Patanjali Yoga Sutrani - 1 (samadhi Pada) — Grantha Script

𑌅𑌥 𑌸𑌮𑌾𑌧𑌿𑌪𑌾𑌦𑌃 ।

𑌅𑌥 𑌯𑍋𑌗𑌾𑌨𑍁𑌶𑌾𑌸𑌨𑌮𑍍 ॥ 1 ॥

𑌯𑍋𑌗𑌶𑍍𑌚𑌿𑌤𑍍𑌤𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑌿 𑌨𑌿𑌰𑍋𑌧𑌃 ॥ 2 ॥

𑌤𑌦𑌾 𑌦𑍍𑌰𑌷𑍍𑌟𑍁𑌃 𑌸𑍍𑌵𑌰𑍂𑌪𑍇𑌽𑌵𑌸𑍍𑌥𑌾𑌨𑌮𑍍 ॥ 3 ॥

𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑌿 𑌸𑌾𑌰𑍂𑌪𑍍𑌯𑌮𑌿𑌤𑌰𑌤𑍍𑌰 ॥ 4 ॥

𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑌯𑌃 𑌪𑌞𑍍𑌚𑌤𑌯𑍍𑌯𑌃 𑌕𑍍𑌲𑌿𑌷𑍍𑌟𑌾𑌽𑌕𑍍𑌲𑌿𑌷𑍍𑌟𑌾𑌃 ॥ 5 ॥

𑌪𑍍𑌰𑌮𑌾𑌣 𑌵𑌿𑌪𑌰𑍍𑌯𑌯 𑌵𑌿𑌕𑌲𑍍𑌪 𑌨𑌿𑌦𑍍𑌰𑌾 𑌸𑍍𑌮𑍃𑌤𑌯𑌃 ॥ 6 ॥

𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑌕𑍍𑌷𑌾𑌨𑍁𑌮𑌾𑌨𑌾𑌗𑌮𑌾𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌮𑌾𑌣𑌾𑌨𑌿 ॥ 7 ॥

𑌵𑌿𑌪𑌰𑍍𑌯𑌯𑍋 𑌮𑌿𑌥𑍍𑌯𑌾𑌜𑍍𑌞𑌾𑌨𑌮𑌤𑌦𑍍𑌰𑍂𑌪 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌷𑍍𑌠𑌮𑍍 ॥ 8 ॥

𑌶𑌬𑍍𑌦𑌜𑍍𑌞𑌾𑌨𑌾𑌨𑍁𑌪𑌾𑌤𑍀 𑌵𑌸𑍍𑌤𑍁𑌶𑍂𑌨𑍍𑌯𑍋 𑌵𑌿𑌕𑌲𑍍𑌪𑌃 ॥ 9 ॥

𑌅𑌭𑌾𑌵 𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑌯𑌾𑌲𑌮𑍍𑌬𑌨𑌾 𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑌿𑌰𑍍𑌨𑌿𑌦𑍍𑌰𑌾 ॥ 10 ॥

𑌅𑌨𑍁𑌭𑍂𑌤 𑌵𑌿𑌷𑌯𑌾𑌸𑌮𑍍𑌪𑍍𑌰𑌮𑍋𑌷𑌃 𑌸𑍍𑌮𑍃𑌤𑌿𑌃 ॥ 11 ॥

𑌅𑌭𑍍𑌯𑌾𑌸 𑌵𑍈𑌰𑌾𑌗𑍍𑌯𑌾𑌭𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌤𑌨𑍍𑌨𑌿𑌰𑍋𑌧𑌃 ॥ 12 ॥

