Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
ધ્યાનં
dhyānaṃ
વાસુદેવેન્દ્રયોગીન્દ્રં નત્વા જ્ઞાનપ્રદં ગુરુમ્ ।
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
મુમુક્ષૂણાં હિતાર્થાય તત્ત્વબોધોભિધીયતે ॥
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||
સાધનચતુષ્ટયસમ્પન્નાધિકારિણાં મોક્ષસાધનભૂતં
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
તત્ત્વવિવેકપ્રકારં વક્ષ્યામઃ ।
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
સાધનચતુષ્ટયમ્
sādhanacatuṣṭayam
સાધનચતુષ્ટયં કિમ્ ?
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ ।
nityānityavastuvivekaḥ |
ઇહામુત્રાર્થફલભોગવિરાગઃ ।
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |
શમાદિષટ્કસમ્પત્તિઃ ।
śamādiṣaṭkasampattiḥ |
મુમુક્ષુત્વં ચેતિ ।
mumukṣutvaṃ ceti |
નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ
nityānityavastuvivekaḥ
નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ કઃ ?
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
નિત્યવસ્ત્વેકં બ્રહ્મ તદ્વ્યતિરિક્તં સર્વમનિત્યમ્ ।
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |
અયમેવ નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ ।
ayameva nityānityavastuvivekaḥ |
વિરાગઃ
virāgaḥ
વિરાગઃ કઃ ?
virāgaḥ kaḥ ?
ઇહસ્વર્ગભોગેષુ ઇચ્છારાહિત્યમ્ ।
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |
શમાદિસાધનસમ્પત્તિઃ
śamādisādhanasampattiḥ
શમાદિસાધનસમ્પત્તિઃ કા ?
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
શમો દમ ઉપરમસ્તિતિક્ષા શ્રદ્ધા સમાધાનં ચ ઇતિ ।શમઃ કઃ ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?
મનોનિગ્રહઃ ।
manonigrahaḥ |
દમઃ કઃ ?
damaḥ kaḥ ?
ચક્ષુરાદિબાહ્યેન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |
ઉપરમઃ કઃ ?
uparamaḥ kaḥ ?
સ્વધર્માનુષ્ઠાનમેવ ।
svadharmānuṣṭhānameva |
તિતિક્ષા કા ?
titikṣā kā ?
શીતોષ્ણસુખદુઃખાદિસહિષ્ણુત્વમ્ ।
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |
શ્રદ્ધા કીદૃશી ?
śraddhā kīdṛśī ?
ગુરુવેદાન્તવાક્યાદિષુ વિશ્વાસઃ શ્રદ્ધા ।
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |
સમાધાનં કિમ્ ?
samādhānaṃ kim ?
ચિત્તૈકાગ્રતા ।
cittaikāgratā |
મુમુક્ષુત્વં
mumukṣutvaṃ
મુમુક્ષુત્વં કિમ્ ?
mumukṣutvaṃ kim ?
મોક્ષો મે ભૂયાદ્ ઇતિ ઇચ્છા ।
mokṣo me bhūyād iti icchā |
એતત્ સાધનચતુષ્ટયમ્ ।
etat sādhanacatuṣṭayam |
તતસ્તત્ત્વવિવેકસ્યાધિકારિણો ભવન્તિ ।
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |
તત્ત્વવિવેકઃ
tattvavivekaḥ
તત્ત્વવિવેકઃ કઃ ?
tattvavivekaḥ kaḥ ?
આત્મા સત્યં તદન્યત્ સર્વં મિથ્યેતિ ।આત્મા કઃ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?
સ્થૂલસૂક્ષ્મકારણશરીરાદ્વ્યતિરિક્તઃ પઞ્ચકોશાતીતઃ સન્
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san
અવસ્થાત્રયસાક્ષી સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપઃ સન્
avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
યસ્તિષ્ઠતિ સ આત્મા ।
yastiṣṭhati sa ātmā |
શરીરત્રયં (સ્થૂલશરીરમ્)
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
સ્થૂલશરીરં કિમ્ ?
sthūlaśarīraṃ kim ?
પઞ્ચીકૃતપઞ્ચમહાભૂતૈઃ કૃતં સત્કર્મજન્યં
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
સુખદુઃખાદિભોગાયતનં શરીરમ્
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
અસ્તિ જાયતે વર્ધતે વિપરિણમતે અપક્ષીયતે વિનશ્યતીતિ
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
ષડ્વિકારવદેતત્સ્થૂલશરીરમ્ ।
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |
શરીરત્રયં (સૂક્ષ્મશરીરમ્)
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
સૂક્ષ્મશરીરં કિમ્ ?
