ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡമ് ।
അഥ വിംശസ്സര്ഗഃ ।
രാമചാപവിസൃഷ്ടേന ശരേണാന്തകരേണ തമ് ।
ദൃഷ്ട്വാ വിനിഹതം ഭൂമൌ താരാ താരാധിപാനനാ ॥ 1 ॥
സാ സമാസാദ്യ ഭര്താരം പര്യഷ്വജത ഭാമിനീ ।
ഇഷുണാഽഭിഹതം ദൃഷ്ട്വാ വാലിനം കുഞ്ജരോപമമ് ॥ 2 ॥
വാനരേന്ദ്ര മഹേന്ദ്രാഭം ശോകസന്തപ്തമാനസാ ।
താരാ തരുമിവോന്മൂലം പര്യദേവയദാതുരാ ॥ 3 ॥
രണേ ദാരുണ വിക്രാന്ത പ്രവീര പ്ലവതാം വര ।
കിം ദീനാമപുരോഭാഗാമദ്യ ത്വം നാഭിഭാഷസേ ॥ 4 ॥
ഉത്തിഷ്ഠ ഹരിശാര്ദൂല ഭജസ്വ ശയനോത്തമമ് ।
നൈവംവിധാശ്ശേരതേ ഹി ഭൂമൌ നൃപതിസത്തമാഃ ॥ 5 ॥
അതീവ ഖലു തേ കാന്താ വസുധാ വസുധാധിപ ।
ഗതാസുരപി യാം ഗാത്രൈര്മാം വിഹായ നിഷേവസേ ॥ 6 ॥
വ്യക്തമന്യാ ത്വയാ വീര ധര്മതഃ സമ്പ്രവര്തിതാ ।
കിഷ്കിന്ധേവ പുരീ രമ്യാ സ്വര്ഗമാര്ഗേ വിനിര്മിതാ ॥ 7 ॥
യാന്യസ്മാഭിസ്ത്വയാ സാര്ധം വനേഷു മധുഗന്ധിഷു ।
വിഹൃതാനി ത്വയാ കാലേ തേഷാമുപരമഃ കൃതഃ ॥ 8 ॥
നിരാനന്ദാ നിരാശാഽഹം നിമഗ്നാ ശോകസാഗരേ ।
ത്വയി പഞ്ചത്വമാപന്നേ മഹായൂഥപയൂഥപേ ॥ 9 ॥
ഹൃദയം സുസ്ഥിരം മഹ്യം ദൃഷ്ട്വാ വിനിഹതം പതിമ് ।
യന്ന ശോകാഭിസന്തപ്തം സ്ഫുടതേഽദ്യ സഹസ്രധാ ॥ 10 ॥
സുഗ്രീവസ്യ ത്വയാ ഭാര്യാ ഹൃതാ സ ച വിവാസിതഃ ।
യത്തു ത്തസ്യ ത്വയാ വ്യുഷ്ടിഃ പ്രാപ്തേയം പ്ലവഗാധിപ ॥ 11 ॥
നിശ്ശ്രേയസപരാ മോഹാത്ത്വയാ ചാഹം വിഗര്ഹിതാ ।
യൈഷാഽബ്രുവം ഹിതം വാക്യം വാനരേന്ദ്ര ഹിതൈഷിണീ ॥ 12 ॥
രൂപയൌവനദൃപ്താനാം ദക്ഷിണാനാം ച മാനദ ।
നൂനമപ്സരസാമാര്യ ചിത്താനി പ്രമഥിഷ്യസി ॥ 13 ॥
കാലോ നിസ്സംശയോ നൂനം ജീവിതാന്തകരസ്തവ ।
ബലാദ്യേനാവപന്നോഽസി സുഗ്രീവസ്യാവശോ വശമ് ॥ 14 ॥
വൈധവ്യം ശോകസന്താപം കൃപണം കൃപണാ സതീ ।
അദുഃഖോപചിതാ പൂര്വം വര്തയിഷ്യാമ്യനാഥവത് ॥ 15 ॥
ലാലിതശ്ചാങ്ഗദോ വീരസ്സുകുമാരസ്സുഖോചിതഃ ।
വര്ത്സ്യതേ കാമവസ്ഥാം മേ പിതൃവ്യേ ക്രോധമൂര്ഛിതേ ॥ 16 ॥
കുരുഷ്വ പിതരം പുത്ര സുദൃഷ്ടം ധര്മവത്സലമ് ।
ദുര്ലഭം ദര്ശനം വത്സ തവ തസ്യ ഭവിഷ്യതി ॥ 17 ॥
സമാശ്വാസയ പുത്രം ത്വം സന്ദേശം സന്ദിശസ്വ മേ ।
മൂര്ധ്നി ചൈനം സമാഘ്രായ പ്രവാസം പ്രസ്ഥിതോ ഹ്യസി ॥ 18 ॥
രാമേണ ഹി മഹത്കര്മ കൃതം ത്വാമഭിനിഘ്നതാ ।
ആനൃണ്യം ച ഗതം തസ്യ സുഗ്രീവസ്യ പ്രതിശ്രവേ ॥ 19 ॥
സകാമോ ഭവ സുഗ്രീവ രുമാം ത്വം പ്രതിപത്സ്യസേ ।
ഭുങ്ക്ഷവ രാജ്യമനുദ്വിഗ്നശ്ശസ്തോ ഭ്രാതാ രിപുസ്തവ ॥ 20 ॥
കിം മാമേവം വിലപതീം പ്രേമ്ണാ ത്വം നാഭിഭാഷസേ ।
ഇമാഃ പശ്യ വരാ ബഹ്വീര്ഭാര്യാസ്തേ വാനരേശ്വര ॥ 21 ॥
തസ്യാ വിലപിതം ശ്രുത്വാ വാനര്യസ്സര്വതശ്ച താഃ ।
പരിഗൃഹ്യാങ്ഗദം ദീനം ദുഃഖാര്താ പരിചുക്രുശുഃ ॥ 22 ॥
കിമങ്ഗദം സാങ്ഗദവീരബാഹോ വിഹായ യാസ്യദ്യ ചിരപ്രവാസമ് ।
ന യുക്തമേവം ഗുണസന്നികൃഷ്ടം വിഹായ പുത്രം പ്രിയപുത്ര ഗന്തുമ് ॥ 23 ॥
കിമപ്രിയം തേ പ്രിയ ചാരുവേഷ മയാ കൃതം നാഥ സുതേന വാ തേ ।
സഹാങ്ഗദാം മാം പ്രവിഹായ വീര യത്പ്രസ്ഥിതോ ദീര്ഘ മിതഃ പ്രവാസമ് ॥ 24 ॥
യദ്യപ്രിയം കിഞ്ചിദസമ്പ്രധാര്യ കൃതം മയാ സ്യാത്തവ ദീര്ഘബാഹോ ।