𑌤𑌤𑍍𑌰 𑌸𑍍𑌥𑌿𑌤𑍗 𑌯𑌤𑍍𑌨𑍋𑌽𑌭𑍍𑌯𑌾𑌸𑌃 ॥ 13 ॥

𑌸 𑌤𑍁 𑌦𑍀𑌰𑍍𑌘𑌕𑌾𑌲 𑌨𑍈𑌰𑌨𑍍𑌤𑌰𑍍𑌯 𑌸𑌤𑍍𑌕𑌾𑌰𑌾𑌸𑍇𑌵𑌿𑌤𑍋 𑌦𑍃𑌢𑌭𑍂𑌮𑌿𑌃 ॥ 14 ॥

𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑌾𑌨𑍁𑌶𑍍𑌰𑌵𑌿𑌕 𑌵𑌿𑌷𑌯 𑌵𑌿𑌤𑍃𑌷𑍍𑌣𑌸𑍍𑌯 𑌵𑌶𑍀𑌕𑌾𑌰𑌸𑌞𑍍𑌜𑍍𑌞𑌾 𑌵𑍈𑌰𑌾𑌗𑍍𑌯𑌮𑍍 ॥ 15 ॥

𑌤𑌤𑍍𑌪𑌰𑌂 𑌪𑍁𑌰𑍁𑌷𑌖𑍍𑌯𑌾𑌤𑍇-𑌰𑍍𑌗𑍁𑌣𑌵𑍈𑌤𑍃𑌷𑍍𑌣𑍍𑌯𑌮𑍍 ॥ 16 ॥

𑌵𑌿𑌤𑌰𑍍𑌕 𑌵𑌿𑌚𑌾𑌰𑌾𑌨𑌨𑍍𑌦𑌾𑌸𑍍𑌮𑌿𑌤𑌾𑌰𑍂𑌪𑌾𑌨𑍁𑌗𑌮𑌾𑌤𑍍 𑌸𑌮𑍍𑌪𑍍𑌰𑌜𑍍𑌞𑌾𑌤𑌃 ॥ 17 ॥

𑌵𑌿𑌰𑌾𑌮𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑌯𑌾𑌭𑍍𑌯𑌾𑌸𑌪𑍂𑌰𑍍𑌵𑌃 𑌸𑌂𑌸𑍍𑌕𑌾𑌰𑌶𑍇𑌷𑍋𑌽𑌨𑍍𑌯𑌃 ॥ 18 ॥

𑌭𑌵𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑌯𑍋 𑌵𑌿𑌦𑍇𑌹𑌪𑍍𑌰𑌕𑍃𑌤𑌿𑌲𑌯𑌾𑌨𑌾𑌮𑍍 ॥ 19 ॥

𑌶𑍍𑌰𑌦𑍍𑌧𑌾 𑌵𑍀𑌰𑍍𑌯 𑌸𑍍𑌮𑍃𑌤𑌿 𑌸𑌮𑌾𑌧𑌿𑌪𑍍𑌰𑌜𑍍𑌞𑌾 𑌪𑍂𑌰𑍍𑌵𑌕 𑌇𑌤𑌰𑍇𑌷𑌾𑌮𑍍 ॥ 20 ॥

𑌤𑍀𑌵𑍍𑌰𑌸𑌂𑌵𑍇𑌗𑌾𑌨𑌾𑌮𑌾𑌸𑌨𑍍𑌨𑌃 ॥ 21 ॥

𑌮𑍃𑌦𑍁𑌮𑌧𑍍𑌯𑌾𑌧𑌿𑌮𑌾𑌤𑍍𑌰𑌤𑍍𑌵𑌾𑌤𑍍𑌤𑌤𑍋𑌽𑌪𑌿 𑌵𑌿𑌶𑍇𑌷𑌃 ॥ 22 ॥

𑌈𑌶𑍍𑌵𑌰𑌪𑍍𑌰𑌣𑌿𑌧𑌾𑌨𑌾𑌦𑍍𑌵𑌾 ॥ 23 ॥

𑌕𑍍𑌲𑍇𑌶 𑌕𑌰𑍍𑌮 𑌵𑌿𑌪𑌾𑌕𑌾𑌶𑌯𑍈𑌰𑌪𑌰𑌾𑌮𑍃𑌷𑍍𑌟𑌃 𑌪𑍁𑌰𑍁𑌷𑌵𑌿𑌶𑍇𑌷 𑌈𑌶𑍍𑌵𑌰𑌃 ॥ 24 ॥

𑌤𑌤𑍍𑌰 𑌨𑌿𑌰𑌤𑌿𑌶𑌯𑌂 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌜𑍍𑌞𑌬𑍀𑌜𑌮𑍍 ॥ 25 ॥