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
અપઞ્ચીકૃતપઞ્ચમહાભૂતૈઃ કૃતં સત્કર્મજન્યં
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
સુખદુઃખાદિભોગસાધનં
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ
પઞ્ચજ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચપ્રાણાદયઃ
pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ
મનશ્ચૈકં બુદ્ધિશ્ચૈકા
manaścaikaṃ buddhiścaikā
એવં સપ્તદશાકલાભિઃ સહ યત્તિષ્ઠતિ તત્સૂક્ષ્મશરીરમ્ ।
evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ
jñānendriyāṇi
શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુઃ રસના ઘ્રાણં ઇતિ પઞ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ।
śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |
શ્રોત્રસ્ય દિગ્દેવતા ।
śrotrasya digdevatā |
ત્વચો વાયુઃ ।
tvaco vāyuḥ |
ચક્ષુષઃ સૂર્યઃ ।
cakṣuṣaḥ sūryaḥ |
રસનાયા વરુણઃ ।
rasanāyā varuṇaḥ |
ઘ્રાણસ્ય અશ્વિનૌ ।
ghrāṇasya aśvinau |
ઇતિ જ્ઞાનેન્દ્રિયદેવતાઃ ।
શ્રોત્રસ્ય વિષયઃ શબ્દગ્રહણમ્ ।
śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |
ત્વચો વિષયઃ સ્પર્શગ્રહણમ્ ।
tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |
ચક્ષુષો વિષયઃ રૂપગ્રહણમ્ ।
cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
રસનાયા વિષયઃ રસગ્રહણમ્ ।
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |
ઘ્રાણસ્ય વિષયઃ ગન્ધગ્રહણં ઇતિ ।
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |
પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ
pañcakarmendriyāṇi
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાનીતિ પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ ।
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |
વાચો દેવતા વહ્નિઃ ।
vāco devatā vahniḥ |
હસ્તયોરિન્દ્રઃ ।
hastayorindraḥ |
પાદયોર્વિષ્ણુઃ ।
pādayorviṣṇuḥ |
પાયોર્મૃત્યુઃ ।
pāyormṛtyuḥ |
ઉપસ્થસ્ય પ્રજાપતિઃ ।
upasthasya prajāpatiḥ |
ઇતિ કર્મેન્દ્રિયદેવતાઃ ।
વાચો વિષયઃ ભાષણમ્ ।
vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |
પાણ્યોર્વિષયઃ વસ્તુગ્રહણમ્ ।
pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |
પાદયોર્વિષયઃ ગમનમ્ ।
pādayorviṣayaḥ gamanam |
પાયોર્વિષયઃ મલત્યાગઃ ।
pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |
ઉપસ્થસ્ય વિષયઃ આનન્દ ઇતિ ।
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |
કારણશરીરમ્
kāraṇaśarīram
કારણશરીરં કિમ્ ?
kāraṇaśarīraṃ kim ?
અનિર્વાચ્યાનાદ્યવિદ્યારૂપં શરીરદ્વયસ્ય કારણમાત્રં
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
સત્સ્વરૂપાઽજ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકરૂપં યદસ્તિ તત્કારણશરીરમ્ ।
satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |
અવસ્થાત્રયમ્
avasthātrayam
અવસ્થાત્રયં કિમ્ ?
avasthātrayaṃ kim ?
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યવસ્થાઃ ।
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |
જાગ્રદવસ્થા
jāgradavasthā
જાગ્રદવસ્થા કા ?
jāgradavasthā kā ?
શ્રોત્રાદિજ્ઞાનેન્દ્રિયૈઃ શબ્દાદિવિષયૈશ્ચ જ્ઞાયતે ઇતિ યત્
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat
સા જાગ્રદાવસ્થા ।
sā jāgradāvasthā |
સ્થૂલ શરીરાભિમાની આત્મા વિશ્વ ઇત્યુચ્યતે ।
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |
સ્વપ્નાવસ્થા
svapnāvasthā
સ્વપ્નાવસ્થા કેતિ ચેત્ ?
svapnāvasthā keti cet ?
જાગ્રદવસ્થાયાં યદ્દૃષ્ટં યદ્ શ્રુતમ્
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
તજ્જનિતવાસનયા નિદ્રાસમયે યઃ પ્રપઞ્ચઃ પ્રતીયતે સા
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā
સ્વપ્નાવસ્થા ।
svapnāvasthā |
સૂક્ષ્મશરીરાભિમાની આત્મા તૈજસ ઇત્યુચ્યતે ।
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |
સુષુપ્ત્યવસ્થા
suṣuptyavasthā
અતઃ સુષુપ્ત્યવસ્થા કા ?
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
અહં કિમપિ ન જાનામિ સુખેન મયા નિદ્રાઽનુભૂયત ઇતિ
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti
સુષુપ્ત્યવસ્થા ।
suṣuptyavasthā |
કારણશરીરાભિમાની આત્મા પ્રાજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે ।
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |
પઞ્ચ કોશાઃ
pañca kośāḥ
પઞ્ચ કોશાઃ કે ?
pañca kośāḥ ke ?
અન્નમયઃ પ્રાણમયઃ મનોમયઃ વિજ્ઞાનમયઃ આનન્દમયશ્ચેતિ ।
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |
અન્નમયકોશઃ
annamayakośaḥ
અન્નમયઃ કઃ ?
annamayaḥ kaḥ ?
