Taittiriya Samhita Kanda 2 Prashna 2.6 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Kannada meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Kannada

ಈ ಪಠ್ಯವು ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದದ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಸಂಹಿತೆಯ ಎರಡನೇ ಕಾಂಡದ ಆರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಉಳಿದ ಕರ್ಮಗಳ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸಮಿಧೆ, ತನೂನಪಾತ, ಇಡೆ, ಬರ್ಹಿಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಹಾಕಾರಗಳನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಸಂತ, ಬೇಸಿಗೆ, ಮಳೆಗಾಲ, ಶರದೃತು ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಯಾಜ ಮತ್ತು ಅನೂಯಾಜಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳು ಅಸುರರನ್ನು ಈ ಲೋಕಗಳಿಂದ ಹೊರದೂಡಿದ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಇದರಲ್ಲಿದೆ. ಆಜ್ಯಭಾಗಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞದ ಕಣ್ಣುಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪುರೋನುವಾಕ್ಯ, ಯಾಜ್ಯ, ವಷಟ್ಕಾರಗಳ ವಿವರಣೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿದುದು, ಅಂಗಿರಸರ ಸ್ವರ್ಗಗಮನ ಮತ್ತು ಪುರೋಡಾಶದ ವಿವರಗಳನ್ನೂ ಪಠ್ಯವು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

AI-generated · not yet verified

The Kannada meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Konkani meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Konkani

हो कृष्ण यजुर्वेदांतल्या तैत्तिरीय संहितेच्या दुसऱ्या कांडांतलो सवो प्रश्न आसा, जातूंत उरिल्ल्या कर्मांचें वर्णन आसा. समिधा, तनूनपात, इडा, बर्हि आनी स्वाहाकार हांकां यजता तेन्ना तांच्याकडल्यान वसंत, ग्रीष्म, वर्षा, शरद आनी हेमंत हे ऋतू मेळयता, तशेंच उषस, यज्ञ, पशू, प्रजा आनी वाच हींयो देवता मेळयता. प्रयाज आनी अनूयाज हांच्या यजनान यज्ञाक आनी यजमानाक कवच तयार जाता आनी वैऱ्यांचेर जैत मेळयता. आज्यभाग होमप, पुरोऽनुवाक्या आनी याज्या हांचें वर्णन आसा, तशेंच प्रजापतीन देवांक यज्ञ विभागून दिल्लो आनी आज्यभाग तांचेकडेन दवरलो हें सांगलां. स्फ्य, वेदी, बर्हि आनी प्रस्तर हांच्या कर्मांचेंय वर्णन ह्या प्रश्नांत आसा.

AI-generated · not yet verified

The Konkani meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Gujarati meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Gujarati

આ પાઠ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાના બીજા કાંડના છઠ્ઠા પ્રશ્નનો છે, જેમાં બાકી રહેલા કર્મોનું વર્ણન છે. તેમાં સમિધો યજતિ, તનૂનપાત યજતિ, ઇડો યજતિ, બર્હિર્યજતિ અને સ્વાહાકાર યજતિ દ્વારા વસંત, ગ્રીષ્મ, વર્ષા, શરદ અને હેમંત ઋતુઓને તથા ઉષસ, યજ્ઞ, પશુઓ અને પ્રજાને વશ કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. પ્રયાજો દ્વારા દેવોએ અસુરોને દૂર કર્યા તેમ જ ગાયત્રીના વ્યૂહથી યજ્ઞને કવચ મળ્યું તે વર્ણવ્યું છે. આજ્યભાગ યજ્ઞના નેત્રો છે, આજ્ય વજ્ર છે અને પુરોઅનુવાક્યા ગાયત્રી તથા યાજ્યા ત્રિષ્ટુપ હોય છે એમ જણાવ્યું છે. પ્રજાપતિએ દેવોને યજ્ઞોનું વિભાજન કરી આજ્ય રાખ્યું, છંદોને ચતુરવત્ત આજ્ય ધારણ કરાવ્યું, અને પુરોડાશ, વેદિ તથા યૂપ સંબંધી કર્મોનું વર્ણન કર્યું છે.

AI-generated · not yet verified

The Gujarati meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

यो पाठ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताको दोस्रो काण्डको छैटौँ प्रश्न हो, जसमा बाँकी रहेका कर्महरूको वर्णन गरिएको छ। यसमा समिधा, तनूनपात, इडा, बर्हि र स्वाहाकार चढाउँदा क्रमशः वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद र हेमन्त ऋतुहरू वशमा आउने कुरा बताइएको छ। प्रयाज र अनूयाजहरूको अर्थ, आज्यभागहरू यज्ञका आँखा हुन् भन्ने कुरा, तथा गायत्री विस्तार गरेर यज्ञ र यजमानलाई कवच प्राप्त भएको प्रसंग पनि समावेश छ। साथै प्रजापतिले देवताहरूलाई यज्ञहरूको व्यवस्था दिएको र आज्यलाई चतुरवत्त रूपमा दिइएको कथा, तथा वेदी खन्ने र स्फ्य ग्रहण गर्ने विधि यसमा वर्णन गरिएको छ।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

Anuvaka 7

कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताया-न्द्वितीयकाण्डे षष्ठः प्रश्नः - अवशिष्टकर्माभिधानं
ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,
श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥
स॒मिधो॑ यजति वस॒न्तमे॒वर्तू॒नामव॑ रुन्धे॒ तनू॒नपा॑तं-यँजति ग्री॒ष्ममे॒वाव॑ रुन्ध इ॒डो य॑जति व॒र्॒षा ए॒वाव॑ रुन्धे ब॒र्॒हिर्य॑जति श॒रद॑मे॒वाव॑ रुन्धे स्वाहाका॒रं-यँ॑जति हेम॒न्तमे॒वाव॑ रुन्धे॒ तस्मा॒-थ्स्वाहा॑कृता॒ हेम॑-न्प॒शवो-ऽव॑ सीदन्ति स॒मिधो॑ यजत्यु॒षस॑ ए॒व दे॒वता॑ना॒मव॑ रुन्धे॒ तनू॒नपा॑तं-यँजति य॒ज्ञमे॒वाव॑ रुन्ध [य॒ज्ञमे॒वाव॑ रुन्ध, इ॒डो य॑जति] 1
इ॒डो य॑जति प॒शूने॒वाव॑ रुन्धे ब॒र्हिर्य॑जति प्र॒जामे॒वाव॑ रुन्धे स॒मान॑यत उप॒भृत॒स्तेजो॒ वा आज्य॑-म्प्र॒जा ब॒र्॒हिः प्र॒जास्वे॒व तेजो॑ दधाति स्वाहाका॒रं-यँ॑जति॒ वाच॑मे॒वाव॑ रुन्धे॒ दश॒ स-म्प॑द्यन्ते॒ दशा᳚क्षरा वि॒राडन्नं॑-विँ॒राड्वि॒राजै॒ वान्नाद्य॒मव॑ रुन्धे स॒मिधो॑ यजत्य॒स्मिन्ने॒व लो॒के प्रति॑तिष्ठति॒ तनू॒नपा॑तं-यँजति [ ] 2
य॒ज्ञ ए॒वान्तरि॑क्षे॒ प्रति॑ तिष्ठती॒डो य॑जति प॒शुष्वे॒व प्रति॑तिष्ठति ब॒र॒ःइर्य॑जति॒ य ए॒व दे॑व॒यानाः॒ पन्था॑न॒स्तेष्वे॒व प्रति॑तिष्ठति स्वाहाका॒रं-यँ॑जति सुव॒र्ग ए॒व लो॒के प्रति॑ तिष्ठत्ये॒ताव॑न्तो॒ वै दे॑वलो॒कास्तेष्वे॒व य॑थापू॒र्व-म्प्रति॑तिष्ठति देवासु॒रा ए॒षु लो॒केष्व॑स्पर्धन्त॒ ते दे॒वाः प्र॑या॒जैरे॒भ्यो लो॒केभ्यो ऽसु॑रा॒-न्प्राणु॑दन्त॒ त-त्प्र॑या॒जाना᳚- [त-त्प्र॑या॒जाना᳚म्, प्र॒या॒ज॒त्व-] 3
-म्प्रयाज॒त्वं-यँस्यै॒वं-विँ॒दुषः॑ प्रया॒जा इ॒ज्यन्ते॒ प्रैभ्यो लो॒केभ्यो॒ भ्रातृ॑व्यान्नुदते ऽभि॒क्राम॑-ञ्जुहोत्य॒भिजि॑त्यै॒ यो वै प्र॑या॒जाना᳚-म्मिथु॒नं-वेँद॒ प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑ र्मिथु॒नै र्जा॑यते स॒मिधो॑ ब॒ह्वीरि॑व यजति॒ तनू॒नपा॑त॒मेक॑मिव मिथु॒न-न्तदि॒डो ब॒ह्वीरि॑व यजति ब॒र्॒हिरेक॑मिव मिथु॒न-न्तदे॒तद्वै प्र॑या॒जाना᳚-म्मिथु॒नं-यँ ए॒वं-वेँद॒ प्र [ ] 4
प्र॒जया॑ प॒शुभि॑ र्मिथु॒नै र्जा॑यते दे॒वानां॒-वाँ अनि॑ष्टा दे॒वता॒ आस॒न्नथासु॑रा य॒ज्ञम॑जिघाग्ं स॒-न्ते दे॒वा गा॑य॒त्रीं-व्यौँ॑ह॒-न्पञ्चा॒क्षरा॑णि प्रा॒चीना॑नि॒ त्रीणि॑ प्रती॒चीना॑नि॒ ततो॒ वर्म॑ य॒ज्ञायाभ॑व॒द्वर्म॒ यज॑मानाय॒ य-त्प्र॑याजानूया॒जा इ॒ज्यन्ते॒ वर्मै॒व तद्य॒ज्ञाय॑ क्रियते॒ वर्म॒ यज॑मानाय॒ भ्रातृ॑व्याभिभूत्यै॒ तस्मा॒-द्वरू॑थ-म्पु॒रस्ता॒-द्वर्षी॑यः प॒श्चाद्ध्रसी॑यो दे॒वा वै पु॒रा रक्षो᳚भ्य॒ [पु॒रा रक्षो᳚भ्यः, इति॑ स्वाहाका॒रेण॑] 5
इति॑ स्वाहाका॒रेण॑ प्रया॒जेषु॑ य॒ज्ञग्ं स॒ग्ग्॒स्थाप्य॑मपश्य॒-न्तग्ग् स्वा॑हाका॒रेण॑ प्रया॒जेषु॒ सम॑स्थापय॒न् वि वा ए॒त-द्य॒ज्ञ-ञ्छि॑न्दन्ति॒ य-थ्स्वा॑हाका॒रेण॑ प्रया॒जेषु॑ सग्ग्स्था॒पय॑न्ति प्रया॒जानि॒ष्ट्वा ह॒वीग्ष्य॒भि घा॑रयति य॒ज्ञस्य॒ सन्त॑त्या॒ अथो॑ ह॒विरे॒वाक॒रथो॑ यथापू॒र्वमुपै॑ति पि॒ता वै प्र॑या॒जाः प्र॒जा-ऽनू॑या॒जा य-त्प्र॑या॒जानि॒ष्ट्वा ह॒वीग्ष्य॑भिघा॒रय॑ति पि॒तैव त-त्पु॒त्रेण॒ साधा॑रण- [साधा॑रणम्, कु॒रु॒ते॒ तस्मा॑दाहु॒-] 6
-ङ्कुरुते॒ तस्मा॑दाहु॒-र्यश्चै॒वं-वेँद॒ यश्च॒ न क॒था पु॒त्रस्य॒ केव॑ल-ङ्क॒था साधा॑रण-म्पि॒तुरित्यस्क॑न्नमे॒व तद्य-त्प्र॑या॒जेष्वि॒ष्टेषु॒ स्कन्द॑ति गाय॒त्र्ये॑व तेन॒ गर्भ॑-न्धत्ते॒ सा प्र॒जा-म्प॒शून्. यज॑मानाय॒ प्रज॑नयति ॥ 7 ॥

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyā-ndvitīyakāṇḍe ṣaṣṭhaḥ praśnaḥ - avaśiṣṭakarmābhidhānaṃ
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
sa॒midho̭ yajati vasa॒ntame॒vartū॒nāmava̭ rundhe॒ tanū॒napā̭taṃ-ya~jati grī॒ṣmame॒vāva̭ rundha i॒ḍo ya̭jati va॒r॒ṣā e॒vāva̭ rundhe ba॒r॒hirya̭jati śa॒rada̭me॒vāva̭ rundhe svāhākā॒raṃ-ya~̭jati hema॒ntame॒vāva̭ rundhe॒ tasmā॒-thsvāhā̭kṛtā॒ hema̭-npa॒śavo-'va̭ sīdanti sa॒midho̭ yajatyu॒ṣasa̭ e॒va de॒vatā̭nā॒mava̭ rundhe॒ tanū॒napā̭taṃ-ya~jati ya॒jñame॒vāva̭ rundha [ya॒jñame॒vāva̭ rundha, i॒ḍo ya̭jati] 1
i॒ḍo ya̭jati pa॒śūne॒vāva̭ rundhe ba॒rhirya̭jati pra॒jāme॒vāva̭ rundhe sa॒māna̭yata upa॒bhṛta॒stejo॒ vā ājya̭-mpra॒jā ba॒r॒hiḥ pra॒jāsve॒va tejo̭ dadhāti svāhākā॒raṃ-ya~̭jati॒ vāca̭me॒vāva̭ rundhe॒ daśa॒ sa-mpa̭dyante॒ daśā᳚kṣarā vi॒rāḍannaṃ̭-vi~॒rāḍvi॒rājai॒ vānnādya॒mava̭ rundhe sa॒midho̭ yajatya॒sminne॒va lo॒ke prati̭tiṣṭhati॒ tanū॒napā̭taṃ-ya~jati [ ] 2
ya॒jña e॒vāntari̭kṣe॒ prati̭ tiṣṭhatī॒ḍo ya̭jati pa॒śuṣve॒va prati̭tiṣṭhati ba॒ra॒ḥirya̭jati॒ ya e॒va dḙva॒yānāḥ॒ panthā̭na॒steṣve॒va prati̭tiṣṭhati svāhākā॒raṃ-ya~̭jati suva॒rga e॒va lo॒ke prati̭ tiṣṭhatye॒tāva̭nto॒ vai dḙvalo॒kāsteṣve॒va ya̭thāpū॒rva-mprati̭tiṣṭhati devāsu॒rā e॒ṣu lo॒keṣva̭spardhanta॒ te de॒vāḥ pra̭yā॒jaire॒bhyo lo॒kebhyo 'sṷrā॒-nprāṇṷdanta॒ ta-tpra̭yā॒jānā᳚- [ta-tpra̭yā॒jānā᳚m, pra॒yā॒ja॒tva-] 3
-mprayāja॒tvaṃ-ya~syai॒vaṃ-vi~॒duṣaḥ̭ prayā॒jā i॒jyante॒ praibhyo lo॒kebhyo॒ bhrātṛ̭vyānnudate 'bhi॒krāma̭-ñjuhotya॒bhiji̭tyai॒ yo vai pra̭yā॒jānā᳚-mmithu॒naṃ-ve~da॒ pra pra॒jayā̭ pa॒śubhi̭ rmithu॒nai rjā̭yate sa॒midho̭ ba॒hvīri̭va yajati॒ tanū॒napā̭ta॒meka̭miva mithu॒na-ntadi॒ḍo ba॒hvīri̭va yajati ba॒r॒hireka̭miva mithu॒na-ntade॒tadvai pra̭yā॒jānā᳚-mmithu॒naṃ-ya~ e॒vaṃ-ve~da॒ pra [ ] 4
pra॒jayā̭ pa॒śubhi̭ rmithu॒nai rjā̭yate de॒vānāṃ॒-vā~ ani̭ṣṭā de॒vatā॒ āsa॒nnathāsṷrā ya॒jñama̭jighāgṃ sa॒-nte de॒vā gā̭ya॒trīṃ-vyau~̭ha॒-npañcā॒kṣarā̭ṇi prā॒cīnā̭ni॒ trīṇi̭ pratī॒cīnā̭ni॒ tato॒ varma̭ ya॒jñāyābha̭va॒dvarma॒ yaja̭mānāya॒ ya-tpra̭yājānūyā॒jā i॒jyante॒ varmai॒va tadya॒jñāya̭ kriyate॒ varma॒ yaja̭mānāya॒ bhrātṛ̭vyābhibhūtyai॒ tasmā॒-dvarṷ̄tha-mpu॒rastā॒-dvarṣī̭yaḥ pa॒ścāddhrasī̭yo de॒vā vai pu॒rā rakṣo᳚bhya॒ [pu॒rā rakṣo᳚bhyaḥ, iti̭ svāhākā॒reṇa̭] 5
iti̭ svāhākā॒reṇa̭ prayā॒jeṣṷ ya॒jñagṃ sa॒gg॒sthāpya̭mapaśya॒-ntagg svā̭hākā॒reṇa̭ prayā॒jeṣu॒ sama̭sthāpaya॒n vi vā e॒ta-dya॒jña-ñchi̭ndanti॒ ya-thsvā̭hākā॒reṇa̭ prayā॒jeṣṷ saggsthā॒paya̭nti prayā॒jāni॒ṣṭvā ha॒vīgṣya॒bhi ghā̭rayati ya॒jñasya॒ santa̭tyā॒ atho̭ ha॒vire॒vāka॒ratho̭ yathāpū॒rvamupai̭ti pi॒tā vai pra̭yā॒jāḥ pra॒jā-'nṷ̄yā॒jā ya-tpra̭yā॒jāni॒ṣṭvā ha॒vīgṣya̭bhighā॒raya̭ti pi॒taiva ta-tpu॒treṇa॒ sādhā̭raṇa- [sādhā̭raṇam, ku॒ru॒te॒ tasmā̭dāhu॒-] 6
-ṅkurute॒ tasmā̭dāhu॒-ryaścai॒vaṃ-ve~da॒ yaśca॒ na ka॒thā pu॒trasya॒ keva̭la-ṅka॒thā sādhā̭raṇa-mpi॒turityaska̭nname॒va tadya-tpra̭yā॒jeṣvi॒ṣṭeṣu॒ skanda̭ti gāya॒tryḙva tena॒ garbha̭-ndhatte॒ sā pra॒jā-mpa॒śūn. yaja̭mānāya॒ praja̭nayati || 7 ||

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાના બીજા કાંડમાં છઠ્ઠો પ્રશ્ન - બાકી રહેલા કર્મોનું વર્ણન. ઓમ્, પરમાત્માને નમસ્કાર, શ્રી મહાગણપતિને નમસ્કાર, શ્રી ગુરુઓને નમસ્કાર. હરિઃ ઓમ્. સમિધો યજતિ - વસંત ઋતુને વશ કરે છે. તનૂનપાત યજતિ - ગ્રીષ્મ ઋતુને વશ કરે છે. ઇડો યજતિ - વર્ષા ઋતુને વશ કરે છે. બર્હિર્યજતિ - શરદ ઋતુને વશ કરે છે. સ્વાહાકાર યજતિ - હેમંત ઋતુને વશ કરે છે. તેથી સ્વાહાકારથી યજ્ઞ કરેલો હોવાથી હેમંત ઋતુમાં પશુઓ વસે છે. સમિધો યજતિ - ઉષસ દેવતાઓને વશ કરે છે. તનૂનપાત યજતિ - યજ્ઞને વશ કરે છે. ઇડો યજતિ - પશુઓને વશ કરે છે. બર્હિર્યજતિ - પ્રજાને વશ કરે છે. ઉપભૃતને સમાન રીતે યજતિ - આજ્ય તે તેજ છે, બર્હિસ્ પ્રજા છે; પ્રજાઓમાં તેજ સ્થાપિત કરે છે. સ્વાહાકાર યજતિ - વાણીને વશ કરે છે. દશ સંપદ્યન્તે - દશ અક્ષરોવાળી વિરાટ છે, અન્ન વિરાટ છે; વિરાટ દ્વારા અન્નાદ્યને વશ કરે છે. સમિધો યજતિ - આ લોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. તનૂનપાત યજતિ - યજ્ઞ અંતરિક્ષમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. ઇડો યજતિ - પશુઓમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. બર્હિર્યજતિ - જે દેવયાન માર્ગ છે તેમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. સ્વાહાકાર યજતિ - સ્વર્ગલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. આટલા જ દેવલોકો છે, તેમાં યથાપૂર્વ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. દેવો અને અસુરો આ લોકોમાં સ્પર્ધા કરતા હતા. દેવોએ પ્રયાજો દ્વારા અસુરોને આ લોકોમાંથી દૂર કર્યા. તે પ્રયાજોનું પ્રયાજત્વ છે. જે આમ જાણે છે તેના પ્રયાજો યજાય છે, તે આ લોકોમાંથી શત્રુઓને દૂર કરે છે. અભિક્રામન્ જુહોતિ - જીત માટે. જે પ્રયાજોનું મિથુન જાણે છે તે પ્રજા અને પશુઓ સાથે મિથુનયુક્ત થઈને જન્મે છે. સમિધો બહ્વીરિવ યજતિ - તનૂનપાત એકમિવ મિથુનં તત્ - ઇડો બહ્વીરિવ યજતિ - બર્હિરેકમિવ મિથુનં તત્ - આ પ્રયાજોનું મિથુન છે. જે આમ જાણે છે તે પ્રજા અને પશુઓ સાથે મિથુનયુક્ત થઈને જન્મે છે. દેવોની દેવતાઓ અનિષ્ટ હતી, પછી અસુરોએ યજ્ઞને ગ્રસવા માંગ્યો. ત્યારે દેવોએ ગાયત્રીને વ્યૂહ કરી - પાંચ અક્ષરો પૂર્વ તરફ, ત્રણ પશ્ચિમ તરફ. તેથી યજ્ઞને કવચ મળ્યું, યજમાનને કવચ મળ્યું. જે પ્રયાજ અને અનૂયાજ યજાય છે તે યજ્ઞને કવચ બનાવે છે, યજમાનને કવચ બનાવે છે, શત્રુઓને જીતવા માટે. તેથી વરૂથ (કવચ) આગળ મોટું અને પાછળ નાનું હોય છે. દેવોએ પહેલાં રાક્ષસોથી... સ્વાહાકારથી પ્રયાજોમાં યજ્ઞને સંસ્થાપિત કરવાનું જોયું, તેમણે સ્વાહાકારથી પ્રયાજોમાં યજ્ઞને સંસ્થાપિત કર્યો. વિ વા એતદ્યજ્ઞંછિન્દન્તિ - જે સ્વાહાકારથી પ્રયાજોમાં યજ્ઞને સંસ્થાપિત કરે છે. પ્રયાજો યજીને હવીંષિ અભિઘારયતિ - યજ્ઞની સંતતિ માટે, અથવા હવિસને જ કરે છે, અથવા યથાપૂર્વ પાસે જાય છે. પિતા વૈ પ્રયાજાઃ પ્રજા અનૂયાજાઃ - જે પ્રયાજો યજીને હવીંષિ અભિઘારયતિ તે પિતા પુત્ર સાથે સાધારણ કરે છે. તેથી કહે છે - જે આમ જાણે છે અને જે નથી જાણતો - પુત્રની કેવળ કથા કેવી? પિતાની સાધારણ કથા. અસ્કન્નમેવ તત્ - જે પ્રયાજો યજાયા પછી સ્કંદન થાય છે તે ગાયત્રી દ્વારા ગર્ભ ધારણ કરે છે, તે પ્રજા અને પશુઓને યજમાન માટે પ્રજનન કરે છે. ॥ ૭ ॥ ^AI

ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದದ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಸಂಹಿತೆಯ ಎರಡನೇ ಕಾಂಡದ ಆರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆ - ಉಳಿದ ಕರ್ಮಗಳ ವಿವರಣೆ. ಓಂ ನಮಃ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ, ಶ್ರೀ ಮಹಾಗಣಪತಿಗೆ ನಮಃ, ಶ್ರೀ ಗುರುಗಳಿಗೆ ನಮಃ. ಹರಿಃ ಓಂ. ಸಮಿಧೆಗಳನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ವಸಂತ ಋತುವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನೂನಪಾತನನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಬೇಸಿಗೆಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಡೆಯನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮಳೆಗಾಲವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬರ್ಹಿಸ್ಸನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಶರದೃತುವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಾಹಾಕಾರವನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಚಳಿಗಾಲವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಾಹಾಕಾರದಿಂದ ಹೇಮಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಪಶುಗಳು ನೆಲೆಸುತ್ತವೆ. ಸಮಿಧೆಗಳನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಉಷಸ್ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನೂನಪಾತನನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಯಜ್ಞವನ್ನೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಡೆಯನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಪಶುಗಳನ್ನೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬರ್ಹಿಸ್ಸನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಜೆಯನ್ನೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಪಭೃತ್ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ; ಆಜ್ಯವು ತೇಜಸ್ಸು, ಬರ್ಹಿಸ್ಸು ಪ್ರಜೆ; ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಾಹಾಕಾರವನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ವಾಕ್ಕನ್ನೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತು ಸೇರುತ್ತವೆ; ವಿರಾಟ್ ಎಂಬುದು ಹತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳು, ಅನ್ನವೇ ವಿರಾಟ್; ವಿರಾಟ್ ಮೂಲಕ ಅನ್ನವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮಿಧೆಗಳನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ತನೂನಪಾತನನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಯಜ್ಞವೇ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಡೆಯನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಪಶುಗಳಲ್ಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬರ್ಹಿಸ್ಸನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ದೇವಯಾನ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಾಹಾಕಾರವನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟು ದೇವಲೋಕಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಈ ಲೋಕಗಳಿಗಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಯಾಜಗಳ ಮೂಲಕ ಅಸುರರನ್ನು ಈ ಲೋಕಗಳಿಂದ ಹೊರದೂಡಿದರು. ಅದೇ ಪ್ರಯಾಜಗಳ ಪ್ರಯಾಜತ್ವ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನಿಗೆ ಪ್ರಯಾಜಗಳನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಈ ಲೋಕಗಳಿಂದ ಹೊರದೂಡುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಜಯಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ. ಪ್ರಯಾಜಗಳ ಮಿಥುನವನ್ನು (ಜೋಡಿಯನ್ನು) ಯಾರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಪ್ರಜೆ ಮತ್ತು ಪಶುಗಳ ಮಿಥುನಗಳಿಂದ ಜನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಮಿಧೆಗಳನ್ನು ಅನೇಕವಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ತನೂನಪಾತನನ್ನು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಮಿಥುನ. ಇಡೆಯನ್ನು ಅನೇಕವಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಬರ್ಹಿಸ್ಸನ್ನು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಮಿಥುನ. ಇದೇ ಪ್ರಯಾಜಗಳ ಮಿಥುನ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಪ್ರಜೆ ಮತ್ತು ಪಶುಗಳ ಮಿಥುನಗಳಿಂದ ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟ ದೇವತೆಗಳಿದ್ದರು; ಆಗ ಅಸುರರು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನುಂಗಲು ಬಂದರು. ದೇವತೆಗಳು ಗಾಯತ್ರಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು; ಐದು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ, ಮೂರನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ. ಅದರಿಂದ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಕವಚವಾಯಿತು, ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಕವಚವಾಯಿತು. ಪ್ರಯಾಜ ಮತ್ತು ಅನೂಯಾಜಗಳನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅದು ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಕವಚವಾಗುತ್ತದೆ, ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಕವಚವಾಗುತ್ತದೆ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿನಿಲ್ಲಲು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯು ಮುಂದೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿಯೂ ಹಿಂದೆ ಕಿರಿದಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಹಿಂದೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ... ಸ್ವಾಹಾಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಯಾಜಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಕಂಡರು; ಅದನ್ನು ಸ್ವಾಹಾಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಯಾಜಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಪ್ರಯಾಜಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಹಾಕಾರದಿಂದ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಛೇದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಯಾಜಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಅಭಿಘಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಯಜ್ಞದ ನಿರಂತರತೆಗಾಗಿ. ಆಗ ಹವಿಸ್ಸನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತದೆ. ತಂದೆಯೇ ಪ್ರಯಾಜಗಳು, ಮಗನೇ ಅನೂಯಾಜಗಳು. ಪ್ರಯಾಜಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಅಭಿಘಾರ ಮಾಡಿದಾಗ, ತಂದೆಯೇ ಮಗನೊಂದಿಗೆ ಸಾಧಾರಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಮಗನದು ಹೇಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ, ತಂದೆಯದು ಹೇಗೆ ಸಾಧಾರಣ. ಪ್ರಯಾಜಗಳು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಏನು ಉಳಿಯುತ್ತದೆಯೋ ಅದು ಅಸ್ಕನ್ನ (ಸ್ರವಿಸದ). ಗಾಯತ್ರಿಯಿಂದ ಅದು ಗರ್ಭವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಪ್ರಜೆ ಮತ್ತು ಪಶುಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ^AI

कृष्ण यजुर्वेदांतल्या तैत्तिरीय संहितेच्या दुसऱ्या कांडांतलो सवो प्रश्न - उरिल्ल्या कर्मांचें वर्णन. ओम्, परमात्म्याक नमस्कार, श्री महागणपतीक नमस्कार, श्री गुरूंक नमस्कार. हरिः ओम्. समिधा यजता - ताका लागून वसंत ऋतू आपल्याक मेळयता. तनूनपाताक यजता - ताका लागून ग्रीष्म ऋतू मेळयता. इडाक यजता - ताका लागून वर्षा ऋतू मेळयता. बर्हिराक यजता - ताका लागून शरद ऋतू मेळयता. स्वाहाकाराक यजता - ताका लागून हेमंत ऋतू मेळयता. देखून स्वाहाकारान केल्ल्या यज्ञांत पशू शांत बसतात. समिधा यजता - ताका लागून उषस नांवाच्या देवतांक मेळयता. तनूनपाताक यजता - ताका लागून यज्ञाक मेळयता. इडाक यजता - ताका लागून पशूंक मेळयता. बर्हिराक यजता - ताका लागून प्रजेक मेळयता. उपभृत आनी समानयत हीं एकठांय करता; आज्य तेज आसा आनी बर्हि प्रजा आसा; ताका लागून प्रजेंत तेज दवरता. स्वाहाकाराक यजता - ताका लागून वाचेक मेळयता. दहा एकठांय जातात; दहा अक्षरांची विराट आसा; विराट अन्न आसा; विराटेक लागून अन्नाद्याक मेळयता. समिधा यजता - ह्या लोकांत स्थिर जाता. तनूनपाताक यजता - यज्ञ अंतरिक्षांत स्थिर जाता. इडाक यजता - पशूंनी स्थिर जाता. बर्हिराक यजता - देवयानाचे पंथ जे आसात, तांनी स्थिर जाता. स्वाहाकाराक यजता - स्वर्गलोकांत स्थिर जाता. इतलेच देवलोक आसात, तांनी पयलींच्या क्रमान स्थिर जाता. देव आनी असुर ह्या लोकांनी स्पर्धा केली; देवांनी प्रयाजांक लागून असुरांक ह्या लोकांतल्यान धांवडायले. देखून प्रयाज अशें म्हणतात. जो अशें जाणता ताचे प्रयाज यजिल्ले जातात, तो ह्या लोकांतल्यान वैरीक धांवडायता. फुडें वचून होम करता, जैत मेळोवपाक. जो प्रयाजांचें मिथुन जाणता, तो प्रजेन आनी पशूंनी मिथुन जावन जल्मता. समिधा जायत्या यजता, तनूनपाताक एकच यजता - तें मिथुन. इडाक जायत्या यजता, बर्हिराक एकच यजता - तें मिथुन. हेंच प्रयाजांचें मिथुन. जो अशें जाणता, तो प्रजेन आनी पशूंनी मिथुन जावन जल्मता. देवांच्यो अनिष्ट देवता आसल्यो, आनी असुरांनी यज्ञाक धांव घातली; तेन्ना देवांनी गायत्रीक विस्तारली - पांच अक्षरां पूर्वेकडेन, तीन पश्चिमेकडेन; ताका लागून यज्ञाक कवच मेळ्ळें आनी यजमानाक कवच मेळ्ळें. प्रयाज आनी अनूयाज यजिल्ले जातात, ताका लागून यज्ञाक कवच तयार जाता आनी यजमानाक कवच तयार जाता, वैऱ्यांचेर जैत मेळोवपाक. देखून रथाची पुर्वणी व्हड आनी फाटली ल्हान आसता. देवांनी पयलीं राक्षसांकडेन स्वाहाकारान प्रयाजांत यज्ञ स्थापन करपाक पळयलें, तो स्वाहाकारान प्रयाजांत स्थापन केलो. स्वाहाकारान प्रयाजांत यज्ञ स्थापन करतात तेन्ना ह्या यज्ञाक तडे फोडटात. प्रयाज यजिल्ल्याउपरांत हविराक अभिघार करता, यज्ञाच्या संततीखातीर; आनी हविराकच तयार करता, आनी पयलींच्या क्रमान येता. प्रयाज बापूय आसा आनी अनूयाज पूत आसा; प्रयाज यजिल्ल्याउपरांत हविराक अभिघार करता तेन्ना बापूय पुताकडेन सादारण करून घेता. देखून अशें म्हणतात - जो अशें जाणता आनी जो ना जाणना, दोनूय पुताचें केवळ आनी बापाचें सादारण अशें म्हणतात. प्रयाज यजिल्ल्यांनी जें स्कंदन जाता, तें अस्कन्नच आसा; ताका लागून गायत्रीक गर्भ धरता, आनी ती यजमानाक प्रजा आनी पशू प्रजनन करून दिता. ॥ ७ ॥ ^AI

कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताको दोस्रो काण्डमा छैटौँ प्रश्न — बाँकी रहेका कर्महरूको वर्णन। ओम्, परमात्मालाई नमस्कार, श्री महागणपतिलाई नमस्कार, श्री गुरुहरूलाई नमस्कार। हरिः ओम्। समिधा (इन्धन) चढाइन्छ — यसले ऋतुहरूमध्ये वसन्तलाई वशमा ल्याउँछ। तनूनपातलाई चढाइन्छ — यसले ग्रीष्मलाई वशमा ल्याउँछ। इडालाई चढाइन्छ — यसले वर्षालाई वशमा ल्याउँछ। बर्हि (कुश) चढाइन्छ — यसले शरदलाई वशमा ल्याउँछ। स्वाहाकारलाई चढाइन्छ — यसले हेमन्तलाई वशमा ल्याउँछ। त्यसैले स्वाहाकार गरिएपछि पशुहरू हेमन्तमा बस्छन्। समिधा चढाइन्छ — यसले उषाको देवतालाई वशमा ल्याउँछ। तनूनपातलाई चढाइन्छ — यसले यज्ञलाई वशमा ल्याउँछ। इडालाई चढाइन्छ — यसले पशुहरूलाई वशमा ल्याउँछ। बर्हि चढाइन्छ — यसले प्रजालाई वशमा ल्याउँछ। उपभृतलाई समान रूपमा राखिन्छ — आज्य (घिउ) तेज हो, बर्हि प्रजा हो; यसरी प्रजामा तेज स्थापित गर्छ। स्वाहाकारलाई चढाइन्छ — यसले वाणीलाई वशमा ल्याउँछ। दश पूर्ण हुन्छन्; दश अक्षर भएको विराट् अन्न हो; विराट्द्वारा नै अन्नाद्यलाई वशमा ल्याउँछ। समिधा चढाइन्छ — यसै लोकमा प्रतिष्ठित हुन्छ। तनूनपातलाई चढाइन्छ — यज्ञ अन्तरिक्षमा प्रतिष्ठित हुन्छ। इडालाई चढाइन्छ — पशुहरूमा प्रतिष्ठित हुन्छ। बर्हि चढाइन्छ — जुन देवयान मार्गहरू छन्, तिनैमा प्रतिष्ठित हुन्छ। स्वाहाकारलाई चढाइन्छ — स्वर्गलोकमा प्रतिष्ठित हुन्छ। यति मात्र देवलोकहरू छन्; तिनैमा पहिलेको क्रमअनुसार प्रतिष्ठित हुन्छ। देवता र असुरहरूले यी लोकहरूमा प्रतिस्पर्धा गरे; देवताहरूले प्रयाजहरूद्वारा असुरहरूलाई यी लोकहरूबाट धकेले। त्यसैले प्रयाजहरूको प्रयाजत्व हो। जसले यसरी जान्दछ, उसका प्रयाजहरू इज्यमान हुन्छन्; उसले यी लोकहरूबाट शत्रुहरूलाई धकेल्छ। अगाडि बढ्दै हवन गर्छ — विजयको लागि। जसले प्रयाजहरूको मिथुन (युगल) जान्दछ, उसलाई प्रजा र पशुहरूसहित मिथुनबाट सन्तान प्राप्त हुन्छ। समिधालाई धेरै जसो चढाइन्छ; तनूनपातलाई एक जसो चढाइन्छ — त्यो मिथुन हो। इडालाई धेरै जसो चढाइन्छ; बर्हिलाई एक जसो चढाइन्छ — त्यो मिथुन हो। यो नै प्रयाजहरूको मिथुन हो। जसले यसरी जान्दछ, उसलाई प्रजा र पशुहरूसहित मिथुनबाट सन्तान प्राप्त हुन्छ। देवताहरूका देवता अप्रसन्न थिए; त्यसपछि असुरहरूले यज्ञलाई खाइदिए। तब देवताहरूले गायत्रीलाई विस्तार गरे — पाँच अक्षर पूर्वतिर, तीन अक्षर पश्चिमतिर। त्यसबाट यज्ञलाई कवच प्राप्त भयो, यजमानलाई पनि कवच प्राप्त भयो। जब प्रयाज र अनूयाजहरू इज्यमान हुन्छन्, त्यसबाट यज्ञको लागि कवच बनाइन्छ, यजमानको लागि पनि कवच बनाइन्छ — शत्रुहरूलाई अभिभूत गर्नको लागि। त्यसैले रथको कवच अगाडि अग्लो र पछाडि होचो हुन्छ। देवताहरूले पहिले राक्षसहरूबाट... स्वाहाकारद्वारा प्रयाजहरूमा यज्ञलाई स्थापित गर्ने उपाय देखे; उनीहरूले स्वाहाकारद्वारा प्रयाजहरूमा यज्ञलाई स्थापित गरे। यसरी स्वाहाकारद्वारा प्रयाजहरूमा यज्ञलाई स्थापित गर्दा यो यज्ञलाई चिर्छन् भन्ने हो। प्रयाजहरू इज्य गरेपछि हविलाई अभिघार गर्छ — यज्ञको निरन्तरताको लागि; अनि हवि नै अकर (अग्नि) हो, अनि पहिलेको क्रमअनुसार नै आउँछ। पिता नै प्रयाजहरू हुन्, प्रजा अनूयाजहरू हुन्। प्रयाजहरू इज्य गरेपछि हविलाई अभिघार गर्दा पिताले पुत्रसँग साझा गर्छ। त्यसैले भनिन्छ — जसले यसरी जान्दछ र जसले जान्दैन, दुवैको पुत्रको कथा छुट्टै र पिताको कथा साझा हुन्छ। प्रयाजहरू इज्य भएपछि जे स्कन्दन (चुहिने) हुन्छ, त्यो नै अखण्डित हो। गायत्रीद्वारा नै त्यसबाट गर्भ धारण गर्छ; त्यो गायत्रीले यजमानलाई प्रजा र पशुहरू प्रजनन गराउँछ। ^AI

Anuvaka 13

(य॒ज॒ति॒ य॒ज्ञामे॒वाव॑ रुन्धे॒ - तनू॒नपा॑तं-यँजति - प्रया॒जाना॑ ट्ट मे॒वं-वेँद॒ प्र - रक्षो᳚भ्यः॒ - साधा॑रणं॒ - पञ्च॑त्रिग्ंशच्च ) (अ. 1)
चक्षु॑षी॒ वा ए॒ते य॒ज्ञस्य॒ यदाज्य॑भागौ॒ यदाज्य॑भागौ॒ यज॑ति॒ चक्षु॑षी ए॒व त-द्य॒ज्ञस्य॒ प्रति॑ दधाति पूर्वा॒र्धे जु॑होति॒ तस्मा᳚-त्पूर्वा॒र्धे चक्षु॑षी प्र॒बाहु॑ग्-जुहोति॒ तस्मा᳚-त्प्र॒बाहु॒क्चक्षु॑षी देवलो॒कं-वाँ अ॒ग्निना॒ यज॑मा॒नो-ऽनु॑ पश्यति पितृलो॒कग्ं सोमे॑नोत्तरा॒र्धे᳚ ऽग्नये॑ जुहोति दक्षिणा॒र्धे सोमा॑यै॒वमि॑व॒ हीमौ लो॒काव॒नयो᳚ र्लो॒कयो॒रनु॑ख्यात्यै॒ राजा॑नौ॒ वा ए॒तौ दे॒वता॑नां॒- [दे॒वता॑नाम्, यद॒ग्नीषोमा॑वन्त॒रा] 8
ँयद॒ग्नीषोमा॑वन्त॒रा दे॒वता॑ इज्येते दे॒वता॑नां॒-विँधृ॑त्यै॒ तस्मा॒-द्राज्ञा॑ मनु॒ष्या॑ विधृ॑ता ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ कि-न्त-द्य॒ज्ञे यज॑मानः कुरुते॒ येना॒न्यतो॑दतश्च प॒शू-न्दा॒धा-रो॑भ॒यतो॑दत॒-श्चेत्यृच॑-म॒नूच्या ऽऽज्य॑भागस्य जुषा॒णेन॑ यजति॒ तेना॒न्यतो॑दतो दाधा॒रर्च॑म॒नूच्य॑ ह॒विष॑ ऋ॒चा य॑जति॒ तेनो॑भ॒यतो॑दतो दाधार मूर्ध॒न्वती॑ पुरो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति मू॒र्धान॑मे॒वैनग्ं॑ समा॒नाना᳚-ङ्करोति [ ] 9
नि॒युत्व॑त्या यजति॒ भ्रातृ॑व्यस्यै॒व प॒शू-न्नि यु॑वते के॒शिनग्ं॑ह दा॒र्भ्य-ङ्के॒शी सात्य॑कामिरुवाच स॒प्तप॑दा-न्ते॒ शक्व॑री॒ग्॒ श्वो य॒ज्ञे प्र॑यो॒क्तासे॒ यस्यै॑ वी॒र्ये॑ण॒ प्र जा॒ता-न्भ्रातृ॑व्यान्नु॒दते॒ प्रति॑ जनि॒ष्यमा॑णा॒न्॒. यस्यै॑ वी॒र्ये॑णो॒भयो᳚ र्लो॒कयो॒ र्ज्योति॑ र्ध॒त्ते यस्यै॑ वी॒र्ये॑ण पूर्वा॒र्धेना॑न॒ड्वा-न्भु॒नक्ति॑ जघना॒र्धेन॑ धे॒नुरिति॑ पु॒रस्ता᳚ल्लक्ष्मा पुरो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति जा॒ताने॒व भ्रातृ॑व्या॒-न्प्रणु॑दत उ॒परि॑ष्टाल्लक्ष्मा [ ] 10
या॒ज्या॑ जनि॒ष्यमा॑णाने॒व प्रति॑नुदते पु॒रस्ता᳚ल्लक्ष्मा पुरो-ऽनुवा॒क्या॑ भवत्य॒स्मिन्ने॒व लो॒के ज्योति॑र्धत्त उ॒परि॑ष्टाल्लक्ष्मा या॒ज्या॑-ऽमुष्मि॑न्ने॒व लो॒के ज्योति॑र्धत्ते॒ ज्योति॑ष्मन्तावस्मा इ॒मौ लो॒कौ भ॑वतो॒ य ए॒वं-वेँद॑ पु॒रस्ता᳚ल्लक्ष्मा पुरो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति॒ तस्मा᳚-त्पूर्वा॒र्धेना॑न॒ड्वा-न्भु॑नक्त्यु॒परि॑ष्टाल्लक्ष्मा या॒ज्या॑ तस्मा᳚ज्जघना॒र्धेन॑ धे॒नुर्य ए॒वं-वेँद॑ भु॒ङ्क्त ए॑नमे॒तौ वज्र॒ आज्यं॒-वँज्र॒ आज्य॑भागौ॒ [आज्य॑भागौ॒, वज्रो॑] 11
वज्रो॑ वषट्का॒रस्त्रि॒वृत॑मे॒व वज्रग्ं॑ स॒म्भृत्य॒ भ्रातृ॑व्याय॒ प्र ह॑र॒त्यच्छ॑म्बट्कार-मप॒गूर्य॒ वष॑ट्करोति॒ स्तृत्यै॑ गाय॒त्री पु॑रो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति त्रि॒ष्टुग् या॒ज्या᳚ ब्रह्म॑न्ने॒व क्ष॒त्रम॒न्वार॑-म्भयति॒ तस्मा᳚द्ब्राह्म॒णो मुख्यो॒ मुख्यो॑ भवति॒ य ए॒वं-वेँद॒ प्रैवैन॑-म्पुरो-ऽनुवा॒क्य॑या ऽऽह॒ प्रण॑यति या॒ज्य॑या ग॒मय॑ति वषट्का॒रेणैवैन॑-म्पुरो-ऽनुवा॒क्य॑या दत्ते॒ प्रय॑च्छति या॒ज्य॑या॒ प्रति॑ [या॒ज्य॑या॒ प्रति॑, व॒ष॒ट्का॒रेण॑] 12
वषट्का॒रेण॑ स्थापयति त्रि॒पदा॑ पुरो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति॒ त्रय॑ इ॒मे लो॒का ए॒ष्वे॑व लो॒केषु॒ प्रति॑तिष्ठति॒ चतु॑ष्पदा या॒ज्या॑ चतु॑ष्पद ए॒व प॒शूनव॑ रुन्धे द्व्यक्ष॒रो व॑षट्का॒रो द्वि॒पा-द्यज॑मानः प॒शुष्वे॒वोपरि॑ष्टा॒-त्प्रति॑तिष्ठति गाय॒त्री पु॑रो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति त्रि॒ष्टुग् या॒ज्यै॑षा वै स॒प्तप॑दा॒ शक्व॑री॒ यद्वा ए॒तया॑ दे॒वा अशि॑क्ष॒-न्तद॑शक्नुव॒न्॒. य ए॒वं-वेँद॑ श॒क्नोत्ये॒व यच्छिक्ष॑ति ॥ 13 ॥

(ya॒ja॒ti॒ ya॒jñāme॒vāva̭ rundhe॒ - tanū॒napā̭taṃ-ya~jati - prayā॒jānā̭ ṭṭa me॒vaṃ-ve~da॒ pra - rakṣo᳚bhyaḥ॒ - sādhā̭raṇaṃ॒ - pañca̭trigṃśacca ) (a. 1)
cakṣṷṣī॒ vā e॒te ya॒jñasya॒ yadājya̭bhāgau॒ yadājya̭bhāgau॒ yaja̭ti॒ cakṣṷṣī e॒va ta-dya॒jñasya॒ prati̭ dadhāti pūrvā॒rdhe jṷhoti॒ tasmā᳚-tpūrvā॒rdhe cakṣṷṣī pra॒bāhṷg-juhoti॒ tasmā᳚-tpra॒bāhu॒kcakṣṷṣī devalo॒kaṃ-vā~ a॒gninā॒ yaja̭mā॒no-'nṷ paśyati pitṛlo॒kagṃ somḙnottarā॒rdhe᳚ 'gnayḙ juhoti dakṣiṇā॒rdhe somā̭yai॒vami̭va॒ hīmau lo॒kāva॒nayo᳚ rlo॒kayo॒ranṷkhyātyai॒ rājā̭nau॒ vā e॒tau de॒vatā̭nāṃ॒- [de॒vatā̭nām, yada॒gnīṣomā̭vanta॒rā] 8
~yada॒gnīṣomā̭vanta॒rā de॒vatā̭ ijyete de॒vatā̭nāṃ॒-vi~dhṛ̭tyai॒ tasmā॒-drājñā̭ manu॒ṣyā̭ vidhṛ̭tā brahmavā॒dino̭ vadanti॒ ki-nta-dya॒jñe yaja̭mānaḥ kurute॒ yenā॒nyato̭dataśca pa॒śū-ndā॒dhā-ro̭bha॒yato̭data॒-ścetyṛca̭-ma॒nūcyā ''jya̭bhāgasya juṣā॒ṇena̭ yajati॒ tenā॒nyato̭dato dādhā॒rarca̭ma॒nūcya̭ ha॒viṣa̭ ṛ॒cā ya̭jati॒ teno̭bha॒yato̭dato dādhāra mūrdha॒nvatī̭ puro-'nuvā॒kyā̭ bhavati mū॒rdhāna̭me॒vainagṃ̭ samā॒nānā᳚-ṅkaroti [ ] 9
ni॒yutva̭tyā yajati॒ bhrātṛ̭vyasyai॒va pa॒śū-nni yṷvate ke॒śinagṃ̭ha dā॒rbhya-ṅke॒śī sātya̭kāmiruvāca sa॒ptapa̭dā-nte॒ śakva̭rī॒g॒ śvo ya॒jñe pra̭yo॒ktāse॒ yasyai̭ vī॒ryḙṇa॒ pra jā॒tā-nbhrātṛ̭vyānnu॒date॒ prati̭ jani॒ṣyamā̭ṇā॒n॒. yasyai̭ vī॒ryḙṇo॒bhayo᳚ rlo॒kayo॒ rjyoti̭ rdha॒tte yasyai̭ vī॒ryḙṇa pūrvā॒rdhenā̭na॒ḍvā-nbhu॒nakti̭ jaghanā॒rdhena̭ dhe॒nuriti̭ pu॒rastā᳚llakṣmā puro-'nuvā॒kyā̭ bhavati jā॒tāne॒va bhrātṛ̭vyā॒-npraṇṷdata u॒pari̭ṣṭāllakṣmā [ ] 10
yā॒jyā̭ jani॒ṣyamā̭ṇāne॒va prati̭nudate pu॒rastā᳚llakṣmā puro-'nuvā॒kyā̭ bhavatya॒sminne॒va lo॒ke jyoti̭rdhatta u॒pari̭ṣṭāllakṣmā yā॒jyā̭-'muṣmi̭nne॒va lo॒ke jyoti̭rdhatte॒ jyoti̭ṣmantāvasmā i॒mau lo॒kau bha̭vato॒ ya e॒vaṃ-ve~da̭ pu॒rastā᳚llakṣmā puro-'nuvā॒kyā̭ bhavati॒ tasmā᳚-tpūrvā॒rdhenā̭na॒ḍvā-nbhṷnaktyu॒pari̭ṣṭāllakṣmā yā॒jyā̭ tasmā᳚jjaghanā॒rdhena̭ dhe॒nurya e॒vaṃ-ve~da̭ bhu॒ṅkta ḙname॒tau vajra॒ ājyaṃ॒-va~jra॒ ājya̭bhāgau॒ [ājya̭bhāgau॒, vajro̭] 11
vajro̭ vaṣaṭkā॒rastri॒vṛta̭me॒va vajragṃ̭ sa॒mbhṛtya॒ bhrātṛ̭vyāya॒ pra ha̭ra॒tyaccha̭mbaṭkāra-mapa॒gūrya॒ vaṣa̭ṭkaroti॒ stṛtyai̭ gāya॒trī pṷro-'nuvā॒kyā̭ bhavati tri॒ṣṭug yā॒jyā᳚ brahma̭nne॒va kṣa॒trama॒nvāra̭-mbhayati॒ tasmā᳚dbrāhma॒ṇo mukhyo॒ mukhyo̭ bhavati॒ ya e॒vaṃ-ve~da॒ praivaina̭-mpuro-'nuvā॒kya̭yā ''ha॒ praṇa̭yati yā॒jya̭yā ga॒maya̭ti vaṣaṭkā॒reṇaivaina̭-mpuro-'nuvā॒kya̭yā datte॒ praya̭cchati yā॒jya̭yā॒ prati̭ [yā॒jya̭yā॒ prati̭, va॒ṣa॒ṭkā॒reṇa̭] 12
vaṣaṭkā॒reṇa̭ sthāpayati tri॒padā̭ puro-'nuvā॒kyā̭ bhavati॒ traya̭ i॒me lo॒kā e॒ṣvḙva lo॒keṣu॒ prati̭tiṣṭhati॒ catṷṣpadā yā॒jyā̭ catṷṣpada e॒va pa॒śūnava̭ rundhe dvyakṣa॒ro va̭ṣaṭkā॒ro dvi॒pā-dyaja̭mānaḥ pa॒śuṣve॒vopari̭ṣṭā॒-tprati̭tiṣṭhati gāya॒trī pṷro-'nuvā॒kyā̭ bhavati tri॒ṣṭug yā॒jyai̭ṣā vai sa॒ptapa̭dā॒ śakva̭rī॒ yadvā e॒tayā̭ de॒vā aśi̭kṣa॒-ntada̭śaknuva॒n॒. ya e॒vaṃ-ve~da̭ śa॒knotye॒va yacchikṣa̭ti || 13 ||

આ બે આજ્યભાગ યજ્ઞના નેત્રો છે. આજ્યભાગનું યજન કરે છે, તે યજ્ઞના નેત્રોને સ્થાપિત કરે છે. પૂર્વાર્ધમાં હોમ કરે છે, તેથી પૂર્વાર્ધમાં નેત્રો હોય છે. પ્રબાહુક (હાથ પહોળા કરીને) હોમ કરે છે, તેથી નેત્રો પ્રબાહુક હોય છે. યજમાન અગ્નિથી દેવલોકને અને સોમથી પિતૃલોકને જુએ છે. ઉત્તરાર્ધમાં અગ્નિને હોમ કરે છે, દક્ષિણાર્ધમાં સોમને; કારણ કે આ બે લોક આમ જ છે, લોકોના અનુખ્યાન માટે. અગ્નિ અને સોમ એ દેવતાઓમાંના રાજાઓ છે. જે અગ્નિ અને સોમ વચ્ચે દેવતાઓનું યજન થાય છે, તે દેવતાઓને વિભક્ત રાખવા માટે છે; તેથી મનુષ્યો રાજાથી વિભક્ત રહે છે. બ્રહ્મવાદીઓ પૂછે છે: યજ્ઞમાં યજમાન શું કરે છે, જેનાથી તે પશુઓને બંને બાજુથી ધારણ કરે છે? ઋચાને અનુચ્ચારણ કરીને આજ્યભાગને જુષાણ શબ્દથી યજન કરે છે, તેનાથી બંને બાજુથી ધારણ કરે છે. ઋચાને અનુચ્ચારણ કરીને હવિષને ઋચાથી યજન કરે છે, તેનાથી બંને બાજુથી ધારણ કરે છે. પુરોઅનુવાક્યા મૂર્ધન્વતી હોય છે, તે સમાન લોકોમાં તેને મૂર્ધન્ય બનાવે છે. નિયુત્વતી ઋચાથી યજન કરે છે, તે શત્રુના પશુઓને નીચે દબાવે છે. કેશી દાર્ભ્યને કેશી સાત્યકામિએ કહ્યું: સાત પદવાળી શક્વરી ઋચા કાલે યજ્ઞમાં પ્રયોજાશે, જેના પરાક્રમથી ઉત્પન્ન થયેલા શત્રુઓને દૂર કરે છે અને ઉત્પન્ન થનારાઓને પણ દૂર કરે છે; જેના પરાક્રમથી બંને લોકોમાં જ્યોતિ સ્થાપે છે; જેના પરાક્રમથી પૂર્વાર્ધમાં બળદ ભોગવે છે અને જઘનાર્ધમાં ગાય. પુરોઅનુવાક્યા પહેલાં લક્ષ્મયુક્ત હોય છે, તે ઉત્પન્ન થયેલા શત્રુઓને દૂર કરે છે. યાજ્યા ઉપર લક્ષ્મયુક્ત હોય છે, તે ઉત્પન્ન થનારાઓને દૂર કરે છે. પુરોઅનુવાક્યા પહેલાં લક્ષ્મયુક્ત હોય છે, તે આ લોકમાં જ્યોતિ સ્થાપે છે. યાજ્યા ઉપર લક્ષ્મયુક્ત હોય છે, તે પરલોકમાં જ્યોતિ સ્થાપે છે. જે આમ જાણે છે, તેને આ બંને લોક જ્યોતિમાન થાય છે. પુરોઅનુવાક્યા પહેલાં લક્ષ્મયુક્ત હોય છે, તેથી પૂર્વાર્ધમાં બળદ ભોગવે છે. યાજ્યા ઉપર લક્ષ્મયુક્ત હોય છે, તેથી જઘનાર્ધમાં ગાય; જે આમ જાણે છે, તેને આ બંને ભોગવે છે. આજ્ય વજ્ર છે, આજ્યભાગ વજ્ર છે, વષટ્કાર વજ્ર છે. ત્રિવૃત સ્તોમને વજ્ર રૂપે સંભારીને શત્રુ પર પ્રહાર કરે છે. અચ્છંબટ્કારનો અપગૂરણ કરીને વષટ્કાર કરે છે, સ્તુતિ માટે. પુરોઅનુવાક્યા ગાયત્રી હોય છે, યાજ્યા ત્રિષ્ટુપ; તે બ્રહ્મમાં ક્ષત્રને અનુક્રમે સ્થાપે છે; તેથી બ્રાહ્મણ મુખ્ય થાય છે, જે આમ જાણે છે તે મુખ્ય થાય છે. પુરોઅનુવાક્યાથી તેને આગળ લઈ જાય છે, યાજ્યાથી ગમન કરાવે છે, વષટ્કારથી તેને પુરોઅનુવાક્યાથી આપે છે, સોંપે છે, યાજ્યાથી પ્રતિષ્ઠિત કરે છે, વષટ્કારથી સ્થાપિત કરે છે. પુરોઅનુવાક્યા ત્રિપદા હોય છે, આ ત્રણ લોક છે; તેમાં જ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. યાજ્યા ચતુષ્પદા હોય છે, તે ચતુષ્પદ પશુઓને પ્રાપ્ત કરે છે. વષટ્કાર દ્વ્યક્ષર છે, યજમાન દ્વિપદ છે; તે પશુઓમાં ઉપરથી પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. પુરોઅનુવાક્યા ગાયત્રી હોય છે, યાજ્યા ત્રિષ્ટુપ; આ સાતપદા શક્વરી છે. દેવોએ આ ઋચાથી જે શીખ્યું, તે તેઓ કરી શક્યા. જે આમ જાણે છે, તે જે શીખે છે તે કરી શકે છે. ^AI

ಆಜ್ಯಭಾಗಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವು ಯಜ್ಞದ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು. ಆಜ್ಯಭಾಗಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಯಜ್ಞದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಬಾಹುವಿನಲ್ಲಿ (ಕೈಯನ್ನು ಚಾಚಿ) ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪ್ರಬಾಹುವಿನಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಯಜಮಾನನು ದೇವಲೋಕವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಸೋಮನಿಂದ ಪಿತೃಲೋಕವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ದಕ್ಷಿಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಮನಿಗೆ; ಈ ಎರಡು ಲೋಕಗಳು ಹೀಗೆಯೇ ಇವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಆ ಲೋಕಗಳ ಅನುಖ್ಯಾತಿಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೋಮರು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜರಂತೆ; ಅವರು ದೇವತೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ದೇವತೆಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ರಾಜರಿಂದ ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಯಜಮಾನನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಪಶುಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ (ಇತ್ತಲೂ ಅತ್ತಲೂ) ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಋಚೆಯನ್ನು ಅನುವಚನ ಮಾಡಿ ಆಜ್ಯಭಾಗದ ಜುಷಾಣನಿಂದ ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಪಶುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಋಚೆಯನ್ನು ಅನುವಚನ ಮಾಡಿ ಹವಿಸ್ಸಿನ ಋಚೆಯಿಂದ ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಪುರೋನುವಾಕ್ಯವು ಮೂರ್ಧನ್ವತಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಮಾನರ ಮುಖ್ಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಿಯುತ್ವತಿಯಿಂದ ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಶತ್ರುವಿನ ಪಶುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೇಶಿ ಸಾತ್ಯಕಾಮಿ ದಾರ್ಭ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: ಏಳು ಪಾದಗಳುಳ್ಳ ಶಕ್ವರಿಯು ನಾಳೆಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅದರ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹುಟ್ಟಲಿರುವ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎತ್ತು ಭುಂಜಿಸುತ್ತದೆ, ಜಘನಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಸು ಭುಂಜಿಸುತ್ತದೆ. ಪುರೋನುವಾಕ್ಯವು ಪುರಸ್ತಾಲ್ಲಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾಜ್ಯವು ಉಪರಿಷ್ಟಾಲ್ಲಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಲಿರುವ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುರೋನುವಾಕ್ಯವು ಪುರಸ್ತಾಲ್ಲಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾಜ್ಯವು ಉಪರಿಷ್ಟಾಲ್ಲಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನಿಗೆ ಈ ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳು ಜ್ಯೋತಿಸ್ಮಂತವಾಗುತ್ತವೆ. ಪುರೋನುವಾಕ್ಯವು ಪುರಸ್ತಾಲ್ಲಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎತ್ತು ಭುಂಜಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾಜ್ಯವು ಉಪರಿಷ್ಟಾಲ್ಲಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಜಘನಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಸು ಭುಂಜಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನನ್ನು ಅವು ಭುಂಜಿಸುತ್ತವೆ. ಆಜ್ಯವು ವಜ್ರ, ಆಜ್ಯಭಾಗಗಳು ವಜ್ರ, ವಷಟ್ಕಾರವು ವಜ್ರ. ತ್ರಿವೃತವನ್ನು ವಜ್ರವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಚ್ಚಂಬಟ್ಕಾರದಿಂದ ಅಪಗೂರಿ (ನಿಂದಿಸಿ) ವಷಟ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತುತಿಗಾಗಿ ಗಾಯತ್ರಿಯು ಪುರೋನುವಾಕ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಯಾಜ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಅನ್ವಾರಂಭ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮುಖ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಮುಖ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪುರೋನುವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮುಂದೆ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾಜ್ಯದಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಷಟ್ಕಾರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪುರೋನುವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಯಾಜ್ಯದಿಂದ ಪ್ರತಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ವಷಟ್ಕಾರದಿಂದ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುರೋನುವಾಕ್ಯವು ತ್ರಿಪದೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು; ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾಜ್ಯವು ಚತುಷ್ಪದೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಚತುಷ್ಪದ ಪಶುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತಾನೆ. ವಷಟ್ಕಾರವು ದ್ವ್ಯಕ್ಷರ; ಯಜಮಾನನು ದ್ವಿಪದ; ಪಶುಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪುರೋನುವಾಕ್ಯವು ಗಾಯತ್ರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಯಾಜ್ಯವು ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್; ಇದು ಏಳು ಪಾದಗಳ ಶಕ್ವರಿ. ದೇವತೆಗಳು ಇದರಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು, ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ^AI

हें दोन आज्यभाग हे यज्ञाचे दोळे अशें आसात; आज्यभाग होमता तेन्ना यज्ञाचे दोळे त्या जाग्यार दवरता. पूर्वार्धांत होमता, म्हणून पूर्वार्धांत दोळे आसतात; प्रबाहुक होमता, म्हणून प्रबाहुक दोळे आसतात. अग्नीन यजमान देवलोक पळयता, सोमान पितृलोक पळयता. उत्तरार्धांत अग्नीक होमता, दक्षिणार्धांत सोमाक होमता; हे दोनूय लोक अशेच आसात, हें लोकांच्या अनुख्याती खातीर. अग्नी आनी सोम हे देवतांचे राजे; अग्नीषोम हे दोन देवतांच्या मदीं इज्यो जातात, तें देवतांच्या विधृती खातीर. म्हणून राजांनी मनशांक विधृत केलां अशें ब्रह्मवादी सांगतात: यज्ञांत यजमान तें कितें करता, जाका लागून तो दोनूय वटांनी पशूंक धारण करता? अशें विचारतात. आज्यभागाच्या जुषाणा मंत्रान ऋचा म्हणून यजन करता, तेखातीर तो दोनूय वटांनी धारण करता. हविषाची ऋचा म्हणून यजन करता, तेखातीर तो दोनूय वटांनी धारण करता. पुरोऽनुवाक्या मूर्धन्वती आसता; तो आपल्या समान लोकांचो मुखिया जाता. नियुत्वती ऋचेन यजन करता, तो शत्रूचे पशू नियुक्त करता. केशी दार्भ्य हाणें अशें सांगलें: केशी सात्यकामी म्हणालो: सप्तपदा शक्वरी ही श्वो यज्ञांत प्रयुक्त जाता; तिच्या वीर्यान तो जल्मल्ल्या शत्रूंक नुदयता आनी जल्माक येवपी शत्रूंक प्रतिनुदयता; तिच्या वीर्यान तो दोनूय लोकांक ज्योत दिता; तिच्या वीर्यान पूर्वार्धान बैल भोगता आनी जघनार्धान गाय भोगता. पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या आसता, ती जल्मल्ल्या शत्रूंक नुदयता; उपरिष्टाल्लक्ष्मा याज्या जल्माक येवपी शत्रूंक प्रतिनुदयता. पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या आसता, ती ह्या लोकांत ज्योत दवरता; उपरिष्टाल्लक्ष्मा याज्या परलोकांत ज्योत दवरता. अशें जाणपी मनशाक हे दोनूय लोक ज्योतिष्मंत जातात. पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या आसता, म्हणून पूर्वार्धान बैल भोगता; उपरिष्टाल्लक्ष्मा याज्या आसता, म्हणून जघनार्धान गाय भोगता. अशें जाणपी मनशाक ते दोनूय भोगतात. आज्य हो वज्र, आज्यभाग हो वज्र, वषट्कार हो वज्र; त्रिवृत स्तोम हो वज्र एकठांय करून तो शत्रूक हाणता. अच्छम्बट्कार म्हणून अपगूर्य वषट्कार करता. पुरोऽनुवाक्या गायत्री आसता, याज्या त्रिष्टुब आसता; ब्रह्माकच क्षत्र अन्वारंभ करता, म्हणून ब्राह्मण मुख्य जाता, अशें जाणपी मनुष्य मुख्य जाता. पुरोऽनुवाक्येन ताका प्रेरता, याज्येन ताका गमयता, वषट्कारान ताका पुरोऽनुवाक्येन दिता, प्रयच्छता, याज्येन प्रतिष्ठापयता, वषट्कारान स्थापयता. पुरोऽनुवाक्या त्रिपदा आसता; हे तीन लोक आसात, त्या लोकांनी तो प्रतिष्ठित जाता. याज्या चतुष्पदा आसता, तो चतुष्पद पशूंक अवरुन्ध करता. वषट्कार द्व्यक्षर आसता, यजमान द्विपाद आसता; तो पशूंच्या उपरिष्ट प्रतिष्ठित जाता. पुरोऽनुवाक्या गायत्री आसता, याज्या त्रिष्टुब आसता; ही सप्तपदा शक्वरी आसता. देवांनी हिच्या आदारान शिक्षण केलें, ते ते करूंक शकले. अशें जाणपी मनुष्य शिकता तें करूंक शकता. ^AI