ക്ഷമസ്വ മേ തദ്ധരിവംശനാഥ വ്രജാമി മൂര്ധ്നാ തവ വീര പാദൌ ॥ 25 ॥
തഥാ തു താരാ കരുണം രുദന്തീ ഭര്തുസ്സമീപേ സഹ വാനരീഭിഃ ।
വ്യവസ്യത പ്രായമുപോപവേഷ്ടു മനിന്ദ്യവര്ണാ ഭുവി യത്ര വാലീ ॥ 26 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡേ വിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha viṃśassargaḥ |
rāmacāpavisṛṣṭena śareṇāntakareṇa tam |
dṛṣṭvā vinihataṃ bhūmau tārā tārādhipānanā || 1 ||
sā samāsādya bhartāraṃ paryaṣvajata bhāminī |
iṣuṇā'bhihataṃ dṛṣṭvā vālinaṃ kuñjaropamam || 2 ||
vānarendra mahendrābhaṃ śokasantaptamānasā |
tārā tarumivonmūlaṃ paryadevayadāturā || 3 ||
raṇe dāruṇa vikrānta pravīra plavatāṃ vara |
kiṃ dīnāmapurobhāgāmadya tvaṃ nābhibhāṣase || 4 ||
uttiṣṭha hariśārdūla bhajasva śayanottamam |
naivaṃvidhāśśerate hi bhūmau nṛpatisattamāḥ || 5 ||
atīva khalu te kāntā vasudhā vasudhādhipa |
gatāsurapi yāṃ gātrairmāṃ vihāya niṣevase || 6 ||
vyaktamanyā tvayā vīra dharmataḥ sampravartitā |
kiṣkindheva purī ramyā svargamārge vinirmitā || 7 ||
yānyasmābhistvayā sārdhaṃ vaneṣu madhugandhiṣu |
vihṛtāni tvayā kāle teṣāmuparamaḥ kṛtaḥ || 8 ||
nirānandā nirāśā'haṃ nimagnā śokasāgare |
tvayi pañcatvamāpanne mahāyūthapayūthape || 9 ||
hṛdayaṃ susthiraṃ mahyaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ patim |
yanna śokābhisantaptaṃ sphuṭate'dya sahasradhā || 10 ||
sugrīvasya tvayā bhāryā hṛtā sa ca vivāsitaḥ |
yattu ttasya tvayā vyuṣṭiḥ prāpteyaṃ plavagādhipa || 11 ||
niśśreyasaparā mohāttvayā cāhaṃ vigarhitā |
yaiṣā'bruvaṃ hitaṃ vākyaṃ vānarendra hitaiṣiṇī || 12 ||
rūpayauvanadṛptānāṃ dakṣiṇānāṃ ca mānada |
nūnamapsarasāmārya cittāni pramathiṣyasi || 13 ||
kālo nissaṃśayo nūnaṃ jīvitāntakarastava |
balādyenāvapanno'si sugrīvasyāvaśo vaśam || 14 ||
vaidhavyaṃ śokasantāpaṃ kṛpaṇaṃ kṛpaṇā satī |
aduḥkhopacitā pūrvaṃ vartayiṣyāmyanāthavat || 15 ||
lālitaścāṅgado vīrassukumārassukhocitaḥ |
vartsyate kāmavasthāṃ me pitṛvye krodhamūrchite || 16 ||
kuruṣva pitaraṃ putra sudṛṣṭaṃ dharmavatsalam |
durlabhaṃ darśanaṃ vatsa tava tasya bhaviṣyati || 17 ||
samāśvāsaya putraṃ tvaṃ sandeśaṃ sandiśasva me |
mūrdhni cainaṃ samāghrāya pravāsaṃ prasthito hyasi || 18 ||
rāmeṇa hi mahatkarma kṛtaṃ tvāmabhinighnatā |
ānṛṇyaṃ ca gataṃ tasya sugrīvasya pratiśrave || 19 ||
sakāmo bhava sugrīva rumāṃ tvaṃ pratipatsyase |
bhuṅkṣava rājyamanudvignaśśasto bhrātā ripustava || 20 ||
