Patanjali Yoga Sutras Pada 4 — Kaivalya Pada — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

पतञ्जलि योग सूत्राणि - 4 (कैवल्य पादः) मा सिद्धिहरू जन्म, औषधि, मन्त्र, तप र समाधिबाट उत्पन्न हुने कुरा बताइएको छ। यसमा चित्त, वासना, कर्म र धर्महरूको स्वरूप तथा तिनको परिणामको विवेचन गरिएको छ। विवेकख्यातिमा आसक्ति नभएको पुरुषलाई धर्ममेघ समाधि हुने र त्यसबाट क्लेश र कर्मको निवृत्ति हुने कुरा उल्लेख छ। अन्तमा पुरुषार्थबाट शून्य भएका गुणहरूको प्रतिप्रसव वा चितिशक्ति आफ्नै स्वरूपमा प्रतिष्ठित हुनु नै कैवल्य हो भनिएको छ।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Marathi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Marathi

पतञ्जलि योग सूत्रांच्या चौथ्या कैवल्य पादात सिद्धी, कर्मे, वासना आणि चित्त यांचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे. जन्म, औषध, मंत्र, तप व समाधी यांपासून सिद्धी मिळतात आणि योग्याची कर्मे शुक्ल किंवा कृष्ण नसतात, असे सांगितले आहे. वासना अनादी असून हेतू, फळ, आश्रय व आलंबन यांनी ग्रहण केलेल्या असतात; ती नसल्यास वासनांचाही अभाव होतो. चित्त स्वतःला प्रकाशित करू शकत नाही कारण ते दृश्य आहे, आणि विवेकख्याती झाल्यावर धर्ममेघ समाधी प्राप्त होते. अंतिम सूत्रात पुरुषार्थाची आवश्यकता नसलेल्या गुणांचे पूर्णपणे मागे होणे किंवा चितिशक्ती आपल्या स्वरूपात स्थिरावणे हेच कैवल्य असल्याचे सांगितले आहे.

AI-generated · not yet verified

The Marathi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

अथ कैवल्यपादः ।

Sutra 1

जन्मौषधिमन्त्रतपस्समाधिजाः सिद्धयः ॥1॥

janmauṣadhimantratapassamādhijāḥ siddhayaḥ ||1||

जन्म, औषध, मंत्र, तप आणि समाधी यांपासून सिद्धी प्राप्त होतात. ^AI

जन्म, औषधि, मन्त्र, तप र समाधिबाट उत्पन्न हुने सिद्धिहरू हुन् ॥१॥ ^AI

Sutra 2

जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥2॥

jātyantarapariṇāmaḥ prakṛtyāpūrāt ||2||

प्रकृतीच्या पूर्णत्वामुळे जात्यंतराचे (भिन्न जन्माचे) परिणाम होतात. ^AI

प्रकृतिको पूर्णताबाट जात्यन्तर परिणाम हुन्छ ॥२॥ ^AI

Sutra 3

निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनांवरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥3॥

nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃvaraṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat ||3||

निमित्त हे प्रकृतींच्या आवरणाच्या भेदाला प्रयोजक (कारण) ठरत नाही; तो भेद तर शेतकऱ्याप्रमाणे (क्षेत्रिकाप्रमाणे) त्या निमित्ताने होतो. ^AI

निमित्त (कारण) प्रकृतिहरूको आवरण भेद गर्ने प्रयोजक हुँदैन; तर त्यसबाट किसानले जस्तै (आवरण हटाइन्छ) ॥३॥ ^AI

Sutra 4

निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥4॥

nirmāṇacittānyasmitāmātrāt ||4||

निर्माण केलेली चित्ते केवळ अस्मितेमुळे (अहंकारमात्रापासून) उत्पन्न होतात. ^AI

निर्माण गरिएका चित्तहरू अस्मितामात्रबाट उत्पन्न हुन्छन् ॥४॥ ^AI

Sutra 5

प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥5॥

pravṛttibhede prayojakaṃ cittamekamanekeṣām ||5||

प्रवृत्तीच्या भेदात अनेक चित्तांना प्रयोजक (प्रेरक) एकच चित्त असते. ^AI

प्रवृत्तिका भेद भए पनि अनेक (चित्तहरू) का लागि एउटै चित्त प्रयोजक हुन्छ ॥५॥ ^AI

Sutra 6

तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥6॥

tatra dhyānajamanāśayam ||6||

त्यात ध्यानातून उत्पन्न झालेले (चित्त) आशयरहित (वासनारहित) असते. ^AI

त्यसमा ध्यानबाट जन्मेको (चित्त) आशयरहित हुन्छ ॥६॥ ^AI

Sutra 7

कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम् ॥7॥

karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginaḥ trividhamitareṣām ||7||

