অথ সাধনপাদঃ ।
তপঃ স্বাধ্যাযেশ্বরপ্রণিধানানি ক্রিযাযোগঃ ॥1॥
সমাধিভাবনার্থঃ ক্লেশতনূকরণার্থশ্চ ॥2॥
অবিদ্যাস্মিতারাগদ্বেষাভিনিবেশাঃ ক্লেশাঃ ॥3॥
অবিদ্যা ক্ষেত্রমুত্তরেষাং প্রসুপ্ততনুবিচ্ছিন্নোদারাণাম্ ॥4॥
অনিত্যাশুচিদুঃখানাত্মসু নিত্যশুচিসুখাত্মখ্যাতিরবিদ্যা ॥5॥
দৃগ্দর্শনশক্ত্যোরেকাত্মতেবাস্মিতা ॥6॥
সুখানুশযী রাগঃ ॥7॥
দুঃখানুশযী দ্বেষঃ ॥8॥
স্বরসবাহী বিদুষোঽপি তথারূঢোঽভিনিবেশঃ ॥9॥
তে প্রতিপ্রসবহেযাঃ সূক্ষ্মাঃ ॥10॥
ধ্যানহেযাস্তদ্বৃত্তযঃ ॥11॥
ক্লেশমূলঃ কর্মাশযো দৃষ্টাদৃষ্টজন্মবেদনীযঃ ॥12॥
সতি মূলে তদ্ বিপাকো জাত্যাযুর্ভোগাঃ ॥13॥
তে হ্লাদপরিতাপফলাঃ পুণ্যাপুণ্যহেতুত্বাত্ ॥14॥
পরিণামতাপসংস্কারদুঃখৈর্গুণবৃত্তিবিরোধাচ্চ দুঃখমেব সর্বং বিবেকিনঃ ॥15॥
হেযং দুঃখমনাগতম্ ॥16॥
দ্রষ্টৃদৃশ্যযোঃ সংযোগো হেযহেতুঃ॥17॥
প্রকাশক্রিযাস্থিতিশীলং ভূতেন্দ্রিযাত্মকং ভোগাপবর্গার্থং দৃশ্যম্ ॥18॥
বিশেষাবিশেষলিঙ্গমাত্রালিঙ্গানি গুণপর্বাণি ॥19॥
দ্রষ্টা দৃশিমাত্রঃ শুদ্ধোঽপি প্রত্যযানুপশ্যঃ ॥20॥
তদর্থ এব দৃশ্যস্যাত্মা ॥21॥
কৃতার্থং প্রতি নষ্টমপ্যনষ্টং তদন্যসাধারণত্বাত্ ॥22॥
স্বস্বামিশক্ত্যোঃ স্বরূপোপলব্ধিহেতুঃ সংযোগঃ ॥23॥
তস্য হেতুরবিদ্যা ॥24॥
তদভাবাত্সংযোগাভাবো হানং তদ্ দৃশেঃ কৈবল্যম্ ॥25॥
বিবেকখ্যাতিরবিপ্লবা হানোপাযঃ ॥26॥
তস্য সপ্তধা প্রান্তভূমিঃ প্রজ্ঞা ॥27॥
যোগাঙ্গানুষ্ঠানাদশুদ্ধিক্ষযে জ্ঞানদীপ্তিরাবিবেকখ্যাতেঃ ॥28॥
যমনিযমাসনপ্রাণাযামপ্রত্যাহারধারণাধ্যানসমাধযোষ্টাবঙ্গানি ॥29॥
অহিংসাসত্যাস্তেযব্রহ্মচর্যাপরিগ্রহা যমাঃ ॥30॥
জাতিদেশকালসমযানবচ্ছিন্নাঃ সার্বভৌমা মহাব্রতম্ ॥31॥
শৌচসন্তোষতপঃ স্বাধ্যাযেশ্বরপ্রণিধানানি নিযমাঃ ॥32॥
বিতর্কবাধনে প্রতিপক্ষভাবনম্ ॥33॥
বিতর্কাহিংসাদযঃ কৃতকারিতানুমোদিতা লোভক্রোধমোহপূর্বকা মৃদুমধ্যাধিমাত্রা দুঃখাজ্ঞানানন্তফলা ইতি প্রতিপক্ষভাবনম্ ॥34॥
অহিংসাপ্রতিষ্ঠাযাং তত্সন্নিধৌ বৈরত্যাগঃ ॥35॥
সত্যপ্রতিষ্ঠাযাং ক্রিযাফলাশ্রযত্বম্ ॥36॥
অস্তেযপ্রতিষ্ঠাযাং সর্বরত্নোপস্থানম্ ॥37॥
ব্রহ্মচর্যপ্রতিষ্ঠাযাং বীর্যলাভঃ ॥38॥
অপরিগ্রহস্থৈর্যে জন্মকথন্তাসম্বোধঃ ॥39॥
শৌচাত্স্বাঙ্গজুগুপ্সা পরৈরসংসর্গঃ ॥40॥
সত্ত্বশুদ্ধি-সৌমনস্যৈকাগ্র্যেন্দ্রিযজযাত্মদর্শন-যোগ্যত্বানি চ ॥41॥
সন্তোষাত্ অনুত্তমঃসুখলাভঃ ॥42॥
কাযেন্দ্রিযসিদ্ধিরশুদ্ধিক্ষযাত্ তপসঃ ॥43॥
স্বাধ্যাযাদিষ্টদেবতাসম্প্রযোগঃ ॥44॥
সমাধিসিদ্ধিরীশ্বরপ্রণিধানাত্ ॥45॥
স্থিরসুখমাসনম্ ॥46॥
প্রযত্নশৈথিল্যানন্তসমাপত্তিভ্যাম্ ॥47॥
ততো দ্বন্দ্বানভিঘাতঃ ॥48॥
তস্মিন্ সতি শ্বাসপ্রশ্বাসযোর্গতিবিচ্ছেদঃ প্রাণাযামঃ ॥49॥
(স তু) বাহ্যাভ্যন্তরস্তম্ভবৃত্তির্দেশকালসঙ্খ্যাভিঃ পরিদৃষ্টো দীর্ঘসূক্ষ্মঃ ॥50॥
বাহ্যাভ্যন্তরবিষযাক্ষেপী চতুর্থঃ ॥51॥
ততঃ ক্ষীযতে প্রকাশাবরণম্ ॥52॥
ধারণাসু চ যোগ্যতা মনসঃ ॥53॥
স্ববিষযাসম্প্রযোগে চিত্তস্বরূপানুকার ইবেন্দ্রিযাণাং প্রত্যাহারঃ ॥54॥
ততঃ পরমাবশ্যতেন্দ্রিযাণাম্ ॥55॥
ইতি পাতঞ্জলযোগদর্শনে সাধনপাদো নাম দ্বিতীযঃ পাদঃ ।
Roman (IAST) Transliteration
atha sādhanapādaḥ |
tapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ ||1||
samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaśca ||2||
avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ ||3||
avidyā kṣetramuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām ||4||
anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā ||5||
dṛgdarśanaśaktyorekātmatevāsmitā ||6||
sukhānuśayī rāgaḥ ||7||
duḥkhānuśayī dveṣaḥ ||8||
svarasavāhī viduṣo'pi tathārūḍho'bhiniveśaḥ ||9||
te pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ ||10||
dhyānaheyāstadvṛttayaḥ ||11||
kleśamūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭajanmavedanīyaḥ ||12||
sati mūle tad vipāko jātyāyurbhogāḥ ||13||
te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt ||14||
pariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhairguṇavṛttivirodhācca duḥkhameva sarvaṃ vivekinaḥ ||15||
heyaṃ duḥkhamanāgatam ||16||
draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogo heyahetuḥ||17||
prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmakaṃ bhogāpavargārthaṃ dṛśyam ||18||
viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi ||19||
draṣṭā dṛśimātraḥ śuddho'pi pratyayānupaśyaḥ ||20||
tadartha eva dṛśyasyātmā ||21||
kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāt ||22||
svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaḥ ||23||
tasya heturavidyā ||24||
tadabhāvātsaṃyogābhāvo hānaṃ tad dṛśeḥ kaivalyam ||25||
vivekakhyātiraviplavā hānopāyaḥ ||26||
tasya saptadhā prāntabhūmiḥ prajñā ||27||
yogāṅgānuṣṭhānādaśuddhikṣaye jñānadīptirāvivekakhyāteḥ ||28||
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayoṣṭāvaṅgāni ||29||
ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ ||30||
jātideśakālasamayānavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvratam ||31||
śaucasantoṣatapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ ||32||
vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam ||33||
vitarkāhiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam ||34||
ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ ||35||
satyapratiṣṭhāyāṃ kriyāphalāśrayatvam ||36||
asteyapratiṣṭhāyāṃ sarvaratnopasthānam ||37||
brahmacaryapratiṣṭhāyāṃ vīryalābhaḥ ||38||
aparigrahasthairye janmakathantāsambodhaḥ ||39||
śaucātsvāṅgajugupsā parairasaṃsargaḥ ||40||
sattvaśuddhi-saumanasyaikāgryendriyajayātmadarśana-yogyatvāni ca ||41||
santoṣāt anuttamaḥsukhalābhaḥ ||42||
kāyendriyasiddhiraśuddhikṣayāt tapasaḥ ||43||
svādhyāyādiṣṭadevatāsamprayogaḥ ||44||
samādhisiddhirīśvarapraṇidhānāt ||45||
sthirasukhamāsanam ||46||
prayatnaśaithilyānantasamāpattibhyām ||47||
tato dvandvānabhighātaḥ ||48||
tasmin sati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||49||
(sa tu) bāhyābhyantarastambhavṛttirdeśakālasaṅkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrghasūkṣmaḥ ||50||
bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ ||51||
tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam ||52||
dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ ||53||
svaviṣayāsamprayoge cittasvarūpānukāra ivendriyāṇāṃ pratyāhāraḥ ||54||
tataḥ paramāvaśyatendriyāṇām ||55||
iti pātañjalayogadarśane sādhanapādo nāma dvitīyaḥ pādaḥ |
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ साधनपादः ।
तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥1॥
समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥2॥
अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥3॥
अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥4॥
अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या ॥5॥
दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ॥6॥
सुखानुशयी रागः ॥7॥
दुःखानुशयी द्वेषः ॥8॥
स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः ॥9॥
ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥10॥
ध्यानहेयास्तद्वृत्तयः ॥11॥
क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥12॥
सति मूले तद् विपाको जात्यायुर्भोगाः ॥13॥
ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥14॥
परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः ॥15॥
हेयं दुःखमनागतम् ॥16॥
द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः॥17॥
प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम् ॥18॥
विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥19॥
द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥20॥
तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥21॥
कृतार्थं प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ॥22॥
स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥23॥
तस्य हेतुरविद्या ॥24॥
तदभावात्संयोगाभावो हानं तद् दृशेः कैवल्यम् ॥25॥
विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥26॥
तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥27॥
योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेः ॥28॥
यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोष्टावङ्गानि ॥29॥
अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥30॥
जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥31॥
शौचसन्तोषतपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥32॥
वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥33॥
वितर्काहिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥34॥
अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥35॥
सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥36॥
अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥37॥
ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥38॥
अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः ॥39॥
शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥40॥
सत्त्वशुद्धि-सौमनस्यैकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शन-योग्यत्वानि च ॥41॥
सन्तोषात् अनुत्तमःसुखलाभः ॥42॥
कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात् तपसः ॥43॥
स्वाध्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः ॥44॥
समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ॥45॥
स्थिरसुखमासनम् ॥46॥
प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥47॥
ततो द्वन्द्वानभिघातः ॥48॥
तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥49॥
(स तु) बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसङ्ख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥50॥
बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥51॥
ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥52॥
धारणासु च योग्यता मनसः ॥53॥
स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥54॥
ततः परमावश्यतेन्द्रियाणाम् ॥55॥
इति पातञ्जलयोगदर्शने साधनपादो नाम द्वितीयः पादः ।
atha sādhanapādaḥ |
tapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ ||1||
samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaśca ||2||
avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ ||3||
