यथा॒ जनं॑-यँ॒ते॑-ऽव॒स-ङ्क॒रोति॑ ता॒दृ- [ता॒दृक्, ए॒व] 27

-गे॒व त-द्द्वाद॑शकपालो वैश्वान॒रो भ॑वति॒ द्वाद॑श॒ मासा᳚-स्संवँथ्स॒र-स्सं॑वँथ्स॒रः खलु॒ वा अ॒ग्नेर्योनि॒-स्स्वामे॒वैनं॒-योँनि॑-ङ्गमय-त्या॒द्य॑म॒स्यान्न॑-म्भवति वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पेन्मारु॒तग्ं स॒प्तक॑पाल॒-ङ्ग्राम॑काम आहव॒नीये॑ वैश्वान॒रमधि॑ श्रयति॒ गार्ह॑पत्ये मारु॒त-म्पा॑पवस्य॒सस्य॒ विधृ॑त्यै॒ द्वाद॑शकपालो वैश्वान॒रो भ॑वति॒ द्वाद॑श॒ मासा᳚-स्संवँथ्स॒र-स्सं॑वँथ्स॒रेणै॒वास्मै॑ सजा॒ताग्श्च्या॑वयति मारु॒तो भ॑वति [ ] 28

म॒रुतो॒ वै दे॒वानां॒-विँशो॑ देववि॒शेनै॒वा-ऽस्मै॑ मनुष्य वि॒शमव॑ रुन्धे स॒प्तक॑पालो भवति स॒प्त ग॑णा॒ वै म॒रुतो॑ गण॒श ए॒वास्मै॑ सजा॒तानव॑ रुन्धे ऽनू॒च्यमा॑न॒ आ सा॑दयति॒ विश॑मे॒वास्मा॒ अनु॑वर्त्मान-ङ्करोति ॥ 29 ॥

(प्र॒जाका॑म-स्संवँथ्स॒रः - पु॒नात्ये॒वैनं॑ - पू॒तः - सम॑ष्ट्यै -ता॒दृं - मा॑रु॒तो भ॑व॒ - त्येका॒न्न त्रि॒ग्ं॒शच्च॑ ) (अ. 5)

आ॒दि॒त्य-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे-थ्सङ्ग्रा॒म-मु॑पप्रया॒स्य-न्नि॒यं-वाँ अदि॑ति-र॒स्यामे॒व पूर्वे॒ प्रति॑तिष्ठन्ति वैश्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल॒-न्निर्व॑पे-दा॒यत॑न-ङ्ग॒त्वा-सं॑वँथ्स॒रो वा अ॒ग्नि र्वै᳚श्वान॒र-स्सं॑वँथ्स॒रः खलु॒ वै दे॒वाना॑-मा॒यत॑न-मे॒तस्मा॒द्वा आ॒यत॑ना-द्दे॒वा असु॑रा-नजय॒न्॒. य-द्वै᳚श्वान॒र-न्द्वाद॑शकपाल-न्नि॒र्वप॑ति दे॒वाना॑-मे॒वा-ऽऽयत॑ने यतते॒ जय॑ति॒ तग्ं स॑ग्रा॒म्म-मे॒तस्मि॒न् वा ए॒तौ मृ॑जाते॒ [ए॒तौ मृ॑जाते, यो वि॑द्विषा॒णयो॒-रन्न॒-मत्ति॑] ॥ 30 ॥

(मृ॒जा॒ते॒ - नि॒र्व॒रु॒णं - ँव॑पेदुभ॒याद॒--द्यो वै सं॑वँथ्स॒रग्ं - षट्त्रिग्ं॑शच्च) (अ. 6)

ऐ॒न्द्र-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे-त्प॒शुका॑म ऐ॒न्द्रा वै प॒शव॒ इन्द्र॑मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मै॑ प॒शू-न्प्रय॑च्छति पशु॒मा-ने॒व भ॑वति च॒रुर्भ॑वति॒ स्वादे॒वास्मै॒ योनेः᳚ प॒शू-न्प्रज॑नय॒तीन्द्रा॑येन्द्रि॒याव॑ते पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे-त्प॒शुका॑म इन्द्रि॒यं-वैँ प॒शव॒ इन्द्र॑-मे॒वेन्द्रि॒याव॑न्त॒ग्ग्॒ स्वेन ॑भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स [धावति॒ सः, ए॒वा-ऽस्मा॑] ॥ 35 ॥