योग्याची कर्मे शुक्ल किंवा कृष्ण नसतात; इतरांची कर्मे तीन प्रकारची असतात. ^AI

योगीका कर्महरू अशुक्ल र अकृष्ण हुन्छन्; अरूका तीन प्रकारका हुन्छन् ॥७॥ ^AI

Sutra 8

ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥8॥

tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanānām ||8||

त्यानंतर त्या (कर्मांच्या) विपाकाला अनुकूल अशाच वासनांची अभिव्यक्ती होते. ^AI

त्यसबाट तिनका विपाकअनुगुण वासनाहरूको मात्र अभिव्यक्ति हुन्छ ॥८॥ ^AI

Sutra 9

जाति देश काल व्यवहितानामप्यानन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोः एकरूपत्वात् ॥9॥

jāti deśa kāla vyavahitānāmapyānantaryaṃ smṛtisaṃskārayoḥ ekarūpatvāt ||9||

जाति, देश आणि काळ यांनी व्यवधान (अंतर) पडलेल्या (वासनांचेही) स्मृती व संस्कार यांच्या एकरूपतेमुळे अनंतर्य (सलगपणा) घडतो. ^AI

जाति, देश र कालले छुट्टिएका (व्यवधान भएका) वासनाहरू पनि स्मृति र संस्कारको एकरूपता हुनाले क्रमानुसार नै प्रकट हुन्छन्। ^AI

Sutra 10

तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ॥10॥

tāsāmanāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt ||10||

त्या (वासना) अनादी आहेत, कारण आशी (इच्छा) नित्य असल्याने (वासनांचेही अनादित्व सिद्ध होते). ^AI

ती वासनाहरू अनादि हुन्, किनकि आशिष् (वासना) नित्य छ। ^AI

Sutra 11

हेतुफलाश्रयालम्बनैः सङ्गृहीतत्वातेषामभावेतदभावः ॥11॥

hetuphalāśrayālambanaiḥ saṅgṛhītatvāteṣāmabhāvetadabhāvaḥ ||11||

(वासना) हेतू, फळ, आश्रय आणि आलंबन यांनी ग्रहण केलेल्या असतात; हे (हेतू-फळ-आश्रय-आलंबन) नसल्यास त्यांचाही (वासनांचाही) अभाव होतो. ^AI

हेतु, फल, आश्रय र आलम्बनले ग्रहण गरिएका हुनाले, ती (हेतु आदि) को अभावमा तिनको (वासनाको) पनि अभाव हुन्छ। ^AI

Sutra 12

अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् ॥12॥

atītānāgataṃ svarūpato'styadhvabhedāddharmāṇām ||12||

भूतकाळ व भविष्यकाळ (धर्म) स्वरूपतः अस्तित्वात आहेत, कारण धर्मांच्या अध्वभेदांमुळे (मार्गांच्या भेदांमुळे) ते भिन्न आहेत. ^AI

धर्महरू अतीत र अनागत स्वरूपमा पनि विद्यमान छन्, किनकि तिनका अध्वभेद (मार्गभेद) हुन्छन्। ^AI

Sutra 13

ते व्यक्तसूक्ष्माः गुणात्मानः ॥13॥

te vyaktasūkṣmāḥ guṇātmānaḥ ||13||

ते (धर्म) व्यक्त व सूक्ष्म असून गुणात्मक आहेत. ^AI

ती धर्महरू व्यक्त र सूक्ष्म हुन्छन्, र गुणात्मक हुन्छन्। ^AI

Sutra 14

परिणामैकत्वात् वस्तुतत्त्वम् ॥14॥

pariṇāmaikatvāt vastutattvam ||14||

परिणामांच्या एकत्वामुळे वस्तूचे तत्त्व (एकच) आहे. ^AI

परिणामको एकत्वले वस्तुको तत्त्व निर्धारित हुन्छ। ^AI

Sutra 15

वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः ॥15॥

vastusāmye cittabhedāttayorvibhaktaḥ panthāḥ ||15||

वस्तू समान असली तरी चित्तांच्या भेदामुळे त्या दोघांचे (वस्तू व चित्त यांचे) मार्ग विभक्त आहेत. ^AI

वस्तु समान भए पनि चित्तको भेद हुनाले ती दुईको मार्ग भिन्न भिन्न छ। ^AI

Sutra 16

न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तत्प्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥16॥

na caikacittatantraṃ vastu tatpramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt ||16||

वस्तू एका चित्ताच्या अधीन नाही; ती (वस्तू) त्या (चित्ताच्या) प्रमाणाने जाणली जाते; तर मग (चित्त नसताना) काय होईल? ^AI

वस्तु एक चित्तको अधीनमा छैन; यदि त्यो चित्तले नै प्रमाणित हुने हो भने त्यसबेला के हुन्थ्यो? ^AI

