అథ కైవల్యపాదః ।
జన్మౌషధిమన్త్రతపస్సమాధిజాః సిద్ధయః ॥1॥
జాత్యన్తరపరిణామః ప్రకృత్యాపూరాత్ ॥2॥
నిమిత్తమప్రయోజకం ప్రకృతీనాంవరణభేదస్తు తతః క్షేత్రికవత్ ॥3॥
నిర్మాణచిత్తాన్యస్మితామాత్రాత్ ॥4॥
ప్రవృత్తిభేదే ప్రయోజకం చిత్తమేకమనేకేషామ్ ॥5॥
తత్ర ధ్యానజమనాశయమ్ ॥6॥
కర్మాశుక్లాకృష్ణం యోగినః త్రివిధమితరేషామ్ ॥7॥
తతస్తద్విపాకానుగుణానామేవాభివ్యక్తిర్వాసనానామ్ ॥8॥
జాతి దేశ కాల వ్యవహితానామప్యానన్తర్యం స్మృతిసంస్కారయోః ఏకరూపత్వాత్ ॥9॥
తాసామనాదిత్వం చాశిషో నిత్యత్వాత్ ॥10॥
హేతుఫలాశ్రయాలమ్బనైః సఙ్గృహీతత్వాతేషామభావేతదభావః ॥11॥
అతీతానాగతం స్వరూపతోఽస్త్యధ్వభేదాద్ధర్మాణామ్ ॥12॥
తే వ్యక్తసూక్ష్మాః గుణాత్మానః ॥13॥
పరిణామైకత్వాత్ వస్తుతత్త్వమ్ ॥14॥
వస్తుసామ్యే చిత్తభేదాత్తయోర్విభక్తః పన్థాః ॥15॥
న చైకచిత్తతన్త్రం వస్తు తత్ప్రమాణకం తదా కిం స్యాత్ ॥16॥
తదుపరాగాపేక్షిత్వాత్ చిత్తస్య వస్తుజ్ఞాతాజ్ఞాతమ్ ॥17॥
సదాజ్ఞాతాః చిత్తవృత్తయః తత్ప్రభోః పురుషస్యాపరిణామిత్వాత్ ॥18॥
న తత్స్వాభాసం దృశ్యత్వాత్ ॥19॥
ఏక సమయే చోభయానవధారణమ్ ॥20॥
చిత్తాన్తర దృశ్యే బుద్ధిబుద్ధేః అతిప్రసఙ్గః స్మృతిసఙ్కరశ్చ ॥21॥
చితేరప్రతిసఙ్క్రమాయాః తదాకారాపత్తౌ స్వబుద్ధి సంవేదనమ్ ॥22॥
ద్రష్టృదృశ్యోపరక్తం చిత్తం సర్వార్థమ్ ॥23॥
తదసఙ్ఖ్యేయ వాసనాభిః చిత్రమపి పరార్థం సంహత్యకారిత్వాత్ ॥24॥
విశేషదర్శినః ఆత్మభావభావనానివృత్తిః ॥25॥
తదా వివేకనిమ్నం కైవల్యప్రాగ్భారం చిత్తమ్ ॥26॥
తచ్ఛిద్రేషు ప్రత్యయాన్తరాణి సంస్కారేభ్యః ॥27॥
హానమేషాం క్లేశవదుక్తమ్ ॥28॥
ప్రసఙ్ఖ్యానేఽప్యకుసీదస్య సర్వథా వివేకఖ్యాతేః ధర్మమేఘస్సమాధిః ॥29॥
తతః క్లేశకర్మనివృత్తిః ॥30॥
తదా సర్వావరణమలాపేతస్య జ్ఞానస్యానన్త్యాత్ జ్ఞేయమల్పమ్ ॥31॥
తతః కృతార్థానాం పరిణామక్రమసమాప్తిర్గుణానామ్ ॥32॥
క్షణప్రతియోగీ పరిణామాపరాన్త నిర్గ్రాహ్యః క్రమః ॥33॥
పురుషార్థశూన్యానాం గుణానామ్ప్రతిప్రసవః కైవల్యం స్వరూపప్రతిష్ఠా వా చితిశక్తిరితి ॥34॥
ఇతి పాతఞ్జలయోగదర్శనే కైవల్యపాదో నామ చతుర్థః పాదః ।
Roman (IAST) Transliteration
atha kaivalyapādaḥ |
janmauṣadhimantratapassamādhijāḥ siddhayaḥ ||1||
jātyantarapariṇāmaḥ prakṛtyāpūrāt ||2||
nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃvaraṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat ||3||
nirmāṇacittānyasmitāmātrāt ||4||
pravṛttibhede prayojakaṃ cittamekamanekeṣām ||5||
tatra dhyānajamanāśayam ||6||
karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginaḥ trividhamitareṣām ||7||
tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanānām ||8||
jāti deśa kāla vyavahitānāmapyānantaryaṃ smṛtisaṃskārayoḥ ekarūpatvāt ||9||
tāsāmanāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt ||10||
hetuphalāśrayālambanaiḥ saṅgṛhītatvāteṣāmabhāvetadabhāvaḥ ||11||
atītānāgataṃ svarūpato'styadhvabhedāddharmāṇām ||12||
te vyaktasūkṣmāḥ guṇātmānaḥ ||13||
pariṇāmaikatvāt vastutattvam ||14||
vastusāmye cittabhedāttayorvibhaktaḥ panthāḥ ||15||
na caikacittatantraṃ vastu tatpramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt ||16||
taduparāgāpekṣitvāt cittasya vastujñātājñātam ||17||
sadājñātāḥ cittavṛttayaḥ tatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt ||18||
na tatsvābhāsaṃ dṛśyatvāt ||19||