(इ॒न्द्रि॒याव॑न्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ सो᳚ - ऽर्कव॑न्त॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॑नै॒ - वेन्द्रा॑या - स्मा॒-न्मृधो᳚ - ऽस्मै - स॒प्त च॑ ) (अ. 7)

इन्द्रा॒या-ऽन्वृ॑जवे पुरो॒डाश॒-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे॒-द्ग्राम॑काम॒ इन्द्र॑-मे॒वा-ऽन्वृ॑जु॒ग्ग्॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ स ए॒वास्मै॑ सजा॒ता-ननु॑कान् करोति ग्रा॒म्ये॑व भ॑वतीन्द्रा॒ण्यै च॒रु-न्निर्व॑पे॒द्यस्य॒ सेना-ऽसग्ं॑शितेव॒ स्या-दि॑न्द्रा॒णी वै सेना॑यै दे॒वते᳚न्द्रा॒णी-मे॒व स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ सैवास्य॒ सेना॒ग्ं॒ सग्ग् श्य॑ति॒ बल्ब॑जा॒नपी॒- [बल्ब॑जा॒नपि॑, इ॒द्ध्मे स-न्न॑ह्ये॒द्गौ-] ॥ 40 ॥

(अपि॒ - तग्ग् - स्यु॑ - र्वै - न्ध - भवति॒ - चतु॑र्दश च ) (अ. 8)

आ॒ग्ना॒-वै॒ष्ण॒व-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पे-दभि॒चर॒न्-थ्सर॑स्व॒त्याज्य॑ भागा॒ स्या-द्बा॑र्हस्प॒त् यश्च॒रुर्यदा᳚ग्ना-वैष्ण॒व एका॑दशकपालो॒ भव॑त्य॒ग्नि-स्सर्वा॑ दे॒वता॒ विष्णु॑र्य॒ज्ञो दे॒वता॑भि-श्चै॒वैनं॑-यँ॒ज्ञेन॑ चा॒भि च॑रति॒-सर॑स्व॒त्याज्य॑भागा भवति॒ वाग्वै सर॑स्वती वा॒चैवैन॑-म॒भि च॑रति बार्हस्प॒त्य-श्च॒रु र्भ॑वति॒ ब्रह्म॒ वै दे॒वाना॒-म्बृह॒स्पति॒ र्ब्रह्म॑णै॒वैन॑-म॒भि च॑रति॒ [-म॒भि च॑रति, प्रति॒ वै] ॥ 46 ॥

(ब्रह्म॑णै॒वैन॑म॒भि च॑रति - य॒ज्ञो न - तावे॒वा - ऽस्ये᳚न्द्रि॒य - मा᳚प्नोति -दे॒वताः᳚ - स॒प्तत्रिग्ं॑शच्च ) (अ. 9)

अ॒सावा॑दि॒त्यो न व्य॑रोचत॒ तस्मै॑ दे॒वाः प्राय॑श्चित्ति-मैच्छ॒-न्तस्मा॑ ए॒तग्ं सो॑मारौ॒द्र-ञ्च॒रु-न्निर॑वप॒-न्तेनै॒वास्मि॒-न्रुच॑मदधु॒र्यो ब्र॑ह्मवर्च॒सका॑म॒-स्स्या-त्तस्मा॑ ए॒तग्ं सो॑मारौ॒द्र-ञ्च॒रु-न्निर्व॑पे॒-थ्सोम॑-ञ्चै॒व रु॒द्र-ञ्च॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ तावे॒वास्मि॑-न्ब्रह्मवर्च॒स-न्ध॑त्तो ब्रह्मवर्च॒स्ये॑व भ॑वति तिष्यापूर्णमा॒से निर्व॑पेद्रु॒द्रो [निर्व॑पेद्रु॒द्रः, वै ति॒ष्यः॑ सोमः॑] ॥ 53 ॥

