📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
পতঞ্জলি যোগ সূত্রাণি - 2 (সাধন পাদ)
Patanjali Yoga Sutrani - 2 (sadhana Pada)
Bengali
অথ সাধনপাদঃ ।
তপঃ স্বাধ্যাযেশ্বরপ্রণিধানানি ক্রিযাযোগঃ ॥1॥
সমাধিভাবনার্থঃ ক্লেশতনূকরণার্থশ্চ ॥2॥
অবিদ্যাস্মিতারাগদ্বেষাভিনিবেশাঃ ক্লেশাঃ ॥3॥
অবিদ্যা ক্ষেত্রমুত্তরেষাং প্রসুপ্ততনুবিচ্ছিন্নোদারাণাম্ ॥4॥
অনিত্যাশুচিদুঃখানাত্মসু নিত্যশুচিসুখাত্মখ্যাতিরবিদ্যা ॥5॥
দৃগ্দর্শনশক্ত্যোরেকাত্মতেবাস্মিতা ॥6॥
সুখানুশযী রাগঃ ॥7॥
দুঃখানুশযী দ্বেষঃ ॥8॥
স্বরসবাহী বিদুষোঽপি তথারূঢোঽভিনিবেশঃ ॥9॥
তে প্রতিপ্রসবহেযাঃ সূক্ষ্মাঃ ॥10॥
ধ্যানহেযাস্তদ্বৃত্তযঃ ॥11॥
ক্লেশমূলঃ কর্মাশযো দৃষ্টাদৃষ্টজন্মবেদনীযঃ ॥12॥
সতি মূলে তদ্ বিপাকো জাত্যাযুর্ভোগাঃ ॥13॥
তে হ্লাদপরিতাপফলাঃ পুণ্যাপুণ্যহেতুত্বাত্ ॥14॥
পরিণামতাপসংস্কারদুঃখৈর্গুণবৃত্তিবিরোধাচ্চ দুঃখমেব সর্বং বিবেকিনঃ ॥15॥
হেযং দুঃখমনাগতম্ ॥16॥
দ্রষ্টৃদৃশ্যযোঃ সংযোগো হেযহেতুঃ॥17॥
প্রকাশক্রিযাস্থিতিশীলং ভূতেন্দ্রিযাত্মকং ভোগাপবর্গার্থং দৃশ্যম্ ॥18॥
বিশেষাবিশেষলিঙ্গমাত্রালিঙ্গানি গুণপর্বাণি ॥19॥
দ্রষ্টা দৃশিমাত্রঃ শুদ্ধোঽপি প্রত্যযানুপশ্যঃ ॥20॥
তদর্থ এব দৃশ্যস্যাত্মা ॥21॥
কৃতার্থং প্রতি নষ্টমপ্যনষ্টং তদন্যসাধারণত্বাত্ ॥22॥
স্বস্বামিশক্ত্যোঃ স্বরূপোপলব্ধিহেতুঃ সংযোগঃ ॥23॥
তস্য হেতুরবিদ্যা ॥24॥
তদভাবাত্সংযোগাভাবো হানং তদ্ দৃশেঃ কৈবল্যম্ ॥25॥
বিবেকখ্যাতিরবিপ্লবা হানোপাযঃ ॥26॥
তস্য সপ্তধা প্রান্তভূমিঃ প্রজ্ঞা ॥27॥
যোগাঙ্গানুষ্ঠানাদশুদ্ধিক্ষযে জ্ঞানদীপ্তিরাবিবেকখ্যাতেঃ ॥28॥
যমনিযমাসনপ্রাণাযামপ্রত্যাহারধারণাধ্যানসমাধযোষ্টাবঙ্গানি ॥29॥
অহিংসাসত্যাস্তেযব্রহ্মচর্যাপরিগ্রহা যমাঃ ॥30॥
জাতিদেশকালসমযানবচ্ছিন্নাঃ সার্বভৌমা মহাব্রতম্ ॥31॥
শৌচসন্তোষতপঃ স্বাধ্যাযেশ্বরপ্রণিধানানি নিযমাঃ ॥32॥
বিতর্কবাধনে প্রতিপক্ষভাবনম্ ॥33॥
বিতর্কাহিংসাদযঃ কৃতকারিতানুমোদিতা লোভক্রোধমোহপূর্বকা মৃদুমধ্যাধিমাত্রা দুঃখাজ্ঞানানন্তফলা ইতি প্রতিপক্ষভাবনম্ ॥34॥
অহিংসাপ্রতিষ্ঠাযাং তত্সন্নিধৌ বৈরত্যাগঃ ॥35॥
সত্যপ্রতিষ্ঠাযাং ক্রিযাফলাশ্রযত্বম্ ॥36॥
অস্তেযপ্রতিষ্ঠাযাং সর্বরত্নোপস্থানম্ ॥37॥
ব্রহ্মচর্যপ্রতিষ্ঠাযাং বীর্যলাভঃ ॥38॥
অপরিগ্রহস্থৈর্যে জন্মকথন্তাসম্বোধঃ ॥39॥
শৌচাত্স্বাঙ্গজুগুপ্সা পরৈরসংসর্গঃ ॥40॥
সত্ত্বশুদ্ধি-সৌমনস্যৈকাগ্র্যেন্দ্রিযজযাত্মদর্শন-যোগ্যত্বানি চ ॥41॥
সন্তোষাত্ অনুত্তমঃসুখলাভঃ ॥42॥
কাযেন্দ্রিযসিদ্ধিরশুদ্ধিক্ষযাত্ তপসঃ ॥43॥
স্বাধ্যাযাদিষ্টদেবতাসম্প্রযোগঃ ॥44॥
সমাধিসিদ্ধিরীশ্বরপ্রণিধানাত্ ॥45॥
স্থিরসুখমাসনম্ ॥46॥
প্রযত্নশৈথিল্যানন্তসমাপত্তিভ্যাম্ ॥47॥
ততো দ্বন্দ্বানভিঘাতঃ ॥48॥
তস্মিন্ সতি শ্বাসপ্রশ্বাসযোর্গতিবিচ্ছেদঃ প্রাণাযামঃ ॥49॥
(স তু) বাহ্যাভ্যন্তরস্তম্ভবৃত্তির্দেশকালসঙ্খ্যাভিঃ পরিদৃষ্টো দীর্ঘসূক্ষ্মঃ ॥50॥
বাহ্যাভ্যন্তরবিষযাক্ষেপী চতুর্থঃ ॥51॥
ততঃ ক্ষীযতে প্রকাশাবরণম্ ॥52॥
ধারণাসু চ যোগ্যতা মনসঃ ॥53॥
স্ববিষযাসম্প্রযোগে চিত্তস্বরূপানুকার ইবেন্দ্রিযাণাং প্রত্যাহারঃ ॥54॥
ততঃ পরমাবশ্যতেন্দ্রিযাণাম্ ॥55॥
ইতি পাতঞ্জলযোগদর্শনে সাধনপাদো নাম দ্বিতীযঃ পাদঃ ।
Roman (IAST) Transliteration
atha sādhanapādaḥ |
tapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ ||1||
samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaśca ||2||
avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ ||3||
avidyā kṣetramuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām ||4||
anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā ||5||
dṛgdarśanaśaktyorekātmatevāsmitā ||6||
sukhānuśayī rāgaḥ ||7||
duḥkhānuśayī dveṣaḥ ||8||
svarasavāhī viduṣo'pi tathārūḍho'bhiniveśaḥ ||9||
te pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ ||10||
dhyānaheyāstadvṛttayaḥ ||11||
kleśamūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭajanmavedanīyaḥ ||12||
sati mūle tad vipāko jātyāyurbhogāḥ ||13||
te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt ||14||
pariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhairguṇavṛttivirodhācca duḥkhameva sarvaṃ vivekinaḥ ||15||
heyaṃ duḥkhamanāgatam ||16||
draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogo heyahetuḥ||17||
prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmakaṃ bhogāpavargārthaṃ dṛśyam ||18||
viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi ||19||
draṣṭā dṛśimātraḥ śuddho'pi pratyayānupaśyaḥ ||20||
tadartha eva dṛśyasyātmā ||21||
kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāt ||22||
svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaḥ ||23||
tasya heturavidyā ||24||
tadabhāvātsaṃyogābhāvo hānaṃ tad dṛśeḥ kaivalyam ||25||
vivekakhyātiraviplavā hānopāyaḥ ||26||
tasya saptadhā prāntabhūmiḥ prajñā ||27||
yogāṅgānuṣṭhānādaśuddhikṣaye jñānadīptirāvivekakhyāteḥ ||28||
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayoṣṭāvaṅgāni ||29||
ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ ||30||
jātideśakālasamayānavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvratam ||31||
śaucasantoṣatapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ ||32||
vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam ||33||
vitarkāhiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam ||34||
ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ ||35||
satyapratiṣṭhāyāṃ kriyāphalāśrayatvam ||36||
asteyapratiṣṭhāyāṃ sarvaratnopasthānam ||37||
brahmacaryapratiṣṭhāyāṃ vīryalābhaḥ ||38||
aparigrahasthairye janmakathantāsambodhaḥ ||39||
śaucātsvāṅgajugupsā parairasaṃsargaḥ ||40||
sattvaśuddhi-saumanasyaikāgryendriyajayātmadarśana-yogyatvāni ca ||41||
santoṣāt anuttamaḥsukhalābhaḥ ||42||
kāyendriyasiddhiraśuddhikṣayāt tapasaḥ ||43||
svādhyāyādiṣṭadevatāsamprayogaḥ ||44||
samādhisiddhirīśvarapraṇidhānāt ||45||
sthirasukhamāsanam ||46||
prayatnaśaithilyānantasamāpattibhyām ||47||
tato dvandvānabhighātaḥ ||48||
tasmin sati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||49||
(sa tu) bāhyābhyantarastambhavṛttirdeśakālasaṅkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrghasūkṣmaḥ ||50||
bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ ||51||
tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam ||52||
dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ ||53||
svaviṣayāsamprayoge cittasvarūpānukāra ivendriyāṇāṃ pratyāhāraḥ ||54||
tataḥ paramāvaśyatendriyāṇām ||55||
iti pātañjalayogadarśane sādhanapādo nāma dvitīyaḥ pādaḥ |