ଅଥ ସାଧନପାଦଃ ।
ତପଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେଶ୍ଵରପ୍ରଣିଧାନାନି କ୍ରିଯାଯୋଗଃ ॥1॥
ସମାଧିଭାଵନାର୍ଥଃ କ୍ଲେଶତନୂକରଣାର୍ଥଶ୍ଚ ॥2॥
ଅଵିଦ୍ଯାସ୍ମିତାରାଗଦ୍ଵେଷାଭିନିଵେଶାଃ କ୍ଲେଶାଃ ॥3॥
ଅଵିଦ୍ଯା କ୍ଷେତ୍ରମୁତ୍ତରେଷାଂ ପ୍ରସୁପ୍ତତନୁଵିଚ୍ଛିନ୍ନୋଦାରାଣାମ୍ ॥4॥
ଅନିତ୍ଯାଶୁଚିଦୁଃଖାନାତ୍ମସୁ ନିତ୍ଯଶୁଚିସୁଖାତ୍ମଖ୍ଯାତିରଵିଦ୍ଯା ॥5॥
ଦୃଗ୍ଦର୍ଶନଶକ୍ତ୍ଯୋରେକାତ୍ମତେଵାସ୍ମିତା ॥6॥
ସୁଖାନୁଶଯୀ ରାଗଃ ॥7॥
ଦୁଃଖାନୁଶଯୀ ଦ୍ଵେଷଃ ॥8॥
ସ୍ଵରସଵାହୀ ଵିଦୁଷୋଽପି ତଥାରୂଢୋଽଭିନିଵେଶଃ ॥9॥
ତେ ପ୍ରତିପ୍ରସଵହେଯାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମାଃ ॥10॥
ଧ୍ଯାନହେଯାସ୍ତଦ୍ଵୃତ୍ତଯଃ ॥11॥
କ୍ଲେଶମୂଲଃ କର୍ମାଶଯୋ ଦୃଷ୍ଟାଦୃଷ୍ଟଜନ୍ମଵେଦନୀଯଃ ॥12॥
ସତି ମୂଲେ ତଦ୍ ଵିପାକୋ ଜାତ୍ଯାଯୁର୍ଭୋଗାଃ ॥13॥
ତେ ହ୍ଲାଦପରିତାପଫଲାଃ ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯହେତୁତ୍ଵାତ୍ ॥14॥
ପରିଣାମତାପସଂସ୍କାରଦୁଃଖୈର୍ଗୁଣଵୃତ୍ତିଵିରୋଧାଚ୍ଚ ଦୁଃଖମେଵ ସର୍ଵଂ ଵିଵେକିନଃ ॥15॥
ହେଯଂ ଦୁଃଖମନାଗତମ୍ ॥16॥
ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଯୋଃ ସଂଯୋଗୋ ହେଯହେତୁଃ॥17॥
ପ୍ରକାଶକ୍ରିଯାସ୍ଥିତିଶୀଲଂ ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମକଂ ଭୋଗାପଵର୍ଗାର୍ଥଂ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ॥18॥
ଵିଶେଷାଵିଶେଷଲିଙ୍ଗମାତ୍ରାଲିଙ୍ଗାନି ଗୁଣପର୍ଵାଣି ॥19॥
ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶିମାତ୍ରଃ ଶୁଦ୍ଧୋଽପି ପ୍ରତ୍ଯଯାନୁପଶ୍ଯଃ ॥20॥
ତଦର୍ଥ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯାତ୍ମା ॥21॥
କୃତାର୍ଥଂ ପ୍ରତି ନଷ୍ଟମପ୍ଯନଷ୍ଟଂ ତଦନ୍ଯସାଧାରଣତ୍ଵାତ୍ ॥22॥
ସ୍ଵସ୍ଵାମିଶକ୍ତ୍ଯୋଃ ସ୍ଵରୂପୋପଲବ୍ଧିହେତୁଃ ସଂଯୋଗଃ ॥23॥
ତସ୍ଯ ହେତୁରଵିଦ୍ଯା ॥24॥
ତଦଭାଵାତ୍ସଂଯୋଗାଭାଵୋ ହାନଂ ତଦ୍ ଦୃଶେଃ କୈଵଲ୍ଯମ୍ ॥25॥
ଵିଵେକଖ୍ଯାତିରଵିପ୍ଲଵା ହାନୋପାଯଃ ॥26॥
ତସ୍ଯ ସପ୍ତଧା ପ୍ରାନ୍ତଭୂମିଃ ପ୍ରଜ୍ଞା ॥27॥
ଯୋଗାଙ୍ଗାନୁଷ୍ଠାନାଦଶୁଦ୍ଧିକ୍ଷଯେ ଜ୍ଞାନଦୀପ୍ତିରାଵିଵେକଖ୍ଯାତେଃ ॥28॥
ଯମନିଯମାସନପ୍ରାଣାଯାମପ୍ରତ୍ଯାହାରଧାରଣାଧ୍ଯାନସମାଧଯୋଷ୍ଟାଵଙ୍ଗାନି ॥29॥
ଅହିଂସାସତ୍ଯାସ୍ତେଯବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାପରିଗ୍ରହା ଯମାଃ ॥30॥
ଜାତିଦେଶକାଲସମଯାନଵଚ୍ଛିନ୍ନାଃ ସାର୍ଵଭୌମା ମହାଵ୍ରତମ୍ ॥31॥
ଶୌଚସନ୍ତୋଷତପଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେଶ୍ଵରପ୍ରଣିଧାନାନି ନିଯମାଃ ॥32॥
ଵିତର୍କବାଧନେ ପ୍ରତିପକ୍ଷଭାଵନମ୍ ॥33॥
ଵିତର୍କାହିଂସାଦଯଃ କୃତକାରିତାନୁମୋଦିତା ଲୋଭକ୍ରୋଧମୋହପୂର୍ଵକା ମୃଦୁମଧ୍ଯାଧିମାତ୍ରା ଦୁଃଖାଜ୍ଞାନାନନ୍ତଫଲା ଇତି ପ୍ରତିପକ୍ଷଭାଵନମ୍ ॥34॥
ଅହିଂସାପ୍ରତିଷ୍ଠାଯାଂ ତତ୍ସନ୍ନିଧୌ ଵୈରତ୍ଯାଗଃ ॥35॥
ସତ୍ଯପ୍ରତିଷ୍ଠାଯାଂ କ୍ରିଯାଫଲାଶ୍ରଯତ୍ଵମ୍ ॥36॥
ଅସ୍ତେଯପ୍ରତିଷ୍ଠାଯାଂ ସର୍ଵରତ୍ନୋପସ୍ଥାନମ୍ ॥37॥
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯପ୍ରତିଷ୍ଠାଯାଂ ଵୀର୍ଯଲାଭଃ ॥38॥
ଅପରିଗ୍ରହସ୍ଥୈର୍ଯେ ଜନ୍ମକଥନ୍ତାସମ୍ବୋଧଃ ॥39॥
ଶୌଚାତ୍ସ୍ଵାଙ୍ଗଜୁଗୁପ୍ସା ପରୈରସଂସର୍ଗଃ ॥40॥
ସତ୍ତ୍ଵଶୁଦ୍ଧି-ସୌମନସ୍ଯୈକାଗ୍ର୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଜଯାତ୍ମଦର୍ଶନ-ଯୋଗ୍ଯତ୍ଵାନି ଚ ॥41॥
ସନ୍ତୋଷାତ୍ ଅନୁତ୍ତମଃସୁଖଲାଭଃ ॥42॥
କାଯେନ୍ଦ୍ରିଯସିଦ୍ଧିରଶୁଦ୍ଧିକ୍ଷଯାତ୍ ତପସଃ ॥43॥
ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାଦିଷ୍ଟଦେଵତାସମ୍ପ୍ରଯୋଗଃ ॥44॥
ସମାଧିସିଦ୍ଧିରୀଶ୍ଵରପ୍ରଣିଧାନାତ୍ ॥45॥
ସ୍ଥିରସୁଖମାସନମ୍ ॥46॥
ପ୍ରଯତ୍ନଶୈଥିଲ୍ଯାନନ୍ତସମାପତ୍ତିଭ୍ଯାମ୍ ॥47॥
ତତୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନଭିଘାତଃ ॥48॥
ତସ୍ମିନ୍ ସତି ଶ୍ଵାସପ୍ରଶ୍ଵାସଯୋର୍ଗତିଵିଚ୍ଛେଦଃ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ॥49॥
(ସ ତୁ) ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରସ୍ତମ୍ଭଵୃତ୍ତିର୍ଦେଶକାଲସଙ୍ଖ୍ଯାଭିଃ ପରିଦୃଷ୍ଟୋ ଦୀର୍ଘସୂକ୍ଷ୍ମଃ ॥50॥
ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଵିଷଯାକ୍ଷେପୀ ଚତୁର୍ଥଃ ॥51॥
ତତଃ କ୍ଷୀଯତେ ପ୍ରକାଶାଵରଣମ୍ ॥52॥
ଧାରଣାସୁ ଚ ଯୋଗ୍ଯତା ମନସଃ ॥53॥
ସ୍ଵଵିଷଯାସମ୍ପ୍ରଯୋଗେ ଚିତ୍ତସ୍ଵରୂପାନୁକାର ଇଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପ୍ରତ୍ଯାହାରଃ ॥54॥
ତତଃ ପରମାଵଶ୍ଯତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମ୍ ॥55॥