અન્નરસેનૈવ ભૂત્વા અન્નરસેનૈવ વૃદ્ધિં પ્રાપ્ય અન્નરૂપપૃથિવ્યાં
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
યદ્વિલીયતે તદન્નમયઃ કોશઃ સ્થૂલશરીરમ્ ।
yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |
પ્રાણમયકોશઃ
prāṇamayakośaḥ
પ્રાણમયઃ કઃ ?
prāṇamayaḥ kaḥ ?
પ્રાણાદ્યાઃ પઞ્ચવાયવઃ વાગાદીન્દ્રિયપઞ્ચકં પ્રાણમયઃ કોશઃ ।
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |
મનોમયકોશઃ
manomayakośaḥ
મનોમયઃ કોશઃ કઃ ?
manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
મનશ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયપઞ્ચકં મિલિત્વા યો ભવતિ સ મનોમયઃ કોશઃ ।
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |
વિજ્ઞાનમયકોશઃ
vijñānamayakośaḥ
વિજ્ઞાનમયઃ કઃ ?
vijñānamayaḥ kaḥ ?
બુદ્ધિજ્ઞાનેન્દ્રિયપઞ્ચકં મિલિત્વા યો ભવતિ સ વિજ્ઞાનમયઃ કોશઃ
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ
આનન્દમયકોશઃ
ānandamayakośaḥ
આનન્દમયઃ કઃ ?
ānandamayaḥ kaḥ ?
એવમેવ કારણશરીરભૂતાવિદ્યાસ્થમલિનસત્ત્વં
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
પ્રિયાદિવૃત્તિસહિતં સત્ આનન્દમયઃ કોશઃ ।
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |
એતત્કોશપઞ્ચકમ્ ।
etatkośapañcakam |
પઞ્ચકોશાતીત
pañcakośātīta
મદીયં શરીરં મદીયાઃ પ્રાણાઃ મદીયં મનશ્ચ
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca
મદીયા બુદ્ધિર્મદીયં અજ્ઞાનમિતિ સ્વેનૈવ જ્ઞાયતે
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate
તદ્યથા મદીયત્વેન જ્ઞાતં કટકકુણ્ડલ ગૃહાદિકં
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
સ્વસ્માદ્ભિન્નં તથા પઞ્ચકોશાદિકં સ્વસ્માદ્ભિન્નમ્
svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam
મદીયત્વેન જ્ઞાતમાત્મા ન ભવતિ ॥
madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||
આત્મન્
ātman
આત્મા તર્હિ કઃ ?
ātmā tarhi kaḥ ?
સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપઃ ।
saccidānandasvarūpaḥ |
સત્કિમ્ ?
satkim ?
કાલત્રયેઽપિ તિષ્ઠતીતિ સત્ ।
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |
ચિત્કિમ્ ?
citkim ?
જ્ઞાનસ્વરૂપઃ ।
jñānasvarūpaḥ |
આનન્દઃ કઃ ?
ānandaḥ kaḥ ?
સુખસ્વરૂપઃ ।
sukhasvarūpaḥ |
એવં સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપં સ્વાત્માનં વિજાનીયાત્ ।
evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |
જગત્
jagat
અથ ચતુર્વિંશતિતત્ત્વોત્પત્તિપ્રકારં વક્ષ્યામઃ ।
atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
માયા
māyā
બ્રહ્માશ્રયા સત્ત્વરજસ્તમોગુણાત્મિકા માયા અસ્તિ ।
brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |
પઞ્ચભૂતાઃ
pañcabhūtāḥ
તતઃ આકાશઃ સમ્ભૂતઃ ।
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |
આકાશાદ્ વાયુઃ ।
ākāśād vāyuḥ |
વાયોસ્તેજઃ ।
vāyostejaḥ |
તેજસ આપઃ ।
tejasa āpaḥ |
અભ્ધયઃ પૃથિવી ।
abhdhayaḥ pṛthivī |
સત્ત્વગુણઃ
sattvaguṇaḥ
એતેષાં પઞ્ચતત્ત્વાનાં મધ્યે
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
આકાશસ્ય સાત્વિકાંશાત્ શ્રોત્રેન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।
ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |
વાયોઃ સાત્વિકાંશાત્ ત્વગિન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।
vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
અગ્નેઃ સાત્વિકાંશાત્ ચક્ષુરિન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।
agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |
જલસ્ય સાત્વિકાંશાત્ રસનેન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।
jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |
પૃથિવ્યાઃ સાત્વિકાંશાત્ ઘ્રાણેન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |
અન્તઃકરણ
antaḥkaraṇa
એતેષાં પઞ્ચતત્ત્વાનાં સમષ્ટિસાત્વિકાંશાત્
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
મનોબુદ્ધ્યહઙ્કાર ચિત્તાન્તઃકરણાનિ સમ્ભૂતાનિ ।
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
સઙ્કલ્પવિકલ્પાત્મકં મનઃ ।
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |
નિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિઃ ।
niścayātmikā buddhiḥ |
અહઙ્કર્તા અહઙ્કારઃ ।
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |
ચિન્તનકર્તૃ ચિત્તમ્ ।
cintanakartṛ cittam |