(यजन गर्दछ — यज्ञलाई नै वशमा गर्दछ — तनूनपातलाई यजन गर्दछ — प्रयाजहरूको यो अर्थ जान्दछ — राक्षसहरूबाट — साधारण — पैंतीस) (अध्याय १) यी आज्यभागहरू यज्ञका आँखा हुन्; आज्यभागहरू यजन गर्दा यज्ञका आँखा नै स्थापित गर्दछ। पूर्वार्धमा हवन गर्दछ, त्यसैले पूर्वार्धमा आँखा हुन्छन्; प्रबाहुमा हवन गर्दछ, त्यसैले प्रबाहुमा आँखा हुन्छन्। अग्निले यजमानले देवलोक देख्दछ, सोमले पितृलोक। उत्तरार्धमा अग्निलाई हवन गर्दछ, दक्षिणार्धमा सोमलाई; यी दुई लोकहरू यसै प्रकार छन्, ती लोकहरूको अनुख्यातिका लागि। यी दुई देवताहरूमा राजा हुन् — अग्नि र सोम — जो देवताहरूका बीचमा छन्; देवताहरूको विधृतिका लागि। त्यसैले राजाले मानिसहरूलाई विधृत गरेका हुन्छन्। ब्रह्मवादीहरू भन्छन् — यज्ञमा यजमानले के गर्दछ, जसले गर्दा पशुहरूलाई यताउता दुवैतिरबाट धारण गर्दछ? ऋचालाई अनुच्चार गरेर आज्यभागको जुषाणले यजन गर्दछ, त्यसले यताउता दुवैतिरबाट धारण गर्यो; ऋचालाई अनुच्चार गरेर हविषलाई ऋचाले यजन गर्दछ, त्यसले उभयतोदत धारण गर्यो। मूर्धन्वती पुरोऽनुवाक्या हुन्छ, सबैको शिर नै गर्दछ। नियुत्वतीले यजन गर्दछ, शत्रुका पशुहरूलाई नियुवन गर्दछ। केशी दार्भ्यलाई केशी सात्यकामिले भने — सात पद भएकी शक्वरी आगामी यज्ञमा प्रयुक्त हुनेछ, जसको वीर्यले उत्पन्न भइसकेका शत्रुहरूलाई नुद्छ, उत्पन्न हुन लागेकाहरूलाई पनि; जसको वीर्यले दुवै लोकहरूमा ज्योति राख्दछ; जसको वीर्यले पूर्वार्धले अनड्वानले भोग गर्दछ, जघनार्धले गाईले। यसरी अगाडि लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या हुन्छ, उत्पन्न भइसकेका शत्रुहरूलाई नै नुद्छ; माथि लक्ष्मा याज्या हुन्छ, उत्पन्न हुन लागेकाहरूलाई नै प्रतिनुदन गर्दछ। अगाडि लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या हुन्छ, यसै लोकमा ज्योति राख्दछ; माथि लक्ष्मा याज्या हुन्छ, त्यस लोकमा ज्योति राख्दछ। यसरी जान्नेलाई यी दुवै लोक ज्योतिष्मान हुन्छन्। अगाडि लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या हुन्छ, त्यसैले पूर्वार्धले अनड्वानले भोग गर्दछ; माथि लक्ष्मा याज्या हुन्छ, त्यसैले जघनार्धले गाईले। यसरी जान्नेलाई यी दुवैले भोग गर्दछन्। आज्य वज्र हो, आज्यभागहरू वज्र हुन्। वषट्कार वज्र हो; त्रिवृतलाई नै वज्र बनाएर शत्रुतर्फ प्रहार गर्दछ। अच्छम्बट्कारलाई अपगूर्य वषट्कार गर्दछ, स्तृतिका लागि। गायत्री पुरोऽनुवाक्या हुन्छ, त्रिष्टुप् याज्या हुन्छ; ब्रह्मलाई नै क्षत्रले अन्वारम्भ गर्दछ, त्यसैले ब्राह्मण मुख्य हुन्छ, यसरी जान्ने मुख्य हुन्छ। पुरोऽनुवाक्याले यसलाई अगाडि लगाउँछ, याज्याले गमाउँछ, वषट्कारले नै यसलाई पुरोऽनुवाक्याले दिन्छ, प्रयच्छ गर्दछ; याज्याले प्रति। वषट्कारले स्थापित गर्दछ। त्रिपदा पुरोऽनुवाक्या हुन्छ, यी तीन लोक हुन्; यी लोकहरूमा नै प्रतिष्ठित हुन्छ। चतुष्पदा याज्या हुन्छ, चार पाउ भएका पशुहरूलाई नै वशमा गर्दछ। द्व्यक्षर वषट्कार हुन्छ, द्विपाद यजमान हुन्छ; पशुहरूमा नै माथिबाट प्रतिष्ठित हुन्छ। गायत्री पुरोऽनुवाक्या हुन्छ, त्रिष्टुप् याज्या हुन्छ; यो सात पद भएकी शक्वरी हो। यसले देवताहरूले जुन सिके, त्यो गर्न सके। यसरी जान्नेले पनि सक्दछ, जुन सिक्छ त्यो गर्न सक्दछ। ^AI

Anuvaka 19

(दे॒वता॑नां - करोत्यु॒ - परि॑ष्टाल्ल॒क्ष्मा - ऽऽज्य॑भागौ॒ - प्रति॑ - श॒क्रोत्ये॒व - द्वे च॑ ) (अ. 2)
प्र॒जाप॑ति र्दे॒वेभ्यो॑ य॒ज्ञान् व्यादि॑श॒-थ्स आ॒त्मन्नाज्य॑मधत्त॒ त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्ने॒ष वाव य॒ज्ञो यदाज्य॒मप्ये॒व नो-ऽत्रा॒स्त्विति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒-द्यजान्॑ व॒ आज्य॑भागा॒वुप॑ स्तृणान॒भि घा॑रया॒निति॒ तस्मा॒-द्यज॒न्त्या-ज्य॑भागा॒वुप॑ स्तृणन्त्य॒भि घा॑रयन्ति ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ कस्मा᳚-थ्स॒त्या-द्या॒तया॑मान्य॒न्यानि॑ ह॒वीग्-ष्यया॑तयाम॒-माज्य॒मिति॑ प्राजाप॒त्य- [प्राजाप॒त्यम्, इति॑] 14
-मिति॑ ब्रूया॒दया॑तयामा॒ हि दे॒वाना᳚-म्प्र॒जाप॑ति॒रिति॒ छन्दाग्ं॑सि दे॒वेभ्यो-ऽपा᳚क्राम॒-न्न वो॑-ऽभा॒गानि॑ ह॒व्यं-वँ॑क्ष्याम॒ इति॒ तेभ्य॑ ए॒त-च्च॑तुरव॒त्त-म॑धारय-न्पुरो-ऽनुवा॒क्या॑यै या॒ज्या॑यै दे॒वता॑यै वषट्का॒राय॒ यच्च॑तुरव॒त्त-ञ्जु॒होति॒ छन्दाग्॑स्ये॒व त-त्प्री॑णाति॒ तान्य॑स्य प्री॒तानि॑ दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑ह॒न्त्यङ्गि॑रसो॒ वा इ॒त उ॑त्त॒मा-स्सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमा॑य॒-न्तदृष॑यो यज्ञवा॒स्त्व॑भ्य॒वाय॒-न्ते॑- [यज्ञवा॒स्त्व॑भ्य॒वाय॒-न्ते, अ॒प॒श्य॒-न्पु॒रो॒डाश॑-] 15
-ऽपश्य-न्पुरो॒डाश॑-ङ्कू॒र्म-म्भू॒तग्ं सर्प॑न्त॒-न्तम॑ब्रुव॒न्निन्द्रा॑य ध्रियस्व॒ बृ॒हस्पत॑ये ध्रियस्व॒ विश्वे᳚भ्यो दे॒वेभ्यो᳚ ध्रिय॒स्वेति॒ स नाद्ध्रि॑यत॒ तम॑ब्रुवन्न॒ग्नये᳚ ध्रिय॒स्वेति॒ सो᳚-ऽग्नये᳚-ऽद्ध्रियत॒ यदा᳚ग्ने॒यो᳚- ऽष्टाक॑पालो- ऽमावा॒स्या॑या-ञ्च पौर्णमा॒स्या-ञ्चा᳚च्यु॒तो भव॑ति सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्या॒भिजि॑त्यै॒ तम॑ब्रुवन् क॒था-ऽहा᳚स्था॒ इत्यनु॑पाक्तो ऽभूव॒मित्य॑ब्रवी॒-द्यथा-ऽक्षो-ऽनु॑पाक्तो॒- [-ऽनु॑पाक्तः, अ॒वार्च्छ॑त्ये॒व-] 16
-ऽवार्च्छ॑त्ये॒व-मवा॑-ऽऽर॒मित्यु॒परि॑ष्टा-द॒भ्यज्या॒धस्ता॒-दुपा॑नक्ति सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै॒ सर्वा॑णि क॒पाला᳚न्य॒भि प्र॑थयति॒ ताव॑तः पुरो॒डाशा॑न॒मुष्मि॑न् ँलो॒के॑-ऽभि ज॑यति॒ यो विद॑ग्ध॒-स्स नै॑र्-ऋ॒तो यो-ऽशृ॑त॒-स्स रौ॒द्रो य-श्शृ॒त-स्स सदे॑व॒स्तस्मा॒दवि॑दहता शृत॒कृन्त्यः॑ सदेव॒त्वाय॒ भस्म॑ना॒-ऽभि वा॑सयति॒ तस्मा᳚न्मा॒ग्ं॒ सेनास्थि॑ छ॒न्नं-वेँ॒देना॒भि वा॑सयति॒ तस्मा॒- [तस्मा᳚त्, केशै॒-] 17
-त्केशै॒-श्शिरः॑ छ॒न्न-म्प्रच्यु॑तं॒-वाँ ए॒तद॒स्मा-ल्लो॒कादग॑त-न्देवलो॒कं-यँच्छृ॒तग्ं ह॒विरन॑भिघारित-मभि॒घार्यो-द्वा॑सयति देव॒त्रैवैन॑-द्गमयति॒ यद्येक॑-ङ्क॒पाल॒-न्नश्ये॒देको॒ मासः॑ संवँथ्स॒रस्यान॑वेत॒-स्स्यादथ॒ यज॑मानः॒ प्रमी॑येत॒ य-द्द्वे नश्ये॑ता॒-न्द्वौ मासौ॑ संवँथ्स॒रस्यान॑वेतौ॒ स्याता॒मथ॒ यज॑मानः॒ प्रमी॑येत स॒ङ्ख्यायो-द्वा॑सयति॒ यज॑मानस्य [यज॑मानस्य, गो॒पी॒थाय॒ यदि॒] 18
गोपी॒थाय॒ यदि॒ नश्ये॑दाश्वि॒न-न्द्वि॑कपा॒ल-न्निर्व॑पे-द्द्यावापृथि॒व्य॑- मेक॑कपालम॒श्विनौ॒ वै दे॒वाना᳚-म्भि॒षजौ॒ ताभ्या॑मे॒वास्मै॑ भेष॒ज-ङ्क॑रोति द्यावापृथि॒व्य॑ एक॑कपालो भवत्य॒नयो॒र्वा ए॒तन्न॑श्यति॒ यन्नश्य॑- त्य॒नयो॑रे॒वैन॑-द्विन्दति॒ प्रति॑ष्ठित्यै ॥ 19 ॥

(de॒vatā̭nāṃ - karotyu॒ - pari̭ṣṭālla॒kṣmā - ''jya̭bhāgau॒ - prati̭ - śa॒krotye॒va - dve ca̭ ) (a. 2)
pra॒jāpa̭ti rde॒vebhyo̭ ya॒jñān vyādi̭śa॒-thsa ā॒tmannājya̭madhatta॒ ta-nde॒vā a̭bruvanne॒ṣa vāva ya॒jño yadājya॒mapye॒va no-'trā॒stviti॒ so᳚-'bravī॒-dyajāṋ va॒ ājya̭bhāgā॒vupa̭ stṛṇāna॒bhi ghā̭rayā॒niti॒ tasmā॒-dyaja॒ntyā-jya̭bhāgā॒vupa̭ stṛṇantya॒bhi ghā̭rayanti brahmavā॒dino̭ vadanti॒ kasmā᳚-thsa॒tyā-dyā॒tayā̭mānya॒nyāni̭ ha॒vīg-ṣyayā̭tayāma॒-mājya॒miti̭ prājāpa॒tya- [prājāpa॒tyam, iti̭] 14
-miti̭ brūyā॒dayā̭tayāmā॒ hi de॒vānā᳚-mpra॒jāpa̭ti॒riti॒ chandāgṃ̭si de॒vebhyo-'pā᳚krāma॒-nna vo̭-'bhā॒gāni̭ ha॒vyaṃ-va~̭kṣyāma॒ iti॒ tebhya̭ e॒ta-cca̭turava॒tta-ma̭dhāraya-npuro-'nuvā॒kyā̭yai yā॒jyā̭yai de॒vatā̭yai vaṣaṭkā॒rāya॒ yacca̭turava॒tta-ñju॒hoti॒ chandāg̭sye॒va ta-tprī̭ṇāti॒ tānya̭sya prī॒tāni̭ de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭ha॒ntyaṅgi̭raso॒ vā i॒ta ṷtta॒mā-ssṷva॒rgaṃ-lo~॒kamā̭ya॒-ntadṛṣa̭yo yajñavā॒stva̭bhya॒vāya॒-ntḙ- [yajñavā॒stva̭bhya॒vāya॒-nte, a॒pa॒śya॒-npu॒ro॒ḍāśa̭-] 15
-'paśya-npuro॒ḍāśa̭-ṅkū॒rma-mbhū॒tagṃ sarpa̭nta॒-ntama̭bruva॒nnindrā̭ya dhriyasva॒ bṛ॒haspata̭ye dhriyasva॒ viśve᳚bhyo de॒vebhyo᳚ dhriya॒sveti॒ sa nāddhri̭yata॒ tama̭bruvanna॒gnaye᳚ dhriya॒sveti॒ so᳚-'gnaye᳚-'ddhriyata॒ yadā᳚gne॒yo᳚- 'ṣṭāka̭pālo- 'māvā॒syā̭yā-ñca paurṇamā॒syā-ñcā᳚cyu॒to bhava̭ti suva॒rgasya̭ lo॒kasyā॒bhiji̭tyai॒ tama̭bruvan ka॒thā-'hā᳚sthā॒ ityanṷpākto 'bhūva॒mitya̭bravī॒-dyathā-'kṣo-'nṷpākto॒- [-'nṷpāktaḥ, a॒vārccha̭tye॒va-] 16
-'vārccha̭tye॒va-mavā̭-''ra॒mityu॒pari̭ṣṭā-da॒bhyajyā॒dhastā॒-dupā̭nakti suva॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai॒ sarvā̭ṇi ka॒pālā᳚nya॒bhi pra̭thayati॒ tāva̭taḥ puro॒ḍāśā̭na॒muṣmi̭n ~lo॒kḙ-'bhi ja̭yati॒ yo vida̭gdha॒-ssa nai̭r-ṛ॒to yo-'śṛ̭ta॒-ssa rau॒dro ya-śśṛ॒ta-ssa sadḙva॒stasmā॒davi̭dahatā śṛta॒kṛntyaḥ̭ sadeva॒tvāya॒ bhasma̭nā॒-'bhi vā̭sayati॒ tasmā᳚nmā॒gṃ॒ senāsthi̭ cha॒nnaṃ-ve~॒denā॒bhi vā̭sayati॒ tasmā॒- [tasmā᳚t, keśai॒-] 17
-tkeśai॒-śśiraḥ̭ cha॒nna-mpracyṷtaṃ॒-vā~ e॒tada॒smā-llo॒kādaga̭ta-ndevalo॒kaṃ-ya~cchṛ॒tagṃ ha॒virana̭bhighārita-mabhi॒ghāryo-dvā̭sayati deva॒traivaina̭-dgamayati॒ yadyeka̭-ṅka॒pāla॒-nnaśye॒deko॒ māsaḥ̭ saṃva~thsa॒rasyāna̭veta॒-ssyādatha॒ yaja̭mānaḥ॒ pramī̭yeta॒ ya-ddve naśyḙtā॒-ndvau māsaṷ saṃva~thsa॒rasyāna̭vetau॒ syātā॒matha॒ yaja̭mānaḥ॒ pramī̭yeta sa॒ṅkhyāyo-dvā̭sayati॒ yaja̭mānasya [yaja̭mānasya, go॒pī॒thāya॒ yadi॒] 18
gopī॒thāya॒ yadi॒ naśyḙdāśvi॒na-ndvi̭kapā॒la-nnirva̭pe-ddyāvāpṛthi॒vya̭- meka̭kapālama॒śvinau॒ vai de॒vānā᳚-mbhi॒ṣajau॒ tābhyā̭me॒vāsmai̭ bheṣa॒ja-ṅka̭roti dyāvāpṛthi॒vya̭ eka̭kapālo bhavatya॒nayo॒rvā e॒tanna̭śyati॒ yannaśya̭- tya॒nayo̭re॒vaina̭-dvindati॒ prati̭ṣṭhityai || 19 ||

પ્રજાપતિએ દેવોને યજ્ઞોનું વિભાજન કર્યું; તેણે પોતાનામાં આજ્ય રાખ્યું. દેવોએ તેને કહ્યું: 'આ આજ્ય જ યજ્ઞ છે; તેમાં અમારો પણ ભાગ હોવો જોઈએ.' તેણે કહ્યું: 'હું તમને આજ્યભાગો બનાવી આપીશ; તેમને પાથરો અને તેના પર ઘી રેડો.' તેથી યજ્ઞ કરતા લોકો આજ્યભાગોને પાથરે છે અને તેના પર ઘી રેડે છે. બ્રહ્મવાદીઓ પૂછે છે: 'કયા કારણથી બીજાં હવિષ્યો અયાતયામ છે, પણ આજ્ય યાતયામ છે?' તેનો ઉત્તર આપવો જોઈએ: 'કારણ કે તે પ્રજાપત્ય છે; દેવોના પ્રજાપતિ અયાતયામ હતા.' છંદોએ દેવોથી દૂર જઈને કહ્યું: 'અમને ભાગ નથી; અમે હવિષ્ય લઈશું નહીં.' તેથી દેવોએ તેમને આ ચતુરવત્ત (ચાર વાર લેવાયેલું) આજ્ય ધારણ કરાવ્યું — પુરોઽનુવાક્યા માટે, યાજ્યા માટે, દેવતા માટે અને વષટ્કાર માટે. જે ચતુરવત્ત આજ્ય હોમવામાં આવે છે તેનાથી તે છંદોને પ્રસન્ન કરે છે; તે પ્રસન્ન થયેલા છંદો તેના વતી દેવોને હવિષ્ય પહોંચાડે છે. અંગિરસો આ લોકમાંથી ઉત્તમ સ્વર્ગલોકમાં ગયા. ત્યારે ઋષિઓએ યજ્ઞવાસ્તુ (યજ્ઞનો આધાર) શોધ્યું. તેમણે પુરોડાશને જોયો — તે કૂર્મ (કાચબા) રૂપે ભૂત બનીને સરકતો હતો. તેમણે તેને કહ્યું: 'ઇન્દ્ર માટે ધારણ થા, બૃહસ્પતિ માટે ધારણ થા, વિશ્વેદેવો માટે ધારણ થા.' તે ધારણ થયો નહીં. તેમણે કહ્યું: 'અગ્નિ માટે ધારણ થા.' તે અગ્નિ માટે ધારણ થયો. જે આગ્નેય અષ્ટાકપાલ પુરોડાશ અમાવાસ્યા અને પૌર્ણમાસ્યા બંનેમાં અચ્યુત (ચ્યુતિ ન પામતો) થાય છે, તે સ્વર્ગલોકની અભિજિતિ માટે છે. તેમણે તેને પૂછ્યું: 'તું કેવી રીતે રહ્યો?' તેણે કહ્યું: 'હું અનુપાક્ત (અભિઘાર વગરનો) રહ્યો.' જેમ અનુપાક્ત અક્ષ (પાસાનો દાવ) પોતાનું સ્થાન પામે છે, તેમ તે પણ પોતાનું સ્થાન પામ્યો. તેથી ઉપરથી ઘી રેડે છે અને નીચેથી ઘી લગાડે છે — સ્વર્ગલોકની પ્રાપ્તિ માટે. તે બધાં કપાલોને ફેલાવે છે; તેટલા પુરોડાશ તે પરલોકમાં જીતે છે. જે વિદગ્ધ (પૂરેપૂરો પકાવેલો) હોય તે નૈર્ઋત છે; જે અશૃત (કાચો) હોય તે રૌદ્ર છે; જે શૃત (પકાવેલો) હોય તે સદેવ છે. તેથી વિદગ્ધને ન પકાવીને શૃતને કાપે છે — સદેવત્વ માટે. ભસ્મથી ઢાંકે છે; તેથી માંસ અને હાડકું ઢંકાયેલાં રહે છે. કેશથી માથું ઢંકાયેલું રહે છે. શૃત હવિષ્ય જે અભિઘાર વગરનું હોય તે આ લોકમાંથી ચ્યુત થઈને દેવલોકમાં ગયેલું છે; તેના પર ઘી રેડીને તેને ઉપર ઉઠાવે છે અને દેવલોકમાં જ પહોંચાડે છે. જો એક કપાલ નષ્ટ થાય તો વર્ષનો એક માસ અનવેત (અનિષ્પન્ન) થાય અને યજમાન મૃત્યુ પામે. જો બે નષ્ટ થાય તો વર્ષના બે માસ અનવેત થાય અને યજમાન મૃત્યુ પામે. ગણતરી કરીને તેને ઉપર ઉઠાવે છે — યજમાનના રક્ષણ માટે. જો નષ્ટ થાય તો અશ્વિનો માટે દ્વિકપાલ અને દ્યાવાપૃથિવી માટે એકકપાલ નિર્વાપ કરે. અશ્વિનીકુમારો દેવોના વૈદ્ય છે; તેમના દ્વારા તે તેના માટે ઔષધ કરે છે. દ્યાવાપૃથિવી માટે એકકપાલ હોય છે; આ બંનેમાં જે નષ્ટ થાય છે તે આ બંનેમાં જ તેને ફરી મેળવે છે — સ્થિરતા માટે. ^AI

ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿ ಹೇಳಿದನು. ಅವನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಆಜ್ಯವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಕುರಿತು, 'ಇದುವೇ ಯಜ್ಞ; ಈ ಆಜ್ಯವು ನಮಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಇರಲಿ' ಎಂದರು. ಅವನು, 'ಯಜಿಸುವವರೇ, ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಯಭಾಗಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಆಜ್ಯವನ್ನು ಸುರಿಯಿರಿ' ಎಂದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜಿಸುವವರು ಆಜ್ಯಭಾಗಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಆಜ್ಯವನ್ನು ಸುರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು, 'ಯಾತಯಾಮಗಳಲ್ಲದ ಬೇರೆ ಹವಿಸ್ಸುಗಳಿಗೆ ಏಕೆ ಯಾತಯಾಮವಲ್ಲದ ಆಜ್ಯವು?' ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕೆ 'ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ' ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಯಾತಯಾಮನಲ್ಲ. ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದವು; 'ನಿಮ್ಮ ಪಾಲಿನ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ನಾವು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ' ಎಂದವು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಅವುಗಳಿಗೆ ಪುರೋನುವಾಕ್ಯಕ್ಕೆ, ಯಾಜ್ಯಕ್ಕೆ, ದೇವತೆಗೆ ಮತ್ತು ವಷಟ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪಾಲಿನ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಇಟ್ಟರು. ನಾಲ್ಕು ಪಾಲಿನದನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೃಪ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಪ್ರೀತವಾದ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ತರುತ್ತವೆ. ಅಂಗಿರಸರು ಇಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಆಗ ಋಷಿಗಳು ಯಜ್ಞದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಅವರು ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಪುರೋಡಾಶವನ್ನು ಆಮೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡರು. ಅವರು ಅದನ್ನು ಕುರಿತು, 'ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಧರಿಸು, ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಧರಿಸು, ವಿಶ್ವೇದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಧರಿಸು' ಎಂದರು. ಅದು ಧರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅವರು, 'ಅಗ್ನಿಗೆ ಧರಿಸು' ಎಂದರು. ಅದು ಅಗ್ನಿಗೆ ಧರಿಸಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯ ಪಾಲಿನ ಎಂಟು ಕಪಾಲದ ಪುರೋಡಾಶವು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಚ್ಯುತವಾಗದೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ಅವರು ಅದನ್ನು ಕುರಿತು, 'ಹೇಗೆ ಇದ್ದೆ?' ಎಂದರು. ಅದು, 'ನಾನು ಅನುಪಾಕ್ತನಾಗಿದ್ದೆ' ಎಂದು ಹೇಳಿತು. 'ಅಕ್ಷವು ಅನುಪಾಕ್ತವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ಬಿದ್ದೆ' ಎಂದಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಆಜ್ಯವನ್ನು ಸುರಿದು ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಉಪಾಂಜನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ಎಲ್ಲಾ ಕಪಾಲಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಷ್ಟು ಪುರೋಡಾಶಗಳನ್ನು ಆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದೆಯೋ ಅದು ನೈಋತ್ಯದ್ದು; ಯಾವುದು ಬೇಯದೆಯೋ ಅದು ರೌದ್ರದ್ದು; ಯಾವುದು ಬೆಂದಿದೆಯೋ ಅದು ದೇವತೆಗಳ ಸಹಿತವಾದುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಡದಂತೆ ಬೆಂದುದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇವತ್ವಕ್ಕಾಗಿ. ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾಂಸವು ಮೂಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೂದಲಿನಿಂದ ತಲೆ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಬೆಂದ ಹವಿಸ್ಸು ಅಭಿಘಾರವಿಲ್ಲದೆ ಈ ಲೋಕದಿಂದ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಅಭಿಘಾರ ಮಾಡಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಕಪಾಲವು ನಷ್ಟವಾದರೆ ಸಂವತ್ಸರದ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಅನವೇತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆಗ ಯಜಮಾನನು ಮರಣ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ನಷ್ಟವಾದರೆ ಸಂವತ್ಸರದ ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಅನವೇತವಾಗುತ್ತವೆ; ಆಗ ಯಜಮಾನನು ಮರಣ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಎಣಿಸಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಯಜಮಾನನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ಒಂದು ವೇಳೆ ನಷ್ಟವಾದರೆ ಅಶ್ವಿನಿಗಳಿಗೆ ಎರಡು ಕಪಾಲದ ಪುರೋಡಾಶವನ್ನು ನಿರ್ವಪ ಮಾಡಬೇಕು; ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವಿಗೆ ಒಂದು ಕಪಾಲದ್ದನ್ನು. ಅಶ್ವಿನಿಗಳು ದೇವತೆಗಳ ವೈದ್ಯರು; ಅವರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಔಷಧವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವಿಗೆ ಒಂದು ಕಪಾಲದ್ದು; ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೇ ನಷ್ಟವಾದುದು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೇ ಅದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಸ್ಥಿರತೆಗಾಗಿ. ^AI

प्रजापतीन देवांक यज्ञ विभागून दिले; ताणें आपल्या भितर आज्य दवरलें. देव ताका म्हणाले: 'हें आज्यूच खरो यज्ञ; हें आमकांय हांगा आसूं दिवचें.' तो म्हणालो: 'यजमान लागीं तुमचे आज्यभाग आसूं दिवचे; तांचेर घारो घालचो.' देखून यजमान लागीं आज्यभाग आसूं दवरतात आनी तांचेर घारो घालतात. ब्रह्मवादी विचारतात: 'हें आज्य हेर हवींस परस वेगळें आसतना तें अयातयाम कित्याक म्हणतात?' तें प्राजापत्य अशें म्हणचें; कारण देवांमदीं प्रजापती अयातयाम आसा. छंद देवांकडल्यान पयस गेले: 'आमकां हव्यांत वांटो ना, आमी हवी व्हरची ना.' तांकां हें चतुरवत्त दवरून दिलें — पुरोऽनुवाक्येखातीर, याज्येखातीर, देवतेखातीर आनी वषट्काराखातीर. जो चतुरवत्त हवी जुहोता, तो छंदांक प्रसन्न करता; ते ताका प्रसन्न जावन देवांक हवी व्हरतात. अंगिरस लोक हांगासावन सगळ्यांत वयल्या स्वर्गलोकाक गेले; तेन्ना ऋषी यज्ञवास्तूच्या फाटल्यान गेले आनी पुरोडाश पळयलो — तो कूर्म जावन रांगत आसलो. ते ताका म्हणाले: 'इंद्राखातीर धारण कर, बृहस्पतीखातीर धारण कर, सगळ्या देवांखातीर धारण कर.' तो तांकां धारण जालो ना. ते ताका म्हणाले: 'अग्नीखातीर धारण कर.' तो अग्नीखातीर धारण जालो. जेन्ना आग्नेय अष्टाकपाल पुरोडाश अमावास्या आनी पौर्णमासी दिसांनी स्थिर जाता, तेन्ना स्वर्गलोक जिखपाखातीर. ते ताका विचारलें: 'तू कसो रावलो?' तो म्हणालो: 'हांव अनुपाक्त जालों.' जसो अनुपाक्त अक्ष वारता, तसोच तो वारलो. देखून वयल्यान अभ्यज्य करून सकयल्यान उपानक्त करतात — स्वर्गलोक मेळोवपाखातीर. सगळीं कपालां पातळायतात; तितलेच पुरोडाश त्या लोकांत जिखतात. जो विदग्ध आसा तो नैरृत; जो शिजलो ना तो रौद्र; जो शिजला तो सदेव. देखून विदग्ध न जावन शिजल्ल्यो कुंतो करतात — सदेवत्वाखातीर. भस्मान अभिवास करतात; देखून मनशाचें अस्थि छान्न जाता. केसांनी माथो छान्न जाता. शिजल्लें हवी अभिघार न करता उरलें जाल्यार तें ह्या लोकासावन गेलें अशें जाता; ताका अभिघार करून उद्वास करतात आनी देवलोकाक व्हरतात. एक कपाल नश्ट जाल्यार संवत्सराचो एक म्हयनो अनवेत जाता आनी यजमान मरता; दोन नश्ट जाल्यार दोन म्हयने अनवेत जातात आनी यजमान मरता. देखून मेजून उद्वास करतात — यजमानाच्या गोपीथाखातीर. नश्ट जाल्यार अश्विनांखातीर द्विकपाल आनी द्यावापृथिवीखातीर एककपाल निर्वप करचो. अश्विनी देवांमदीं वैद्य; तांचेकडल्यान ताका भेसज करता. द्यावापृथिवी एककपाल जाता; हांचें जें नश्ट जाता तें हांचेच भितर नश्ट जाता; तें हांचेच भितर सांपडटा — स्थिरतायेखातीर. ^AI

प्रजापतिले देवताहरूलाई यज्ञहरूको व्यवस्था दिए। उनले आफूमा आज्य (घिउ) राखे। देवताहरूले उनलाई भने—'यो आज्य नै त यज्ञ हो; यसमा हाम्रो पनि अंश होस्।' उनले भने—'यजमानहरूले आज्यभागहरूलाई स्तुति गर्दै अभिघार (घिउको धारा) चढाऊन्।' त्यसैले यजमानहरूले आज्यभागहरूलाई स्तुति गर्दै अभिघार चढाउँछन्। ब्रह्मवादीहरू भन्छन्—'के कारणले अरू हविहरू आयातयाम (अशुद्ध/निष्फल) हुन्छन्, तर आज्य आयातयाम हुँदैन?' यसलाई 'प्राजापत्य' भन्नुपर्छ, किनकि देवताहरूमा प्रजापति आयातयाम थिएनन्। छन्दहरू देवताहरूबाट हटे—'हामीलाई भाग दिइएको छैन, हामी हवि ग्रहण गर्नेछैनौं।' तिनीहरूलाई चतुरवत्त (चार भाग भएको) यो हवि दिइयो—पुरोऽनुवाक्याका लागि, याज्याका लागि, देवताका लागि र वषट्कारका लागि। जे चतुरवत्त छ, त्यो जुहोस्; त्यसले छन्दहरूलाई प्रसन्न पार्छ। ती प्रसन्न भएपछि देवताहरूलाई हवि पुर्‍याउँछन्। अंगिरसहरू यहाँबाट उत्तम स्वर्गलोकमा गए। तब ऋषिहरूले यज्ञवास्तु (यज्ञका साधन) खोज्दै त्यसलाई देखे—पुरोडाश, कूर्म (कछुवा) र सर्प। तिनीहरूले भने—'इन्द्रका लागि धारण गर, बृहस्पतिका लागि धारण गर, सम्पूर्ण देवताहरूका लागि धारण गर।' त्यो धारण भएन। तिनीहरूले भने—'अग्निका लागि धारण गर।' त्यो अग्निका लागि धारण भयो। जब आग्नेय अष्टाकपाल पुरोडाश अमावास्या र पूर्णिमामा अच्युत (न झर्ने) हुन्छ, त्यो स्वर्गलोक जित्नका लागि हो। तिनीहरूले उसलाई भने—'कसरी बस्यौ?' उसले भन्यो—'म अनुपाक्त (न लिप्त) भएँ।' जसरी अक्ष (पासाको दाना) अनुपाक्त भएर पनि आफ्नो मूल्य पाउँछ, त्यसैगरी मैले पनि पाएँ। त्यसैले माथिबाट अभ्यज्य (घिउ लगाएर) र तलबाट उपानक्ति (लेपन) गर्छ—स्वर्गलोक प्राप्तिका लागि। सबै कपालहरूलाई फैलाउँछ; त्यति संख्याका पुरोडाशहरू पारलोकमा जित्छ। जो विदग्ध (पूर्ण पाक भएको) छ, त्यो नैरृत (निर्ऋतिसम्बन्धी) हो; जो अशृत (न पाकेको) छ, त्यो रौद्र (रुद्रसम्बन्धी) हो; जो शृत (पाकेको) छ, त्यो सदेव (देवतासहित) हो। त्यसैले नपोलिकन पाकेकोलाई काट्छ—सदेवत्वका लागि। खरानीले ढाक्छ; त्यसैले मानिसको हड्डी ढाकिएको हुन्छ। केशले शिर ढाकिएको हुन्छ। जुन शृत हवि अभिघार नगरी यहाँबाट देवलोकमा गयो, त्यसलाई अभिघार गरेर उद्वासन (हटाउने) गर्छ—त्यसलाई देवतातिरै पुर्‍याउँछ। यदि एउटा कपाल नष्ट भयो भने संवत्सरको एक महिना अनवेत (अनिष्पन्न) हुन्छ, अनि यजमान मर्न सक्छ। यदि दुई नष्ट भए भने संवत्सरका दुई महिना अनवेत हुन्छन्, अनि यजमान मर्न सक्छ। गनेर उद्वासन गर्छ—यजमानको रक्षाका लागि। यदि नष्ट भयो भने अश्विनहरूका लागि द्विकपाल पुरोडाश निर्वाप गर्नुपर्छ, र द्यावापृथिवीका लागि एककपाल। अश्विनीकुमार देवताहरूमा वैद्य हुन्; तिनीहरूद्वारा उनका लागि औषधि बनाउँछ। द्यावापृथिवीको एककपाल हुन्छ; यी दुईमा जे नष्ट हुन्छ, त्यो नष्ट हुन्छ; यी दुईमै त्यसलाई भेट्टाउँछ—स्थिरताका लागि। ॥ १९ ॥ ^AI