(रु॒द्रो - भे॑ष॒जं - वि॒न्दते॒- यदि॑ - स्तृणी॒याद॒र्धं - द्वाद॑श च) (अ. 10)

ऐ॒न्द्र-मेका॑दशकपाल॒-न्निर्व॑पेन्मारु॒तग्ं स॒प्तक॑पाल॒-ङ्ग्राम॑काम॒ इन्द्र॑-ञ्चै॒व म॒रुत॑श्च॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ त ए॒वास्मै॑ सजा॒ता-न्प्रय॑च्छन्ति ग्रा॒म्ये॑व भ॑वत्याहव॒नीय॑ ऐ॒न्द्रमधि॑ श्रयति॒ गार्ह॑पत्ये मारु॒त-म्पा॑पवस्य॒सस्य॒ विधृ॑त्यै स॒प्तक॑पालो मारु॒तो भ॑वति स॒प्तग॑णा॒ वै म॒रुतो॑गण॒श ए॒वास्मै॑ सजा॒तानव॑ रुन्धे-ऽनू॒च्यमा॑न॒ आ सा॑दयति॒ विश॑मे॒वा- [विश॑मे॒व, अ॒स्मा॒ अनु॑वर्त्मानं-] ॥ 58 ॥

(विश॑मे॒व - ति॑ष्ठन्त्ये॒तामे॒ - वाथै॒न्द्रस्य॑ - याज्यानुवा॒क्ये॑ - तं - ँवरु॑णाय॒ -चतु॑र्दश च) (अ. 11)

हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भ आपो॑ ह॒ यत्प्रजा॑पते ॥ स वे॑द पु॒त्रः पि॒तर॒ग्ं॒ स मा॒तर॒ग्ं॒ स सू॒नुभ॑र्व॒-थ्स भु॑व॒-त्पुन॑र्मघः । स द्यामौर्णो॑द॒न्तरि॑क्ष॒ग्ं॒ स सुव॒-स्स विश्वा॒ भुवो॑ अभव॒-थ्स आ-ऽभ॑वत् ॥ उदु॒ त्य-ञ्चि॒त्रम् ॥ स प्र॑त्न॒वन्नवी॑य॒सा-ऽग्ने᳚ द्यु॒म्नेन॑ सं॒यँता᳚ । बृ॒ह-त्त॑तन्थ भा॒नुना᳚ ॥ नि काव्या॑ वे॒धस॒-श्शश्व॑तस्क॒र्॒हस्ते॒ दधा॑नो॒ [दधा॑नः, नर्या॑ पु॒रूणि॑ ।] ॥ 64 ॥

(दधा॑नो - जि॒नोषि॑ - देभुः॒ प्र - ह॒व्यं - ब॒भूथ॒ - मा - याभि॑ - श्चत्वारि॒ग्ं॒शच्च॑ ) (अ. 12)

(प्र॒जाप॑ति॒स्ता-स्सृ॒ष्टा - अ॒ग्नये॑ पथि॒कृते॒ - ग्नये॒ कामा॑या॒ - ग्नयेन्न॑वते -वैश्वान॒र -मा॑दि॒त्य-ञ्च॒रु - मै॒न्द्र-ञ्च॒रु - मिन्द्रा॒यान्वृ॑जव - आग्नावैष्ण॒व -म॒सौ सो॑मारौ॒द्र - मै॒न्द्रम॒का॑दशकपालग्ं- हिरण्यग॒र्भो - द्वाद॑श )

(प्र॒जाप॑ति - र॒ग्नये॒ कामा॑या॒ - ऽभि स-म्भ॑वतो॒ - यो वि॑द्विषा॒णयो॑ -रि॒ध्मे सन्न॑ ह्ये - दाग्नावैष्ण॒वमु॒ - परि॑ष्टा॒ - द्यासि॑ दा॒श्वाग्ंस॒ - मेक॑सप्ततिः )

(प्र॒जाप॑तिः॒, प्रेदु॑ हरिव-श्श्रु॒तस्य॑)

॥ हरिः॑ ओम् ॥

॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताया-न्द्वितीयकाण्डे द्वितीयः प्रश्न-स्समाप्तः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

2.2 - प्रजापतिः प्रजा असृजत - कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय संहिता पाठः