avidyā kṣetramuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām ||4||
anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā ||5||
dṛgdarśanaśaktyorekātmatevāsmitā ||6||
sukhānuśayī rāgaḥ ||7||
duḥkhānuśayī dveṣaḥ ||8||
svarasavāhī viduṣo'pi tathārūḍho'bhiniveśaḥ ||9||
te pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ ||10||
dhyānaheyāstadvṛttayaḥ ||11||
kleśamūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭajanmavedanīyaḥ ||12||
sati mūle tad vipāko jātyāyurbhogāḥ ||13||
te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt ||14||
pariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhairguṇavṛttivirodhācca duḥkhameva sarvaṃ vivekinaḥ ||15||
heyaṃ duḥkhamanāgatam ||16||
draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogo heyahetuḥ||17||
prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmakaṃ bhogāpavargārthaṃ dṛśyam ||18||
viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi ||19||
draṣṭā dṛśimātraḥ śuddho'pi pratyayānupaśyaḥ ||20||
tadartha eva dṛśyasyātmā ||21||
kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāt ||22||
svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaḥ ||23||
tasya heturavidyā ||24||
tadabhāvātsaṃyogābhāvo hānaṃ tad dṛśeḥ kaivalyam ||25||
vivekakhyātiraviplavā hānopāyaḥ ||26||
tasya saptadhā prāntabhūmiḥ prajñā ||27||
yogāṅgānuṣṭhānādaśuddhikṣaye jñānadīptirāvivekakhyāteḥ ||28||
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayoṣṭāvaṅgāni ||29||
ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ ||30||
jātideśakālasamayānavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvratam ||31||
śaucasantoṣatapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ ||32||
vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam ||33||
vitarkāhiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam ||34||
ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ ||35||
satyapratiṣṭhāyāṃ kriyāphalāśrayatvam ||36||
asteyapratiṣṭhāyāṃ sarvaratnopasthānam ||37||
brahmacaryapratiṣṭhāyāṃ vīryalābhaḥ ||38||
aparigrahasthairye janmakathantāsambodhaḥ ||39||
śaucātsvāṅgajugupsā parairasaṃsargaḥ ||40||
sattvaśuddhi-saumanasyaikāgryendriyajayātmadarśana-yogyatvāni ca ||41||
santoṣāt anuttamaḥsukhalābhaḥ ||42||
kāyendriyasiddhiraśuddhikṣayāt tapasaḥ ||43||
svādhyāyādiṣṭadevatāsamprayogaḥ ||44||
samādhisiddhirīśvarapraṇidhānāt ||45||
sthirasukhamāsanam ||46||
prayatnaśaithilyānantasamāpattibhyām ||47||
tato dvandvānabhighātaḥ ||48||
tasmin sati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||49||
(sa tu) bāhyābhyantarastambhavṛttirdeśakālasaṅkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrghasūkṣmaḥ ||50||
bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ ||51||
tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam ||52||
dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ ||53||
svaviṣayāsamprayoge cittasvarūpānukāra ivendriyāṇāṃ pratyāhāraḥ ||54||
tataḥ paramāvaśyatendriyāṇām ||55||
iti pātañjalayogadarśane sādhanapādo nāma dvitīyaḥ pādaḥ |
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.