Anuvaka 23

(प्र॒जा॒प॒त्यं - ते - ऽक्षो-ऽनु॑पाक्तो - वे॒देना॒भि वा॑सयति॒ तस्मा॒--द्यज॑मानस्य॒ - द्वात्रिग्ं॑शच्च) (अ. 3)
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒व इति॒ स्फ्यमा द॑त्ते॒ प्रसू᳚त्या अ॒श्विनो᳚ र्बा॒हुभ्या॒मित्या॑हा॒-श्विनौ॒ हि दे॒वाना॑मद्ध्व॒र्यू आस्ता᳚-म्पू॒ष्णो हस्ता᳚भ्या॒मित्या॑ह॒ यत्यै॑ श॒तभृ॑ष्टिरसि वानस्प॒त्यो द्वि॑ष॒तो व॒ध इत्या॑ह॒ वज्र॑मे॒व त-थ्सग्ग्श्य॑ति॒ भ्रातृ॑व्याय प्रहरि॒ष्यन्-थ्स्त॑म्ब य॒जुर्-ह॑रत्ये॒ताव॑ती॒ वै पृ॑थि॒वी याव॑ती॒ वेदि॒स्तस्या॑ ए॒ताव॑त ए॒व भ्रातृ॑व्य॒-न्निर्भ॑जति॒ [-निर्भ॑जति॒, तस्मा॒न्नाभा॒ग-] 20
तस्मा॒न्नाभा॒ग-न्निर्भ॑जन्ति॒ त्रिर्ह॑रति॒ त्रय॑ इ॒मे लो॒का ए॒भ्य ए॒वैनं॑-लोँ॒केभ्यो॒ निर्भ॑जति तू॒ष्णी-ञ्च॑तु॒र्थग्ं ह॑र॒त्यप॑रिमितादे॒वैन॒-न्निर्भ॑ज॒त्युद्ध॑न्ति॒ यदे॒वास्या॑ अमे॒द्ध्य-न्तदप॑ ह॒न्त्युद्ध॑न्ति॒ तस्मा॒दोष॑धयः॒ परा॑ भवन्ति॒ मूल॑-ञ्छिनत्ति॒ भ्रातृ॑व्यस्यै॒व मूल॑-ञ्छिनत्ति पितृदेव॒त्या-ऽति॑खा॒तेय॑ती-ङ्खनति प्र॒जाप॑तिना [प्र॒जाप॑तिना, यज्ञमु॒खेन॒ सम्मि॑ता॒मा] 21
यज्ञमु॒खेन॒ सम्मि॑ता॒मा प्र॑ति॒ष्ठायै॑ खनति॒ यज॑मानमे॒व प्र॑ति॒ष्ठा-ङ्ग॑मयति दक्षिण॒तो वर्षी॑यसी-ङ्करोति देव॒यज॑नस्यै॒व रू॒पम॑कः॒ पुरी॑षवती-ङ्करोति प्र॒जावै प॒शवः॒ पुरी॑ष-म्प्र॒जयै॒वैन॑-म्प॒शुभिः॒ पुरी॑षवन्त-ङ्करो॒त्युत्त॑र-म्परिग्रा॒ह-म्परि॑ गृह्णात्ये॒ताव॑ती॒ वै पृ॑थि॒वी याव॑ती॒ वेदि॒स्तस्या॑ ए॒ताव॑त ए॒व भ्रातृ॑व्य-न्नि॒र्भज्या॒-ऽऽत्मन॒ उत्त॑र-म्परिग्रा॒ह-म्परि॑गृह्णाति क्रू॒रमि॑व॒ वा [क्रू॒रमि॑व॒ वै, ए॒त-त्क॑रोति॒] 22
ए॒त-त्क॑रोति॒ यद्वेदि॑-ङ्क॒रोति॒ धा अ॑सि स्व॒धा अ॒सीति॑ योयुप्यते॒ शान्त्यै॒ प्रोक्ष॑णी॒रा सा॑दय॒त्यापो॒ वै र॑क्षो॒घ्नी रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै॒ स्फ्यस्य॒वर्त्मन्᳚-थ्सादयति य॒ज्ञस्य॒ सन्त॑त्यै॒य-न्द्वि॒ष्या-त्त-न्ध्या॑येच्छु॒चैवैन॑मर्पयति ॥ 23 ॥

(pra॒jā॒pa॒tyaṃ - te - 'kṣo-'nṷpākto - ve॒denā॒bhi vā̭sayati॒ tasmā॒--dyaja̭mānasya॒ - dvātrigṃ̭śacca) (a. 3)
de॒vasya̭ tvā savi॒tuḥ pra̭sa॒va iti॒ sphyamā da̭tte॒ prasū᳚tyā a॒śvino᳚ rbā॒hubhyā॒mityā̭hā॒-śvinau॒ hi de॒vānā̭maddhva॒ryū āstā᳚-mpū॒ṣṇo hastā᳚bhyā॒mityā̭ha॒ yatyai̭ śa॒tabhṛ̭ṣṭirasi vānaspa॒tyo dvi̭ṣa॒to va॒dha ityā̭ha॒ vajra̭me॒va ta-thsaggśya̭ti॒ bhrātṛ̭vyāya prahari॒ṣyan-thsta̭mba ya॒jur-ha̭ratye॒tāva̭tī॒ vai pṛ̭thi॒vī yāva̭tī॒ vedi॒stasyā̭ e॒tāva̭ta e॒va bhrātṛ̭vya॒-nnirbha̭jati॒ [-nirbha̭jati॒, tasmā॒nnābhā॒ga-] 20
tasmā॒nnābhā॒ga-nnirbha̭janti॒ trirha̭rati॒ traya̭ i॒me lo॒kā e॒bhya e॒vainaṃ̭-lo~॒kebhyo॒ nirbha̭jati tū॒ṣṇī-ñca̭tu॒rthagṃ ha̭ra॒tyapa̭rimitāde॒vaina॒-nnirbha̭ja॒tyuddha̭nti॒ yade॒vāsyā̭ ame॒ddhya-ntadapa̭ ha॒ntyuddha̭nti॒ tasmā॒doṣa̭dhayaḥ॒ parā̭ bhavanti॒ mūla̭-ñchinatti॒ bhrātṛ̭vyasyai॒va mūla̭-ñchinatti pitṛdeva॒tyā-'ti̭khā॒teya̭tī-ṅkhanati pra॒jāpa̭tinā [pra॒jāpa̭tinā, yajñamu॒khena॒ sammi̭tā॒mā] 21
yajñamu॒khena॒ sammi̭tā॒mā pra̭ti॒ṣṭhāyai̭ khanati॒ yaja̭māname॒va pra̭ti॒ṣṭhā-ṅga̭mayati dakṣiṇa॒to varṣī̭yasī-ṅkaroti deva॒yaja̭nasyai॒va rū॒pama̭kaḥ॒ purī̭ṣavatī-ṅkaroti pra॒jāvai pa॒śavaḥ॒ purī̭ṣa-mpra॒jayai॒vaina̭-mpa॒śubhiḥ॒ purī̭ṣavanta-ṅkaro॒tyutta̭ra-mparigrā॒ha-mpari̭ gṛhṇātye॒tāva̭tī॒ vai pṛ̭thi॒vī yāva̭tī॒ vedi॒stasyā̭ e॒tāva̭ta e॒va bhrātṛ̭vya-nni॒rbhajyā॒-''tmana॒ utta̭ra-mparigrā॒ha-mpari̭gṛhṇāti krū॒rami̭va॒ vā [krū॒rami̭va॒ vai, e॒ta-tka̭roti॒] 22
e॒ta-tka̭roti॒ yadvedi̭-ṅka॒roti॒ dhā a̭si sva॒dhā a॒sīti̭ yoyupyate॒ śāntyai॒ prokṣa̭ṇī॒rā sā̭daya॒tyāpo॒ vai ra̭kṣo॒ghnī rakṣa̭sā॒mapa̭hatyai॒ sphyasya॒vartman᳚-thsādayati ya॒jñasya॒ santa̭tyai॒ya-ndvi॒ṣyā-tta-ndhyā̭yecchu॒caivaina̭marpayati || 23 ||

આ પ્રજાપત્ય (પ્રજાપતિ સંબંધી) છે — તે અક્ષ (આંખ) અનુપાક્ત (અનભિષિક્ત) છે — વેદથી તેને અભિવાસિત (સુગંધિત) કરે છે, તેથી યજમાનના બત્રીસ ભાગ છે. (અ. ૩) 'દેવ સવિતાની પ્રેરણાથી' એમ કહીને સ્ફ્ય (ખોદવાનું ઓજાર) લે છે; પ્રેરણાથી. 'અશ્વિનીઓના બે હાથોથી' એમ કહે છે, કારણ કે અશ્વિનીઓ દેવોના અધ્વર્યુ હતા. 'પૂષણના હાથોથી' એમ કહે છે, કારણ કે તે જાય છે. 'તું વનસ્પતિનો સો ધારવાળો વજ્ર છે, દ્વેષીઓનો વધ છે' એમ કહે છે; તે વજ્રને જ તે રીતે ધારદાર બનાવે છે, ભાઈ-વેરી પર પ્રહાર કરવા માટે. 'હે સ્તંભ, યજુષ લે' એમ કહીને યજુષ લે છે. પૃથ્વી જેટલી મોટી છે, વેદિ પણ તેટલી જ છે; તેટલા ભાગમાંથી જ તે ભાઈ-વેરીને દૂર કરે છે. તેથી જ તેને અભાગ (ભાગરહિત) દૂર કરે છે. ત્રણ વાર લે છે; આ ત્રણ લોક છે; તેમના દ્વારા જ તેને તે લોકોથી દૂર કરે છે. ચોથી વાર મૌન રહીને લે છે; અપરિમિત (અસંખ્ય) દ્વારા જ તેને દૂર કરે છે. ખોદે છે; તેની જે અશુદ્ધિ છે તેને દૂર કરે છે; તેથી જ ઓષધિઓ દૂર થઈ જાય છે. મૂળ કાપે છે; ભાઈ-વેરીનું જ મૂળ કાપે છે. પિતૃદેવતાવાળી અતિખાત (ખોદેલી) ખાઈ ખોદે છે; પ્રજાપતિથી યજ્ઞમુખથી સંમિત (માપેલી) પ્રતિષ્ઠા માટે ખોદે છે; યજમાનને જ પ્રતિષ્ઠામાં લઈ જાય છે. દક્ષિણ તરફ તેને વધુ પહોળી કરે છે; દેવયજનનું જ રૂપ બનાવે છે. પુરીષવાળી (માટીવાળી) કરે છે; પ્રજા અને પશુઓ પુરીષ છે; પ્રજા અને પશુઓથી જ તેને પુરીષવાળી કરે છે. ઉત્તર તરફનો પરિગ્રાહ (સીમા) ગ્રહણ કરે છે. પૃથ્વી જેટલી મોટી છે, વેદિ પણ તેટલી જ છે; તેટલા ભાગમાંથી જ ભાઈ-વેરીને દૂર કરીને પોતાના માટે ઉત્તર તરફનો પરિગ્રાહ ગ્રહણ કરે છે. આ ક્રૂર જેવું છે. વેદિ બનાવે છે તે આ કરે છે. 'તું ધા છે, તું સ્વધા છે' એમ કહીને યોયુપ (સમતળ) કરે છે, શાંતિ માટે. પ્રોક્ષણી (છાંટવાનાં) પાત્રોને સ્થાપે છે; જળ રાક્ષસનાશક છે, રાક્ષસોના નાશ માટે. સ્ફ્યના માર્ગમાં સ્થાપે છે, યજ્ઞની સંતતિ માટે. જે દ્વેષ કરે તે આનું ધ્યાન રાખે; તેને શુદ્ધ રીતે જ સમર્પિત કરે છે. ॥ ૨૩ ॥ ^AI

ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು; ಅದು ಅಕ್ಷನಂತೆ ಅನುಪಾಕ್ತ (ಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದ್ದು); ವೇದದಿಂದ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಮೂವತ್ತೆರಡು (ಸಂಖ್ಯೆ). (ಅಧ್ಯಾಯ 3) ದೇವನಾದ ಸವಿತೃವಿನ ಪ್ರಸವದಿಂದ (ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ) ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಸ್ಫ್ಯವನ್ನು (ಸಮಿಧೆಯನ್ನು) ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸೂತಿಯಿಂದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವಿನಿಯರ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಶ್ವಿನಿಯರೇ ದೇವತೆಗಳ ಅಧ್ವರ್ಯುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಪೂಷನ ಹಸ್ತಗಳಿಂದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಡೆಯುವವನು. ನೂರು ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ವಾನಸ್ಪತ್ಯ, ದ್ವೇಷಿಗಳ ವಧೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆ ಮೂಲಕ ವಜ್ರವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುವಿಗೆ ಹೊಡೆಯಲು ಬಯಸಿ, ಸ್ತಂಭ ಯಜುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿಯು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದೋ, ವೇದಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದು; ಅಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಿಂದಲೇ ಶತ್ರುವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದದವನನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಮೂರು ಬಾರಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು; ಈ ಲೋಕಗಳಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದನ್ನು ಸುಮ್ಮನೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅಪರಿಮಿತದಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಅಗೆಯುತ್ತಾರೆ; ವೇದಿಯಲ್ಲಿ ಅಶುದ್ಧವಾದುದನ್ನು ಅದರಿಂದ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಗೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಓಷಧಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತವೆ. ಬೇರನ್ನು ಕಡಿಯುತ್ತಾನೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಬೇರನ್ನೇ ಕಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಪಿತೃದೇವತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ಅತಿಖಾತೆಯಿಂದ (ಅಗೆದ ಗುಂಡಿಯಿಂದ) ಹೊರಟು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞಮುಖದಿಂದ ಅಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಾಗಿ ಅಗೆಯುತ್ತಾನೆ; ಯಜಮಾನನನ್ನೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಗಲವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ದೇವಯಜನದ ರೂಪವನ್ನೇ ಮಾಡಿದನು. ಪುರೀಷವುಳ್ಳದ್ದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಜೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಶುಗಳೇ ಪುರೀಷ; ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದಲೂ ಪಶುಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಪುರೀಷವುಳ್ಳವನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತರದ ಪರಿಗ್ರಾಹವನ್ನು ಪರಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿಯು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದೋ, ವೇದಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದು; ಅಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಿಂದಲೇ ಶತ್ರುವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿ, ತನಗೆ ಉತ್ತರದ ಪರಿಗ್ರಾಹವನ್ನು ಪರಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರೂರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ವೇದಿಯನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಧಾ ಅಸಿ, ಸ್ವಧಾ ಅಸಿ ಎಂದು ಜಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಾಂತಿಗಾಗಿ. ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀ (ನೀರು)ಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ; ನೀರೇ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂಥದ್ದು; ರಾಕ್ಷಸರ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ. ಸ್ಫ್ಯದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ; ಯಜ್ಞದ ನಿರಂತರತೆಗಾಗಿ. ಇದನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವವನು ಇದನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು; ಶುದ್ಧವಾದುದನ್ನೇ ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ^AI

(प्रजापतीचें - तें - अक्ष अनुपाक्त - वेदान अभिवासयता ताका लागून यजमानाचे - बत्तीस अध्याय) (अ. 3) देव सवित्याच्या प्रसवान असो म्हणून स्फ्य घेतात; प्रसूतीखातीर अश्विनांच्या हातांनी असो म्हणतात; कारण अश्विन देवांचे अध्वर्यू आसले; पूष्णाच्या हातांनी असो म्हणतात; जात्याक शंभर धार असलेलें असस, वनस्पतीचें, द्वेष्ट्यांचो वध असो म्हणतात; वज्र तसोच तो सोडतात; भावाच्या वधाक प्रहार करपाक स्तंभ यजुस हरतात; जितली पृथ्वी तितलीच वेदी; तिच्या तितल्याच भागान भावाक निर्भजतात; ताका लागून नाभाग निर्भजतात; तीन वेळा हरतात; हे तीन लोक; ह्या लोकांतल्यान ताका निर्भजतात; चवथी वेळा मौनान हरतात; अपरिमितांतल्यान ताका निर्भजतात; उद्धान करतात; तिचें जें अमेध्य तें काडून टाकतात; उद्धान करतात; ताका लागून ओषधी परा जातात; मूळ छिन्न करतात; भावाचेंच मूळ छिन्न करतात; पितृदेवत्य अतिखातेयती खणतात; प्रजापतीन यज्ञमुखान सम्मित, प्रतिष्ठेखातीर खणतात; यजमानाकच प्रतिष्ठेक पावयतात; दक्षिणेकडे व्हड करतात; देवयजनाचेंच रूप करतात; पुरीषवती करतात; प्रजा आनी पशू पुरीष; प्रजेन आनी पशूंनी ताका पुरीषवंत करतात; उत्तर परिग्राह परिगृहीत करतात; जितली पृथ्वी तितलीच वेदी; तिच्या तितल्याच भागान भावाक निर्भजून आपणाक उत्तर परिग्राह परिगृहीत करतात; क्रूर सारकें जें तें करतात; वेदी करतात तें करतात; धा असस, स्वधा असस म्हणून योयुप्यतात; शांतीखातीर प्रोक्षणी आसादयतात; आपो रक्षोघ्नी; राक्षसांच्या अपहत्येखातीर स्फ्याच्या वर्तमान आसादयतात; यज्ञाच्या संततीखातीर; जें द्वेष्ट्य तें ध्यायलेच पाहिजे; शुचीच ताका अर्पण करतात. ॥ 23 ॥ ^AI

(प्रजापतिसम्बन्धी — ती — अक्षमा नलगाइएको — वेदले ढाक्छ, त्यसैले यजमानका — बत्तीस) (अ. ३) 'देवताका सविताको प्रसवले तिमीलाई ग्रहण गर्दछु' भनी स्फ्य (खन्ने काठ) ग्रहण गर्दछ। 'प्रसूतिले, अश्विनीहरूका बाहुहरूले' भन्छ — किनकि अश्विनीहरू देवताहरूका अध्वर्यु थिए। 'पूषाका हातहरूले' भन्छ — गति गर्नेका लागि। 'तिमी सय धार भएको, वानस्पत्य, द्वेष्टाको वध होस्' भन्छ — त्यसरी नै वज्रलाई तिखार्दछ। शत्रुका लागि प्रहार गर्न चाहनेले स्तम्ब यजुस् हटाउँछ। यति नै पृथ्वी हो, जति वेदी हो; त्यसको त्यति भागबाट नै शत्रुलाई बाहिर निकाल्छ। त्यसैले अभाग (भागरहित) बनाउँछन्। तीन पटक हटाउँछ — यी तीन लोक हुन्; यी लोकहरूबाट नै उसलाई बाहिर निकाल्छ। चौथो पटक चुपचाप हटाउँछ — अप्रमित (असीम) बाट नै उसलाई बाहिर निकाल्छ। उखेल्छ — यसको जो अशुद्ध छ त्यो हटाउँछ। उखेल्छ — त्यसैले ओषधिहरू पर (नष्ट) हुन्छन्। मूल काट्छ — शत्रुको नै मूल काट्छ। पितृदेवतासम्बन्धी, अतिखात (धेरै खनेको) खाडल खन्छ — प्रजापतिद्वारा यज्ञमुखले सम्मित (नापिएको), प्रतिष्ठाका लागि खन्छ। यजमानलाई नै प्रतिष्ठामा पुर्‍याउँछ। दक्षिणतिर बढी फराकिलो बनाउँछ — देवयजनको नै रूप बनायो। पुरीष (माटो) भएको बनाउँछ — प्रजा र पशु नै पुरीष हुन्; प्रजा र पशुहरूले नै उसलाई पुरीषयुक्त बनाउँछ। उत्तरतिर परिग्राह (घेरा) ग्रहण गर्दछ — यति नै पृथ्वी हो, जति वेदी हो; त्यसको त्यति भागबाट नै शत्रुलाई बाहिर निकालेर आफ्नो उत्तरतिर परिग्राह ग्रहण गर्दछ। क्रूर जस्तो नै — त्यो गर्दछ, जो वेदी बनाउँछ। 'तिमी धा (धारण) हौ, तिमी स्वधा हौ' भनी शान्तिका लागि योजना गर्दछ। प्रोक्षणी (छर्कने पानी) राख्दछ — पानी नै रक्षोघ्नी हो; राक्षसहरूको अपहतिका लागि। स्फ्यको मार्गमा राख्दछ — यज्ञको सन्ततिका लागि। जो द्वेष गर्दछ, त्यसलाई ध्यान गर्नुपर्दछ — शुद्ध नै उसलाई अर्पण गर्दछ। ॥ २३ ॥ ^AI

(भ॒ज॒ति॒ - प्र॒जाप॑तिने- व॒ वै - त्रय॑स्त्रिग्ंशच्च) (अ. 4)

Anuvaka 29

ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्त्य॒द्भिर्-ह॒वीग्ंषि॒ प्रौक्षीः॒ केना॒प इति॒ ब्रह्म॒णेति॑ ब्रूयाद॒द्भिर्-ह्ये॑व ह॒वीग्ंषि॑ प्रो॒क्षति॒ ब्रह्म॑णा॒-ऽप इ॒द्ध्माब॒र्॒हिः प्रोक्ष॑ति॒ मेद्ध्य॑मे॒वैन॑-त्करोति॒ वेदि॒-म्प्रोक्ष॑त्यृ॒क्षा वा ॒षा-ऽलो॒मका॑-ऽमे॒द्ध्या य-द्वेदि॒र्मेद्ध्या॑-मे॒वैना᳚-ङ्करोति दि॒वे त्वा॒-ऽन्तरि॑क्षाय त्वा पृथि॒व्यै त्वेति॑ ब॒र्॒हि-रा॒साद्य॒ प्रो- [ब॒र्॒हि-रा॒साद्य॒ प्र, उक्ष॑त्ये॒भ्य] 24
-क्ष॑त्ये॒भ्य ए॒वैन॑ल्लो॒केभ्यः॒ प्रोक्ष॑ति क्रू॒रमि॑व॒ वा ए॒त-त्क॑रोति॒ य-त्खन॑त्य॒पो निन॑यति॒ शान्त्यै॑ पु॒रस्ता᳚-त्प्रस्त॒र-ङ्गृ॑ह्णाति॒ मुख्य॑मे॒वैन॑-ङ्करो॒तीय॑न्त-ङ्गृह्णाति प्र॒जाप॑तिना यज्ञमु॒खेन॒ सम्मि॑त-म्ब॒र्॒हि-स्स्तृ॑णाति प्र॒जा वै ब॒र्॒हिः पृ॑थि॒वी वेदिः॑ प्र॒जा ए॒व पृ॑थि॒व्या-म्प्रति॑ष्ठापय॒त्यन॑तिदृश्ञग्ग् स्तृणाति प्र॒जयै॒वैन॑-म्प॒शुभि॒-रन॑तिदृश्ञ-ङ्करो॒- [-रन॑तिदृश्ञ-ङ्करोति, उत्त॑र-म्ब॒र्॒हिषः॑] 25
-त्युत्त॑र-म्ब॒र्॒हिषः॑ प्रस्त॒रग्ं सा॑दयति प्र॒जा वै ब॒र्॒हि र्यज॑मानः प्रस्त॒रोयज॑मान-मे॒वाय॑जमाना॒-दुत्त॑र-ङ्करोति॒ तस्मा॒-द्यज॑मा॒नो-ऽय॑जमाना॒दुत्त॑रो॒-ऽन्तर्द॑धाति॒ व्यावृ॑त्त्या अ॒नक्ति॑ ह॒विष्कृ॑तमे॒वैनग्ं॑ सुव॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयतित्रे॒धा-ऽन॑क्ति॒ त्रय॑ इ॒मे लो॒का ए॒भ्य ए॒वैनं॑-लोँ॒केभ्यो॑-ऽनक्ति॒ न प्रति॑ शृणाति॒य-त्प्र॑तिशृणी॒यादनू᳚र्ध्व-म्भावुकं॒-यँज॑मानस्य स्यादु॒परी॑व॒ प्र ह॑र- [प्र ह॑रति, उ॒परी॑व॒ हि] 26
-त्यु॒परी॑व॒ हि सु॑व॒र्गो लो॒को निय॑च्छति॒ वृष्टि॑मे॒वास्मै॒ निय॑च्छति॒ नात्य॑ग्र॒-म्प्र ह॑रे॒द्यदत्य॑ग्र-म्प्र॒हरे॑द-त्यासा॒रिण्य॑द्ध्व॒र्यो-र्नाशु॑का स्या॒न्न पु॒रस्ता॒-त्प्रत्य॑स्ये॒द्य-त्पु॒रस्ता᳚-त्प्र॒त्यस्ये᳚-थ्सुव॒र्गाल्लो॒का-द्यज॑मान॒-म्प्रति॑ नुदे॒-त्प्राञ्च॒-म्प्रह॑रति॒ यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति॒ न विष्व॑ञ्चं॒-विँ यु॑या॒-द्य-द्विष्व॑ञ्चं-विँयु॒या- [-वियु॒यात्, स्त्र्य॑स्य जायेतो॒र्ध्व-] 27
-थ्स्त्र्य॑स्य जायेतो॒र्ध्व-मुद्यौ᳚त्यू॒र्ध्वमि॑व॒ हि पु॒ग्ं॒सः पुमा॑ने॒वास्य॑ जायते॒ य-थ्स्फ्येन॑ वोपवे॒षेण॑ वा योयु॒प्येत॒ स्तृति॑रे॒वास्य॒ सा हस्ते॑न योयुप्यते॒ यज॑मानस्य गोपी॒थाय॑ ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ किं-यँ॒ज्ञस्य॒ यज॑मान॒ इति॑ प्रस्त॒र इति॒ तस्य॒ क्व॑ सुव॒र्गो लो॒क इत्या॑हव॒नीय॒ इति॑ ब्रूया॒द्य-त्प्र॑स्त॒रमा॑हव॒नीये᳚ प्र॒हर॑ति॒ यज॑मानमे॒व [यज॑मानमे॒व, सु॒व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति॒] 28
सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति॒ वि वा ए॒त-द्यज॑मानो लिशते॒ य-त्प्र॑स्त॒रं-योँ॑यु॒प्यन्ते॑ ब॒र्॒हिरनु॒ प्रह॑रति॒ शान्त्या॑ अनारम्भ॒ण इ॑व॒ वा ए॒तर्ह्य॑द्ध्व॒र्यु-स्स ई᳚श्व॒रो वे॑प॒नो भवि॑तोर्ध्रु॒वा ऽसीती॒माम॒भि मृ॑शती॒यं-वैँ ध्रु॒वा-ऽस्यामे॒व प्रति॑तिष्ठति॒ न वे॑प॒नो भ॑व॒त्यगा(3)न॑ग्नी॒दित्या॑ह॒ यद्ब्रू॒याद-ग॑न्न॒ग्निरित्य॒ -ग्नाव॒ग्नि-ङ्ग॑मये॒न्नि र्यज॑मानग्ं सुव॒र्गाल्लो॒का-द्भ॑जे॒दग॒न्नित्ये॒व ब्रू॑या॒-द्यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति ॥ 29 ॥

bra॒hma॒vā॒dino̭ vadantya॒dbhir-ha॒vīgṃṣi॒ praukṣīḥ॒ kenā॒pa iti॒ brahma॒ṇeti̭ brūyāda॒dbhir-hyḙva ha॒vīgṃṣi̭ pro॒kṣati॒ brahma̭ṇā॒-'pa i॒ddhmāba॒r॒hiḥ prokṣa̭ti॒ meddhya̭me॒vaina̭-tkaroti॒ vedi॒-mprokṣa̭tyṛ॒kṣā vā ॒ṣā-'lo॒makā̭-'me॒ddhyā ya-dvedi॒rmeddhyā̭-me॒vainā᳚-ṅkaroti di॒ve tvā॒-'ntari̭kṣāya tvā pṛthi॒vyai tveti̭ ba॒r॒hi-rā॒sādya॒ pro- [ba॒r॒hi-rā॒sādya॒ pra, ukṣa̭tye॒bhya] 24
-kṣa̭tye॒bhya e॒vaina̭llo॒kebhyaḥ॒ prokṣa̭ti krū॒rami̭va॒ vā e॒ta-tka̭roti॒ ya-tkhana̭tya॒po nina̭yati॒ śāntyai̭ pu॒rastā᳚-tprasta॒ra-ṅgṛ̭hṇāti॒ mukhya̭me॒vaina̭-ṅkaro॒tīya̭nta-ṅgṛhṇāti pra॒jāpa̭tinā yajñamu॒khena॒ sammi̭ta-mba॒r॒hi-sstṛ̭ṇāti pra॒jā vai ba॒r॒hiḥ pṛ̭thi॒vī vediḥ̭ pra॒jā e॒va pṛ̭thi॒vyā-mprati̭ṣṭhāpaya॒tyana̭tidṛśñagg stṛṇāti pra॒jayai॒vaina̭-mpa॒śubhi॒-rana̭tidṛśña-ṅkaro॒- [-rana̭tidṛśña-ṅkaroti, utta̭ra-mba॒r॒hiṣaḥ̭] 25
-tyutta̭ra-mba॒r॒hiṣaḥ̭ prasta॒ragṃ sā̭dayati pra॒jā vai ba॒r॒hi ryaja̭mānaḥ prasta॒royaja̭māna-me॒vāya̭jamānā॒-dutta̭ra-ṅkaroti॒ tasmā॒-dyaja̭mā॒no-'ya̭jamānā॒dutta̭ro॒-'ntarda̭dhāti॒ vyāvṛ̭ttyā a॒nakti̭ ha॒viṣkṛ̭tame॒vainagṃ̭ suva॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayatitre॒dhā-'na̭kti॒ traya̭ i॒me lo॒kā e॒bhya e॒vainaṃ̭-lo~॒kebhyo̭-'nakti॒ na prati̭ śṛṇāti॒ya-tpra̭tiśṛṇī॒yādanū᳚rdhva-mbhāvukaṃ॒-ya~ja̭mānasya syādu॒parī̭va॒ pra ha̭ra- [pra ha̭rati, u॒parī̭va॒ hi] 26
-tyu॒parī̭va॒ hi sṷva॒rgo lo॒ko niya̭cchati॒ vṛṣṭi̭me॒vāsmai॒ niya̭cchati॒ nātya̭gra॒-mpra ha̭re॒dyadatya̭gra-mpra॒harḙda-tyāsā॒riṇya̭ddhva॒ryo-rnāśṷkā syā॒nna pu॒rastā॒-tpratya̭sye॒dya-tpu॒rastā᳚-tpra॒tyasye᳚-thsuva॒rgāllo॒kā-dyaja̭māna॒-mprati̭ nude॒-tprāñca॒-mpraha̭rati॒ yaja̭māname॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati॒ na viṣva̭ñcaṃ॒-vi~ yṷyā॒-dya-dviṣva̭ñcaṃ-vi~yu॒yā- [-viyu॒yāt, strya̭sya jāyeto॒rdhva-] 27
-thstrya̭sya jāyeto॒rdhva-mudyau᳚tyū॒rdhvami̭va॒ hi pu॒gṃ॒saḥ pumā̭ne॒vāsya̭ jāyate॒ ya-thsphyena̭ vopave॒ṣeṇa̭ vā yoyu॒pyeta॒ stṛti̭re॒vāsya॒ sā hastḙna yoyupyate॒ yaja̭mānasya gopī॒thāya̭ brahmavā॒dino̭ vadanti॒ kiṃ-ya~॒jñasya॒ yaja̭māna॒ iti̭ prasta॒ra iti॒ tasya॒ kva̭ suva॒rgo lo॒ka ityā̭hava॒nīya॒ iti̭ brūyā॒dya-tpra̭sta॒ramā̭hava॒nīye᳚ pra॒hara̭ti॒ yaja̭māname॒va [yaja̭māname॒va, su॒va॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati॒] 28
sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati॒ vi vā e॒ta-dyaja̭māno liśate॒ ya-tpra̭sta॒raṃ-yo~̭yu॒pyantḙ ba॒r॒hiranu॒ praha̭rati॒ śāntyā̭ anārambha॒ṇa i̭va॒ vā e॒tarhya̭ddhva॒ryu-ssa ī᳚śva॒ro vḙpa॒no bhavi̭tordhru॒vā 'sītī॒māma॒bhi mṛ̭śatī॒yaṃ-vai~ dhru॒vā-'syāme॒va prati̭tiṣṭhati॒ na vḙpa॒no bha̭va॒tyagā(3)na̭gnī॒dityā̭ha॒ yadbrū॒yāda-ga̭nna॒gniritya॒ -gnāva॒gni-ṅga̭maye॒nni ryaja̭mānagṃ suva॒rgāllo॒kā-dbha̭je॒daga॒nnitye॒va brṷ̄yā॒-dyaja̭māname॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati || 29 ||