મનસો દેવતા ચન્દ્રમાઃ ।
manaso devatā candramāḥ |
બુદ્ધે બ્રહ્મા ।
buddhe brahmā |
અહઙ્કારસ્ય રુદ્રઃ ।
ahaṅkārasya rudraḥ |
ચિત્તસ્ય વાસુદેવઃ ।
cittasya vāsudevaḥ |
રજોગુણઃ
rajoguṇaḥ
એતેષાં પઞ્ચતત્ત્વાનાં મધ્યે
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
આકાશસ્ય રાજસાંશાત્ વાગિન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |
વાયોઃ રાજસાંશાત્ પાણીન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।
vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |
વન્હેઃ રાજસાંશાત્ પાદેન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।
vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |
જલસ્ય રાજસાંશાત્ ઉપસ્થેન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।
jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |
પૃથિવ્યા રાજસાંશાત્ ગુદેન્દ્રિયં સમ્ભૂતમ્ ।
pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |
એતેષાં સમષ્ટિરાજસાંશાત્ પઞ્ચપ્રાણાઃ સમ્ભૂતાઃ ।
eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |
તમોગુણઃ
tamoguṇaḥ
એતેષાં પઞ્ચતત્ત્વાનાં તામસાંશાત્
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
પઞ્ચીકૃતપઞ્ચતત્ત્વાનિ ભવન્તિ ।
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |
પઞ્ચીકરણં કથં ઇતિ ચેત્ ।
pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |
એતેષાં પઞ્ચમહાભૂતાનાં તામસાંશસ્વરૂપમ્
eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
એકમેકં ભૂતં દ્વિધા વિભજ્ય એકમેકમર્ધં પૃથક્
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
તૂષ્ણીં વ્યવસ્થાપ્ય અપરમપરમર્ધં ચતુર્ધાં વિભજ્ય
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
સ્વાર્ધમન્યેષુ અર્ધેષુ સ્વભાગચતુષ્ટયસંયોજનં કાર્યમ્ ।
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |
તદા પઞ્ચીકરણં ભવતિ ।
tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |
એતેભ્યઃ પઞ્ચીકૃતપઞ્ચમહાભૂતેભ્યઃ સ્થૂલશરીરં ભવતિ ।
etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |
એવં પિણ્ડબ્રહ્માણ્ડયોરૈક્યં સમ્ભૂતમ્ ।
evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |
જીવઃ, ઈશ્વરઃ ચ
jīvaḥ, īśvaraḥ ca
સ્થૂલશરીરાભિમાનિ જીવનામકં બ્રહ્મપ્રતિબિમ્બં ભવતિ ।
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |
સ એવ જીવઃ પ્રકૃત્યા સ્વસ્માત્ ઈશ્વરં ભિન્નત્વેન જાનાતિ ।
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |
અવિદ્યોપાધિઃ સન્ આત્મા જીવ ઇત્યુચ્યતે ।
avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |
માયોપાધિઃ સન્ ઈશ્વર ઇત્યુચ્યતે ।
māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |
એવં ઉપાધિભેદાત્ જીવેશ્વરભેદદૃષ્ટિઃ યાવત્પર્યન્તં તિષ્ઠતિ
evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
તાવત્પર્યન્તં જન્મમરણાદિરૂપસંસારો ન નિવર્તતે ।
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |
તસ્માત્કારણાન્ન જીવેશ્વરયોર્ભેદબુદ્ધિઃ સ્વીકાર્યા ।
tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |
તત્ ત્વં અસિ
tat tvaṃ asi
નનુ સાહઙ્કારસ્ય કિઞ્ચિજ્જ્ઞસ્ય જીવસ્ય નિરહઙ્કારસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય
nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
ઈશ્વરસ્ય તત્ત્વમસીતિ મહાવાક્યાત્ કથમભેદબુદ્ધિઃ સ્યાદુભયોઃ
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
વિરુદ્ધધર્માક્રાન્તત્વાત્ ।
viruddhadharmākrāntatvāt |
ઇતિ ચેન્ન । સ્થૂલસૂક્ષ્મશરીરાભિમાની ત્વમ્પદવાચ્યાર્થઃ ।
ઉપાધિવિનિર્મુક્તં સમાધિદશાસમ્પન્નં શુદ્ધં ચૈતન્યં
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
ત્વમ્પદલક્ષ્યાર્થઃ ।
tvampadalakṣyārthaḥ |
એવં સર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્ટ ઈશ્વરઃ તત્પદવાચ્યાર્થઃ ।
evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |
ઉપાધિશૂન્યં શુદ્ધચૈતન્યં તત્પદલક્ષ્યાર્થઃ ।
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |
એવં ચ જીવેશ્વરયો ચૈતન્યરૂપેણાઽભેદે બાધકાભાવઃ ।
evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |
જીવન્મુક્તઃ
jīvanmuktaḥ
એવં ચ વેદાન્તવાક્યૈઃ સદ્ગુરૂપદેશેન ચ સર્વેષ્વપિ
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi
ભૂતેષુ યેષાં
bhūteṣu yeṣāṃ
બ્રહ્મબુદ્ધિરુત્પન્ના તે જીવન્મુક્તાઃ ઇત્યર્થઃ ।નનુ જીવન્મુક્તઃ કઃ ?
brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
યથા દેહોઽહં પુરુષોઽહં બ્રાહ્મણોઽહં શૂદ્રોઽહમસ્મીતિ
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
દૃઢનિશ્ચયસ્તથા નાહં બ્રાહ્મણઃ ન શૂદ્રઃ ન પુરુષઃ
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
કિન્તુ અસઙ્ગઃ સચ્ચિદાનન્દ સ્વરૂપઃ પ્રકાશરૂપઃ સર્વાન્તર્યામી
kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
ચિદાકાશરૂપોઽસ્મીતિ દૃઢનિશ્ચય
cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
રૂપોઽપરોક્ષજ્ઞાનવાન્ જીવન્મુક્તઃ ॥બ્રહ્મૈવાહમસ્મીત્યપરોક્ષજ્ઞાનેન નિખિલકર્મબન્ધવિનિર્મુક્તઃ
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
સ્યાત્ ।
syāt |
કર્માણિ
karmāṇi
કર્માણિ કતિવિધાનિ સન્તીતિ ચેત્
karmāṇi katividhāni santīti cet
આગામિસઞ્ચિતપ્રારબ્ધભેદેન ત્રિવિધાનિ સન્તિ ।
āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |
આગામિ કર્મ
āgāmi karma
જ્ઞાનોત્પત્ત્યનન્તરં જ્ઞાનિદેહકૃતં પુણ્યપાપરૂપં કર્મ
jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
યદસ્તિ તદાગામીત્યભિધીયતે ।
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |
સઞ્ચિત કર્મ
sañcita karma
સઞ્ચિતં કર્મ કિમ્ ?
sañcitaṃ karma kim ?
અનન્તકોટિજન્મનાં બીજભૂતં સત્ યત્કર્મજાતં પૂર્વાર્જિતં
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
તિષ્ઠતિ તત્ સઞ્ચિતં જ્ઞેયમ્ ।
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |
પ્રારબ્ધ કર્મ
prārabdha karma
પ્રારબ્ધં કર્મ કિમિતિ ચેત્ ।
prārabdhaṃ karma kimiti cet |
ઇદં શરીરમુત્પાદ્ય ઇહ લોકે એવં સુખદુઃખાદિપ્રદં યત્કર્મ
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
તત્પ્રારબ્ધં
tatprārabdhaṃ
ભોગેન નષ્ટં ભવતિ પ્રારબ્ધકર્મણાં ભોગાદેવ ક્ષય ઇતિ ।
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |
કર્મ મુક્તઃ
karma muktaḥ
સઞ્ચિતં કર્મ બ્રહ્મૈવાહમિતિ નિશ્ચયાત્મકજ્ઞાનેન નશ્યતિ ।આગામિ કર્મ અપિ જ્ઞાનેન નશ્યતિ કિઞ્ચ આગામિ કર્મણાં
sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ
નલિનીદલગતજલવત્ જ્ઞાનિનાં સમ્બન્ધો નાસ્તિ ।
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |
જ્ઞાનિઃ
jñāniḥ
કિઞ્ચ યે જ્ઞાનિનં સ્તુવન્તિ ભજન્તિ અર્ચયન્તિ તાન્પ્રતિ
kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
જ્ઞાનિકૃતં આગામિ પુણ્યં ગચ્છતિ ।
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |
યે જ્ઞાનિનં નિન્દન્તિ દ્વિષન્તિ દુઃખપ્રદાનં કુર્વન્તિ તાન્પ્રતિ
ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
જ્ઞાનિકૃતં સર્વમાગામિ ક્રિયમાણં યદવાચ્યં કર્મ
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
પાપાત્મકં તદ્ગચ્છતિ ।
pāpātmakaṃ tadgacchati |
સુહૃદઃ પુણ્યકૃતં દુર્હૃદઃ પાપકૃત્યં ગૃહ્ણન્તિ ।
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |
બ્રહ્માનન્દમ્
brahmānandam
તથા ચાત્મવિત્સંસારં તીર્ત્વા બ્રહ્માનન્દમિહૈવ પ્રાપ્નોતિ ।
tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |
તરતિ શોકમાત્મવિત્ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
tarati śokamātmavit iti śruteḥ |
તનું ત્યજતુ વા કાશ્યાં શ્વપચસ્ય ગૃહેઽથ વા ।
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |
જ્ઞાનસમ્પ્રાપ્તિસમયે મુક્તાઽસૌ વિગતાશયઃ । ઇતિ સ્મૃતેશ્ચ ।ઇતિ શ્રીશઙ્કરભગવત્પાદાચાર્યપ્રણીતઃ તત્ત્વબોધપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ।
jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |
Sanskrit — Devanagari (original)
ध्यानं
वासुदेवेन्द्रयोगीन्द्रं नत्वा ज्ञानप्रदं गुरुम् ।
मुमुक्षूणां हितार्थाय तत्त्वबोधोभिधीयते ॥
साधनचतुष्टयसम्पन्नाधिकारिणां मोक्षसाधनभूतं
तत्त्वविवेकप्रकारं वक्ष्यामः ।
साधनचतुष्टयम्
साधनचतुष्टयं किम् ?
नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
इहामुत्रार्थफलभोगविरागः ।
शमादिषट्कसम्पत्तिः ।
मुमुक्षुत्वं चेति ।
नित्यानित्यवस्तुविवेकः
नित्यानित्यवस्तुविवेकः कः ?
नित्यवस्त्वेकं ब्रह्म तद्व्यतिरिक्तं सर्वमनित्यम् ।
अयमेव नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
विरागः
विरागः कः ?
इहस्वर्गभोगेषु इच्छाराहित्यम् ।
शमादिसाधनसम्पत्तिः
शमादिसाधनसम्पत्तिः का ?
शमो दम उपरमस्तितिक्षा श्रद्धा समाधानं च इति ।शमः कः ?
मनोनिग्रहः ।
दमः कः ?
चक्षुरादिबाह्येन्द्रियनिग्रहः ।
उपरमः कः ?
स्वधर्मानुष्ठानमेव ।
तितिक्षा का ?
शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुत्वम् ।
श्रद्धा कीदृशी ?
गुरुवेदान्तवाक्यादिषु विश्वासः श्रद्धा ।
समाधानं किम् ?
चित्तैकाग्रता ।
मुमुक्षुत्वं
मुमुक्षुत्वं किम् ?
मोक्षो मे भूयाद् इति इच्छा ।
एतत् साधनचतुष्टयम् ।
ततस्तत्त्वविवेकस्याधिकारिणो भवन्ति ।
तत्त्वविवेकः
तत्त्वविवेकः कः ?
आत्मा सत्यं तदन्यत् सर्वं मिथ्येति ।आत्मा कः ?
स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराद्व्यतिरिक्तः पञ्चकोशातीतः सन्
अवस्थात्रयसाक्षी सच्चिदानन्दस्वरूपः सन्
यस्तिष्ठति स आत्मा ।
शरीरत्रयं (स्थूलशरीरम्)
स्थूलशरीरं किम् ?
पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
सुखदुःखादिभोगायतनं शरीरम्
अस्ति जायते वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यतीति
षड्विकारवदेतत्स्थूलशरीरम् ।
शरीरत्रयं (सूक्ष्मशरीरम्)
सूक्ष्मशरीरं किम् ?
अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः कृतं सत्कर्मजन्यं
सुखदुःखादिभोगसाधनं
पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि पञ्चप्राणादयः
मनश्चैकं बुद्धिश्चैका
एवं सप्तदशाकलाभिः सह यत्तिष्ठति तत्सूक्ष्मशरीरम् ।
ज्ञानेन्द्रियाणि
श्रोत्रं त्वक् चक्षुः रसना घ्राणं इति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि ।
श्रोत्रस्य दिग्देवता ।
त्वचो वायुः ।
चक्षुषः सूर्यः ।
रसनाया वरुणः ।
घ्राणस्य अश्विनौ ।
इति ज्ञानेन्द्रियदेवताः ।
श्रोत्रस्य विषयः शब्दग्रहणम् ।
त्वचो विषयः स्पर्शग्रहणम् ।
चक्षुषो विषयः रूपग्रहणम् ।
रसनाया विषयः रसग्रहणम् ।
घ्राणस्य विषयः गन्धग्रहणं इति ।
पञ्चकर्मेन्द्रियाणि
वाक्पाणिपादपायूपस्थानीति पञ्चकर्मेन्द्रियाणि ।
वाचो देवता वह्निः ।
हस्तयोरिन्द्रः ।
पादयोर्विष्णुः ।
पायोर्मृत्युः ।
उपस्थस्य प्रजापतिः ।
इति कर्मेन्द्रियदेवताः ।
वाचो विषयः भाषणम् ।
पाण्योर्विषयः वस्तुग्रहणम् ।
पादयोर्विषयः गमनम् ।
पायोर्विषयः मलत्यागः ।
उपस्थस्य विषयः आनन्द इति ।
कारणशरीरम्
कारणशरीरं किम् ?
अनिर्वाच्यानाद्यविद्यारूपं शरीरद्वयस्य कारणमात्रं
सत्स्वरूपाऽज्ञानं निर्विकल्पकरूपं यदस्ति तत्कारणशरीरम् ।
अवस्थात्रयम्
अवस्थात्रयं किम् ?
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः ।
जाग्रदवस्था
जाग्रदवस्था का ?
श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दादिविषयैश्च ज्ञायते इति यत्
सा जाग्रदावस्था ।
स्थूल शरीराभिमानी आत्मा विश्व इत्युच्यते ।
स्वप्नावस्था
स्वप्नावस्था केति चेत् ?
जाग्रदवस्थायां यद्दृष्टं यद् श्रुतम्
तज्जनितवासनया निद्रासमये यः प्रपञ्चः प्रतीयते सा
स्वप्नावस्था ।
सूक्ष्मशरीराभिमानी आत्मा तैजस इत्युच्यते ।
सुषुप्त्यवस्था
अतः सुषुप्त्यवस्था का ?