kiṃ māmevaṃ vilapatīṃ premṇā tvaṃ nābhibhāṣase |
imāḥ paśya varā bahvīrbhāryāste vānareśvara || 21 ||
tasyā vilapitaṃ śrutvā vānaryassarvataśca tāḥ |
parigṛhyāṅgadaṃ dīnaṃ duḥkhārtā paricukruśuḥ || 22 ||
kimaṅgadaṃ sāṅgadavīrabāho vihāya yāsyadya cirapravāsam |
na yuktamevaṃ guṇasannikṛṣṭaṃ vihāya putraṃ priyaputra gantum || 23 ||
kimapriyaṃ te priya cāruveṣa mayā kṛtaṃ nātha sutena vā te |
sahāṅgadāṃ māṃ pravihāya vīra yatprasthito dīrgha mitaḥ pravāsam || 24 ||
yadyapriyaṃ kiñcidasampradhārya kṛtaṃ mayā syāttava dīrghabāho |
kṣamasva me taddharivaṃśanātha vrajāmi mūrdhnā tava vīra pādau || 25 ||
tathā tu tārā karuṇaṃ rudantī bhartussamīpe saha vānarībhiḥ |
vyavasyata prāyamupopaveṣṭu manindyavarṇā bhuvi yatra vālī || 26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe viṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ विंशस्सर्गः ।
रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम् ।
दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना ॥ 1 ॥
सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी ।
इषुणाऽभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम् ॥ 2 ॥
वानरेन्द्र महेन्द्राभं शोकसन्तप्तमानसा ।
तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयदातुरा ॥ 3 ॥
रणे दारुण विक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर ।
किं दीनामपुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे ॥ 4 ॥
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम् ।
नैवंविधाश्शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः ॥ 5 ॥
अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप ।
गतासुरपि यां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे ॥ 6 ॥
व्यक्तमन्या त्वया वीर धर्मतः सम्प्रवर्तिता ।
किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता ॥ 7 ॥
यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु ।
विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः ॥ 8 ॥
निरानन्दा निराशाऽहं निमग्ना शोकसागरे ।
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे ॥ 9 ॥
हृदयं सुस्थिरं मह्यं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम् ।
यन्न शोकाभिसन्तप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा ॥ 10 ॥
सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः ।
यत्तु त्तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप ॥ 11 ॥
निश्श्रेयसपरा मोहात्त्वया चाहं विगर्हिता ।