બ્રહ્મવાદીઓ પૂછે છે: 'તેં અદ્ભિ (જળથી) હવિષ્યોને પ્રોક્ષણ કર્યું, કયા જળથી?' તો 'બ્રહ્મણા (મંત્રથી)' એમ કહેવું; કારણ કે તે જળથી હવિષ્યોને પ્રોક્ષિત કરે છે. બ્રહ્મણ (મંત્ર)થી જળને પ્રોક્ષિત કરે છે. ઇધ્મા અને બર્હિસને પ્રોક્ષિત કરે છે, તેમને મેદ્ધ્ય (યોગ્ય) બનાવે છે. વેદિને પ્રોક્ષિત કરે છે; વેદિ ઋક્ષા (ઔષધિ) અને લોમકા (વનસ્પતિ) રૂપે અમેદ્ધ્ય છે, તેને મેદ્ધ્ય બનાવે છે. 'દિવે ત્વા, અંતરિક્ષાય ત્વા, પૃથિવ્યૈ ત્વા' એમ કહી બર્હિસને સ્થાપિત કરીને પ્રોક્ષિત કરે છે; તે આ લોકો માટે તેને પ્રોક્ષિત કરે છે. જે ખોદે છે તે ક્રૂર જેવું કરે છે; જળને નિનયન (રેડવું) કરે છે શાંતિ માટે. પ્રસ્તરને આગળથી ગ્રહણ કરે છે, તેને મુખ્ય બનાવે છે. આટલા પ્રમાણમાં ગ્રહણ કરે છે, પ્રજાપતિ યજ્ઞમુખથી સમ્મિત. બર્હિસ પાથરે છે; બર્હિસ પ્રજા છે, વેદિ પૃથ્વી છે; પ્રજાને પૃથ્વી પર પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. અનતિદૃશ (એકબીજાને ન દેખાય તેમ) પાથરે છે; પ્રજા અને પશુઓથી તેને અનતિદૃશ બનાવે છે. બર્હિસથી ઉત્તર તરફ પ્રસ્તરને સ્થાપિત કરે છે; બર્હિસ પ્રજા છે, યજમાન પ્રસ્તર છે; યજમાનને અયજમાનથી ઉત્તર બનાવે છે; તેથી યજમાન અયજમાનથી ઉત્તર છે. અંતર્ધાન (છુપાવવું) માટે વ્યાવૃત્તિ માટે અંજન કરે છે; હવિષ્કૃતને સ્વર્ગલોકે પહોંચાડે છે. ત્રેધા અંજન કરે છે; આ ત્રણ લોકો છે; તેમને આ લોકો માટે અંજન કરે છે. પ્રતિશ્રવણ (પ્રતિધ્વનિ) કરતું નથી; જો પ્રતિશ્રવણ કરે તો યજમાનનું અનૂર્ધ્વભાવી (ઉપર ન જનારું) થાય. ઉપરી ભાગે પ્રહરણ કરે છે; સ્વર્ગલોક ઉપરની જેમ નિયંત્રિત કરે છે; વૃષ્ટિને તેના માટે નિયંત્રિત કરે છે. અત્યગ્ર (અત્યંત આગળ) પ્રહરણ ન કરે; જો અત્યગ્ર પ્રહરણ કરે તો અધ્વર્યુઓને અત્યાસારિણી (વરસાદ વધારે) થાય, અશુક (શુભ નહિ) થાય. પુરસ્તાત્ (આગળ) પ્રત્યસન ન કરે; જો પુરસ્તાત્ પ્રત્યસન કરે તો સ્વર્ગલોકથી યજમાનને પાછો ધકેલે. પ્રાઞ્ચ (પૂર્વ તરફ) પ્રહરણ કરે છે; યજમાનને સ્વર્ગલોકે પહોંચાડે છે. વિષ્વઞ્ચ (ચારે તરફ) વિયુજ ન કરે; જો વિષ્વઞ્ચ વિયુજ કરે તો તેની સ્ત્રી થાય. ઊર્ધ્વ ઉદ્યતિ કરે છે; પુરુષ ઊર્ધ્વ જેવો છે; તેનો પુરુષ જ થાય. જે સ્ફ્ય અથવા ઉપવેષથી યોયુપ્ય (બાંધવું) થાય, તે તેની સ્તૃતિ (આવરણ) છે; હસ્તથી યોયુપ કરે છે, યજમાનના ગોપીથ (રક્ષણ) માટે. બ્રહ્મવાદીઓ પૂછે છે: 'યજ્ઞનો યજમાન કોણ?' તો 'પ્રસ્તર' એમ કહેવું. 'તેનો સ્વર્ગલોક ક્યાં?' તો 'આહવનીય' એમ કહેવું; કારણ કે જે પ્રસ્તરને આહવનીયમાં પ્રહરણ કરે છે, તે યજમાનને સ્વર્ગલોકે પહોંચાડે છે. યજમાન વિકૃત (વિકાર પામે) થાય છે જ્યારે પ્રસ્તર યોયુપ્ય થાય છે; બર્હિસની પાછળ પ્રહરણ કરે છે શાંતિ માટે. અત્યારે અધ્વર્યુ આરંભ વિનાનો જેવો છે, તે વેપન (કંપન) પામવાનો સંભવ છે. 'ધ્રુવા અસિ' એમ કહી આ પૃથ્વીને સ્પર્શ કરે છે; આ પૃથ્વી ધ્રુવા છે; તેના પર જ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે; વેપન પામતો નથી. 'અગન્ અગ્નીદ્' એમ કહે છે; જો 'અગન્ અગ્નિઃ' એમ કહે તો અગ્નિમાં અગ્નિને પહોંચાડે અને યજમાનને સ્વર્ગલોકથી ભ્રષ્ટ કરે; તેથી 'અગન્' એમ જ કહેવું; તે યજમાનને સ્વર્ગલોકે પહોંચાડે છે. ^AI

ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: 'ನೀರಿನಿಂದ ಹವಿಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಪ್ರೋಕ್ಷಿಸಿದೆಯಲ್ಲಾ, ಯಾವುದರಿಂದ?' ಎಂದು. ಅದಕ್ಕೆ 'ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ' ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಹವಿಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಪ್ರೋಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಇದ್ದಿಲು ಮತ್ತು ಬರ್ಹಿಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರೋಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಒದ್ದೆಯಾದವುಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವೇದಿಯನ್ನು ಪ್ರೋಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಋಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಗಳು ಒದ್ದೆಯಲ್ಲದವು, ಒಣವಾದವು; ವೇದಿಯನ್ನು ಒದ್ದೆಯಾದದ್ದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. 'ದಿವಸಕ್ಕೆ ನಿನ್ನನ್ನು, ಅಂತರಿಕ್ಷಕ್ಕೆ ನಿನ್ನನ್ನು, ಪೃಥಿವಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬರ್ಹಿಸ್ಸನ್ನು ಇಟ್ಟು ಪ್ರೋಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಲೋಕಗಳಿಗೇ ಅದನ್ನು ಪ್ರೋಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗೆಯುವುದರಿಂದ ಒರಟಾದದ್ದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ನೀರನ್ನು ಸುರಿಯುತ್ತಾನೆ, ಶಾಂತಿಗಾಗಿ. ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟು ಉದ್ದದ್ದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಜಾಪತಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞಮುಖದಿಂದ ಅಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟದ್ದನ್ನು. ಬರ್ಹಿಸ್ಸನ್ನು ಹಾಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಜೆಗಳೇ ಬರ್ಹಿಸ್ಸು, ಪೃಥಿವಿಯೇ ವೇದಿ; ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಿತಿಮೀರಿ ಕಾಣದಂತೆ ಹಾಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದಲೂ ಪಶುಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಮಿತಿಮೀರಿ ಕಾಣದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬರ್ಹಿಸ್ಸಿನ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತರವನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಜೆಗಳೇ ಬರ್ಹಿಸ್ಸು, ಯಜಮಾನನೇ ಪ್ರಸ್ತರ; ಯಜಮಾನನನ್ನು ಅಯಜಮಾನನಿಗಿಂತ ಮೇಲಾದವನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜಮಾನನು ಅಯಜಮಾನನಿಗಿಂತ ಮೇಲಿನವನು. ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದನ್ನೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಸಲ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು; ಈ ಲೋಕಗಳಿಗೇ ಅವನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದರೆ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಅನೂರ್ಧ್ವ ಭಾವುಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲಿನಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವು ಮೇಲಿನದ್ದಾಗಿದೆ. ಮಳೆಯನ್ನೇ ಅವನಿಗೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅತಿ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹರಿಸಬಾರದು; ಅತಿ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹರಿಸಿದರೆ ಅಧ್ವರ್ಯುವಿಗೆ ಅತಿವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾಶವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಸನ ಮಾಡಬಾರದು; ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಸನ ಮಾಡಿದರೆ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಿಂದ ಯಜಮಾನನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯಜಮಾನನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸಬಾರದು; ವಿಷ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಹೆಣ್ಣುಮಗು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ; ಪುರುಷನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತುವಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಅವನಿಗೆ ಗಂಡುಮಗುವೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸ್ಫ್ಯದಿಂದಾಗಲಿ ಉಪವೇಷದಿಂದಾಗಲಿ ಬಂಧಿಸಿದರೆ ಅದೇ ಅವನಿಗೆ ಹಾಸಿಗೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಯಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯಜಮಾನನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: 'ಯಜ್ಞದ ಯಜಮಾನನು ಯಾರು?' ಎಂದು. 'ಪ್ರಸ್ತರನು' ಎಂದು ಉತ್ತರ. 'ಅವನ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ ಎಲ್ಲಿದೆ?' ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ 'ಆಹವನೀಯ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ' ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಪ್ರಸ್ತರವನ್ನು ಆಹವನೀಯ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಹರಿಸುವುದರಿಂದ ಯಜಮಾನನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸ್ತರವನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದರಿಂದ ಯಜಮಾನನು ತನ್ನನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಬರ್ಹಿಸ್ಸಿನ ಅನುಸಾರ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಾಂತಿಗಾಗಿ. ಈಗ ಅಧ್ವರ್ಯುವಿಗೆ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಅವನು ನಡುಗುವವನಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. 'ಧ್ರುವೆಯಾಗಿದ್ದೀಯೆ' ಎಂದು ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಭೂಮಿಯೇ ಧ್ರುವೆ; ಅದರಲ್ಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ನಡುಗುವವನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. 'ಅಗನ್ ಅಗ್ನೀತ್' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 'ಅಗ್ನಿಯು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸೇರಿದನು' ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯಜಮಾನನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ 'ಅಗನ್' ಎಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು; ಯಜಮಾನನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ^AI

ब्रह्मवादी अशें म्हणतात: 'तूं हवींस उदकान शिंपलें, खंयच्या उदकान?' अशें विचारल्यार 'ब्रह्मान' अशें म्हणचें; कारण तो उदकानूच हवींस शिंपता. ब्रह्मान उदकान इध्म आनी बर्ही शिंपता; ताका लागून तो तें मेध्य (पवित्र) करता. वेदीक शिंपता; वेदी हो ऋक्ष आनी ओषधी-लोमकांचो आसता, ती अमेध्य आसता; वेदीक मेध्य करून तो तिका मेध्य करता. 'दिवे त्वा, अंतरिक्षाय त्वा, पृथिव्यै त्वा' अशें म्हणून बर्ही रचून तिका शिंपता; ह्या लोकांखातीर तो तिका शिंपता. खणप हो क्रूर कृत्य जावन आसा; ताका लागून तो उदक सोडता, शांतीखातीर. मुखार प्रस्तर घेता; ताका लागून तो ताका मुख्य करता. इयतो प्रमाण घेता; प्रजापतीन यज्ञमुखान सम्मित अशें. बर्ही पसरता; बर्ही म्हळ्यार प्रजा, वेदी म्हळ्यार पृथ्वी; तो प्रजेक पृथ्वीचेर प्रतिष्ठित करता. नानतिदृश (परत दिसना तशें) पसरता; ताका लागून तो ताका प्रजा आनी पशूंनी नानतिदृश करता. बर्हीचे उत्तरेक प्रस्तर सादता; बर्ही म्हळ्यार प्रजा, यजमान म्हळ्यार प्रस्तर; तो यजमानाक अयजमानापरस वयर करता; ताका लागून यजमान अयजमानापरस वयर आसता. अंतर्धान करता, व्यावृत्तीखातीर. हविष्कृत (हवी विधिल्या) ताका अंजन करता; ताका लागून तो ताका सुवर्गलोकाक व्हरता. तीन वेळां अंजन करता; हे तीन लोक आसात; ह्या लोकांखातीर तो ताका अंजन करता. परत शृण (ओंप) करिना; जर तो परत शृण करतलो जाल्यार यजमानाचें अनूर्ध्व-भावुक (वयर वचपाक नाशिल्लें) जातलें. उपरीव प्रहर करता; कारण सुवर्गलोक उपरीव आसा. वृष्टी तो ताका नियंत्रित करता; ताका लागून तो ताका वृष्टी दिता. अत्यग्र (चड मुखार) प्रहर करूं नये; जर तो अत्यग्र प्रहर करतलो जाल्यार अध्वर्यूची अत्यासारिणी (चड पावस पडपी) नाशुका जातली. पुरस्तात (मुखार) प्रत्यस्य (परत फेंकूं) करूं नये; जर तो पुरस्तात प्रत्यस्य करतलो जाल्यार तो सुवर्गलोकापसून यजमानाक परत धांवडावन घेवन येतलो. प्राञ्च (मुखार) प्रहर करता; ताका लागून तो यजमानाक सुवर्गलोकाक व्हरता. विष्वञ्च (सगळ्यांकडेन) वियु (वेगळो) करूं नये; जर तो विष्वञ्च वियु करतलो जाल्यार ताका चली जल्मतली. ऊर्ध्व (वयर) उद्यौति (वयर उडयता); कारण पुरुषाचें ऊर्ध्व अशें आसता; ताका लागून ताका पुरुषूच जल्मता. जर स्फ्यान वा उपवेषान योयुप्येत (बांदलें) जाल्यार तें ताचें स्तृति (आच्छादन) जातलें; तें हातान योयुप्यते (बांदता), यजमानाच्या गोपीथाखातीर (रक्षणाखातीर). ब्रह्मवादी विचारतात: 'यज्ञाचो यजमान कोण?' 'प्रस्तर' अशें उत्तर. 'ताचो सुवर्गलोक खंय?' 'आहवनीय' अशें म्हणचें; कारण जेन्ना तो प्रस्तर आहवनीयांत प्रहर करता, तेन्ना तो यजमानाक सुवर्गलोकाक व्हरता. जेन्ना प्रस्तर योयुप्यन्ते (बांदतात), तेन्ना यजमान आपलेंच नश्ट करता; तो बर्हीच्या फाटल्यान प्रहर करता, शांतीखातीर. आतां अध्वर्यूक आरंभण नाशिल्लो अशें दिसता; तो वेपनो (कांपपी) जावपाक शक्य आसा. 'ध्रुवा असि' अशें म्हणून हे पृथ्वीक स्पर्श करता; ही पृथ्वी ध्रुव आसा; तो हेच पृथ्वीचेर प्रतिष्ठित जाता; तो वेपनो जायना. 'अगन् अग्नीत्' अशें म्हणता; जर तो 'अगन् अग्निः' अशें म्हणतलो जाल्यार तो अग्नींत अग्नीक व्हरतलो आनी यजमानाक सुवर्गलोकापसून वेगळो करतलो; ताका लागून 'अगन्' अशेंच म्हणचें; ताका लागून तो यजमानाक सुवर्गलोकाक व्हरता. ^AI

ब्रह्मवादीहरू भन्छन् — 'तिमीले जलले हवीहरू प्रोक्षण गर्यौ, केले?' भनेर सोध्दा 'ब्रह्मले' भन्नुपर्छ; किनकि जलले नै हवीहरू प्रोक्षण गरिन्छ, ब्रह्मले जललाई। इन्धन र बर्हिलाई प्रोक्षण गर्छ — त्यसलाई इन्धनयुक्त नै बनाउँछ। वेदीलाई प्रोक्षण गर्छ — ऋक्षा (वनस्पति) र लोमकाहरू अमेध्य हुन्छन्; वेदीलाई मेध्य बनाउँछ। 'द्युलोकका लागि तिमी, अन्तरिक्षका लागि तिमी, पृथ्वीका लागि तिमी' भनेर बर्हिलाई राखेर प्रोक्षण गर्छ — यी लोकहरूका लागि नै यसलाई प्रोक्षण गर्छ। यो खन्ने काम क्रूर जस्तो हुन्छ; जल चुहाउँछ — शान्तिका लागि। अगाडि प्रस्तर ग्रहण गर्छ — यसलाई मुख्य बनाउँछ। यति परिमाणको ग्रहण गर्छ — प्रजापतिको यज्ञमुखले सम्मित। बर्हि बिछ्याउँछ — प्रजा नै बर्हि हो, पृथ्वी वेदी हो; प्रजालाई नै पृथ्वीमा प्रतिष्ठित गराउँछ। नछोपिने गरी बिछ्याउँछ — प्रजा र पशुहरूले नै यसलाई नछोपिने बनाउँछ। बर्हिको उत्तरतिर प्रस्तर राख्छ — प्रजा नै बर्हि हो, यजमान प्रस्तर हो; यजमानलाई नै अयजमानभन्दा माथि राख्छ; त्यसैले यजमान अयजमानभन्दा माथि हुन्छ। व्यावृत्तिका लागि अञ्जन गर्छ — हविष्कृत नै यसलाई स्वर्गलोकमा पुर्‍याउँछ। तीन भागमा अञ्जन गर्छ — यी तीन लोक हुन्; यी लोकहरूका लागि नै यसलाई अञ्जन गर्छ। प्रतिश्रवण गर्दैन — यदि प्रतिश्रवण गर्यो भने यजमानको अनूर्ध्वभावुक हुन्थ्यो। माथितिर जस्तो हान्छ — माथितिर जस्तो नै स्वर्गलोक नियन्त्रण गर्छ; वृष्टि नै यसका लागि नियन्त्रण गर्छ। अत्यग्र माथि हान्नु हुँदैन — यदि अत्यग्र माथि हान्यो भने अध्वर्युहरूको अत्यासारिणी नाशुका हुन्थी। अगाडितिर प्रत्यस्य गर्नु हुँदैन — यदि अगाडितिर प्रत्यस्य गर्यो भने स्वर्गलोकबाट यजमानलाई प्रति नुद्दथ्यो। पूर्वतिर माथि हान्छ — यजमानलाई नै स्वर्गलोकमा पुर्‍याउँछ। विष्वञ्च (विपरीत दिशातिर) विभाजन गर्नु हुँदैन — यदि विष्वञ्च विभाजन गर्यो भने यसकी स्त्री जन्मथी। ऊर्ध्वमा उठाउँछ — ऊर्ध्वतिर जस्तो नै पुरुषको पुरुष नै यसका लागि जन्मन्छ। स्फ्य वा उपवेषले योयुपन गर्यो भने त्यो नै यसको स्तृति हुन्छ; हातले योयुपन गरिन्छ — यजमानको गोपनका लागि। ब्रह्मवादीहरू भन्छन् — 'यज्ञको यजमान के हो?' भनेर सोध्दा 'प्रस्तर' भन्नुपर्छ। 'त्यसको स्वर्गलोक कहाँ?' भनेर सोध्दा 'आहवनीयमा' भन्नुपर्छ; किनकि प्रस्तरलाई आहवनीयमा हान्छ — यजमानलाई नै स्वर्गलोकमा पुर्‍याउँछ। यजमानले प्रस्तर योयुपन गर्दा आफैलाई विभाजन गर्छ जस्तो हुन्छ; बर्हिको अनुसार माथि हान्छ — शान्तिका लागि। अहिले अध्वर्युको कुनै आरम्भण छैन जस्तो हुन्छ; त्यसैले वेपन (कम्पन) हुने सम्भावना हुन्छ। 'तिमी स्थिर छौ' भनेर यस पृथ्वीलाई स्पर्श गर्छ — यो पृथ्वी नै स्थिर हो; यसमै प्रतिष्ठित हुन्छ; वेपन हुँदैन। 'अगन्' भनेर अग्नीधलाई भन्छ — यदि 'अगन् अग्नि' भन्यो भने अग्निमा अग्नि पुर्‍याउँथ्यो र यजमानलाई स्वर्गलोकबाट भ्रष्ट गराउँथ्यो; त्यसैले 'अगन्' नै भन्नुपर्छ — यजमानलाई नै स्वर्गलोकमा पुर्‍याउँछ। ^AI

Anuvaka 35

(आ॒साद्य॒ प्रा - न॑तिदृश्ञ-ङ्करोति - हरति - वियु॒या--द्यज॑मानमे॒वा-ऽग्निरिति॑ - स॒प्तद॑श च ) (अ. 5)
अ॒ग्नेस्त्रयो॒ ज्यायाग्ं॑सो॒ भ्रात॑र आस॒-न्ते दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँह॑न्तः॒ प्रामी॑यन्त॒ सो᳚-ऽग्निर॑बिभेदि॒त्थं-वाँव स्य आर्ति॒मा-ऽरि॑ष्य॒तीति॒ स निला॑यत॒ सो॑-ऽपः प्रावि॑श॒-त्त-न्दे॒वताः॒ प्रैष॑मैच्छ॒-न्त-म्मथ्स्यः॒ प्राब्र॑वी॒-त्तम॑शपद्धि॒याधि॑या त्वा वद्ध्यासु॒र्यो मा॒ प्रावो॑च॒ इति॒ तस्मा॒न्मथ्स्य॑-न्धि॒याधि॑या घ्नन्ति श॒प्तो [श॒प्तः, हि] 30
हि तमन्व॑विन्द॒-न्तम॑ ब्रुव॒न्नुप॑ न॒ आ व॑र्तस्व ह॒व्य-न्नो॑ व॒हेति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒द्वरं॑-वृँणै॒ यदे॒व गृ॑ही॒तस्याहु॑तस्यबहिः परि॒धि स्कन्दा॒-त्तन्मे॒ भ्रातृ॑णा-म्भाग॒धेय॑मस॒दिति॒ तस्मा॒द्य-द्गृ॑ही॒तस्याहु॑तस्य बहिः परि॒धि स्कन्द॑ति॒ तेषा॒-न्त-द्भा॑ग॒धेय॒-न्ताने॒व तेन॑ प्रीणाति परि॒धी-न्परि॑ दधाति॒ रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै॒ सग्ग् स्प॑र्शयति॒ [सग्ग् स्प॑र्शयति, रक्ष॑सा॒-] 31
रक्ष॑सा॒-मन॑न्ववचाराय॒ न पु॒रस्ता॒-त्परि॑ दधात्यादि॒त्यो ह्ये॑वोद्य-न्पु॒रस्ता॒-द्रक्षाग्॑स्यप॒हन्त्यू॒र्ध्वे स॒मिधा॒वा द॑धात्यु॒परि॑ष्टादे॒व रक्षा॒ग्॒स्यप॑ हन्ति॒ यजु॑षा॒-ऽन्या-न्तू॒ष्णीम॒न्या-म्मि॑थुन॒त्वाय॒ द्वे आ द॑धाति द्वि॒पा-द्यज॑मानः॒ प्रति॑ष्ठित्यै ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ स त्वै य॑जेत॒ यो य॒ज्ञस्या-ऽऽर्त्या॒ वसी॑या॒न्-थ्स्यादिति॒ भूप॑तये॒ स्वाहा॒ भुव॑नपतये॒ स्वाहा॑ भू॒ताना॒- [भू॒ताना᳚म्, पत॑ये॒ स्वाहेति॑] 32
-म्पत॑ये॒ स्वाहेति॑ स्क॒न्नमनु॑ मन्त्रयेत य॒ज्ञस्यै॒व तदार्त्या॒ यज॑मानो॒ वसी॑या-न्भवति॒ भूय॑सी॒र्॒हि दे॒वताः᳚ प्री॒णाति॑ जा॒मि वा ए॒त-द्य॒ज्ञस्य॑ क्रियते॒ यद॒न्वञ्चौ॑ पुरो॒डाशा॑ वुपाग्ंशुया॒जम॑न्त॒रा य॑ज॒त्यजा॑मित्वा॒याथो॑ मिथुन॒त्वाया॒ग्निर॒मुष्मि॑न् ँलो॒क आसी᳚-द्य॒मो᳚-ऽस्मि-न्ते दे॒वा अ॑ब्रुव॒न्नेते॒मौ वि पर्यू॑हा॒मेत्य॒न्नाद्ये॑न दे॒वा अ॒ग्नि- [दे॒वा अ॒ग्निम्, उ॒पाम॑न्त्रयन्त] 33
-मु॒पाम॑न्त्रयन्त रा॒ज्येन॑ पि॒तरो॑ य॒म-न्तस्मा॑द॒ग्नि र्दे॒वाना॑मन्ना॒दो य॒मः पि॑तृ॒णाग्ं राजा॒ य ए॒वं-वेँद॒ प्ररा॒ज्यम॒न्नाद्य॑-माप्नोति॒ तस्मा॑ ए॒त-द्भा॑ग॒धेय॒-म्प्राय॑च्छ॒न्॒. यद॒ग्नये᳚ स्विष्ट॒कृते॑-ऽव॒द्यन्ति॒ यद॒ग्नये᳚ स्विष्ट॒कृते॑ ऽव॒द्यति॑ भाग॒धेये॑नै॒व त-द्रु॒द्रग्ं सम॑र्धयति स॒कृ-थ्स॑कृ॒दव॑ द्यति स॒कृदि॑व॒ हि रु॒द्र उ॑त्तरा॒र्धादव॑ द्यत्ये॒षा वै रु॒द्रस्य॒ [वै रु॒द्रस्य॑, दिख्-स्वाया॑मे॒व] 34
दिख्-स्वाया॑मे॒व दि॒शि रु॒द्र-न्नि॒रव॑दयते॒ द्विर॒भि घा॑रयति चतुरव॒त्तस्या-ऽऽप्त्यै॑प॒शवो॒ वै पूर्वा॒ आहु॑तय ए॒ष रु॒द्रो यद॒ग्निर्य-त्पूर्वा॒ आहु॑तीर॒भि जु॑हु॒या-द्रु॒द्राय॑ प॒शूनपि॑ दध्यादप॒शुर्यज॑मान-स्स्यादति॒हाय॒ पूर्वा॒ आहु॑तीर्जुहोति पशू॒ना-ङ्गो॑पी॒थाय॑ ॥ 35 ॥

(ā॒sādya॒ prā - na̭tidṛśña-ṅkaroti - harati - viyu॒yā--dyaja̭māname॒vā-'gniriti̭ - sa॒ptada̭śa ca ) (a. 5)
a॒gnestrayo॒ jyāyāgṃ̭so॒ bhrāta̭ra āsa॒-nte de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~ha̭ntaḥ॒ prāmī̭yanta॒ so᳚-'gnira̭bibhedi॒tthaṃ-vā~va sya ārti॒mā-'ri̭ṣya॒tīti॒ sa nilā̭yata॒ so̭-'paḥ prāvi̭śa॒-tta-nde॒vatāḥ॒ praiṣa̭maiccha॒-nta-mmathsyaḥ॒ prābra̭vī॒-ttama̭śapaddhi॒yādhi̭yā tvā vaddhyāsu॒ryo mā॒ prāvo̭ca॒ iti॒ tasmā॒nmathsya̭-ndhi॒yādhi̭yā ghnanti śa॒pto [śa॒ptaḥ, hi] 30
hi tamanva̭vinda॒-ntama̭ bruva॒nnupa̭ na॒ ā va̭rtasva ha॒vya-nno̭ va॒heti॒ so᳚-'bravī॒dvaraṃ̭-vṛ~ṇai॒ yade॒va gṛ̭hī॒tasyāhṷtasyabahiḥ pari॒dhi skandā॒-ttanme॒ bhrātṛ̭ṇā-mbhāga॒dheya̭masa॒diti॒ tasmā॒dya-dgṛ̭hī॒tasyāhṷtasya bahiḥ pari॒dhi skanda̭ti॒ teṣā॒-nta-dbhā̭ga॒dheya॒-ntāne॒va tena̭ prīṇāti pari॒dhī-npari̭ dadhāti॒ rakṣa̭sā॒mapa̭hatyai॒ sagg spa̭rśayati॒ [sagg spa̭rśayati, rakṣa̭sā॒-] 31
rakṣa̭sā॒-mana̭nvavacārāya॒ na pu॒rastā॒-tpari̭ dadhātyādi॒tyo hyḙvodya-npu॒rastā॒-drakṣāg̭syapa॒hantyū॒rdhve sa॒midhā॒vā da̭dhātyu॒pari̭ṣṭāde॒va rakṣā॒g॒syapa̭ hanti॒ yajṷṣā॒-'nyā-ntū॒ṣṇīma॒nyā-mmi̭thuna॒tvāya॒ dve ā da̭dhāti dvi॒pā-dyaja̭mānaḥ॒ prati̭ṣṭhityai brahmavā॒dino̭ vadanti॒ sa tvai ya̭jeta॒ yo ya॒jñasyā-''rtyā॒ vasī̭yā॒n-thsyāditi॒ bhūpa̭taye॒ svāhā॒ bhuva̭napataye॒ svāhā̭ bhū॒tānā॒- [bhū॒tānā᳚m, pata̭ye॒ svāheti̭] 32
-mpata̭ye॒ svāheti̭ ska॒nnamanṷ mantrayeta ya॒jñasyai॒va tadārtyā॒ yaja̭māno॒ vasī̭yā-nbhavati॒ bhūya̭sī॒r॒hi de॒vatāḥ᳚ prī॒ṇāti̭ jā॒mi vā e॒ta-dya॒jñasya̭ kriyate॒ yada॒nvañcaṷ puro॒ḍāśā̭ vupāgṃśuyā॒jama̭nta॒rā ya̭ja॒tyajā̭mitvā॒yātho̭ mithuna॒tvāyā॒gnira॒muṣmi̭n ~lo॒ka āsī᳚-dya॒mo᳚-'smi-nte de॒vā a̭bruva॒nnete॒mau vi paryṷ̄hā॒metya॒nnādyḙna de॒vā a॒gni- [de॒vā a॒gnim, u॒pāma̭ntrayanta] 33
-mu॒pāma̭ntrayanta rā॒jyena̭ pi॒taro̭ ya॒ma-ntasmā̭da॒gni rde॒vānā̭mannā॒do ya॒maḥ pi̭tṛ॒ṇāgṃ rājā॒ ya e॒vaṃ-ve~da॒ prarā॒jyama॒nnādya̭-māpnoti॒ tasmā̭ e॒ta-dbhā̭ga॒dheya॒-mprāya̭ccha॒n॒. yada॒gnaye᳚ sviṣṭa॒kṛtḙ-'va॒dyanti॒ yada॒gnaye᳚ sviṣṭa॒kṛtḙ 'va॒dyati̭ bhāga॒dheyḙnai॒va ta-dru॒dragṃ sama̭rdhayati sa॒kṛ-thsa̭kṛ॒dava̭ dyati sa॒kṛdi̭va॒ hi ru॒dra ṷttarā॒rdhādava̭ dyatye॒ṣā vai ru॒drasya॒ [vai ru॒drasya̭, dikh-svāyā̭me॒va] 34
dikh-svāyā̭me॒va di॒śi ru॒dra-nni॒rava̭dayate॒ dvira॒bhi ghā̭rayati caturava॒ttasyā-''ptyai̭pa॒śavo॒ vai pūrvā॒ āhṷtaya e॒ṣa ru॒dro yada॒gnirya-tpūrvā॒ āhṷtīra॒bhi jṷhu॒yā-dru॒drāya̭ pa॒śūnapi̭ dadhyādapa॒śuryaja̭māna-ssyādati॒hāya॒ pūrvā॒ āhṷtīrjuhoti paśū॒nā-ṅgo̭pī॒thāya̭ || 35 ||