𑌸 𑌏𑌷𑌃 𑌪𑍂𑌰𑍍𑌵𑍇𑌷𑌾𑌮𑌪𑌿 𑌗𑍁𑌰𑍁𑌃 𑌕𑌾𑌲𑍇𑌨𑌾𑌨𑌵𑌚𑍍𑌛𑍇𑌦𑌾𑌤𑍍 ॥ 26 ॥

𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌵𑌾𑌚𑌕𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌣𑌵𑌃 ॥ 27 ॥

𑌤𑌜𑍍𑌜𑌪𑌸𑍍𑌤𑌦𑌰𑍍𑌥𑌭𑌾𑌵𑌨𑌮𑍍 ॥ 28 ॥

𑌤𑌤𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑌕𑍍𑌚𑍇𑌤𑌨𑌾𑌧𑌿𑌗𑌮𑍋𑌽𑌪𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑌰𑌾𑌯𑌾𑌭𑌾𑌵𑌶𑍍𑌚 ॥ 29 ॥

𑌵𑍍𑌯𑌾𑌧𑌿 𑌸𑍍𑌤𑍍𑌯𑌾𑌨 𑌸𑌂𑌶𑌯 𑌪𑍍𑌰𑌮𑌾𑌦𑌾𑌲𑌸𑍍𑌯𑌾𑌵𑌿𑌰𑌤𑌿 𑌭𑍍𑌰𑌾𑌨𑍍𑌤𑌿

𑌦𑌰𑍍𑌶𑌨𑌾𑌲𑌬𑍍𑌧𑌭𑍂𑌮𑌿𑌕𑌤𑍍𑌵𑌾𑌨𑌵𑌸𑍍𑌥𑌿𑌤𑌤𑍍𑌵𑌾𑌨𑌿 𑌚𑌿𑌤𑍍𑌤𑌵𑌿𑌕𑍍𑌷𑍇𑌪𑌾𑌸𑍍𑌤𑍇𑌂𑌽𑌤𑌰𑌾𑌯𑌾𑌃 ॥ 30 ॥

𑌦𑍁𑌃𑌖 𑌦𑍗𑌰𑍍𑌮𑌨𑌸𑍍𑌯𑌾𑌙𑍍𑌗𑌮𑍇𑌜𑌯𑌤𑍍𑌵 𑌶𑍍𑌵𑌾𑌸𑌪𑍍𑌰𑌶𑍍𑌵𑌾𑌸𑌾 𑌵𑌿𑌕𑍍𑌷𑍇𑌪𑌸𑌹𑌭𑍁𑌵𑌃 ॥ 31 ॥

𑌤𑌤𑍍𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌷𑍇𑌧𑌾𑌰𑍍𑌥𑌮𑍇𑌕𑌤𑌤𑍍𑌤𑍍𑌵𑌾𑌭𑍍𑌯𑌾𑌸𑌃 ॥ 32 ॥

𑌮𑍈𑌤𑍍𑌰𑍀 𑌕𑌰𑍁𑌣𑌾 𑌮𑍁𑌦𑌿𑌤𑍋𑌪𑍇𑌕𑍍𑌷𑌾𑌣𑌾𑌂 𑌸𑍁𑌖 𑌦𑍁𑌃𑌖 𑌪𑍁𑌣𑍍𑌯𑌾𑌪𑍁𑌣𑍍𑌯 𑌵𑌿𑌷𑌯𑌾𑌣𑌾𑌮𑍍-𑌭𑌾𑌵𑌨𑌾𑌤𑌶𑍍𑌚𑌿𑌤𑍍𑌤𑌪𑍍𑌰𑌸𑌾𑌦𑌨𑌮𑍍 ॥ 33 ॥