ଇତି ପାତଞ୍ଜଲଯୋଗଦର୍ଶନେ ସାଧନପାଦୋ ନାମ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପାଦଃ ।
Roman (IAST) Transliteration
atha sādhanapādaḥ |
tapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ ||1||
samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaśca ||2||
avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ ||3||
avidyā kṣetramuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām ||4||
anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā ||5||
dṛgdarśanaśaktyorekātmatevāsmitā ||6||
sukhānuśayī rāgaḥ ||7||
duḥkhānuśayī dveṣaḥ ||8||
svarasavāhī viduṣo'pi tathārūḍho'bhiniveśaḥ ||9||
te pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ ||10||
dhyānaheyāstadvṛttayaḥ ||11||
kleśamūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭajanmavedanīyaḥ ||12||
sati mūle tad vipāko jātyāyurbhogāḥ ||13||
te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt ||14||
pariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhairguṇavṛttivirodhācca duḥkhameva sarvaṃ vivekinaḥ ||15||
heyaṃ duḥkhamanāgatam ||16||
draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogo heyahetuḥ||17||
prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmakaṃ bhogāpavargārthaṃ dṛśyam ||18||
viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi ||19||
draṣṭā dṛśimātraḥ śuddho'pi pratyayānupaśyaḥ ||20||
tadartha eva dṛśyasyātmā ||21||
kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāt ||22||
svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaḥ ||23||
tasya heturavidyā ||24||
tadabhāvātsaṃyogābhāvo hānaṃ tad dṛśeḥ kaivalyam ||25||
vivekakhyātiraviplavā hānopāyaḥ ||26||
tasya saptadhā prāntabhūmiḥ prajñā ||27||
yogāṅgānuṣṭhānādaśuddhikṣaye jñānadīptirāvivekakhyāteḥ ||28||
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayoṣṭāvaṅgāni ||29||
ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ ||30||
jātideśakālasamayānavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvratam ||31||
śaucasantoṣatapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ ||32||
vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam ||33||
vitarkāhiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam ||34||
ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ ||35||
satyapratiṣṭhāyāṃ kriyāphalāśrayatvam ||36||
asteyapratiṣṭhāyāṃ sarvaratnopasthānam ||37||
brahmacaryapratiṣṭhāyāṃ vīryalābhaḥ ||38||
aparigrahasthairye janmakathantāsambodhaḥ ||39||
śaucātsvāṅgajugupsā parairasaṃsargaḥ ||40||
sattvaśuddhi-saumanasyaikāgryendriyajayātmadarśana-yogyatvāni ca ||41||
santoṣāt anuttamaḥsukhalābhaḥ ||42||
kāyendriyasiddhiraśuddhikṣayāt tapasaḥ ||43||
svādhyāyādiṣṭadevatāsamprayogaḥ ||44||
samādhisiddhirīśvarapraṇidhānāt ||45||
sthirasukhamāsanam ||46||
prayatnaśaithilyānantasamāpattibhyām ||47||
tato dvandvānabhighātaḥ ||48||
tasmin sati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||49||
(sa tu) bāhyābhyantarastambhavṛttirdeśakālasaṅkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrghasūkṣmaḥ ||50||
bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ ||51||
tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam ||52||
dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ ||53||
svaviṣayāsamprayoge cittasvarūpānukāra ivendriyāṇāṃ pratyāhāraḥ ||54||
tataḥ paramāvaśyatendriyāṇām ||55||