(આસાદ્ય પ્રા - અનતિદૃશ્ય કરોતિ - હરતિ - વિયુયાદ્યજમાનમેવાગ્નિરિતિ - સપ્તદશ ચ) (અધ્યાય ૫) અગ્નિના ત્રણ મોટા ભાઈઓ હતા; તેઓ દેવોને હવિ વહન કરતા હતા, તેઓ મૃત્યુ પામ્યા. તે અગ્નિએ વિચાર્યું કે 'આ રીતે મને પણ આર્તિ થશે, હું નાશ પામીશ.' તેથી તે છુપાઈ ગયો. તે જળમાં પ્રવેશ્યો. દેવતાઓએ તેને શોધ્યો. મત્સ્યે તેને કહ્યું. તેણે મત્સ્યને શાપ આપ્યો: 'હિંયાધિંયાથી તને મારશે, કારણ કે તેં મને અસુરોને જણાવ્યું.' તેથી શાપિત મત્સ્યને હિંયાધિંયાથી મારે છે. તેને દેવોએ શોધી કાઢ્યો અને તેને કહ્યું: 'અમારી પાસે પાછો આવ, અમારું હવ્ય વહન કર.' તેણે કહ્યું: 'હું વરદાન માંગું છું કે ગૃહીત (ગ્રહણ કરેલા) અને આહુત (અર્પિત) હવિષ્યમાંથી જે પરિધિ (ઘેરો)ની બહાર સ્ખલિત થાય, તે મારા ભાઈઓનો ભાગધેય (ભાગ) થાય.' તેથી ગૃહીત અને આહુત હવિષ્યમાંથી જે પરિધિની બહાર સ્ખલિત થાય છે, તે તેમનો ભાગધેય છે; તેનાથી તે તેમને પ્રસન્ન કરે છે. પરિધિઓને ચારે બાજુ મૂકે છે, રાક્ષસોના અપહત્ય (નાશ) માટે. સમ્યક્ સ્પર્શ કરાવે છે, રાક્ષસોના અનન્વવચાર (પ્રવેશ ન થાય) માટે. આગળ પરિધિ મૂકતો નથી, કારણ કે ઊગતો આદિત્ય જ આગળથી રાક્ષસોનો નાશ કરે છે. ઉપરની સમિધ પર મૂકે છે; ઉપરથી જ રાક્ષસોનો નાશ કરે છે. એકને યજુષ (મંત્ર)થી, બીજીને મૌનથી મૂકે છે, મિથુનત્વ (જોડાણ) માટે. બે મૂકે છે, કારણ કે યજમાન દ્વિપાદ છે, પ્રતિષ્ઠા માટે. બ્રહ્મવાદીઓ કહે છે: 'તે જ યજે, જે યજ્ઞની આર્તિ (હાનિ)થી વધુ શ્રેષ્ઠ (વસીયાન્) થાય.' 'ભૂપતિને સ્વાહા, ભુવનપતિને સ્વાહા, ભૂતાનાં પતિને સ્વાહા' — આમ સ્ખન્ન (સ્ખલિત)નું અનુમંત્રણ કરે. તેનાથી યજ્ઞની આર્તિથી યજમાન વધુ શ્રેષ્ઠ થાય છે, કારણ કે તે વધુ દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે. જે અન્વંચ (પશ્ચિમ તરફ) પુરોડાશો હોય છે અને ઉપાંશુ યાજ (મૌન યાજ) વચ્ચે યજન કરે છે, તે યજ્ઞનું જામિ (પુનરાવર્તન) થાય છે; તેથી અજામિત્વ માટે, અને પછી મિથુનત્વ માટે. અગ્નિ અમુક લોકમાં હતો, યમ આ લોકમાં હતો. દેવોએ તેમને કહ્યું: 'આ બંનેને અદલાબદલી કરો.' દેવોએ અન્નાદ્ય (અન્ન)થી અગ્નિને ઉપામંત્રણ (આમંત્રણ) કર્યું, પિતરોએ રાજ્યથી યમને. તેથી અગ્નિ દેવોનો અન્નાદ (અન્ન ખાનાર) થયો અને યમ પિતરોનો રાજા થયો. જે આમ જાણે છે, તે રાજ્ય અને અન્નાદ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. તેમને આ ભાગધેય આપ્યું. અગ્નિ સ્વિષ્ટકૃતને જે અવદ્ય (અંશ) આપે છે — અગ્નિ સ્વિષ્ટકૃતને જે અવદ્ય આપે છે, તે ભાગધેયથી જ રુદ્રને સમર્થ (તૃપ્ત) કરે છે. એક વાર જ એક વાર અવદ્ય આપે છે, કારણ કે રુદ્ર ઉત્તરાર્ધથી એક વાર જ અવદ્ય આપે છે. આ રુદ્રની દિશા છે; દિશાના સ્વાયામ (પોતાના વિસ્તાર)માં જ રુદ્રને નિરવદય (અંશ આપ્યા વિના નહીં) કરે છે. બે વાર અભિઘાર (ઘીનો હોમ) કરે છે, ચાર વાર અવત્ત (અંશ) — તેની આપ્તિ (પ્રાપ્તિ) માટે. પશુઓ પૂર્વ આહુતિઓ છે, અને આ અગ્નિ રુદ્ર છે. જો પૂર્વ આહુતિઓને અભિજુહુય (હોમ) કરે, તો રુદ્રને પશુઓ આપે, અને યજમાન પશુહીન થાય. તેથી પૂર્વ આહુતિઓને અતિહાય (છોડીને) જુહોતિ (હોમ) કરે છે, પશુઓના ગોપીથ (રક્ષણ) માટે. ॥ ૩૫ ॥ ^AI

ಅಗ್ನಿಯ ಮೂವರು ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರರಿದ್ದರು; ಅವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹವ್ಯವನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತಾ ನಾಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಆ ಅಗ್ನಿಯು ಭಯಪಟ್ಟನು — 'ನನಗೂ ಇಂತಹ ಆರ್ತಿ (ಆಪತ್ತು) ಉಂಟಾಗುವುದು' ಎಂದು. ಅವನು ಅಡಗಿಕೊಂಡನು; ಅವನು ನೀರನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕಿದರು. ಮತ್ಸ್ಯನು ಅವನನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವನು ಮತ್ಸ್ಯನನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು — 'ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ, ಮನುಷ್ಯರು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಲಿಯ ಮೀನಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಕೊಲ್ಲುವರು' ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶಪ್ತನಾದ ಮತ್ಸ್ಯನನ್ನು ಅವರು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅವನನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು, ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — 'ನಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗು, ನಮ್ಮ ಹವ್ಯವನ್ನು ಒಯ್ಯು' ಎಂದು. ಅವನು ಹೇಳಿದನು — 'ನಾನು ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ: ಗೃಹೀತವಾದ (ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ) ಮತ್ತು ಆಹುತವಾದ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಿಧಿಯ ಹೊರಗೆ ಏನು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅದು ನನ್ನ ಸಹೋದರರಿಗೆ ಭಾಗಧೇಯವಾಗಲಿ' ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೃಹೀತವಾದ, ಆಹುತವಾದ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಿಧಿಯ ಹೊರಗೆ ಏನು ಚೆಲ್ಲಿಹೋಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅದು ಅವರಿಗೆ ಭಾಗಧೇಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ಅವರನ್ನೇ ಸಂತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಧಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಇಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ. ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಅನುಸರಿಸಿ ಬಾರದಿರಲೆಂದು. ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪರಿಧಿಯನ್ನು ಇಡುವುದಿಲ್ಲ — ಏಕೆಂದರೆ ಉದಯಿಸುವ ಆದಿತ್ಯನೇ ಮುಂಭಾಗದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಸಮಿಧೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ — ಮೇಲಿನಿಂದಲೇ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದನ್ನು ಯಜುಸ್ಸಿನಿಂದ, ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಸುಮ್ಮನೆ (ಮೌನವಾಗಿ) — ಮಿಥುನತ್ವಕ್ಕಾಗಿ. ಎರಡನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ — ಯಜಮಾನನು ದ್ವಿಪಾದನಾದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಾಗಿ. ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — 'ಯಜ್ಞದ ಆರ್ತಿಯಿಂದ (ಆಪತ್ತಿನಿಂದ) ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗುವನೋ ಅವನೇ ಯಜಿಸಬೇಕು' ಎಂದು. 'ಭೂಪತಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ, ಭುವನಪತಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ, ಭೂತಾನಾಂ ಪತಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ' ಎಂದು ಚೆಲ್ಲಿಹೋದುದನ್ನು ಅನುಮಂತ್ರಿಸಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಯಜ್ಞದ ಆರ್ತಿಯಿಂದ ಯಜಮಾನನು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಂತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡೂ ಕಡೆ ಪುರೋಡಾಶಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು ಉಪಾಂಶುಯಾಜದ ಮಧ್ಯೆ ಯಜಿಸುವುದು ಜಾಮಿತ್ವವನ್ನು (ಸಮಾನತೆಯ ದೋಷವನ್ನು) ತಪ್ಪಿಸಲು, ಮತ್ತು ಮಿಥುನತ್ವಕ್ಕಾಗಿ. ಅಗ್ನಿಯು ಆ ಲೋಕದಲ್ಲಿದ್ದನು, ಯಮನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿದ್ದನು. ದೇವತೆಗಳು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — 'ಇವರಿಬ್ಬರೂ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿ' ಎಂದು. ದೇವತೆಗಳು ಅನ್ನದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರು, ಪಿತೃಗಳು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಯಮನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ದೇವತೆಗಳ ಅನ್ನದಾತ, ಯಮನು ಪಿತೃಗಳ ರಾಜ. ಯಾರು ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಅನ್ನವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವರಿಗೆ ಈ ಭಾಗಧೇಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಅಗ್ನಿ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತನಿಗೆ ಏನನ್ನು ಬಡಿಸುತ್ತಾನೆಯೋ, ಅದರಿಂದ ಆ ಭಾಗಧೇಯದಿಂದಲೇ ರುದ್ರನನ್ನು ಸಮರ್ಥನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಬಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ರುದ್ರನು ಒಮ್ಮೆಯೇ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ಬಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ರುದ್ರನ ದಿಕ್ಕು; ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೇ ರುದ್ರನನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಅಭಿಘಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಅವದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ. ಪಶುಗಳೇ ಪೂರ್ವ ಆಹುತಿಗಳು; ಈ ಅಗ್ನಿಯೇ ರುದ್ರ. ಪೂರ್ವ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅಭಿಜುಹೋತಿ ಮಾಡಿದರೆ ರುದ್ರನಿಗೆ ಪಶುಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಯಜಮಾನನು ಪಶುರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂರ್ವ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು (ಅತಿಹಾಯ) ಜುಹೋತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಪಶುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ^AI

(आसनाक लावन, प्राणांतिक अशी दृश्यता न करता - घेतल्यार - वेगळें करूं येता - यजमानाकूच अग्नि अशें म्हण्टात - सतरा आनी) (अ. 5) अग्नीचे तीन व्हड भाव आसले; ते देवांक हवी व्हरतालो आनी मरन पावले. तो अग्नि भियेलो: 'हो म्हाका अशेच आर्तींत पावतलो' अशें म्हणून तो लिपलो. तो उदकांत गेलो. देवतांनी ताका सोदूंक धाडलो. मात्स्यान ताका सांगलें. तेन्ना ताणें मात्स्याक शाप दिलो: 'तुज्या मुखार बोलपी जिव्हेक तूं व्हड जाव' अशें म्हणून 'तूं म्हाका उघड केलो' अशें म्हणून. देखून मात्स्याक मुखार बोलपी जिव्हेक मारतात; शापिल्लो आसा म्हणून. ते ताका सोदून हाडलो आनी ताका म्हणले: 'आमचे कडेन परत ये; आमचें हवी व्हर.' तो म्हणलो: 'हांव वर मागतां: गृहीत आनी आहुती दिल्ल्या हवीचें परिधीचे भायर जें स्कंदन जाता, तें म्हाका म्हज्या भावांक भागधेय जावं.' देखून गृहीत आनी आहुती दिल्ल्या हवीचें परिधीचे भायर जें स्कंदन जाता, तें तांचें भागधेय जाता; तांकाच तें दिवन तो तांका प्रसन्न करता. परिधी भोंवतणी दवरता, राक्षसांच्या नाशाखातीर. सगळ्यांक स्पर्श करता, राक्षसांक भोंवतणी भोंवडूंक दिवंक ना. मुखार परिधी दवरना; कारण उदयाक येवपी आदित्यच मुखार राक्षसांचो नाश करता. वयल्या समिधांचेर दवरता; वयल्यानूच राक्षसांचो नाश करता. एक यजुसान, दुसरें तूसींम - मिथुनत्वाखातीर दोन दवरता; यजमान द्विपाद आसा, प्रतिष्ठेखातीर. ब्रह्मवादी म्हण्टात: 'तोच यज्ञ करूंक फावो, जो यज्ञाच्या आर्तींतल्यान व्हड जातलो.' 'भूपतये स्वाहा, भुवनपतये स्वाहा, भूतानां पतये स्वाहा' अशें स्कंदिल्ल्या हवीचेर म्हणचो. ताका लागून यज्ञाच्या आर्तींतल्यान यजमान व्हड जाता; कारण तो चड देवतांक प्रसन्न करता. जें दोनय वटेन पुरोडाश दवरून उपांशुयाज मदीं करता, तें यज्ञाचें जामी (समान) कर्म जाता; अजामित्वाखातीर आनी मिथुनत्वाखातीर. अग्नि अमुक्या लोकांत आसलो, यम ह्या लोकांत. देवांनी तांका म्हणलें: 'आमी ह्या दोगांक वेगळे करूं.' देवांनी अन्नाद्यान अग्नीक आपयलें, राज्यान पितरांनी यमाक. देखून अग्नि देवांचो अन्नादो जालो आनी यम पितरांचो राजा जालो. जो अशें जाणता, तो राज्य आनी अन्नाद्य मेळयता. ताका हें भागधेय दिलें. अग्नये स्विष्टकृते अवदान करतात, तें भागधेयानूच रुद्राक समर्ध करता. एकच फावट अवदान करता; कारण रुद्र एकच फावट उत्तरार्धांत अवदान करता. ही रुद्राची दिक्; दक्षिण दिकेकूच रुद्राक निरवदान करता. दोन फावट अभिघार करता, चार अवदान - ताच्या आप्तीखातीर. पशू हो पूर्विल्ल्या आहुती; हो अग्नि रुद्र. जर पूर्विल्ल्या आहुतींनी अभिजुहुय केलो, तर रुद्राक पशू दिले जातले आनी यजमान पशूवीण जातलो. देखून पूर्विल्ल्या आहुती सोडून जुहोता, पशूंच्या गोपीथाखातीर. ॥ 35 ॥ ^AI

(बरही राखेर... अन्तिमसम्म देखिने बनाउँछ... हरण गर्छ... विभाजन गर्दैन... यजमानलाई नै अग्निले... सत्रौँ पनि) (अध्याय ५) अग्निका तीन जना ठूला भाइहरू थिए; तिनीहरू देवताहरूका लागि हवि बोक्दै मर्दै थिए। तब अग्निले सोचे — यसरी मलाई पनि आफ्नै आर्ति (विनाश) आउनेछ भनी। उनी लुके; उनी पानीमा प्रवेश गरे। देवताहरूले उनलाई खोजे। माछाले उनलाई भनिदियो। तब उनले (अग्निले) माछालाई श्राप दिए — 'तिमीहरू झुटो बोल्ने भएर असुरका रूपमा रहो, मलाई कसैले नभनोस्' भनी। त्यसैले माछालाई झुटो बोल्ने भनी मार्छन्, किनकि उनी श्रापित छन्। श्रापित भए पनि तिनीहरूले उनलाई भेट्टाए। तिनीहरूले उनलाई भने — 'हामीकहाँ फर्केर आउ, हाम्रो हवि बोक।' उनले भने — 'म वर माग्छु: ग्रहण गरिएको र हुत गरिएको (हवि) बाट जे परिधिभन्दा बाहिर खस्छ, त्यो मेरा भाइहरूको भाग होस्।' त्यसैले ग्रहण गरिएको र हुत गरिएको हविबाट जे परिधिभन्दा बाहिर खस्छ, त्यो तिनीहरूको भाग हुन्छ; त्यसैले उनले तिनीहरूलाई प्रसन्न पार्छ। परिधिहरू वरिपरि राख्छ — राक्षसहरूको निवारणका लागि। तिनलाई छुन्छ — राक्षसहरूले पछ्याउन नसकून् भनी। अगाडि परिधि राख्दैन, किनकि उदाउँदो सूर्यले नै अगाडिको रक्षा हटाउँछ। माथि समिधामा राख्छ — माथिबाट नै राक्षसको रक्षा हटाउँछ। एउटा यजुस्मन्त्रले, अर्को चुपचाप — मिथुनत्वका लागि। दुई राख्छ, किनकि यजमान दुई पाउ भएको हो — प्रतिष्ठाका लागि। ब्रह्मवादीहरू भन्छन् — 'त्यो नै यज्ञ गर्न योग्य हो, जो यज्ञको आर्तिबाट बढी बलियो हुन्छ।' 'पृथ्वीपतिलाई स्वाहा, भुवनपतिलाई स्वाहा, भूतहरूका पतिलाई स्वाहा' भनी खसेको हविका लागि मन्त्र पढ्छ। यसरी यज्ञको आर्तिबाट यजमान बढी बलियो हुन्छ, किनकि उसले धेरै देवताहरूलाई प्रसन्न पार्छ। यो यज्ञको जोडी (जामि) कर्म हुन्छ — जब दुई विपरीत दिशाका पुरोडाशहरू बीचमा उपांशुयाज गरिन्छ। त्यसैले अजामित्वका लागि, र मिथुनत्वका लागि पनि। अग्नि अर्को लोकमा थिए, यम यहाँ। देवताहरूले तिनीहरूलाई भने — 'यी दुईलाई छुट्याऔं।' देवताहरूले अन्नाद्यद्वारा अग्निलाई बोलाए, पितृहरूले राज्यद्वारा यमलाई। त्यसैले अग्नि देवताहरूका अन्नाद हुन्, यम पितृहरूका राजा हुन्। जसले यसरी जान्दछ, उसले राज्य र अन्नाद्य प्राप्त गर्छ। तिनीहरूलाई यो भाग दिए। अग्नि स्विष्टकृतलाई जे अवदान (भाग) दिइन्छ — त्यसले रुद्रलाई नै भागद्वारा समृद्ध बनाउँछ। एक-एक पटक अवदान दिन्छ, किनकि रुद्र एक पटक जस्तै उत्तरार्धबाट अवदान दिन्छन्। यो रुद्रको दिशा हो — दक्षिण दिशामा नै रुद्रलाई निरवदान (भाग) दिन्छ। दुई पटक अभिघार गर्छ, चार पटक अवदान — त्यसको प्राप्तिका लागि। पशुहरू नै पहिला आहुतिहरू हुन्, र यो अग्नि नै रुद्र हुन्। यदि पहिला आहुतिहरू अभिघार गरियो भने रुद्रलाई पशुहरू दिइन्छ र यजमान पशुविहीन हुन्छ। त्यसैले पहिला आहुतिहरूलाई छाडेर (पछि) जुहोति — पशुहरूको रक्षाका लागि। ^AI

Anuvaka 41

(श॒प्तः - स्प॑र्शयति - भू॒ताना॑ - म॒ग्निग्ं - रु॒द्रस्य॑ - स॒प्तत्रिग्ं॑शच्च ) (अ. 6)
मनुः॑ पृथि॒व्या य॒ज्ञिय॑मैच्छ॒-थ्स घृ॒त-न्निषि॑क्तमविन्द॒-थ्सो᳚-ऽब्रवी॒-त्को᳚-ऽस्येश्व॒रो य॒ज्ञे-ऽपि॒ कर्तो॒रिति॒ ताव॑ब्रूता-म्मि॒त्रावरु॑णौ॒ गोरे॒वा-ऽऽवमी᳚श्व॒रौ कर्तो᳚-स्स्व॒ इति॒ तौ ततो॒ गाग्ं समै॑रयता॒ग्ं॒ सा यत्र॑ यत्र॒ न्यक्रा॑म॒-त्ततो॑ घृ॒तम॑पीड्यत॒ तस्मा᳚-द्घृ॒तप॑द्युच्यते॒ तद॑स्यै॒ जन्मोप॑हूतग्ं रथन्त॒रग्ं स॒ह पृ॑थि॒व्येत्या॑हे॒ [स॒ह पृ॑थि॒व्येत्या॑ह, इयं-वैँ] 36
यं-वैँ र॑थन्त॒रमि॒मामे॒व स॒हान्ना-द्ये॒नोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूतं-वाँमदे॒व्यग्ं स॒हान्तरि॑क्षे॒णेत्या॑ह प॒शवो॒ वै वा॑मदे॒व्य-म्प॒शूने॒व स॒हान्तरि॑क्षे॒णोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूत-म्बृ॒ह-थ्स॒ह दि॒वेत्या॑है॒रं-वैँ बृ॒हदिरा॑मे॒व स॒ह दि॒वोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूता-स्स॒प्त होत्रा॒ इत्या॑ह॒ होत्रा॑ ए॒वोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूता धे॒नु- [उप॑हूता धे॒नुः, स॒हर्ष॒भेत्या॑ह] 37
-स्स॒हर्ष॒भेत्या॑ह मिथु॒नमे॒वोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूतो भ॒क्ष-स्सखेत्या॑ह सोमपी॒थमे॒वोप॑ ह्वयत॒ उप॑हू॒ताँ(4) हो इत्या॑हा॒-ऽऽत्मान॑मे॒वोप॑ ह्वयत आ॒त्मा ह्युप॑हूतानां॒-वँसि॑ष्ठ॒ इडा॒मुप॑ ह्वयते प॒शवो॒ वा इडा॑ प॒शूने॒वोप॑ ह्वयते च॒तुरुप॑ ह्वयते॒ चतु॑ष्पादो॒ हि प॒शवो॑ मान॒वीत्या॑ह॒ मनु॒र्ह्ये॑ता- [मनु॒र्ह्ये॑ताम्, अग्रे ऽप॑श्य-] 38
-मग्रे ऽप॑श्य-द्घृ॒तप॒दीत्या॑ह॒ य दे॒वास्यै॑ प॒दा-द्घृ॒तमपी᳚ड्यत॒ तस्मा॑दे॒वमा॑ह मैत्रावरु॒णीत्या॑ह मि॒त्रावरु॑णौ॒ ह्ये॑नाग्ं स॒मैर॑यता॒-म्ब्रह्म॑ दे॒वकृ॑त॒-मुप॑हूत॒मित्या॑ह॒ ब्रह्मै॒वोप॑ ह्वयते॒ दैव्या॑ अद्ध्व॒र्यव॒ उप॑हूता॒ उप॑हूता मनु॒ष्या॑ इत्या॑ह देवमनु॒ष्याने॒वोप॑ ह्वयते॒ य इ॒मं-यँ॒ज्ञमवा॒न्॒ ये य॒ज्ञप॑तिं॒-वँर्धा॒नित्या॑ह [ ] 39
य॒ज्ञाय॑ चै॒व यज॑मानाय चा॒ ऽऽशिष॒मा शा᳚स्त॒ उप॑हूते॒ द्यावा॑पृथि॒वी इत्या॑ह॒ द्यावा॑पृथि॒वी ए॒वोप॑ ह्वयते पूर्व॒जे ऋ॒ताव॑री॒ इत्या॑ह पूर्व॒जे ह्ये॑ते ऋ॒ताव॑री दे॒वी दे॒वपु॑त्रे॒ इत्या॑ह दे॒वी ह्ये॑ते दे॒वपु॑त्रे॒ उप॑हूतो॒-ऽयं ँयज॑मान॒ इत्या॑ह॒ यज॑मानमे॒वोप॑ ह्वयत॒ उत्त॑रस्या-न्देवय॒ज्याया॒मुप॑हूतो॒ भूय॑सि हवि॒ष्कर॑ण॒ उप॑हूतो दि॒व्ये धाम॒न्नुप॑हूत॒ [धाम॒न्नुप॑हूतः, इत्या॑ह] 40
इत्या॑ह प्र॒जा वा उत्त॑रा देवय॒ज्या प॒शवो॒ भूयो॑ हवि॒ष्कर॑णग्ं सुव॒र्गो लो॒को दि॒व्य-न्धामे॒दम॑-सी॒दम॒सीत्ये॒व य॒ज्ञस्य॑ प्रि॒य-न्धामोप॑ ह्वयते॒ विश्व॑मस्य प्रि॒य-मुप॑हूत॒मित्या॒हा-छ॑म्बट्कारमे॒वोप॑ ह्वयते ॥ 41 ॥

(śa॒ptaḥ - spa̭rśayati - bhū॒tānā̭ - ma॒gnigṃ - ru॒drasya̭ - sa॒ptatrigṃ̭śacca ) (a. 6)
manuḥ̭ pṛthi॒vyā ya॒jñiya̭maiccha॒-thsa ghṛ॒ta-nniṣi̭ktamavinda॒-thso᳚-'bravī॒-tko᳚-'syeśva॒ro ya॒jñe-'pi॒ karto॒riti॒ tāva̭brūtā-mmi॒trāvarṷṇau॒ gore॒vā-''vamī᳚śva॒rau karto᳚-ssva॒ iti॒ tau tato॒ gāgṃ samai̭rayatā॒gṃ॒ sā yatra̭ yatra॒ nyakrā̭ma॒-ttato̭ ghṛ॒tama̭pīḍyata॒ tasmā᳚-dghṛ॒tapa̭dyucyate॒ tada̭syai॒ janmopa̭hūtagṃ rathanta॒ragṃ sa॒ha pṛ̭thi॒vyetyā̭he॒ [sa॒ha pṛ̭thi॒vyetyā̭ha, iyaṃ-vai~] 36
yaṃ-vai~ ra̭thanta॒rami॒māme॒va sa॒hānnā-dye॒nopa̭ hvayata॒ upa̭hūtaṃ-vā~made॒vyagṃ sa॒hāntari̭kṣe॒ṇetyā̭ha pa॒śavo॒ vai vā̭made॒vya-mpa॒śūne॒va sa॒hāntari̭kṣe॒ṇopa̭ hvayata॒ upa̭hūta-mbṛ॒ha-thsa॒ha di॒vetyā̭hai॒raṃ-vai~ bṛ॒hadirā̭me॒va sa॒ha di॒vopa̭ hvayata॒ upa̭hūtā-ssa॒pta hotrā॒ ityā̭ha॒ hotrā̭ e॒vopa̭ hvayata॒ upa̭hūtā dhe॒nu- [upa̭hūtā dhe॒nuḥ, sa॒harṣa॒bhetyā̭ha] 37
-ssa॒harṣa॒bhetyā̭ha mithu॒name॒vopa̭ hvayata॒ upa̭hūto bha॒kṣa-ssakhetyā̭ha somapī॒thame॒vopa̭ hvayata॒ upa̭hū॒tā~(4) ho ityā̭hā॒-''tmāna̭me॒vopa̭ hvayata ā॒tmā hyupa̭hūtānāṃ॒-va~si̭ṣṭha॒ iḍā॒mupa̭ hvayate pa॒śavo॒ vā iḍā̭ pa॒śūne॒vopa̭ hvayate ca॒turupa̭ hvayate॒ catṷṣpādo॒ hi pa॒śavo̭ māna॒vītyā̭ha॒ manu॒rhyḙtā- [manu॒rhyḙtām, agre 'pa̭śya-] 38
-magre 'pa̭śya-dghṛ॒tapa॒dītyā̭ha॒ ya de॒vāsyai̭ pa॒dā-dghṛ॒tamapī᳚ḍyata॒ tasmā̭de॒vamā̭ha maitrāvaru॒ṇītyā̭ha mi॒trāvarṷṇau॒ hyḙnāgṃ sa॒maira̭yatā॒-mbrahma̭ de॒vakṛ̭ta॒-mupa̭hūta॒mityā̭ha॒ brahmai॒vopa̭ hvayate॒ daivyā̭ addhva॒ryava॒ upa̭hūtā॒ upa̭hūtā manu॒ṣyā̭ ityā̭ha devamanu॒ṣyāne॒vopa̭ hvayate॒ ya i॒maṃ-ya~॒jñamavā॒n॒ ye ya॒jñapa̭tiṃ॒-va~rdhā॒nityā̭ha [ ] 39
ya॒jñāya̭ cai॒va yaja̭mānāya cā॒ ''śiṣa॒mā śā᳚sta॒ upa̭hūte॒ dyāvā̭pṛthi॒vī ityā̭ha॒ dyāvā̭pṛthi॒vī e॒vopa̭ hvayate pūrva॒je ṛ॒tāva̭rī॒ ityā̭ha pūrva॒je hyḙte ṛ॒tāva̭rī de॒vī de॒vapṷtre॒ ityā̭ha de॒vī hyḙte de॒vapṷtre॒ upa̭hūto॒-'yaṃ ~yaja̭māna॒ ityā̭ha॒ yaja̭māname॒vopa̭ hvayata॒ utta̭rasyā-ndevaya॒jyāyā॒mupa̭hūto॒ bhūya̭si havi॒ṣkara̭ṇa॒ upa̭hūto di॒vye dhāma॒nnupa̭hūta॒ [dhāma॒nnupa̭hūtaḥ, ityā̭ha] 40
ityā̭ha pra॒jā vā utta̭rā devaya॒jyā pa॒śavo॒ bhūyo̭ havi॒ṣkara̭ṇagṃ suva॒rgo lo॒ko di॒vya-ndhāme॒dama̭-sī॒dama॒sītye॒va ya॒jñasya̭ pri॒ya-ndhāmopa̭ hvayate॒ viśva̭masya pri॒ya-mupa̭hūta॒mityā॒hā-cha̭mbaṭkārame॒vopa̭ hvayate || 41 ||

મનુએ પૃથ્વી પર યજ્ઞને યોગ્ય (વસ્તુ) ઈચ્છી; તેણે ઘીમાં નાખેલી (ગાય) મેળવી; તેણે કહ્યું: 'આનો યજ્ઞમાં પણ ઉપયોગ કરવાનો અધિકારી કોણ છે?' ત્યારે મિત્ર અને વરુણે કહ્યું: 'ગાય જ આનો અધિકારી છે, પોતે જ.' ત્યારે તેઓએ તે ગાયને ચલાવી; તે જ્યાં જ્યાં પગ મૂકતી ગઈ ત્યાં ત્યાં ઘી વહેવા લાગ્યું; તેથી તે 'ઘૃતપદી' કહેવાય છે. તેનું જન્મ ઉપહૂત (આહ્વાન કરેલ) રથંતર સાથે થયું. 'પૃથ્વી સાથે' એમ કહે છે; આ રથંતર પૃથ્વી સાથે અન્ન-આહારથી ઉપહૂત થાય છે. 'વામદેવ્ય અંતરિક્ષ સાથે ઉપહૂત' એમ કહે છે; પશુઓ જ વામદેવ્ય છે; પશુઓને અંતરિક્ષ સાથે ઉપહૂત કરે છે. 'બૃહત્ દ્યુ (સ્વર્ગ) સાથે ઉપહૂત' એમ કહે છે; ઈરા જ બૃહત્ છે; ઈરાને સ્વર્ગ સાથે ઉપહૂત કરે છે. 'સાત હોત્રા ઉપહૂત' એમ કહે છે; હોત્રાઓને ઉપહૂત કરે છે. 'ધેનુ (ગાય) સાથે ઋષભ ઉપહૂત' એમ કહે છે; મિથુન (જોડું) ઉપહૂત કરે છે. 'ભક્ષ (આહાર) સાથે સખા ઉપહૂત' એમ કહે છે; સોમપાનને ઉપહૂત કરે છે. 'હો ઉપહૂત' એમ કહે છે; આત્માને ઉપહૂત કરે છે, કારણ કે આત્મા ઉપહૂતોમાં શ્રેષ્ઠ છે. વસિષ્ઠ ઇડાને ઉપહૂત કરે છે; ઇડા જ પશુઓ છે; પશુઓને ઉપહૂત કરે છે. ચાર વાર ઉપહૂત કરે છે, કારણ કે પશુઓ ચતુષ્પાદ છે. 'માનવી' એમ કહે છે; મનુએ પહેલાં આને જોઈ હતી. 'ઘૃતપદી' એમ કહે છે; જે દેવીએ પોતાના પગથી ઘી વહાવ્યું, તેથી આમ કહે છે. 'મૈત્રાવરુણી' એમ કહે છે; મિત્ર અને વરુણે આને ચલાવી હતી. 'દેવકૃત બ્રહ્મ ઉપહૂત' એમ કહે છે; બ્રહ્મને ઉપહૂત કરે છે. 'દૈવ્ય અધ્વર્યુ ઉપહૂત, માનુષ્ય ઉપહૂત' એમ કહે છે; દેવો અને મનુષ્યોને ઉપહૂત કરે છે. 'જેઓએ આ યજ્ઞની રક્ષા કરી, જેઓએ યજ્ઞપતિને વધાર્યો' એમ કહે છે; યજ્ઞ માટે અને યજમાન માટે આશિષ માંગે છે. 'દ્યાવાપૃથિવી ઉપહૂત' એમ કહે છે; દ્યુ અને પૃથ્વીને ઉપહૂત કરે છે. 'પૂર્વજે ઋતાવરી' એમ કહે છે; એ બંને પૂર્વજે અને ઋતાવરી છે. 'દેવી દેવપુત્રે' એમ કહે છે; એ બંને દેવી અને દેવપુત્રી છે. 'આ યજમાન ઉપહૂત' એમ કહે છે; યજમાનને ઉપહૂત કરે છે. 'ઉત્તર દેવયજ્યામાં ઉપહૂત, વધુ હવિષ્કરણમાં ઉપહૂત, દિવ્ય ધામમાં ઉપહૂત' એમ કહે છે; ઉત્તર દેવયજ્યા જ પ્રજા છે, વધુ હવિષ્કરણ પશુઓ છે, દિવ્ય ધામ સ્વર્ગલોક છે. 'આ હતું, આ હતું' એમ કહીને યજ્ઞના પ્રિય ધામને ઉપહૂત કરે છે. 'આનું બધું પ્રિય ઉપહૂત' એમ કહે છે; અછંબટકાર (સંપૂર્ણ આહ્વાન) ઉપહૂત કરે છે. ^AI

ಮನುವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದುದನ್ನು ಬಯಸಿದನು. ಅವನು ಘೃತದಿಂದ (ತುಪ್ಪದಿಂದ) ತುಂಬಿದುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡನು. ಆಗ ಅವನು ಹೇಳಿದನು: 'ಇದರ ಮೇಲೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿಯೂ ಅಧಿಕಾರ ಯಾರಿಗೆ ಇದೆ?' ಆಗ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ವರುಣರು ಹೇಳಿದರು: 'ಗೋವಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇದರ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ನಮಗಲ್ಲ.' ಆಗ ಅವರು ಆ ಗೋವನ್ನು ಸಾಗಿಸಿದರು. ಅದು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಕಾಲಿಟ್ಟಿತೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಘೃತವು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಘೃತಪದಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಜನ್ಮವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುವಾಗ 'ರಥಂತರದೊಂದಿಗೆ, ಭೂಮಿಯೊಂದಿಗೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭೂಮಿಯೇ ರಥಂತರ; ಅನ್ನದೊಂದಿಗೆ ಅದನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ವಾಮದೇವ್ಯವು ಅಂತರಿಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪಶುಗಳೇ ವಾಮದೇವ್ಯ; ಪಶುಗಳನ್ನೇ ಅಂತರಿಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಬೃಹತ್ತು ದ್ಯುಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇರಾವೇ ಬೃಹತ್; ಇರಾವನ್ನು ದ್ಯುಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಏಳು ಹೋತ್ರಗಳು ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹೋತ್ರಗಳನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಧೇನುವು ವೃಷಭದೊಂದಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಮಿಥುನವನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಭಕ್ಷವು ಸಖನೊಂದಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಸೋಮಪಾನವನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಹೋ ಎಂಬುದು ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆತ್ಮನನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟವುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ವಸಿಷ್ಠನು ಇಡೆಯನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಶುಗಳೇ ಇಡೆ; ಪಶುಗಳನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಶುಗಳು ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಳ್ಳವು. 'ಮಾನವಿ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುವೇ ಇದನ್ನು ಮೊದಲು ಕಂಡನು. 'ಘೃತಪದಿ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈಕೆಯ ಪಾದದಿಂದ ದೇವನಿಗೆ ಘೃತವು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 'ಮೈತ್ರಾವರುಣಿ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ವರುಣರು ಇವಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಿದರು. 'ದೇವಕೃತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮವು ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ದೈವಿಕ ಅಧ್ವರ್ಯುಗಳು ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಮಾನುಷರು ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ದೇವರುಗಳನ್ನೂ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಈ ಯಜ್ಞವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದವರು, ಯಜ್ಞಪತಿಯನ್ನು ವರ್ಧಿಸಿದವರು' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಯಜ್ಞಕ್ಕೂ ಯಜಮಾನನಿಗೂ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾನೆ. 'ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವಿಯರು ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವಿಯರನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಹಿಂದೆ ಹುಟ್ಟಿದ, ಋತವತಿಯರು' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇವರು ಹಿಂದೆ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಮತ್ತು ಋತವತಿಯರು. 'ದೇವಿಯರು, ದೇವಪುತ್ರಿಯರು' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇವರು ದೇವಿಯರು ಮತ್ತು ದೇವಪುತ್ರಿಯರು. 'ಈ ಯಜಮಾನನು ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಯಜಮಾನನನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಉತ್ತರ ದೇವಯಜ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಹವಿಸ್ಸಿನ ಸಿದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ದಿವ್ಯ ಧಾಮದಲ್ಲಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತರ ದೇವಯಜ್ಯೆಯೇ ಪ್ರಜೆಗಳು; ಹೆಚ್ಚಿನ ಹವಿಸ್ಸಿನ ಸಿದ್ಧತೆಯೇ ಪಶುಗಳು; ದಿವ್ಯ ಧಾಮವೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ. 'ಇದು ಆಯಿತು, ಇದು ಆಯಿತು' ಎಂದು ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಿಯ ಧಾಮವನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಇದರ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಿಯವೂ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಶುಭವಾಚಕವನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ^AI

मनू ह्या पृथ्वीचेर यज्ञाक योग्य अशें सोदूं लागलो. ताका घृतांत बुडयल्लें (ते) मेळ्ळें. तो म्हणलो: "हाचेर यज्ञांतय करपाचो अधिकारी कोण?" तेन्ना मित्र आनी वरुण म्हणले: "गोरूंचोच हाचेर अधिकार चलता." तांणी ते गोरूंक उबारलें. ती जंय जंय पावली घालताली, थंय थंय घृत पिळलें. देखून तिका 'घृतपदी' अशें म्हणतात. तिच्या जल्माक रथंतर सह पृथ्वी हांवें आपयलें अशें म्हणतात. रथंतर हो रथंतरच; तो अन्नान सह ह्या पृथ्वीक आपयता. वामदेव्य सह अंतरिक्ष हांवें आपयलें अशें म्हणतात; वामदेव्य म्हळ्यार पशू; पशूंक अंतरिक्षा सह आपयता. बृहत् सह द्यू हांवें आपयलें अशें म्हणतात; बृहत् म्हळ्यार इरा (अन्न); तिका द्यू सह आपयता. सात होत्रां हांवें आपयलीं अशें म्हणतात; होत्रांक आपयता. धेनू सहर्षभ हांवें आपयलें अशें म्हणतात; मिथुनाक आपयता. भक्ष सखा हांवें आपयलो अशें म्हणतात; सोमपानाक आपयता. 'उपहूताँ हो' अशें म्हणतात; आत्म्याकच आपयता, कारण आपयल्ल्यांतलो आत्मोच व्हड. वसिष्ठ इडेक आपयता; इडा म्हळ्यार पशू; पशूंकच आपयता. चार आपयता, कारण पशू चार पांयांचे आसतात. 'मानवी' अशें म्हणतात, कारण मनू हिका पयलीं पळयलो. 'घृतपदी' अशें म्हणतात, कारण हिच्या पांयांतल्यान घृत पिळलें, देखून तशें म्हणतात. 'मैत्रावरुणी' अशें म्हणतात, कारण मित्र आनी वरुण हांणी हिका उबारलें. 'देवकृत ब्रह्म उपहूत' अशें म्हणतात; ब्रह्माकच आपयता. 'दैव्य अध्वर्यू उपहूत, उपहूत मनुष्य' अशें म्हणतात; देव आनी मनुष्यांकच आपयता. 'जांणी ह्या यज्ञाक राखलो, जांणी यज्ञपतीक वाडयलो' अशें म्हणतात; यज्ञाक आनी यजमानाक आशीर्वाद दिता. 'द्यावापृथिवी उपहूत' अशें म्हणतात; द्यू आनी पृथ्वी हांकाच आपयता. 'पूर्वजे ऋतावरी' अशें म्हणतात, कारण ते पूर्वज आनी ऋतूंचे पाळणारे. 'देवी देवपुत्रे' अशें म्हणतात, कारण ते देवी आनी देवपुत्री. 'उपहूत हा यजमान' अशें म्हणतात; यजमानाकच आपयता. 'उत्तर देवयज्येंत उपहूत, भूयसी हविष्करणांत उपहूत, दिव्य धाम्नीं उपहूत' अशें म्हणतात; प्रजा म्हळ्यार उत्तर देवयज्या, पशू म्हळ्यार भूयसी हविष्करण, सुवर्गलोक म्हळ्यार दिव्य धाम. 'इदं असि, इदं असि' अशें म्हणून यज्ञाचें प्रिय धाम आपयता. 'विश्व हाचें प्रिय उपहूत' अशें म्हणतात; अछंबटकारानच आपयता. ^AI

मनुले पृथ्वीको यज्ञसम्बन्धी वस्तु खोजे; उनले घृतले भिजेको वस्तु पाए; उनले भने, 'यसको यज्ञमा गर्ने स्वामी को हो?' तब मित्र र वरुण दुईले भने, 'गाई नै यसलाई गर्ने स्वामी हुन्, आफ्नै।' तब ती दुईले त्यस गाईलाई हाँके; त्यो जहाँ-जहाँ पाइला टेकी, त्यहाँ-त्यहाँबाट घृत निस्कियो; त्यसैले त्यसलाई 'घृतपदी' भनिन्छ। त्यसपछि उनको जन्मलाई रथन्तर सामसँग पृथ्वीसहित बोलाइयो भनी भन्छ। यो रथन्तरले पृथ्वीलाई अन्नसहित बोलाउँछ। 'वामदेव्य अन्नसहित अन्तरिक्षसहित बोलाइयो' भनी भन्छ; वामदेव्य नै पशु हुन्, पशुलाई अन्तरिक्षसहित बोलाउँछ। 'बृहत् द्युलोकसहित बोलाइयो' भनी भन्छ; बृहत् नै इरा हो, इरालाई द्युलोकसहित बोलाउँछ। 'सात होत्राहरू बोलाइए' भनी भन्छ; होत्राहरूलाई नै बोलाउँछ। 'धेनु साँढसहित बोलाइए' भनी भन्छ; मिथुनलाई नै बोलाउँछ। 'भक्ष सखा बोलाइए' भनी भन्छ; सोमपानलाई नै बोलाउँछ। 'हो बोलाइए' भनी भन्छ; आफैलाई नै बोलाउँछ, किनकि आत्मा नै बोलाइएकाहरूमध्ये श्रेष्ठ हो। वसिष्ठले इडालाई बोलाउँछन्; इडा नै पशु हुन्, पशुलाई नै बोलाउँछ। चार पटक बोलाउँछ, किनकि पशु चारखुट्टे हुन्छन्। 'मानवी' भनी भन्छ, किनकि मनुले यसलाई पहिले देखेका थिए। 'घृतपदी' भनी भन्छ, किनकि यसका पाइलाबाट घृत निस्कियो, त्यसैले यसो भन्छ। 'मैत्रावरुणी' भनी भन्छ, किनकि मित्र र वरुणले यसलाई हाँकेका थिए। 'देवताहरूद्वारा रचिएको ब्रह्म बोलाइयो' भनी भन्छ; ब्रह्मलाई नै बोलाउँछ। 'दैव अध्वर्युहरू बोलाइए, मानवहरू बोलाइए' भनी भन्छ; देवता र मानव दुवैलाई बोलाउँछ। 'जसले यो यज्ञको रक्षा गरे, जसले यज्ञपतिलाई बढाए' भनी भन्छ; यज्ञ र यजमानका लागि आशीर्वाद माग्छ। 'द्यावापृथिवी बोलाइए' भनी भन्छ; द्यावापृथिवीलाई नै बोलाउँछ। 'पूर्वज ऋतावरी' भनी भन्छ, किनकि यी दुई पूर्वज र ऋतुवती हुन्। 'देवी देवपुत्री' भनी भन्छ, किनकि यी दुई देवी र देवपुत्री हुन्। 'यो यजमान बोलाइयो' भनी भन्छ; यजमानलाई नै बोलाउँछ। 'उत्तर देवयज्यामा बोलाइयो, बढी हविस्करणमा बोलाइयो, दिव्य धाममा बोलाइयो' भनी भन्छ; उत्तर देवयज्या नै प्रजा हो, बढी हविस्करण नै पशु हो, दिव्य धाम नै स्वर्गलोक हो। 'यो यो थियो' भनी यज्ञको प्रिय धामलाई नै बोलाउँछ। 'यसको सम्पूर्ण प्रिय बोलाइयो' भनी भन्छ; छम्बट्कार (अन्त्य) लाई नै बोलाउँछ। ^AI

Anuvaka 48

(आ॒ह॒ - धे॒नु- रे॒तां - ँवर्धा॒नित्या॑ह॒ - धाम॒न्नुप॑हूत॒ - श्चतु॑स्त्रिग्ंशच्च ) (अ. 7)
प॒शवो॒ वा इडा᳚ स्व॒यमा द॑त्ते॒ काम॑मे॒वा-ऽऽत्मना॑ पशू॒नामा द॑त्ते॒ न ह्य॑न्यः काम॑-म्पशू॒ना-म्प्र॒यच्छ॑ति वा॒चस्पत॑ये त्वा हु॒त-म्प्रा-ऽश्ञा॒मीत्या॑ह॒ वाच॑मे॒व भा॑ग॒धेये॑न प्रीणाति॒ सद॑स॒स्पत॑ये त्वा हु॒त-म्प्रा-ऽश्ञा॒मीत्या॑ह स्व॒गाकृ॑त्यै चतुरव॒त्त-म्भ॑वति ह॒विर्वै च॑तुरव॒त्त-म्प॒शव॑श्चतुरव॒त्तं-यँद्धोता᳚ प्राश्ञी॒याद्धोता- [प्राश्ञी॒याद्धोता᳚, आर्ति॒मार्च्छे॒द्य-] 42
-ऽऽर्ति॒मार्च्छे॒द्य-द॒ग्नौ जु॑हु॒या-द्रु॒द्राय॑ प॒शूनपि॑ दद्ध्यादप॒शुर्यज॑मान-स्स्या-द्वा॒चस्पत॑ये त्वा हु॒त-म्प्रा-ऽश्ञा॒मीत्या॑ह प॒रोक्ष॑मे॒वैन॑-ज्जुहोति॒ सद॑स॒स्पत॑ये त्वा हु॒त-म्प्राश्ञा॒मीत्या॑ह स्व॒गाकृ॑त्यै॒ प्राश्ञ॑न्ति ती॒र्थ ए॒व प्राश्ञ॑न्ति॒ दक्षि॑णा-न्ददाति ती॒र्थ ए॒व दक्षि॑णा-न्ददाति॒ वि वा ए॒तद्य॒ज्ञ- [वि वा ए॒तद्य॒ज्ञम्, छि॒न्द॒न्ति॒ यन्म॑द्ध्य॒तः] 43
-ञ्छि॑न्दन्ति॒ यन्म॑द्ध्य॒तः प्रा॒श्ञन्त्य॒द्भि-र्मा᳚र्जयन्त॒ आपो॒ वै सर्वा॑ दे॒वता॑ दे॒वता॑भिरे॒व य॒ज्ञग्ं स-न्त॑न्वन्ति दे॒वा वै य॒ज्ञा-द्रु॒द्रम॒न्तरा॑य॒न्थ्स य॒ज्ञम॑विद्ध्य॒-त्त-न्दे॒वा अ॒भि सम॑गच्छन्त॒ कल्प॑ता-न्न इ॒दमिति॒ ते᳚-ऽब्रुव॒न्-थ्स्वि॑ष्टं॒-वैँ न॑ इ॒द-म्भ॑विष्यति॒ यदि॒मग्ं रा॑धयि॒ष्याम॒ इति॒ त-थ्स्वि॑ष्ट॒कृतः॑ स्विष्टकृ॒त्त्व-न्तस्या ऽऽवि॑द्ध॒-न्नि- [-ऽऽवि॑द्ध॒-न्निः, अ॒कृ॒न्त॒न्॒. यवे॑न॒] 44
-र॑कृन्त॒न्॒. यवे॑न॒ सम्मि॑त॒-न्तस्मा᳚-द्यवमा॒त्रमव॑ द्ये॒-द्यज्ज्यायो॑-ऽव॒-द्ये-द्रो॒पये॒-त्त-द्य॒ज्ञस्य॒ यदुप॑ च स्तृणी॒याद॒भि च॑ घा॒रये॑दुभयत-स्सग्ग्श्वा॒यि कु॑र्यादव॒दाया॒भि घा॑रयति॒ द्वि-स्सम्प॑द्यते द्वि॒पा-द्यज॑मानः॒ प्रति॑ष्ठित्यै॒ य-त्ति॑र॒श्चीन॑-मति॒-हरे॒दन॑भि-विद्धं-यँ॒ज्ञस्या॒भि वि॑द्ध्ये॒दग्रे॑ण॒ परि॑ हरति ती॒र्थेनै॒व परि॑ हरति॒ त-त्पू॒ष्णे पर्य॑हर॒न्त- [पर्य॑हर॒न्तत्, पू॒षा] 45
-त्पू॒षा प्राश्य॑ द॒तो॑-ऽरुण॒-त्तस्मा᳚-त्पू॒षा प्र॑पि॒ष्टभा॑गो-ऽद॒न्तको॒ हि त-न्दे॒वा अ॑ब्रुव॒न् वि वा अ॒यमा᳚र्ध्यप्राशित्रि॒यो वा अ॒यम॑भू॒दिति॒ त-द्बृह॒स्पत॑ये॒ पर्य॑हर॒न्-थ्सो॑-ऽबिभे॒-द्बृह॒स्पति॑रि॒त्थं-वाँव स्य आर्ति॒मा-ऽरि॑ष्य॒तीति॒ स ए॒त-म्मन्त्र॑मपश्य॒-थ्सूर्य॑स्य त्वा॒ चक्षु॑षा॒ प्रति॑ पश्या॒मीत्य॑ब्रवी॒न्न हि सूर्य॑स्य॒ चक्षुः॒ [चक्षुः॑, कि-ञ्च॒न] 46
कि-ञ्च॒न हि॒नस्ति॒ सो॑-ऽबिभे-त्प्रतिगृ॒ह्णन्त॑-म्मा हिग्ंसिष्य॒तीति॑ दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे᳚-ऽश्विनो᳚ र्बा॒हुभ्या᳚-म्पू॒ष्णो हस्ता᳚भ्या॒-म्प्रति॑ गृह्णा॒मीत्य॑ब्रवी-थ्सवि॒तृप्र॑सूत ए॒वैन॒द्ब्रह्म॑णा दे॒वता॑भिः॒ प्रत्य॑गृह्णा॒-थ्सो॑-ऽबिभे-त्प्रा॒श्ञन्त॑-म्मा हिग्ंसिष्य॒तीत्य॒ग्नेस्त्वा॒ ऽऽस्ये॑न॒ प्रा-ऽश्ञा॒मीत्य॑ब्रवी॒न्न ह्य॑ग्नेरा॒स्य॑-ङ्किञ्च॒न हि॒नस्ति॒ सो॑-ऽबिभे॒- [सो॑-ऽबिभेत्, प्राशि॑तम्मा-] 47
-त्प्राशि॑तम्मा-हिग्ंसिष्य॒तीति॑ ब्राह्म॒णस्यो॒दरे॒णेत्य॑ ब्रवी॒न्न हि ब्रा᳚ह्म॒णस्यो॒दर॒-ङ्कि-ञ्च॒न हि॒नस्ति॒ बृह॒स्पते॒र्ब्रह्म॒णेति॒ स हि ब्रह्मि॒ष्ठो-ऽप॒ वा ए॒तस्मा᳚-त्प्रा॒णाः क्रा॑मन्ति॒ यः प्रा॑शि॒त्र-म्प्रा॒श्ञात्य॒द्भि-र्मा᳚र्जयि॒त्वा प्रा॒णान्-थ्स-म्मृ॑शते॒-ऽमृतं॒-वैँ प्रा॒णा अ॒मृत॒मापः॑ प्रा॒णाने॒व य॑थास्था॒नमुप॑ ह्वयते ॥ 48 ॥

(ā॒ha॒ - dhe॒nu- re॒tāṃ - ~vardhā॒nityā̭ha॒ - dhāma॒nnupa̭hūta॒ - ścatṷstrigṃśacca ) (a. 7)
pa॒śavo॒ vā iḍā᳚ sva॒yamā da̭tte॒ kāma̭me॒vā-''tmanā̭ paśū॒nāmā da̭tte॒ na hya̭nyaḥ kāma̭-mpaśū॒nā-mpra॒yaccha̭ti vā॒caspata̭ye tvā hu॒ta-mprā-'śñā॒mītyā̭ha॒ vāca̭me॒va bhā̭ga॒dheyḙna prīṇāti॒ sada̭sa॒spata̭ye tvā hu॒ta-mprā-'śñā॒mītyā̭ha sva॒gākṛ̭tyai caturava॒tta-mbha̭vati ha॒virvai ca̭turava॒tta-mpa॒śava̭ścaturava॒ttaṃ-ya~ddhotā᳚ prāśñī॒yāddhotā- [prāśñī॒yāddhotā᳚, ārti॒mārcche॒dya-] 42
-''rti॒mārcche॒dya-da॒gnau jṷhu॒yā-dru॒drāya̭ pa॒śūnapi̭ daddhyādapa॒śuryaja̭māna-ssyā-dvā॒caspata̭ye tvā hu॒ta-mprā-'śñā॒mītyā̭ha pa॒rokṣa̭me॒vaina̭-jjuhoti॒ sada̭sa॒spata̭ye tvā hu॒ta-mprāśñā॒mītyā̭ha sva॒gākṛ̭tyai॒ prāśña̭nti tī॒rtha e॒va prāśña̭nti॒ dakṣi̭ṇā-ndadāti tī॒rtha e॒va dakṣi̭ṇā-ndadāti॒ vi vā e॒tadya॒jña- [vi vā e॒tadya॒jñam, chi॒nda॒nti॒ yanma̭ddhya॒taḥ] 43
-ñchi̭ndanti॒ yanma̭ddhya॒taḥ prā॒śñantya॒dbhi-rmā᳚rjayanta॒ āpo॒ vai sarvā̭ de॒vatā̭ de॒vatā̭bhire॒va ya॒jñagṃ sa-nta̭nvanti de॒vā vai ya॒jñā-dru॒drama॒ntarā̭ya॒nthsa ya॒jñama̭viddhya॒-tta-nde॒vā a॒bhi sama̭gacchanta॒ kalpa̭tā-nna i॒damiti॒ te᳚-'bruva॒n-thsvi̭ṣṭaṃ॒-vai~ na̭ i॒da-mbha̭viṣyati॒ yadi॒magṃ rā̭dhayi॒ṣyāma॒ iti॒ ta-thsvi̭ṣṭa॒kṛtaḥ̭ sviṣṭakṛ॒ttva-ntasyā ''vi̭ddha॒-nni- [-''vi̭ddha॒-nniḥ, a॒kṛ॒nta॒n॒. yavḙna॒] 44
-ra̭kṛnta॒n॒. yavḙna॒ sammi̭ta॒-ntasmā᳚-dyavamā॒tramava̭ dye॒-dyajjyāyo̭-'va॒-dye-dro॒paye॒-tta-dya॒jñasya॒ yadupa̭ ca stṛṇī॒yāda॒bhi ca̭ ghā॒rayḙdubhayata-ssaggśvā॒yi kṷryādava॒dāyā॒bhi ghā̭rayati॒ dvi-ssampa̭dyate dvi॒pā-dyaja̭mānaḥ॒ prati̭ṣṭhityai॒ ya-tti̭ra॒ścīna̭-mati॒-hare॒dana̭bhi-viddhaṃ-ya~॒jñasyā॒bhi vi̭ddhye॒dagrḙṇa॒ pari̭ harati tī॒rthenai॒va pari̭ harati॒ ta-tpū॒ṣṇe parya̭hara॒nta- [parya̭hara॒ntat, pū॒ṣā] 45
-tpū॒ṣā prāśya̭ da॒to̭-'ruṇa॒-ttasmā᳚-tpū॒ṣā pra̭pi॒ṣṭabhā̭go-'da॒ntako॒ hi ta-nde॒vā a̭bruva॒n vi vā a॒yamā᳚rdhyaprāśitri॒yo vā a॒yama̭bhū॒diti॒ ta-dbṛha॒spata̭ye॒ parya̭hara॒n-thso̭-'bibhe॒-dbṛha॒spati̭ri॒tthaṃ-vā~va sya ārti॒mā-'ri̭ṣya॒tīti॒ sa e॒ta-mmantra̭mapaśya॒-thsūrya̭sya tvā॒ cakṣṷṣā॒ prati̭ paśyā॒mītya̭bravī॒nna hi sūrya̭sya॒ cakṣuḥ॒ [cakṣuḥ̭, ki-ñca॒na] 46
ki-ñca॒na hi॒nasti॒ so̭-'bibhe-tpratigṛ॒hṇanta̭-mmā higṃsiṣya॒tīti̭ de॒vasya̭ tvā savi॒tuḥ pra̭sa॒ve᳚-'śvino᳚ rbā॒hubhyā᳚-mpū॒ṣṇo hastā᳚bhyā॒-mprati̭ gṛhṇā॒mītya̭bravī-thsavi॒tṛpra̭sūta e॒vaina॒dbrahma̭ṇā de॒vatā̭bhiḥ॒ pratya̭gṛhṇā॒-thso̭-'bibhe-tprā॒śñanta̭-mmā higṃsiṣya॒tītya॒gnestvā॒ ''syḙna॒ prā-'śñā॒mītya̭bravī॒nna hya̭gnerā॒sya̭-ṅkiñca॒na hi॒nasti॒ so̭-'bibhe॒- [so̭-'bibhet, prāśi̭tammā-] 47
-tprāśi̭tammā-higṃsiṣya॒tīti̭ brāhma॒ṇasyo॒dare॒ṇetya̭ bravī॒nna hi brā᳚hma॒ṇasyo॒dara॒-ṅki-ñca॒na hi॒nasti॒ bṛha॒spate॒rbrahma॒ṇeti॒ sa hi brahmi॒ṣṭho-'pa॒ vā e॒tasmā᳚-tprā॒ṇāḥ krā̭manti॒ yaḥ prā̭śi॒tra-mprā॒śñātya॒dbhi-rmā᳚rjayi॒tvā prā॒ṇān-thsa-mmṛ̭śate॒-'mṛtaṃ॒-vai~ prā॒ṇā a॒mṛta॒māpaḥ̭ prā॒ṇāne॒va ya̭thāsthā॒namupa̭ hvayate || 48 ||

(આહ - ધેનુ રેતાં વર્ધાન ઇત્યાહ - ધામન્નુપહૂત - ચતુસ્ત્રિંશચ્ચ) (અ. ૭) પશુઓ જ ઇડા છે; તે પોતે જાતે જ આપે છે; મનથી જ પશુઓની કામના પ્રાપ્ત કરે છે, કારણ કે બીજો કોઈ પશુઓની કામના આપતો નથી. 'વાચસ્પતિ માટે તને હોમેલા (હવિ)ને હું પ્રાશન કરું' એમ કહે છે; વાણીને જ ભાગધેયથી પ્રસન્ન કરે છે. 'સદસસ્પતિ માટે તને હોમેલાને હું પ્રાશન કરું' એમ કહે છે; સ્વગાકૃતિ (પોતાના ભાગ માટે) માટે. હવિ ચાર વાર કાપેલું હોય છે; પશુઓ ચાર પગવાળા હોય છે. જો હોતા પ્રાશન કરે તો હોતાને આર્તિ (હાનિ) થાય; જો અગ્નિમાં હોમે તો રુદ્રને પશુઓ આપી દે, અને યજમાન પશુરહિત થાય. 'વાચસ્પતિ માટે તને હોમેલાને હું પ્રાશન કરું' એમ કહે છે; તેને પરોક્ષ રીતે જ હોમે છે. 'સદસસ્પતિ માટે તને હોમેલાને હું પ્રાશન કરું' એમ કહે છે; સ્વગાકૃતિ માટે. યોગ્ય સ્થાન (તીર્થ) પર જ પ્રાશન કરે છે; દક્ષિણા આપે છે, યોગ્ય સ્થાન પર જ દક્ષિણા આપે છે. આ યજ્ઞને વચ્ચેથી જે પ્રાશન કરે છે તે વિભાજિત (છેદાયેલો) કરે છે. જળથી લૂછે છે; જળ જ સર્વ દેવતાઓ છે; દેવતાઓથી જ યજ્ઞને સંતન (ચાલુ) રાખે છે. દેવોએ યજ્ઞથી રુદ્રને અલગ કર્યો; તેણે યજ્ઞને વેધ્યો (ભેદ્યો); દેવો તેની પાસે એકઠા થયા: 'આ આપણને અનુકૂળ થાઓ.' તેઓએ કહ્યું: 'જો આપણે આને સિદ્ધ કરીશું તો આ આપણને સ્વિષ્ટ (સારી રીતે હોમેલું) થશે.' તે સ્વિષ્ટકૃત્ થયો; તેનું સ્વિષ્ટકૃત્ત્વ. તેણે તે વેધેલાને યવ (જવ) થી કાપ્યું; તે જવ જેટલું માપ્યું; તેથી જવ જેટલું જ આપે; જે વધારે આપે તો તેને પાડે (ઊંચું કરે). યજ્ઞનું જે છે તે. જો ઉપર ફેલાવે અને બંને બાજુથી ઘાર (ઘી) રેડે તો બંને બાજુએ સંશ્લેષ (જોડાણ) કરે. કાપીને ઉપર ઘાર રેડે છે; બમણું થાય છે; યજમાન દ્વિપાદ (બે પગવાળો) છે; પ્રતિષ્ઠા માટે. જો આડું (તિરછું) લઈ જાય તો યજ્ઞને અભિવિદ્ધ (વેધાયેલો) કરે; અનભિવિદ્ધ રહે તે માટે અગ્ર (આગળ) થી પરિહરણ (ફેરવીને લઈ જવું) કરે છે; યોગ્ય માર્ગથી જ પરિહરણ કરે છે. તેને પૂષન્ માટે પરિહરણ કર્યું; પૂષાએ પ્રાશન કરીને દાંતથી ચાવ્યું; તેથી પૂષા પ્રપિષ્ટભાગ (ચાવેલા ભાગવાળો) છે; તે દંતક (દાંતવાળો) છે. દેવોએ તેને કહ્યું: 'આ પ્રાશિત્રીય (પ્રાશન કરનાર) ભાગ વિભાજિત થઈ ગયો.' તેને બૃહસ્પતિ માટે પરિહરણ કર્યું; બૃહસ્પતિ ડરી ગયો: 'આમ મને આર્તિ (હાનિ) થશે.' તેણે આ મંત્ર જોયો: 'સૂર્યના ચક્ષુથી તને હું જોઉં છું' એમ કહ્યું; કારણ કે સૂર્યનું ચક્ષુ કંઈ પણ હિંસા કરતું નથી. તે ડરી ગયો: 'જે સ્વીકારે છે તે મને હિંસા કરશે.' 'દેવ સવિતાની પ્રેરણાથી, અશ્વિનોના બાહુઓથી, પૂષન્ ના હાથોથી તને હું સ્વીકારું છું' એમ કહ્યું; સવિતૃપ્રેરિત જ, બ્રહ્મ (મંત્ર) થી, દેવતાઓથી તેને સ્વીકાર્યું. તે ડરી ગયો: 'જે પ્રાશન કરે છે તે મને હિંસા કરશે.' 'અગ્નિના મુખથી તને હું પ્રાશન કરું છું' એમ કહ્યું; કારણ કે અગ્નિનું મુખ કંઈ પણ હિંસા કરતું નથી. તે ડરી ગયો: 'પ્રાશિત (પ્રાશન કરેલું) મને હિંસા કરશે.' 'બ્રાહ્મણના ઉદરથી' એમ કહ્યું; કારણ કે બ્રાહ્મણનું ઉદર કંઈ પણ હિંસા કરતું નથી. 'બૃહસ્પતિના બ્રહ્મ (મંત્ર) થી' — તે બ્રહ્મિષ્ઠ (બ્રહ્મમાં શ્રેષ્ઠ) છે. જે પ્રાશિત્ર (પ્રાશન કરનાર) પ્રાશન કરે છે તેનાથી પ્રાણો ઊઠી જાય છે; જળથી લૂછીને પ્રાણોને સ્પર્શે છે; પ્રાણો અમૃત છે, જળ અમૃત છે; પ્રાણોને જ યથાસ્થાને પાછા બોલાવે છે. ^AI

ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — 'ಧೇನು' ಎಂಬುದು ಇಡಾದ ಒಂದು ಭಾಗ; 'ಇದನ್ನು ವರ್ಧಿಸು' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; 'ದಿವ್ಯ ಧಾಮದಲ್ಲಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದು (ಅಧ್ಯಾಯ 7). ಪಶುಗಳೇ ಇಡಾ; ಅವು ತಾವಾಗಿಯೇ ಕೊಡುತ್ತವೆ; ತನ್ನಿಂದಲೇ ಪಶುಗಳ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆ ಯಾವನೂ ಪಶುಗಳ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. 'ವಾಚಸ್ಪತಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಹುತವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ವಾಚೆಯನ್ನೇ ಭಾಗಧೇಯದಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಸದಸಸ್ಪತಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಹುತವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಸ್ವಗಾಕೃತಿಗಾಗಿ. ನಾಲ್ಕು ಕಡೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದಾಗುತ್ತದೆ; ಹವಿಸ್ಸು ನಾಲ್ಕು ಕಡೆ ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದು, ಪಶುಗಳು ನಾಲ್ಕು ಕಡೆ ಕತ್ತರಿಸಿದವು. ಹೋತನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ, ಹೋತನಿಗೆ ಆರ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ, ರುದ್ರನಿಗೆ ಪಶುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಯಜಮಾನನು ಪಶುರಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. 'ವಾಚಸ್ಪತಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಹುತವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. 'ಸದಸಸ್ಪತಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಹುತವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಸ್ವಗಾಕೃತಿಗಾಗಿ. ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿಯೇ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ನೀರಿನಿಂದ ಒರೆಸುತ್ತಾರೆ; ನೀರೇ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು; ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞದಿಂದ ರುದ್ರನನ್ನು ದಾಟಿದರು; ಅವನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ತಿಳಿದನು; ದೇವತೆಗಳು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು — 'ನಮಗೆ ಇದು ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ' ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. 'ನಾವು ಇದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರೆ ಇದು ನಮಗೆ ಸ್ವಿಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ' ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತನು ಸ್ವಿಷ್ಟಕೃತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅದನ್ನು ಸೀಳಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದರು; ಗೋಧಿಯಿಂದ ಅಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೋಧಿಯ ಮಾತ್ರದಷ್ಟನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಏರಿಸಬೇಕು. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಮೇಲೆ ಹರಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಮೇಲೆ ಹರಡಿ, ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಸುರಿಯಬೇಕು; ಎರಡೂ ಕಡೆ ಸಮನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸುರಿಯುತ್ತಾನೆ; ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಆಗುತ್ತದೆ; ಯಜಮಾನನು ದ್ವಿಪಾದ; ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಾಗಿ. ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಏನನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೂ ಅದು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಅಭಿವಿದ್ಧವಾಗದಿರಲಿ; ಮುಂದೆ ಪರಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ತೀರ್ಥದಿಂದಲೇ ಪರಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಪೂಷನಿಗೆ ಪರಿಹರಿಸಿದರು; ಪೂಷನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ದಂತಗಳಿಂದ ಅರೆದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂಷನಿಗೆ ಪ್ರಪಿಷ್ಟ ಭಾಗ; ಅವನು ದಂತಕನಾದನು. ದೇವತೆಗಳು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — 'ಇವನು ಆರ್ಧ್ಯಪ್ರಾಶಿತ್ರಿಯನಾದನು' ಎಂದು. ಅದನ್ನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಪರಿಹರಿಸಿದರು. ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು ಹೆದರಿದನು — 'ಇದು ನನಗೆ ಆರ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ' ಎಂದು. ಅವನು ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಕಂಡನು — 'ಸೂರ್ಯನ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಸೂರ್ಯನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಯಾವುದೂ ಹಾನಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಹೆದರಿದನು — 'ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನು ನನಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು. 'ದೇವನಾದ ಸವಿತೃವಿನ ಪ್ರಸವದಲ್ಲಿ, ಅಶ್ವಿನಿಯರ ಬಾಹುಗಳಿಂದ, ಪೂಷನ ಹಸ್ತಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಸವಿತೃಪ್ರಸೂತನಾಗಿಯೇ ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಅವನು ಹೆದರಿದನು — 'ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನು ನನಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು. 'ಅಗ್ನಿಯ ಬಾಯಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯ ಬಾಯಿಗೆ ಯಾವುದೂ ಹಾನಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಹೆದರಿದನು — 'ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವನು ನನಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ' ಎಂದು. 'ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಉದರದಿಂದ' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಉದರಕ್ಕೆ ಯಾವುದೂ ಹಾನಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. 'ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಿಷ್ಠ. ಪ್ರಾಶಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತವೆ; ನೀರಿನಿಂದ ಒರೆಸಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಾಣಗಳೇ ಅಮೃತ, ನೀರೇ ಅಮೃತ; ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ^AI