𑌪𑍍𑌰𑌚𑍍𑌛𑌰𑍍𑌦𑌨 𑌵𑌿𑌧𑌾𑌰𑌣𑌾𑌭𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌵𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌾𑌣𑌸𑍍𑌯 ॥ 34 ॥

𑌵𑌿𑌷𑌯𑌵𑌤𑍀 𑌵𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑌿𑌰𑍁𑌤𑍍𑌪𑌨𑍍𑌨𑌾 𑌮𑌨𑌸𑌃 𑌸𑍍𑌥𑌿𑌤𑌿 𑌨𑌿𑌬𑌨𑍍𑌧𑌿𑌨𑍀 ॥ 35 ॥

𑌵𑌿𑌶𑍋𑌕𑌾 𑌵𑌾 𑌜𑍍𑌯𑍋𑌤𑌿𑌷𑍍𑌮𑌤𑍀 ॥ 36 ॥

𑌵𑍀𑌤𑌰𑌾𑌗 𑌵𑌿𑌷𑌯𑌂 𑌵𑌾 𑌚𑌿𑌤𑍍𑌤𑌮𑍍 ॥ 37 ॥

𑌸𑍍𑌵𑌪𑍍𑌨 𑌨𑌿𑌦𑍍𑌰𑌾 𑌜𑍍𑌞𑌾𑌨𑌾𑌲𑌮𑍍𑌬𑌨𑌂 𑌵𑌾 ॥ 38 ॥

𑌯𑌥𑌾𑌭𑌿𑌮𑌤𑌧𑍍𑌯𑌾𑌨𑌾𑌦𑍍𑌵𑌾 ॥ 39 ॥

𑌪𑌰𑌮𑌾𑌣𑍁 𑌪𑌰𑌮 𑌮𑌹𑌤𑍍𑌤𑍍𑌵𑌾𑌨𑍍𑌤𑍋𑌽𑌸𑍍𑌯 𑌵𑌶𑍀𑌕𑌾𑌰𑌃 ॥ 40 ॥

𑌕𑍍𑌷𑍀𑌣𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑍇𑌰𑌭𑌿𑌜𑌾𑌤𑌸𑍍𑌯𑍇𑌵 𑌮𑌣𑍇𑌰𑍍𑌗𑍍𑌰𑌹𑍀𑌤𑍃𑌗𑍍𑌰𑌹𑌣 𑌗𑍍𑌰𑌾𑌹𑍍𑌯𑍇𑌷𑍁 𑌤𑌤𑍍𑌸𑍍𑌥 𑌤𑌦𑌞𑍍𑌜𑌨𑌤𑌾 𑌸𑌮𑌾𑌪𑌤𑍍𑌤𑌿𑌃 ॥ 41 ॥