eka samaye cobhayānavadhāraṇam ||20||
cittāntara dṛśye buddhibuddheḥ atiprasaṅgaḥ smṛtisaṅkaraśca ||21||
citerapratisaṅkramāyāḥ tadākārāpattau svabuddhi saṃvedanam ||22||
draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārtham ||23||
tadasaṅkhyeya vāsanābhiḥ citramapi parārthaṃ saṃhatyakāritvāt ||24||
viśeṣadarśinaḥ ātmabhāvabhāvanānivṛttiḥ ||25||
tadā vivekanimnaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ cittam ||26||
tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ ||27||
hānameṣāṃ kleśavaduktam ||28||
prasaṅkhyāne'pyakusīdasya sarvathā vivekakhyāteḥ dharmameghassamādhiḥ ||29||
tataḥ kleśakarmanivṛttiḥ ||30||
tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyānantyāt jñeyamalpam ||31||
tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāmakramasamāptirguṇānām ||32||
kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparānta nirgrāhyaḥ kramaḥ ||33||
puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāmpratiprasavaḥ kaivalyaṃ svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti ||34||
iti pātañjalayogadarśane kaivalyapādo nāma caturthaḥ pādaḥ |
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ कैवल्यपादः ।
जन्मौषधिमन्त्रतपस्समाधिजाः सिद्धयः ॥1॥
जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥2॥
निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनांवरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥3॥
निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥4॥
प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ॥5॥
तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥6॥
कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनः त्रिविधमितरेषाम् ॥7॥
ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥8॥
जाति देश काल व्यवहितानामप्यानन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोः एकरूपत्वात् ॥9॥
तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ॥10॥
हेतुफलाश्रयालम्बनैः सङ्गृहीतत्वातेषामभावेतदभावः ॥11॥
अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् ॥12॥
ते व्यक्तसूक्ष्माः गुणात्मानः ॥13॥
परिणामैकत्वात् वस्तुतत्त्वम् ॥14॥
वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः ॥15॥
न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तत्प्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥16॥
तदुपरागापेक्षित्वात् चित्तस्य वस्तुज्ञाताज्ञातम् ॥17॥
सदाज्ञाताः चित्तवृत्तयः तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ॥18॥
न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥19॥
एक समये चोभयानवधारणम् ॥20॥
चित्तान्तर दृश्ये बुद्धिबुद्धेः अतिप्रसङ्गः स्मृतिसङ्करश्च ॥21॥
चितेरप्रतिसङ्क्रमायाः तदाकारापत्तौ स्वबुद्धि संवेदनम् ॥22॥
द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥23॥
तदसङ्ख्येय वासनाभिः चित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात् ॥24॥
विशेषदर्शिनः आत्मभावभावनानिवृत्तिः ॥25॥
तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् ॥26॥
तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥27॥
हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥28॥
प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेः धर्ममेघस्समाधिः ॥29॥
ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥30॥
तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्यात् ज्ञेयमल्पम् ॥31॥
ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम् ॥32॥
क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्त निर्ग्राह्यः क्रमः ॥33॥
पुरुषार्थशून्यानां गुणानाम्प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥34॥
इति पातञ्जलयोगदर्शने कैवल्यपादो नाम चतुर्थः पादः ।
atha kaivalyapādaḥ |
janmauṣadhimantratapassamādhijāḥ siddhayaḥ ||1||
jātyantarapariṇāmaḥ prakṛtyāpūrāt ||2||
nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃvaraṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat ||3||
nirmāṇacittānyasmitāmātrāt ||4||
pravṛttibhede prayojakaṃ cittamekamanekeṣām ||5||
tatra dhyānajamanāśayam ||6||
karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginaḥ trividhamitareṣām ||7||
tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanānām ||8||
jāti deśa kāla vyavahitānāmapyānantaryaṃ smṛtisaṃskārayoḥ ekarūpatvāt ||9||
tāsāmanāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt ||10||
hetuphalāśrayālambanaiḥ saṅgṛhītatvāteṣāmabhāvetadabhāvaḥ ||11||
atītānāgataṃ svarūpato'styadhvabhedāddharmāṇām ||12||
te vyaktasūkṣmāḥ guṇātmānaḥ ||13||
pariṇāmaikatvāt vastutattvam ||14||
vastusāmye cittabhedāttayorvibhaktaḥ panthāḥ ||15||
na caikacittatantraṃ vastu tatpramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt ||16||
taduparāgāpekṣitvāt cittasya vastujñātājñātam ||17||
sadājñātāḥ cittavṛttayaḥ tatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt ||18||
na tatsvābhāsaṃ dṛśyatvāt ||19||
eka samaye cobhayānavadhāraṇam ||20||
cittāntara dṛśye buddhibuddheḥ atiprasaṅgaḥ smṛtisaṅkaraśca ||21||
citerapratisaṅkramāyāḥ tadākārāpattau svabuddhi saṃvedanam ||22||
draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārtham ||23||
tadasaṅkhyeya vāsanābhiḥ citramapi parārthaṃ saṃhatyakāritvāt ||24||
viśeṣadarśinaḥ ātmabhāvabhāvanānivṛttiḥ ||25||
tadā vivekanimnaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ cittam ||26||
tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ ||27||
hānameṣāṃ kleśavaduktam ||28||
prasaṅkhyāne'pyakusīdasya sarvathā vivekakhyāteḥ dharmameghassamādhiḥ ||29||
tataḥ kleśakarmanivṛttiḥ ||30||
tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyānantyāt jñeyamalpam ||31||
tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāmakramasamāptirguṇānām ||32||
kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparānta nirgrāhyaḥ kramaḥ ||33||
puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāmpratiprasavaḥ kaivalyaṃ svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti ||34||
iti pātañjalayogadarśane kaivalyapādo nāma caturthaḥ pādaḥ |
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.