iti pātañjalayogadarśane sādhanapādo nāma dvitīyaḥ pādaḥ |
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ साधनपादः ।
तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥1॥
समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥2॥
अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥3॥
अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥4॥
अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या ॥5॥
दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ॥6॥
सुखानुशयी रागः ॥7॥
दुःखानुशयी द्वेषः ॥8॥
स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः ॥9॥
ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥10॥
ध्यानहेयास्तद्वृत्तयः ॥11॥
क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥12॥
सति मूले तद् विपाको जात्यायुर्भोगाः ॥13॥
ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥14॥
परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः ॥15॥
हेयं दुःखमनागतम् ॥16॥
द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः॥17॥
प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम् ॥18॥
विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥19॥
द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥20॥
तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥21॥
कृतार्थं प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ॥22॥
स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥23॥
तस्य हेतुरविद्या ॥24॥
तदभावात्संयोगाभावो हानं तद् दृशेः कैवल्यम् ॥25॥
विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥26॥
तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥27॥
योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेः ॥28॥
यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोष्टावङ्गानि ॥29॥
अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥30॥
जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥31॥
शौचसन्तोषतपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥32॥
वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥33॥
वितर्काहिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥34॥
अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥35॥
सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥36॥
अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥37॥
ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥38॥
अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः ॥39॥
शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥40॥
सत्त्वशुद्धि-सौमनस्यैकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शन-योग्यत्वानि च ॥41॥
सन्तोषात् अनुत्तमःसुखलाभः ॥42॥
कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात् तपसः ॥43॥
स्वाध्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः ॥44॥
समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ॥45॥
स्थिरसुखमासनम् ॥46॥
प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥47॥
ततो द्वन्द्वानभिघातः ॥48॥
तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥49॥
(स तु) बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसङ्ख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥50॥
बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥51॥
ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥52॥
धारणासु च योग्यता मनसः ॥53॥
स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥54॥
ततः परमावश्यतेन्द्रियाणाम् ॥55॥
इति पातञ्जलयोगदर्शने साधनपादो नाम द्वितीयः पादः ।