𑌤𑌤𑍍𑌰 𑌶𑌬𑍍𑌦𑌾𑌰𑍍𑌥 𑌜𑍍𑌞𑌾𑌨 𑌵𑌿𑌕𑌲𑍍𑌪𑍈𑌃 𑌸𑌙𑍍𑌕𑍀𑌰𑍍𑌣𑌾 𑌸𑌵𑌿𑌤𑌰𑍍𑌕𑌾 𑌸𑌮𑌾𑌪𑌤𑍍𑌤𑌿𑌃 ॥ 42 ॥

𑌸𑍍𑌮𑍃𑌤𑌿 𑌪𑌰𑌿𑌶𑍁𑌦𑍍𑌧𑍗 𑌸𑍍𑌵𑌰𑍂𑌪 𑌶𑍂𑌨𑍍𑌯𑍇𑌵𑌾𑌰𑍍𑌥 𑌮𑌾𑌤𑍍𑌰𑌨𑌿𑌰𑍍𑌭𑌾𑌸𑌾 𑌨𑌿𑌰𑍍𑌵𑌿𑌤𑌰𑍍𑌕𑌾 ॥ 43 ॥

𑌏𑌤𑌯𑍈𑌵 𑌸𑌵𑌿𑌚𑌾𑌰𑌾 𑌨𑌿𑌰𑍍𑌵𑌿𑌚𑌾𑌰𑌾 𑌚 𑌸𑍂𑌕𑍍𑌷𑍍𑌮𑌵𑌿𑌷𑌯𑌾 𑌵𑍍𑌯𑌾𑌖𑍍𑌯𑌾𑌤𑌾 ॥ 44 ॥

𑌸𑍂𑌕𑍍𑌷𑍍𑌮 𑌵𑌿𑌷𑌯𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌚𑌾𑌲𑌿𑌙𑍍𑌗𑌪𑌰𑍍𑌯𑌵𑌸𑌾𑌨𑌮𑍍 ॥ 45 ॥

𑌤𑌾 𑌏𑌵 𑌸𑌬𑍀𑌜𑌃 𑌸𑌮𑌾𑌧𑌿𑌃 ॥ 46 ॥

𑌨𑌿𑌰𑍍𑌵𑌿𑌚𑌾𑌰 𑌵𑍈𑌶𑌾𑌰𑌾𑌦𑍍𑌯𑍇𑌽𑌧𑍍𑌯𑌾𑌤𑍍𑌮𑌪𑍍𑌰𑌸𑌾𑌦𑌃 ॥ 47 ॥

𑌋𑌤𑌮𑍍𑌭𑌰𑌾 𑌤𑌤𑍍𑌰 𑌪𑍍𑌰𑌜𑍍𑌞𑌾 ॥ 48 ॥

𑌶𑍍𑌰𑍁𑌤𑌾𑌨𑍁𑌮𑌾𑌨 𑌪𑍍𑌰𑌜𑍍𑌞𑌾𑌭𑍍𑌯𑌾𑌮𑌨𑍍𑌯𑌵𑌿𑌷𑌯𑌾 𑌵𑌿𑌶𑍇𑌷𑌾𑌰𑍍𑌥𑌤𑍍𑌵𑌾𑌤𑍍 ॥ 49 ॥

𑌤𑌜𑍍𑌜𑌃 𑌸𑌂𑌸𑍍𑌕𑌾𑌰𑍋𑌽𑌨𑍍𑌯𑌸𑌂𑌸𑍍𑌕𑌾𑌰 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌬𑌨𑍍𑌧𑍀 ॥ 50 ॥

𑌤𑌸𑍍𑌯𑌾𑌪𑌿 𑌨𑌿𑌰𑍋𑌧𑍇 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌨𑌿𑌰𑍋𑌧𑌾𑌨𑍍𑌨𑌿𑌰𑍍𑌬𑍀𑌜𑌸𑍍𑌸𑌮𑌾𑌧𑌿𑌃 ॥ 51 ॥