यैषाऽब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्र हितैषिणी ॥ 12 ॥
रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च मानद ।
नूनमप्सरसामार्य चित्तानि प्रमथिष्यसि ॥ 13 ॥
कालो निस्संशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव ।
बलाद्येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम् ॥ 14 ॥
वैधव्यं शोकसन्तापं कृपणं कृपणा सती ।
अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत् ॥ 15 ॥
लालितश्चाङ्गदो वीरस्सुकुमारस्सुखोचितः ।
वर्त्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्छिते ॥ 16 ॥
कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम् ।
दुर्लभं दर्शनं वत्स तव तस्य भविष्यति ॥ 17 ॥
समाश्वासय पुत्रं त्वं सन्देशं सन्दिशस्व मे ।
मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि ॥ 18 ॥
रामेण हि महत्कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता ।
आनृण्यं च गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे ॥ 19 ॥
सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे ।
भुङ्क्षव राज्यमनुद्विग्नश्शस्तो भ्राता रिपुस्तव ॥ 20 ॥
किं मामेवं विलपतीं प्रेम्णा त्वं नाभिभाषसे ।
इमाः पश्य वरा बह्वीर्भार्यास्ते वानरेश्वर ॥ 21 ॥
तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यस्सर्वतश्च ताः ।
परिगृह्याङ्गदं दीनं दुःखार्ता परिचुक्रुशुः ॥ 22 ॥
किमङ्गदं साङ्गदवीरबाहो विहाय यास्यद्य चिरप्रवासम् ।
न युक्तमेवं गुणसन्निकृष्टं विहाय पुत्रं प्रियपुत्र गन्तुम् ॥ 23 ॥
किमप्रियं ते प्रिय चारुवेष मया कृतं नाथ सुतेन वा ते ।
सहाङ्गदां मां प्रविहाय वीर यत्प्रस्थितो दीर्घ मितः प्रवासम् ॥ 24 ॥
यद्यप्रियं किञ्चिदसम्प्रधार्य कृतं मया स्यात्तव दीर्घबाहो ।
क्षमस्व मे तद्धरिवंशनाथ व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ ॥ 25 ॥
तथा तु तारा करुणं रुदन्ती भर्तुस्समीपे सह वानरीभिः ।
व्यवस्यत प्रायमुपोपवेष्टु मनिन्द्यवर्णा भुवि यत्र वाली ॥ 26 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha viṃśassargaḥ |
rāmacāpavisṛṣṭena śareṇāntakareṇa tam |
dṛṣṭvā vinihataṃ bhūmau tārā tārādhipānanā || 1 ||
sā samāsādya bhartāraṃ paryaṣvajata bhāminī |
iṣuṇā'bhihataṃ dṛṣṭvā vālinaṃ kuñjaropamam || 2 ||
vānarendra mahendrābhaṃ śokasantaptamānasā |
tārā tarumivonmūlaṃ paryadevayadāturā || 3 ||
raṇe dāruṇa vikrānta pravīra plavatāṃ vara |
kiṃ dīnāmapurobhāgāmadya tvaṃ nābhibhāṣase || 4 ||
uttiṣṭha hariśārdūla bhajasva śayanottamam |
naivaṃvidhāśśerate hi bhūmau nṛpatisattamāḥ || 5 ||
atīva khalu te kāntā vasudhā vasudhādhipa |