atha sādhanapādaḥ |
tapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ ||1||
samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaśca ||2||
avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ ||3||
avidyā kṣetramuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām ||4||
anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā ||5||
dṛgdarśanaśaktyorekātmatevāsmitā ||6||
sukhānuśayī rāgaḥ ||7||
duḥkhānuśayī dveṣaḥ ||8||
svarasavāhī viduṣo'pi tathārūḍho'bhiniveśaḥ ||9||
te pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ ||10||
dhyānaheyāstadvṛttayaḥ ||11||
kleśamūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭajanmavedanīyaḥ ||12||
sati mūle tad vipāko jātyāyurbhogāḥ ||13||
te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt ||14||
pariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhairguṇavṛttivirodhācca duḥkhameva sarvaṃ vivekinaḥ ||15||
heyaṃ duḥkhamanāgatam ||16||
draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogo heyahetuḥ||17||
prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmakaṃ bhogāpavargārthaṃ dṛśyam ||18||
viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi ||19||
draṣṭā dṛśimātraḥ śuddho'pi pratyayānupaśyaḥ ||20||
tadartha eva dṛśyasyātmā ||21||
kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāt ||22||
svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaḥ ||23||
tasya heturavidyā ||24||
tadabhāvātsaṃyogābhāvo hānaṃ tad dṛśeḥ kaivalyam ||25||
vivekakhyātiraviplavā hānopāyaḥ ||26||
tasya saptadhā prāntabhūmiḥ prajñā ||27||
yogāṅgānuṣṭhānādaśuddhikṣaye jñānadīptirāvivekakhyāteḥ ||28||
yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayoṣṭāvaṅgāni ||29||
ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ ||30||
jātideśakālasamayānavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvratam ||31||
śaucasantoṣatapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ ||32||
vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam ||33||
vitarkāhiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam ||34||
ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ ||35||
satyapratiṣṭhāyāṃ kriyāphalāśrayatvam ||36||
asteyapratiṣṭhāyāṃ sarvaratnopasthānam ||37||
brahmacaryapratiṣṭhāyāṃ vīryalābhaḥ ||38||
aparigrahasthairye janmakathantāsambodhaḥ ||39||
śaucātsvāṅgajugupsā parairasaṃsargaḥ ||40||
sattvaśuddhi-saumanasyaikāgryendriyajayātmadarśana-yogyatvāni ca ||41||
santoṣāt anuttamaḥsukhalābhaḥ ||42||
kāyendriyasiddhiraśuddhikṣayāt tapasaḥ ||43||
svādhyāyādiṣṭadevatāsamprayogaḥ ||44||
samādhisiddhirīśvarapraṇidhānāt ||45||
sthirasukhamāsanam ||46||
prayatnaśaithilyānantasamāpattibhyām ||47||
tato dvandvānabhighātaḥ ||48||
tasmin sati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||49||
(sa tu) bāhyābhyantarastambhavṛttirdeśakālasaṅkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrghasūkṣmaḥ ||50||
bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ ||51||
tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam ||52||
dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ ||53||
svaviṣayāsamprayoge cittasvarūpānukāra ivendriyāṇāṃ pratyāhāraḥ ||54||
tataḥ paramāvaśyatendriyāṇām ||55||
iti pātañjalayogadarśane sādhanapādo nāma dvitīyaḥ pādaḥ |
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.