अहं किमपि न जानामि सुखेन मया निद्राऽनुभूयत इति
सुषुप्त्यवस्था ।
कारणशरीराभिमानी आत्मा प्राज्ञ इत्युच्यते ।
पञ्च कोशाः
पञ्च कोशाः के ?
अन्नमयः प्राणमयः मनोमयः विज्ञानमयः आनन्दमयश्चेति ।
अन्नमयकोशः
अन्नमयः कः ?
अन्नरसेनैव भूत्वा अन्नरसेनैव वृद्धिं प्राप्य अन्नरूपपृथिव्यां
यद्विलीयते तदन्नमयः कोशः स्थूलशरीरम् ।
प्राणमयकोशः
प्राणमयः कः ?
प्राणाद्याः पञ्चवायवः वागादीन्द्रियपञ्चकं प्राणमयः कोशः ।
मनोमयकोशः
मनोमयः कोशः कः ?
मनश्च ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स मनोमयः कोशः ।
विज्ञानमयकोशः
विज्ञानमयः कः ?
बुद्धिज्ञानेन्द्रियपञ्चकं मिलित्वा यो भवति स विज्ञानमयः कोशः
आनन्दमयकोशः
आनन्दमयः कः ?
एवमेव कारणशरीरभूताविद्यास्थमलिनसत्त्वं
प्रियादिवृत्तिसहितं सत् आनन्दमयः कोशः ।
एतत्कोशपञ्चकम् ।
पञ्चकोशातीत
मदीयं शरीरं मदीयाः प्राणाः मदीयं मनश्च
मदीया बुद्धिर्मदीयं अज्ञानमिति स्वेनैव ज्ञायते
तद्यथा मदीयत्वेन ज्ञातं कटककुण्डल गृहादिकं
स्वस्माद्भिन्नं तथा पञ्चकोशादिकं स्वस्माद्भिन्नम्
मदीयत्वेन ज्ञातमात्मा न भवति ॥
आत्मन्
आत्मा तर्हि कः ?
सच्चिदानन्दस्वरूपः ।
सत्किम् ?
कालत्रयेऽपि तिष्ठतीति सत् ।
चित्किम् ?
ज्ञानस्वरूपः ।
आनन्दः कः ?
सुखस्वरूपः ।
एवं सच्चिदानन्दस्वरूपं स्वात्मानं विजानीयात् ।
जगत्
अथ चतुर्विंशतितत्त्वोत्पत्तिप्रकारं वक्ष्यामः ।
माया
ब्रह्माश्रया सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिका माया अस्ति ।
पञ्चभूताः
ततः आकाशः सम्भूतः ।
आकाशाद् वायुः ।
वायोस्तेजः ।
तेजस आपः ।
अभ्धयः पृथिवी ।
सत्त्वगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
आकाशस्य सात्विकांशात् श्रोत्रेन्द्रियं सम्भूतम् ।
वायोः सात्विकांशात् त्वगिन्द्रियं सम्भूतम् ।
अग्नेः सात्विकांशात् चक्षुरिन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य सात्विकांशात् रसनेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्याः सात्विकांशात् घ्राणेन्द्रियं सम्भूतम् ।
अन्तःकरण
एतेषां पञ्चतत्त्वानां समष्टिसात्विकांशात्
मनोबुद्ध्यहङ्कार चित्तान्तःकरणानि सम्भूतानि ।
सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः ।
निश्चयात्मिका बुद्धिः ।
अहङ्कर्ता अहङ्कारः ।
चिन्तनकर्तृ चित्तम् ।
मनसो देवता चन्द्रमाः ।
बुद्धे ब्रह्मा ।
अहङ्कारस्य रुद्रः ।
चित्तस्य वासुदेवः ।
रजोगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां मध्ये
आकाशस्य राजसांशात् वागिन्द्रियं सम्भूतम् ।
वायोः राजसांशात् पाणीन्द्रियं सम्भूतम् ।
वन्हेः राजसांशात् पादेन्द्रियं सम्भूतम् ।
जलस्य राजसांशात् उपस्थेन्द्रियं सम्भूतम् ।
पृथिव्या राजसांशात् गुदेन्द्रियं सम्भूतम् ।
एतेषां समष्टिराजसांशात् पञ्चप्राणाः सम्भूताः ।
तमोगुणः
एतेषां पञ्चतत्त्वानां तामसांशात्
पञ्चीकृतपञ्चतत्त्वानि भवन्ति ।
पञ्चीकरणं कथं इति चेत् ।
एतेषां पञ्चमहाभूतानां तामसांशस्वरूपम्
एकमेकं भूतं द्विधा विभज्य एकमेकमर्धं पृथक्
तूष्णीं व्यवस्थाप्य अपरमपरमर्धं चतुर्धां विभज्य
स्वार्धमन्येषु अर्धेषु स्वभागचतुष्टयसंयोजनं कार्यम् ।
तदा पञ्चीकरणं भवति ।
एतेभ्यः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्यः स्थूलशरीरं भवति ।