𑌇𑌤𑌿 𑌪𑌾𑌤𑌞𑍍𑌜𑌲𑌯𑍋𑌗𑌦𑌰𑍍𑌶𑌨𑍇 𑌸𑌮𑌾𑌧𑌿𑌪𑌾𑌦𑍋 𑌨𑌾𑌮 𑌪𑍍𑌰𑌥𑌮𑌃 𑌪𑌾𑌦𑌃 ।

Roman (IAST) Transliteration

atha samādhipādaḥ |

atha yogānuśāsanam || 1 ||

yogaścittavṛtti nirodhaḥ || 2 ||

tadā draṣṭuḥ svarūpe'vasthānam || 3 ||

vṛtti sārūpyamitaratra || 4 ||

vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭā'kliṣṭāḥ || 5 ||

pramāṇa viparyaya vikalpa nidrā smṛtayaḥ || 6 ||

pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni || 7 ||

viparyayo mithyājñānamatadrūpa pratiṣṭham || 8 ||

śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ || 9 ||

abhāva pratyayālambanā vṛttirnidrā || 10 ||

anubhūta viṣayāsampramoṣaḥ smṛtiḥ || 11 ||

abhyāsa vairāgyābhyāṃ tannirodhaḥ || 12 ||

tatra sthitau yatno'bhyāsaḥ || 13 ||

sa tu dīrghakāla nairantarya satkārāsevito dṛḍhabhūmiḥ || 14 ||

dṛṣṭānuśravika viṣaya vitṛṣṇasya vaśīkārasañjñā vairāgyam || 15 ||

tatparaṃ puruṣakhyāte-rguṇavaitṛṣṇyam || 16 ||

vitarka vicārānandāsmitārūpānugamāt samprajñātaḥ || 17 ||

virāmapratyayābhyāsapūrvaḥ saṃskāraśeṣo'nyaḥ || 18 ||

bhavapratyayo videhaprakṛtilayānām || 19 ||

śraddhā vīrya smṛti samādhiprajñā pūrvaka itareṣām || 20 ||

tīvrasaṃvegānāmāsannaḥ || 21 ||

mṛdumadhyādhimātratvāttato'pi viśeṣaḥ || 22 ||

īśvarapraṇidhānādvā || 23 ||

kleśa karma vipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ || 24 ||

tatra niratiśayaṃ sarvajñabījam || 25 ||

sa eṣaḥ pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāt || 26 ||

tasya vācakaḥ praṇavaḥ || 27 ||

tajjapastadarthabhāvanam || 28 ||

tataḥ pratyakcetanādhigamo'pyantarāyābhāvaśca || 29 ||

vyādhi styāna saṃśaya pramādālasyāvirati bhrānti

darśanālabdhabhūmikatvānavasthitatvāni cittavikṣepāsteṃ'tarāyāḥ || 30 ||

duḥkha daurmanasyāṅgamejayatva śvāsapraśvāsā vikṣepasahabhuvaḥ || 31 ||

tatpratiṣedhārthamekatattvābhyāsaḥ || 32 ||

maitrī karuṇā muditopekṣāṇāṃ sukha duḥkha puṇyāpuṇya viṣayāṇām-bhāvanātaścittaprasādanam || 33 ||

pracchardana vidhāraṇābhyāṃ vā prāṇasya || 34 ||

viṣayavatī vā pravṛttirutpannā manasaḥ sthiti nibandhinī || 35 ||

viśokā vā jyotiṣmatī || 36 ||

vītarāga viṣayaṃ vā cittam || 37 ||

svapna nidrā jñānālambanaṃ vā || 38 ||

yathābhimatadhyānādvā || 39 ||

paramāṇu parama mahattvānto'sya vaśīkāraḥ || 40 ||

kṣīṇavṛtterabhijātasyeva maṇergrahītṛgrahaṇa grāhyeṣu tatstha tadañjanatā samāpattiḥ || 41 ||

tatra śabdārtha jñāna vikalpaiḥ saṅkīrṇā savitarkā samāpattiḥ || 42 ||

smṛti pariśuddhau svarūpa śūnyevārtha mātranirbhāsā nirvitarkā || 43 ||

etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣmaviṣayā vyākhyātā || 44 ||

sūkṣma viṣayatvaṃ cāliṅgaparyavasānam || 45 ||

tā eva sabījaḥ samādhiḥ || 46 ||

nirvicāra vaiśārādye'dhyātmaprasādaḥ || 47 ||

ṛtambharā tatra prajñā || 48 ||

śrutānumāna prajñābhyāmanyaviṣayā viśeṣārthatvāt || 49 ||

tajjaḥ saṃskāro'nyasaṃskāra pratibandhī || 50 ||

tasyāpi nirodhe sarvanirodhānnirbījassamādhiḥ || 51 ||

iti pātañjalayogadarśane samādhipādo nāma prathamaḥ pādaḥ |

Sanskrit — Devanagari (original)