Sutra 17

तदुपरागापेक्षित्वात् चित्तस्य वस्तुज्ञाताज्ञातम् ॥17॥

taduparāgāpekṣitvāt cittasya vastujñātājñātam ||17||

ते (वस्तु) चित्ताच्या रंगावर अवलंबून असल्यामुळे, वस्तु ज्ञात किंवा अज्ञात होते. ^AI

त्यो (चित्त) राग-द्वेषले रञ्जित हुनुको अपेक्षा गर्ने भएकाले, चित्तको दृष्टिले वस्तु ज्ञात वा अज्ञात हुन्छ। ^AI

Sutra 18

सदाज्ञाताः चित्तवृत्तयः तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ॥18॥

sadājñātāḥ cittavṛttayaḥ tatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt ||18||

चित्ताच्या वृत्ती सदैव जाणल्या जातात, कारण त्या वृत्तींचा स्वामी पुरुष अपरिणामी आहे. ^AI

चित्तका वृत्तिहरू सधैं ज्ञात हुन्छन्, किनभने तिनका स्वामी पुरुष अपरिणामी छन्। ^AI

Sutra 19

न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥19॥

na tatsvābhāsaṃ dṛśyatvāt ||19||

ते चित्त स्वतःला प्रकाशित करू शकत नाही, कारण ते दृश्य आहे. ^AI

त्यो (चित्त) आफैंले आफूलाई प्रकाशित गर्न सक्दैन, किनभने त्यो दृश्य हो। ^AI

Sutra 20

एक समये चोभयानवधारणम् ॥20॥

eka samaye cobhayānavadhāraṇam ||20||

एकाच वेळी दोन्हींचे (चित्त व त्याच्या द्रष्ट्याचे) ग्रहण होऊ शकत नाही. ^AI

एकै समयमा दुवैको (द्रष्टा र दृश्यको) निर्धारण हुँदैन। ^AI

Sutra 21

चित्तान्तर दृश्ये बुद्धिबुद्धेः अतिप्रसङ्गः स्मृतिसङ्करश्च ॥21॥

cittāntara dṛśye buddhibuddheḥ atiprasaṅgaḥ smṛtisaṅkaraśca ||21||

जर दुसरे चित्त चित्ताला पाहत असेल, तर बुद्धीची बुद्धीने जाणण्याची अतिप्रसंगती होईल आणि स्मृतींचा संकर होईल. ^AI

यदि अर्को चित्तले चित्तलाई देख्ने हो भने बुद्धिको पनि बुद्धिले देख्नुपर्ने अतिप्रसङ्ग हुन्छ र स्मृतिको सङ्कर पनि हुन्छ। ^AI

Sutra 22

चितेरप्रतिसङ्क्रमायाः तदाकारापत्तौ स्वबुद्धि संवेदनम् ॥22॥

citerapratisaṅkramāyāḥ tadākārāpattau svabuddhi saṃvedanam ||22||

चिती (चैतन्य) इतरांकडे जात नाही; ती जेव्हा चित्ताचे रूप धारण करते, तेव्हा स्वतःच्या बुद्धीचे संवेदन होते. ^AI

अप्रतिसङ्क्रम (अन्यत्र नगएको) चेतनाले त्यसको आकार धारण गर्दा आफ्नै बुद्धिको संवेदन हुन्छ। ^AI

Sutra 23

द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥23॥

draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārtham ||23||

द्रष्टा व दृश्य यांनी रंगलेले चित्त सर्व अर्थांसाठी (सर्वार्थ) असते. ^AI

द्रष्टा र दृश्य दुवैले रञ्जित चित्त सबै अर्थको (ज्ञानको) कारण हुन्छ। ^AI

Sutra 24

तदसङ्ख्येय वासनाभिः चित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात् ॥24॥

tadasaṅkhyeya vāsanābhiḥ citramapi parārthaṃ saṃhatyakāritvāt ||24||

ते चित्त असंख्य वासनांनी चित्रविचित्र असले तरी, परार्थ (दुसऱ्यासाठी) आहे, कारण ते संहत्य (एकत्र) कार्य करते. ^AI

त्यो (चित्त) असंख्य वासनाहरूले चित्रित भए पनि, परार्थ (पुरुषको हित) का लागि भएको र संहत्यकारी (अनेकको मिलेर कार्य गर्ने) भएकाले हो। ^AI

Sutra 25

विशेषदर्शिनः आत्मभावभावनानिवृत्तिः ॥25॥

viśeṣadarśinaḥ ātmabhāvabhāvanānivṛttiḥ ||25||

विशेष ज्ञान असलेल्या (विवेकदर्शी) पुरुषाची आत्म्याच्या स्वरूपाविषयीची भावना (कल्पना) नाहीशी होते. ^AI