gatāsurapi yāṃ gātrairmāṃ vihāya niṣevase || 6 ||
vyaktamanyā tvayā vīra dharmataḥ sampravartitā |
kiṣkindheva purī ramyā svargamārge vinirmitā || 7 ||
yānyasmābhistvayā sārdhaṃ vaneṣu madhugandhiṣu |
vihṛtāni tvayā kāle teṣāmuparamaḥ kṛtaḥ || 8 ||
nirānandā nirāśā'haṃ nimagnā śokasāgare |
tvayi pañcatvamāpanne mahāyūthapayūthape || 9 ||
hṛdayaṃ susthiraṃ mahyaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ patim |
yanna śokābhisantaptaṃ sphuṭate'dya sahasradhā || 10 ||
sugrīvasya tvayā bhāryā hṛtā sa ca vivāsitaḥ |
yattu ttasya tvayā vyuṣṭiḥ prāpteyaṃ plavagādhipa || 11 ||
niśśreyasaparā mohāttvayā cāhaṃ vigarhitā |
yaiṣā'bruvaṃ hitaṃ vākyaṃ vānarendra hitaiṣiṇī || 12 ||
rūpayauvanadṛptānāṃ dakṣiṇānāṃ ca mānada |
nūnamapsarasāmārya cittāni pramathiṣyasi || 13 ||
kālo nissaṃśayo nūnaṃ jīvitāntakarastava |
balādyenāvapanno'si sugrīvasyāvaśo vaśam || 14 ||
vaidhavyaṃ śokasantāpaṃ kṛpaṇaṃ kṛpaṇā satī |
aduḥkhopacitā pūrvaṃ vartayiṣyāmyanāthavat || 15 ||
lālitaścāṅgado vīrassukumārassukhocitaḥ |
vartsyate kāmavasthāṃ me pitṛvye krodhamūrchite || 16 ||
kuruṣva pitaraṃ putra sudṛṣṭaṃ dharmavatsalam |
durlabhaṃ darśanaṃ vatsa tava tasya bhaviṣyati || 17 ||
samāśvāsaya putraṃ tvaṃ sandeśaṃ sandiśasva me |
mūrdhni cainaṃ samāghrāya pravāsaṃ prasthito hyasi || 18 ||
rāmeṇa hi mahatkarma kṛtaṃ tvāmabhinighnatā |
ānṛṇyaṃ ca gataṃ tasya sugrīvasya pratiśrave || 19 ||
sakāmo bhava sugrīva rumāṃ tvaṃ pratipatsyase |
bhuṅkṣava rājyamanudvignaśśasto bhrātā ripustava || 20 ||
kiṃ māmevaṃ vilapatīṃ premṇā tvaṃ nābhibhāṣase |
imāḥ paśya varā bahvīrbhāryāste vānareśvara || 21 ||
tasyā vilapitaṃ śrutvā vānaryassarvataśca tāḥ |
parigṛhyāṅgadaṃ dīnaṃ duḥkhārtā paricukruśuḥ || 22 ||
kimaṅgadaṃ sāṅgadavīrabāho vihāya yāsyadya cirapravāsam |
na yuktamevaṃ guṇasannikṛṣṭaṃ vihāya putraṃ priyaputra gantum || 23 ||
kimapriyaṃ te priya cāruveṣa mayā kṛtaṃ nātha sutena vā te |
sahāṅgadāṃ māṃ pravihāya vīra yatprasthito dīrgha mitaḥ pravāsam || 24 ||
yadyapriyaṃ kiñcidasampradhārya kṛtaṃ mayā syāttava dīrghabāho |
kṣamasva me taddharivaṃśanātha vrajāmi mūrdhnā tava vīra pādau || 25 ||
tathā tu tārā karuṇaṃ rudantī bhartussamīpe saha vānarībhiḥ |
vyavasyata prāyamupopaveṣṭu manindyavarṇā bhuvi yatra vālī || 26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe viṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.