अथ समाधिपादः ।

अथ योगानुशासनम् ॥ 1 ॥

योगश्चित्तवृत्ति निरोधः ॥ 2 ॥

तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥ 3 ॥

वृत्ति सारूप्यमितरत्र ॥ 4 ॥

वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः ॥ 5 ॥

प्रमाण विपर्यय विकल्प निद्रा स्मृतयः ॥ 6 ॥

प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ 7 ॥

विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूप प्रतिष्ठम् ॥ 8 ॥

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥ 9 ॥

अभाव प्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥ 10 ॥

अनुभूत विषयासम्प्रमोषः स्मृतिः ॥ 11 ॥

अभ्यास वैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ 12 ॥

तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥ 13 ॥

स तु दीर्घकाल नैरन्तर्य सत्कारासेवितो दृढभूमिः ॥ 14 ॥

दृष्टानुश्रविक विषय वितृष्णस्य वशीकारसञ्ज्ञा वैराग्यम् ॥ 15 ॥

तत्परं पुरुषख्याते-र्गुणवैतृष्ण्यम् ॥ 16 ॥

वितर्क विचारानन्दास्मितारूपानुगमात् सम्प्रज्ञातः ॥ 17 ॥

विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ॥ 18 ॥

भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ 19 ॥

श्रद्धा वीर्य स्मृति समाधिप्रज्ञा पूर्वक इतरेषाम् ॥ 20 ॥

तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥ 21 ॥

मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥ 22 ॥

ईश्वरप्रणिधानाद्वा ॥ 23 ॥

क्लेश कर्म विपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ 24 ॥

तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् ॥ 25 ॥

स एषः पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥ 26 ॥

तस्य वाचकः प्रणवः ॥ 27 ॥

तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥ 28 ॥

ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥ 29 ॥

व्याधि स्त्यान संशय प्रमादालस्याविरति भ्रान्ति

दर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेंऽतरायाः ॥ 30 ॥

दुःख दौर्मनस्याङ्गमेजयत्व श्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ 31 ॥

तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥ 32 ॥

मैत्री करुणा मुदितोपेक्षाणां सुख दुःख पुण्यापुण्य विषयाणाम्-भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥ 33 ॥

प्रच्छर्दन विधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ 34 ॥

विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थिति निबन्धिनी ॥ 35 ॥

विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ 36 ॥

वीतराग विषयं वा चित्तम् ॥ 37 ॥

स्वप्न निद्रा ज्ञानालम्बनं वा ॥ 38 ॥

यथाभिमतध्यानाद्वा ॥ 39 ॥

परमाणु परम महत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥ 40 ॥

क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहण ग्राह्येषु तत्स्थ तदञ्जनता समापत्तिः ॥ 41 ॥

तत्र शब्दार्थ ज्ञान विकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥ 42 ॥

स्मृति परिशुद्धौ स्वरूप शून्येवार्थ मात्रनिर्भासा निर्वितर्का ॥ 43 ॥

एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥ 44 ॥

सूक्ष्म विषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ 45 ॥

ता एव सबीजः समाधिः ॥ 46 ॥

निर्विचार वैशाराद्येऽध्यात्मप्रसादः ॥ 47 ॥

ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ॥ 48 ॥

श्रुतानुमान प्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥ 49 ॥

तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कार प्रतिबन्धी ॥ 50 ॥

तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजस्समाधिः ॥ 51 ॥

इति पातञ्जलयोगदर्शने समाधिपादो नाम प्रथमः पादः ।