विशेष दर्शन गर्ने (विवेकी) पुरुषको आत्मभावको भावना अर्थात् अहंकारको कल्पना निवृत्त हुन्छ । ^AI

Sutra 26

तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् ॥26॥

tadā vivekanimnaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ cittam ||26||

तेव्हा विवेकाकडे झुकलेले आणि कैवल्याकडे (मोक्षाकडे) वळलेले चित्त होते. ^AI

त्यस समय चित्त विवेकतर्फ झर्छ र कैवल्यतर्फ प्रवृत्त हुन्छ । ^AI

Sutra 27

तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥27॥

tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ ||27||

त्या (समाधीच्या) अंतरांमध्ये संस्कारांमुळे इतर वृत्ती (प्रत्यय) उद्भवतात. ^AI

त्यस (समाधिको) छिद्र अर्थात् अन्तरालहरूमा संस्कारहरूबाट अन्य प्रत्ययहरू उत्पन्न हुन्छन् । ^AI

Sutra 28

हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥28॥

hānameṣāṃ kleśavaduktam ||28||

त्यांचा (त्या वृत्तींचा) नाश क्लेशांप्रमाणेच सांगितला आहे. ^AI

तिनीहरूको हानि अर्थात् निवृत्ति क्लेशहरूको जस्तै भनिएको छ । ^AI

Sutra 29

प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेः धर्ममेघस्समाधिः ॥29॥

prasaṅkhyāne'pyakusīdasya sarvathā vivekakhyāteḥ dharmameghassamādhiḥ ||29||

प्रसंख्यान (अस्मितारहित समाधी) झालेल्या आणि आळस न करणाऱ्या (अकुसीद) पुरुषाला सर्वथा विवेकख्याती झाल्यावर धर्ममेघ समाधी प्राप्त होते. ^AI

प्रसंख्यान अर्थात् विवेकख्यातिमा पनि कुसीद अर्थात् आसक्ति नभएको पुरुषको सर्वथा विवेकख्यातिबाट धर्ममेघ समाधि हुन्छ । ^AI

Sutra 30

ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥30॥

tataḥ kleśakarmanivṛttiḥ ||30||

त्यानंतर क्लेश आणि कर्मांची निवृत्ती होते. ^AI

त्यसबाट क्लेश र कर्मको निवृत्ति हुन्छ । ^AI

Sutra 31

तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्यात् ज्ञेयमल्पम् ॥31॥

tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyānantyāt jñeyamalpam ||31||

तेव्हा सर्व आवरणे आणि मल दूर झालेल्या ज्ञानाची अनंतता असल्याने ज्ञेय (जाणण्यासारखे) अल्प (थोडे) होते. ^AI

त्यस समय सबै आवरण र मलबाट रहित भएको ज्ञानको अनन्तताका कारण ज्ञेय अल्प हुन्छ । ^AI

Sutra 32

ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम् ॥32॥

tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāmakramasamāptirguṇānām ||32||

त्यानंतर कृतार्थ झालेल्या गुणांच्या परिणामक्रमाची समाप्ती होते. ^AI

त्यसबाट कृतार्थ भएका पुरुषहरूका गुणहरूको परिणामक्रमको समाप्ति हुन्छ । ^AI

Sutra 33

क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्त निर्ग्राह्यः क्रमः ॥33॥

kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparānta nirgrāhyaḥ kramaḥ ||33||

क्षणाशी संबंधित असलेला, परिणामाच्या शेवटच्या टोकापर्यंत ओळखता येणारा क्रम (हा क्रम आहे). ^AI

क्षणसँग अवियोगी (प्रतियोगी) रहेको, परिणामको अन्त्यमा पूर्ण रूपमा ग्रहण गरिने क्रम हो। ^AI

Sutra 34

पुरुषार्थशून्यानां गुणानाम्प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥34॥

puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāmpratiprasavaḥ kaivalyaṃ svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti ||34||

पुरुषार्थाची आवश्यकता नसलेल्या गुणांचा (प्रकृतीच्या घटकांचा) पूर्णपणे मागे होणे हे कैवल्य आहे; किंवा चितिशक्ती आपल्या स्वरूपात स्थिरावणे हेच कैवल्य आहे. ^AI

पुरुषार्थबाट शून्य भएका गुणहरूको प्रतिप्रसव (फिर्ता लय) नै कैवल्य हो; अथवा चितिशक्ति आफ्नै स्वरूपमा प्रतिष्ठित हुनु नै कैवल्य हो। ^AI

इति पातञ्जलयोगदर्शने कैवल्यपादो नाम चतुर्थः पादः ।

Sanskrit — Devanagari (original)