एवं पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्यं सम्भूतम् ।
जीवः, ईश्वरः च
स्थूलशरीराभिमानि जीवनामकं ब्रह्मप्रतिबिम्बं भवति ।
स एव जीवः प्रकृत्या स्वस्मात् ईश्वरं भिन्नत्वेन जानाति ।
अविद्योपाधिः सन् आत्मा जीव इत्युच्यते ।
मायोपाधिः सन् ईश्वर इत्युच्यते ।
एवं उपाधिभेदात् जीवेश्वरभेददृष्टिः यावत्पर्यन्तं तिष्ठति
तावत्पर्यन्तं जन्ममरणादिरूपसंसारो न निवर्तते ।
तस्मात्कारणान्न जीवेश्वरयोर्भेदबुद्धिः स्वीकार्या ।
तत् त्वं असि
ननु साहङ्कारस्य किञ्चिज्ज्ञस्य जीवस्य निरहङ्कारस्य सर्वज्ञस्य
ईश्वरस्य तत्त्वमसीति महावाक्यात् कथमभेदबुद्धिः स्यादुभयोः
विरुद्धधर्माक्रान्तत्वात् ।
इति चेन्न । स्थूलसूक्ष्मशरीराभिमानी त्वम्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिविनिर्मुक्तं समाधिदशासम्पन्नं शुद्धं चैतन्यं
त्वम्पदलक्ष्यार्थः ।
एवं सर्वज्ञत्वादिविशिष्ट ईश्वरः तत्पदवाच्यार्थः ।
उपाधिशून्यं शुद्धचैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थः ।
एवं च जीवेश्वरयो चैतन्यरूपेणाऽभेदे बाधकाभावः ।
जीवन्मुक्तः
एवं च वेदान्तवाक्यैः सद्गुरूपदेशेन च सर्वेष्वपि
भूतेषु येषां
ब्रह्मबुद्धिरुत्पन्ना ते जीवन्मुक्ताः इत्यर्थः ।ननु जीवन्मुक्तः कः ?
यथा देहोऽहं पुरुषोऽहं ब्राह्मणोऽहं शूद्रोऽहमस्मीति
दृढनिश्चयस्तथा नाहं ब्राह्मणः न शूद्रः न पुरुषः
किन्तु असङ्गः सच्चिदानन्द स्वरूपः प्रकाशरूपः सर्वान्तर्यामी
चिदाकाशरूपोऽस्मीति दृढनिश्चय
रूपोऽपरोक्षज्ञानवान् जीवन्मुक्तः ॥ब्रह्मैवाहमस्मीत्यपरोक्षज्ञानेन निखिलकर्मबन्धविनिर्मुक्तः
स्यात् ।
कर्माणि
कर्माणि कतिविधानि सन्तीति चेत्
आगामिसञ्चितप्रारब्धभेदेन त्रिविधानि सन्ति ।
आगामि कर्म
ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं ज्ञानिदेहकृतं पुण्यपापरूपं कर्म
यदस्ति तदागामीत्यभिधीयते ।
सञ्चित कर्म
सञ्चितं कर्म किम् ?
अनन्तकोटिजन्मनां बीजभूतं सत् यत्कर्मजातं पूर्वार्जितं
तिष्ठति तत् सञ्चितं ज्ञेयम् ।
प्रारब्ध कर्म
प्रारब्धं कर्म किमिति चेत् ।
इदं शरीरमुत्पाद्य इह लोके एवं सुखदुःखादिप्रदं यत्कर्म
तत्प्रारब्धं
भोगेन नष्टं भवति प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इति ।
कर्म मुक्तः
सञ्चितं कर्म ब्रह्मैवाहमिति निश्चयात्मकज्ञानेन नश्यति ।आगामि कर्म अपि ज्ञानेन नश्यति किञ्च आगामि कर्मणां
नलिनीदलगतजलवत् ज्ञानिनां सम्बन्धो नास्ति ।
ज्ञानिः
किञ्च ये ज्ञानिनं स्तुवन्ति भजन्ति अर्चयन्ति तान्प्रति
ज्ञानिकृतं आगामि पुण्यं गच्छति ।
ये ज्ञानिनं निन्दन्ति द्विषन्ति दुःखप्रदानं कुर्वन्ति तान्प्रति
ज्ञानिकृतं सर्वमागामि क्रियमाणं यदवाच्यं कर्म
पापात्मकं तद्गच्छति ।
सुहृदः पुण्यकृतं दुर्हृदः पापकृत्यं गृह्णन्ति ।
ब्रह्मानन्दम्
तथा चात्मवित्संसारं तीर्त्वा ब्रह्मानन्दमिहैव प्राप्नोति ।
तरति शोकमात्मवित् इति श्रुतेः ।
तनुं त्यजतु वा काश्यां श्वपचस्य गृहेऽथ वा ।
ज्ञानसम्प्राप्तिसमये मुक्ताऽसौ विगताशयः । इति स्मृतेश्च ।इति श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्यप्रणीतः तत्त्वबोधप्रकरणं समाप्तम् ।
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.