(आह - धेनुः रेतां वर्धानिति आह - धामन् उपहूतः - चतुस्त्रिंशच्च) (अ. ७) पशूच इडा आसा; ती स्वता आपूण दिता; कामूच ती आपल्या स्वताच्या पशूंक दिता; कित्याक पशूंचो कामू दुसरो कोणूच दिना. 'वाचस्पतीक तुका हुत केल्लो हांव प्राशन करतां' अशें म्हणटा; तेचपरी वाचेक भागधेयान प्रसन्न करता. 'सदसस्पतीक तुका हुत केल्लो हांव प्राशन करतां' अशें म्हणटा; स्वगाकृती खातीर. चतुरवत्त जाता; हवी चतुरवत्त आसा, पशू चतुरवत्त आसात. होता प्राशन करूं जाल्यार होता आर्तीक पावतलो; अग्नींत आहुती दितलो जाल्यार रुद्राक पशू दितलो, यजमान पशूवीण जातलो. 'वाचस्पतीक तुका हुत केल्लो हांव प्राशन करतां' अशें म्हणटा; ताका परोक्षपणान होमता. 'सदसस्पतीक तुका हुत केल्लो हांव प्राशन करतां' अशें म्हणटा; स्वगाकृती खातीर. तीर्थार प्राशन करतात; तीर्थारूच दक्षिणा दितात. हें यज्ञ मदींतल्यान कापतात, म्हणजे मदींत प्राशन करतात; उदकान पुसतात; उदकूच सगळ्यो देवता; देवतांवरवीं यज्ञ सांदून घेतात. देवांनी यज्ञांतल्यान रुद्राक अंतराय केलो; ताणें यज्ञ विद्ध केलो; देव ताका एकठांय आयले: 'आमकां हें योग्य जावं' अशें ते म्हणले. 'हो आमी सिद्ध केलो जाल्यार आमकां हें स्विष्ट जातलें' अशें ते म्हणले. तशें जालें; स्विष्टकृतान ताका स्विष्टकृत्व मेळ्ळें. ताच्या विद्धाक ते गव्हान कापलें; गव्हान माप केलें; देखून गव्हाएवढेंच वाडून दिवंचें; ताच्यापरस चड वाडून दिलें जाल्यार तें उडोवंचें. यज्ञाचें जें उपस्तरण करतात आनी अभिघारण करतात, तें दोनूय वटांनी समान करचें. अवदान घेवन अभिघारण करता; दोन फावटी संपादन जाता; यजमान द्विपाद आसा; प्रतिष्ठे खातीर. जें तिरश्चीन अतिहरण करतात, तें यज्ञाक अभिविद्ध जावं नये म्हणून पयलीं परिहरण करतात; तीर्थानूच परिहरण करतात. तें पूषाक परिहरण केलें; पूषान प्राशन करून दांताक लायलें; देखून पूषा प्रपिष्टभाग आसा; तो दंतक आसा. देवांनी ताका म्हणलें: 'हो आमचो अर्ध्य प्राशित्रिय जालो.' तें बृहस्पतीक परिहरण केलें; बृहस्पती भियेलो: 'हो म्हाका अशे तरेन आर्तीक पावतलो' म्हणून. ताणें हो मंत्र पळयलो: 'सूर्याच्या चक्षून तुका प्रति पळयतां' अशें ताणें म्हणलें; कित्याक सूर्याच्या चक्षून कांयच हिंसा जायना. तो भियेलो: 'प्रतिग्रहण करतल्या म्हाका हिंसा करतलो' म्हणून. 'देव सविताच्या प्रसवान, अश्विनांच्या बाहूंनी, पूषाच्या हस्तांनी हांव प्रतिग्रहण करतां' अशें ताणें म्हणलें; सवितृप्रसूत जाल्ल्या ताका ब्रह्मान आनी देवतांनी प्रतिग्रहण केलें. तो भियेलो: 'प्राशन करतल्या म्हाका हिंसा करतलो' म्हणून. 'अग्नीच्या आस्यान हांव प्राशन करतां' अशें ताणें म्हणलें; कित्याक अग्नीच्या आस्यान कांयच हिंसा जायना. तो भियेलो: 'प्राशित करतल्या म्हाका हिंसा करतलो' म्हणून. 'ब्राह्मणाच्या उदरान' अशें ताणें म्हणलें; कित्याक ब्राह्मणाच्या उदरान कांयच हिंसा जायना. 'बृहस्पतीच्या ब्रह्मान' अशें म्हणलें; कित्याक तो ब्रह्मिष्ठ आसा. जो प्राशित्र प्राशन करता, ताचे कडल्यान प्राण पयस वता; उदकान पुसून तो प्राणांक स्पर्श करता; प्राण अमृत आसात, उदक अमृत आसा; प्राणांक तांच्या यथास्थानार आपयता. ^AI

(आह — धेनुः — रेतां वर्धान इति भन्छ — धामन् उपहूत — र चौँतीस) (अ. ७) पशुहरू नै इडा हुन्; उसले आफैँले दिन्छिन्; आफ्नै स्वरूपले पशुहरूको कामना दिन्छिन्; किनकि अरू कसैले पनि पशुहरूको कामना दिँदैन। 'वाचस्पतिका लागि तिमीलाई हुत गरेर प्राशन गर्छु' भनी भन्छ; वाणीलाई नै भागधेयद्वारा प्रसन्न गर्छ। 'सदसस्पतिका लागि तिमीलाई हुत गरेर प्राशन गर्छु' भनी भन्छ; स्वगाकृतिका लागि। चतुरवत्त हुन्छ; हवि चतुरवत्त हुन्छ र पशुहरू पनि चतुरवत्त हुन्। यदि होताले प्राशन गर्नुपर्थ्यो भने होतालाई हानि पुग्थ्यो; यदि अग्निमा हवन गर्नुपर्थ्यो भने रुद्रलाई पशुहरू दिइन्थ्यो र यजमान पशुविहीन हुन्थ्यो। 'वाचस्पतिका लागि तिमीलाई हुत गरेर प्राशन गर्छु' भनी भन्छ; परोक्ष रूपमा नै त्यसलाई हवन गर्छ। 'सदसस्पतिका लागि तिमीलाई हुत गरेर प्राशन गर्छु' भनी भन्छ; स्वगाकृतिका लागि। प्राशन गर्नेहरू तीर्थमा नै प्राशन गर्छन्; दक्षिणा दिन्छन्; तीर्थमा नै दक्षिणा दिन्छन्। यसले यज्ञलाई बीचबाट चिर्छ भनेर बीचमा प्राशन गर्छन्; पानीले पुछ्छन्; पानी नै सबै देवता हुन्; देवताहरूद्वारा नै यज्ञलाई सन्तन गर्छन्। देवताहरू यज्ञबाट रुद्रलाई अलग गए; उसले यज्ञलाई विद्ध गर्‍यो; देवताहरू उसकहाँ भेला भए; 'हाम्रो यो कल्पना होस्' भनी तिनीहरूले भने। तिनीहरूले भने — 'यदि हामीले यसलाई राधयिष्याम (सिद्ध गराउँछौं) भने यो हाम्रो स्विष्ट हुनेछ।' त्यसैले स्विष्टकृत् भयो; स्विष्टकृत्‌त्व त्यसको हो। त्यसको विद्ध भएको भागलाई निकाल्न — यवले सम्मित गरे; त्यसैले यवमात्र अवद्य गर्नुपर्छ; जे बढी हो त्यो अवद्य गर्नुपर्छ; त्यसलाई झार्नुपर्छ। यज्ञको जे उपस्तरण गर्‍यो र अभिघार गर्‍यो — दुवैतर्फ संश्लेष गर्नुपर्छ; अवदाय अभिघार गर्छ; दुई पटक सम्पद् हुन्छ; यजमान द्विपाद हुन्छ; प्रतिष्ठाका लागि। जे तिरश्चीन (तिर्खो) अतिहरण गर्‍यो त्यो अनभिविद्ध हुन्छ; यज्ञको अभिविद्ध हुन्थ्यो; अगाडिबाट परिहरण गर्छ; तीर्थले नै परिहरण गर्छ। त्यसलाई पूषालाई पर्यहरन्; पूषाले प्राशन गरेर दाँतले अरुण गरे; त्यसैले पूषा प्रपिष्टभाग हुन्छ; उनी दन्तक (दाँते) हुन्। देवताहरूले उसलाई भने — 'यो आर्ध्यप्राशित्रिय (प्राशित्रको अर्ध) भयो।' त्यसलाई बृहस्पतिलाई पर्यहरन्; बृहस्पति डराए — 'यसरी मलाई आर्ति (हानि) आइपर्नेछ' भनेर। उसले यो मन्त्र देखे — 'सूर्यको चक्षुले तिमीलाई प्रतिपश्य गर्छु' भनी भने; किनकि सूर्यको चक्षुले केही पनि हिंसा गर्दैन। उनी डराए — 'प्रतिग्रहण गर्नेले मलाई हिंसा गर्नेछ' भनेर। 'देवता सविताको प्रसवमा अश्विनीहरूको बाहुले र पूषाको हातले प्रतिग्रहण गर्छु' भनी भने; सवितृप्रसूत नै ब्रह्मणा र देवताहरूद्वारा त्यसलाई प्रतिग्रहण गरे। उनी डराए — 'प्राशन गर्नेले मलाई हिंसा गर्नेछ' भनेर। 'अग्निको मुखले तिमीलाई प्राशन गर्छु' भनी भने; किनकि अग्निको मुखले केही पनि हिंसा गर्दैन। उनी डराए — 'प्राशित (प्राशन गरिएको) ले मलाई हिंसा गर्नेछ' भनेर। 'ब्राह्मणको उदरले' भनी भने; किनकि ब्राह्मणको उदरले केही पनि हिंसा गर्दैन। 'बृहस्पतिको ब्रह्मण (ब्रह्मभाव) ले' भनी भने; किनकि उनी ब्रह्मिष्ठ हुन्। जसले प्राशित्र प्राशन गर्छ त्यसबाट प्राणहरू अपक्रामण गर्छन्; पानीले पुछेर प्राणहरूलाई सम्मृश गर्छ; प्राण अमृत हुन् र पानी अमृत हो; प्राणहरूलाई नै यथास्थानमा उपह्वान गर्छ। ॥ ४८ ॥ ^AI

Anuvaka 56

(प्रा॒श्ञी॒याद्धोता॑ - य॒ज्ञं - नि - र॑हर॒न्त - च्चक्षु॑ - रा॒स्य॑-ङ्किञ्च॒न हि॒नस्ति॒ सो॑-ऽबिभे॒ - च्चतु॑श्चत्वारिग्ंशच्च ) (अ. 8)
अ॒ग्नीध॒ आ द॑धा-त्य॒ग्निमु॑खा-ने॒वर्तू-न्प्री॑णाति स॒मिध॒मा द॑धा॒त्युत्त॑रासा॒-माहु॑तीना॒-म्प्रति॑ष्ठित्या॒ अथो॑ स॒मिद्व॑त्ये॒व जु॑होति परि॒धीन्-थ्स-म्मा᳚र्ष्टि पु॒नात्ये॒वैना᳚न्-थ्स॒कृ-थ्स॑कृ॒-थ्स-म्मा᳚र्ष्टि॒ परा॑ङिव॒ ह्ये॑तर्हि॑ य॒ज्ञश्च॒तु-स्सम्प॑द्यते॒ चतु॑ष्पादः प॒शवः॑ प॒शूने॒वाव॑ रुन्धे॒ ब्रह्म॒-न्प्रस्था᳚स्याम॒ इत्या॒हात्र॒ वा ए॒तर्हि॑ य॒ज्ञ-श्श्रि॒तो [य॒ज्ञ-श्श्रि॒तः, यत्र॑ ब्र॒ह्मा] 49
यत्र॑ ब्र॒ह्मा यत्रै॒व य॒ज्ञ-श्श्रि॒तस्तत॑ ए॒वैन॒मा र॑भते॒ यद्धस्ते॑न प्र॒मीवे᳚द्वेप॒न-स्स्या॒द्यच्छी॒र्ष्णा शी॑र्षक्ति॒मान्-थ्स्या॒द्य-त्तू॒ष्णीमासी॒ता ऽस॑म्प्रत्तो य॒ज्ञ-स्स्या॒-त्प्रति॒ष्ठेत्ये॒व ब्रू॑या-द्वा॒चि वै य॒ज्ञ-श्श्रि॒तो यत्रै॒व य॒ज्ञ-श्श्रि॒तस्तत॑ ए॒वैन॒ग्ं॒ स-म्प्र य॑च्छति॒ देव॑ सवितरे॒त-त्ते॒ प्रा- [सवितरे॒त-त्ते॒ प्र, आ॒हेत्या॑ह॒] 50
-ऽऽहेत्या॑ह॒ प्रसू᳚त्यै॒ बृह॒स्पति॑ र्ब्र॒ह्मेत्या॑ह॒ स हि ब्रह्मि॑ष्ठ॒-स्स य॒ज्ञ-म्पा॑हि॒ स य॒ज्ञप॑ति-म्पाहि॒ स मा-म्पा॒हीत्या॑ह य॒ज्ञाय॒ यज॑मानाया॒-ऽऽत्मने॒ तेभ्य॑ ए॒वा-ऽऽशिष॒मा शा॒स्ते-ऽना᳚र्त्या आ॒श्राव्या॑-ऽऽह दे॒वान्. य॒जेति॑ ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ती॒ष्टा दे॒वता॒ अथ॑ कत॒म ए॒ते दे॒वा इति॒ छन्दा॒ग्ं॒सीति॑ ब्रूया-द्गाय॒त्री-न्त्रि॒ष्टुभ॒- [ब्रूया-द्गाय॒त्री-न्त्रि॒ष्टुभ᳚म्, जग॑ती॒-] 51
ञ्जग॑ती॒-मित्यथो॒ खल्वा॑हुर्ब्राह्म॒णा वै छन्दा॒ग्ं॒सीति॒ ताने॒व त-द्य॑जति दे॒वानां॒-वाँ इ॒ष्टा दे॒वता॒ आस॒न्नथा॒ग्निर्नोद॑ज्वल॒-त्त-न्दे॒वा आहु॑तीभि-रनूया॒जेष्वन्व॑-विन्द॒न्॒. यद॑नूया॒जान्. यज॑त्य॒ग्निमे॒व त-थ्समि॑न्ध ए॒तदु॒र्वै नामा॑-ऽऽसु॒र आ॑सी॒-थ्स ए॒तर्हि॑ य॒ज्ञस्या॒ ऽऽशिष॑मवृङ्क्त॒ य-द्ब्रू॒यादे॒त- [य-द्ब्रू॒यादे॒तत्, उ॒ द्या॒वा॒पृ॒थि॒वी॒ भ॒द्र-म॑भू॒-] 52
-दु॑ द्यावापृथिवी भ॒द्र-म॑भू॒-दित्ये॒तदु॑-मे॒वा-ऽऽसु॒रं-यँ॒ज्ञस्या॒-ऽऽशिष॑-ङ्गमयेदि॒द-न्द्या॑वापृथिवी भ॒द्रम॑भू॒दित्ये॒व ब्रू॑या॒-द्यज॑मानमे॒व य॒ज्ञस्या॒-ऽऽशिष॑-ङ्गमय॒त्यार्ध्म॑ सूक्तवा॒कमु॒त न॑मोवा॒कमि-त्या॑हे॒दम॑रा॒-थ्स्मेति॒ वावैतदा॒होप॑श्रितो दि॒वः पृ॑थि॒व्योरित्या॑ह॒ द्यावा॑पृथि॒व्योर्हि य॒ज्ञ उप॑श्रित॒ ओम॑न्वती ते॒-ऽस्मिन्. य॒ज्ञे य॑जमान॒ द्यावा॑पृथि॒वी [ ] 53
स्ता॒मित्या॑हा॒ ऽऽशिष॑मे॒वैतामा शा᳚स्ते॒ यद्ब्रू॒या-थ्सू॑पावसा॒ना च॑ स्वद्ध्यवसा॒ना चेति॑ प्र॒मायु॑को॒ यज॑मान-स्स्याद्य॒दा हि प्र॒मीय॒ते ऽथे॒मामु॑पाव॒स्यति॑ सूपचर॒णा च॑ स्वधिचर॒णा चेत्ये॒व ब्रू॑या॒-द्वरी॑यसीमे॒वास्मै॒ गव्यू॑ति॒मा शा᳚स्ते॒ न प्र॒मायु॑को भवति॒ तयो॑रा॒विद्य॒ग्निरि॒दग्ं ह॒विर॑जुष॒तेत्या॑ह॒ या अया᳚क्ष्म [ ] 54
दे॒वता॒स्ता अ॑रीरधा॒मेति॒ वावैतदा॑ह॒ यन्न नि॑र्दि॒शे-त्प्रति॑वेशं-यँ॒ज्ञस्या॒ ऽऽशीर्ग॑च्छे॒दा शा᳚स्ते॒-ऽयं-यँज॑मानो॒-ऽसावित्या॑ह नि॒र्दिश्यै॒वैनग्ं॑ सुव॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मय॒त्यायु॒रा शा᳚स्ते सुप्रजा॒स्त्वमा शा᳚स्त॒ इत्या॑हा॒ ऽशिष॑मे॒वै तामा शा᳚स्ते सजातवन॒स्यामा शा᳚स्त॒ इत्या॑ह प्रा॒णा वै स॑जा॒ताः प्रा॒णाने॒व [ ] 55
नान्तरे॑ति॒ तद॒ग्निर्दे॒वो दे॒वेभ्यो॒ वन॑ते व॒यम॒ग्नेर्मानु॑षा॒ इत्या॑हा॒ग्निर्दे॒वेभ्यो॑ वनु॒ते व॒य-म्म॑नु॒ष्ये᳚भ्य॒ इति॒ वावैतदा॑हे॒ह गति॑र्वा॒मस्ये॒द-ञ्च॒ नमो॑ दे॒वेभ्य॒ इत्या॑ह॒ याश्चै॒व दे॒वता॒ यज॑ति॒ याश्च॒ न ताभ्य॑ ए॒वोभयी᳚भ्यो॒ नम॑स्करोत्या॒त्मनो-ऽना᳚र्त्यै ॥ 56 ॥

(prā॒śñī॒yāddhotā̭ - ya॒jñaṃ - ni - ra̭hara॒nta - ccakṣṷ - rā॒sya̭-ṅkiñca॒na hi॒nasti॒ so̭-'bibhe॒ - ccatṷścatvārigṃśacca ) (a. 8)
a॒gnīdha॒ ā da̭dhā-tya॒gnimṷkhā-ne॒vartū-nprī̭ṇāti sa॒midha॒mā da̭dhā॒tyutta̭rāsā॒-māhṷtīnā॒-mprati̭ṣṭhityā॒ atho̭ sa॒midva̭tye॒va jṷhoti pari॒dhīn-thsa-mmā᳚rṣṭi pu॒nātye॒vainā᳚n-thsa॒kṛ-thsa̭kṛ॒-thsa-mmā᳚rṣṭi॒ parā̭ṅiva॒ hyḙtarhi̭ ya॒jñaśca॒tu-ssampa̭dyate॒ catṷṣpādaḥ pa॒śavaḥ̭ pa॒śūne॒vāva̭ rundhe॒ brahma॒-nprasthā᳚syāma॒ ityā॒hātra॒ vā e॒tarhi̭ ya॒jña-śśri॒to [ya॒jña-śśri॒taḥ, yatra̭ bra॒hmā] 49
yatra̭ bra॒hmā yatrai॒va ya॒jña-śśri॒tastata̭ e॒vaina॒mā ra̭bhate॒ yaddhastḙna pra॒mīve᳚dvepa॒na-ssyā॒dyacchī॒rṣṇā śī̭rṣakti॒mān-thsyā॒dya-ttū॒ṣṇīmāsī॒tā 'sa̭mpratto ya॒jña-ssyā॒-tprati॒ṣṭhetye॒va brṷ̄yā-dvā॒ci vai ya॒jña-śśri॒to yatrai॒va ya॒jña-śśri॒tastata̭ e॒vaina॒gṃ॒ sa-mpra ya̭cchati॒ deva̭ savitare॒ta-tte॒ prā- [savitare॒ta-tte॒ pra, ā॒hetyā̭ha॒] 50
-''hetyā̭ha॒ prasū᳚tyai॒ bṛha॒spati̭ rbra॒hmetyā̭ha॒ sa hi brahmi̭ṣṭha॒-ssa ya॒jña-mpā̭hi॒ sa ya॒jñapa̭ti-mpāhi॒ sa mā-mpā॒hītyā̭ha ya॒jñāya॒ yaja̭mānāyā॒-''tmane॒ tebhya̭ e॒vā-''śiṣa॒mā śā॒ste-'nā᳚rtyā ā॒śrāvyā̭-''ha de॒vān. ya॒jeti̭ brahmavā॒dino̭ vadantī॒ṣṭā de॒vatā॒ atha̭ kata॒ma e॒te de॒vā iti॒ chandā॒gṃ॒sīti̭ brūyā-dgāya॒trī-ntri॒ṣṭubha॒- [brūyā-dgāya॒trī-ntri॒ṣṭubha᳚m, jaga̭tī॒-] 51
ñjaga̭tī॒-mityatho॒ khalvā̭hurbrāhma॒ṇā vai chandā॒gṃ॒sīti॒ tāne॒va ta-dya̭jati de॒vānāṃ॒-vā~ i॒ṣṭā de॒vatā॒ āsa॒nnathā॒gnirnoda̭jvala॒-tta-nde॒vā āhṷtībhi-ranūyā॒jeṣvanva̭-vinda॒n॒. yada̭nūyā॒jān. yaja̭tya॒gnime॒va ta-thsami̭ndha e॒tadu॒rvai nāmā̭-''su॒ra ā̭sī॒-thsa e॒tarhi̭ ya॒jñasyā॒ ''śiṣa̭mavṛṅkta॒ ya-dbrū॒yāde॒ta- [ya-dbrū॒yāde॒tat, u॒ dyā॒vā॒pṛ॒thi॒vī॒ bha॒dra-ma̭bhū॒-] 52
-dṷ dyāvāpṛthivī bha॒dra-ma̭bhū॒-ditye॒tadṷ-me॒vā-''su॒raṃ-ya~॒jñasyā॒-''śiṣa̭-ṅgamayedi॒da-ndyā̭vāpṛthivī bha॒drama̭bhū॒ditye॒va brṷ̄yā॒-dyaja̭māname॒va ya॒jñasyā॒-''śiṣa̭-ṅgamaya॒tyārdhma̭ sūktavā॒kamu॒ta na̭movā॒kami-tyā̭he॒dama̭rā॒-thsmeti॒ vāvaitadā॒hopa̭śrito di॒vaḥ pṛ̭thi॒vyorityā̭ha॒ dyāvā̭pṛthi॒vyorhi ya॒jña upa̭śrita॒ oma̭nvatī te॒-'smin. ya॒jñe ya̭jamāna॒ dyāvā̭pṛthi॒vī [ ] 53
stā॒mityā̭hā॒ ''śiṣa̭me॒vaitāmā śā᳚ste॒ yadbrū॒yā-thsṷ̄pāvasā॒nā ca̭ svaddhyavasā॒nā ceti̭ pra॒māyṷko॒ yaja̭māna-ssyādya॒dā hi pra॒mīya॒te 'the॒māmṷpāva॒syati̭ sūpacara॒ṇā ca̭ svadhicara॒ṇā cetye॒va brṷ̄yā॒-dvarī̭yasīme॒vāsmai॒ gavyṷ̄ti॒mā śā᳚ste॒ na pra॒māyṷko bhavati॒ tayo̭rā॒vidya॒gniri॒dagṃ ha॒vira̭juṣa॒tetyā̭ha॒ yā ayā᳚kṣma [ ] 54
de॒vatā॒stā a̭rīradhā॒meti॒ vāvaitadā̭ha॒ yanna ni̭rdi॒śe-tprati̭veśaṃ-ya~॒jñasyā॒ ''śīrga̭cche॒dā śā᳚ste॒-'yaṃ-ya~ja̭māno॒-'sāvityā̭ha ni॒rdiśyai॒vainagṃ̭ suva॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭maya॒tyāyu॒rā śā᳚ste suprajā॒stvamā śā᳚sta॒ ityā̭hā॒ 'śiṣa̭me॒vai tāmā śā᳚ste sajātavana॒syāmā śā᳚sta॒ ityā̭ha prā॒ṇā vai sa̭jā॒tāḥ prā॒ṇāne॒va [ ] 55
nāntarḙti॒ tada॒gnirde॒vo de॒vebhyo॒ vana̭te va॒yama॒gnermānṷṣā॒ ityā̭hā॒gnirde॒vebhyo̭ vanu॒te va॒ya-mma̭nu॒ṣye᳚bhya॒ iti॒ vāvaitadā̭he॒ha gati̭rvā॒masye॒da-ñca॒ namo̭ de॒vebhya॒ ityā̭ha॒ yāścai॒va de॒vatā॒ yaja̭ti॒ yāśca॒ na tābhya̭ e॒vobhayī᳚bhyo॒ nama̭skarotyā॒tmano-'nā᳚rtyai || 56 ||

અગ્નીધને (આહુતિ) આપે છે; તે અગ્નિમુખ ઋતુઓને પ્રસન્ન કરે છે. સમિધ (ઇંધણું) મૂકે છે — ઉત્તરની આહુતિઓની પ્રતિષ્ઠા માટે; અને એથી તે સમિદ્વાલી (ઇંધણસહિત) આહુતિ જ આપે છે. પરિધિઓને સાફ કરે છે, તેમને પવિત્ર કરે છે. એક એકને સ્વતંત્ર રીતે સાફ કરે છે, કારણ કે અત્યારે યજ્ઞ પરાઙ્મુખ જેવો છે. ચારની સંખ્યા પૂર્ણ થાય છે; પશુઓ ચાર પગવાળા છે — તે પશુઓને જ પોતાને વશ કરે છે. 'હે બ્રહ્મન્, અમે પ્રસ્થાન કરીશું' એમ કહે છે; કારણ કે તે વખતે યજ્ઞ બ્રહ્મામાં આશ્રિત હોય છે. જ્યાં બ્રહ્મા હોય, જ્યાં યજ્ઞ આશ્રિત હોય, ત્યાંથી જ તેને પકડે છે. જો હાથથી (ઇશારો) કરે તો ધ્રૂજારો થાય; જો માથાથી કરે તો માથું ફાટે; જો મૌન રહે તો યજ્ઞ અસંપૂર્ણ રહે. માટે 'પ્રતિષ્ઠા' એમ જ કહેવું જોઈએ; કારણ કે યજ્ઞ વાણીમાં આશ્રિત છે. જ્યાં યજ્ઞ આશ્રિત છે ત્યાં જ તેને સંપૂર્ણ રીતે પહોંચાડે છે. 'હે દેવ સવિતા, આ તમારું છે' એમ કહે છે — પ્રેરણા માટે. 'બૃહસ્પતિ બ્રહ્મા છે' એમ કહે છે, કારણ કે તે સૌથી વધુ બ્રહ્મિષ્ઠ છે. 'તે યજ્ઞનું રક્ષણ કરે, તે યજ્ઞપતિનું રક્ષણ કરે, તે મારું રક્ષણ કરે' એમ કહે છે — યજ્ઞ માટે, યજમાન માટે અને પોતાના આત્મા માટે; તેમના માટે જ આશીર્વાદ માંગે છે. નિર્દોષતા માટે 'આશ્રાવ્યા' કહે છે. 'દેવોને યજે' — એમ બ્રહ્મવાદીઓ કહે છે. 'દેવતાઓ પૂજાયા; હવે આ કયા દેવો છે?' — 'છંદો' એમ કહેવું જોઈએ — ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુભ, જગતી. અથવા બ્રાહ્મણો કહે છે: 'છંદો જ બ્રાહ્મણો છે' — તેમને જ તે યજે છે. દેવોની દેવતાઓ પૂજાઈ ગઈ હતી, પણ અગ્નિ પ્રજ્વલિત ન થયો; દેવોએ અનુયાજોમાં આહુતિઓથી તેને શોધી કાઢ્યો. જે અનુયાજો યજે છે તે અગ્નિને તે રીતે પ્રજ્વલિત કરે છે. 'ઉર્વ' નામનો એક અસુર હતો; તેણે તે વખતે યજ્ઞના આશીર્વાદને હરી લીધો. જો 'આકાશ અને પૃથ્વીને ભલું થયું' એમ કહે, તો તે અસુરને યજ્ઞનો આશીર્વાદ પહોંચાડે. માટે 'આ આકાશ અને પૃથ્વીને ભલું થયું' એમ જ કહેવું જોઈએ — તે યજમાનને જ યજ્ઞનો આશીર્વાદ પહોંચાડે છે. 'આર્ધ્મ' (અર્ધ) સૂક્તવાક અને નમોવાક કહે છે. 'આ અમારા માટે અમર થયું' — એમ તે કહે છે. 'સ્વર્ગ અને પૃથ્વીના આશ્રયે' એમ કહે છે, કારણ કે યજ્ઞ સ્વર્ગ અને પૃથ્વીના આશ્રયે છે. 'હે યજમાન, આ યજ્ઞમાં સ્વર્ગ અને પૃથ્વી તમને અનુકૂળ થાઓ' એમ કહે છે — તે આશીર્વાદ જ માંગે છે. જો 'સૂપાવસાના અને સ્વધાવસાના' એમ કહે, તો યજમાન મરણોન્મુખ થાય; કારણ કે જ્યારે માણસ મરે છે ત્યારે તે આ (અગ્નિ)નો ઉપયોગ કરે છે. માટે 'સૂપચરણા અને સ્વધિચરણા' એમ જ કહેવું જોઈએ — તેના માટે વધુ વિશાળ ગોચર માંગે છે; તે મરણોન્મુખ થતો નથી. તે બંનેના 'અવિદ્ય' વિશે 'અગ્નિએ આ હવિર્જિત કર્યું' એમ કહે છે. 'જે દેવતાઓ યાચ્યા તેમને મેં પ્રસન્ન કર્યા' — એમ તે કહે છે. જો નિર્દેશ ન કરે તો યજ્ઞનો આશીર્વાદ પડોશીને પહોંચે. 'આ યજમાન અને તે (અગ્નિ)' એમ કહે છે — નિર્દેશ કરીને જ તેને સ્વર્ગલોકે પહોંચાડે છે. 'આયુષ્ય માંગે છે, સુપ્રજાત્વ માંગે છે' એમ કહે છે — તે આશીર્વાદ જ માંગે છે. 'સજાતવનસ્યા માંગે છે' એમ કહે છે — પ્રાણો જ સજાત છે; પ્રાણોને જ તે અંતરે ન જવા દે છે. 'તે અગ્નિ દેવ દેવો પાસેથી પ્રાપ્ત કરે, અમે અગ્નિ પાસેથી મનુષ્યો પાસેથી' એમ કહે છે — 'અગ્નિ દેવો પાસેથી પ્રાપ્ત કરે, અમે મનુષ્યો પાસેથી' એમ તે કહે છે. 'અહીં તમારી ગતિ છે, અને દેવોને નમસ્કાર' એમ કહે છે — જે દેવતાઓને યજે છે અને જેને યજતો નથી, તે બંને પ્રકારના દેવતાઓને નમસ્કાર કરે છે — પોતાની નિર્દોષતા માટે. ^AI

ಅಗ್ನೀಧನಿಗೆ (ಅಗ್ನಿಯನ್ನು) ಇಡುತ್ತಾನೆ; ಅಗ್ನಿಮುಖರಾದ ಋತುಗಳನ್ನು ಸಂತೃಪ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತರದ ಆಹುತಿಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಲೆಂದು ಸಮಿಧೆಯನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಿಧೆಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿಯೇ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಧಿಗಳನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಒರೆಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಯಜ್ಞವು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿದಂತಿದೆ. ನಾಲ್ಕಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಪಶುಗಳು ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಳ್ಳವು; ಪಶುಗಳನ್ನೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಬ್ರಹ್ಮನ್, ನಾವು ಹೊರಡುವೆವು' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಗ ಯಜ್ಞವು ಬ್ರಹ್ಮನಿರುವಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞವು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಅದನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೈಯಿಂದ ಮುಟ್ಟಿದರೆ ವೇಪನವುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಶಿರಸ್ಸಿನಿಂದ ಮುಟ್ಟಿದರೆ ಶಿರಸ್ಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರೆ ಯಜ್ಞವು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳದೆ ಇರುತ್ತದೆ. 'ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ' ಎಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞವು ವಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ. ಯಜ್ಞವು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವಲ್ಲಿಯೇ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ದೇವ ಸವಿತಾ, ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅನುಜ್ಞೆಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 'ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೇ ಬ್ರಹ್ಮ' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಿಷ್ಠನಾದವನು. 'ಅವನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ, ಯಜ್ಞಪತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ, ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ, ಯಜಮಾನನಿಗಾಗಿ, ತನಗಾಗಿ — ಅವರಿಗೇ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಾರ್ತಿಗಾಗಿ (ಕೇಡು ಬಾರದಂತೆ) 'ಆಶ್ರಾವ್ಯ' ಎಂದು ಹೇಳಿ 'ದೇವರನ್ನು ಯಜಿಸು' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು 'ದೇವತೆಗಳು ಇಷ್ಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆಗ 'ಈ ದೇವತೆಗಳು ಯಾರು?' ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ 'ಛಂದಸ್ಸುಗಳು' ಎನ್ನಬೇಕು — ಗಾಯತ್ರಿ, ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್, ಜಗತಿ ಎಂದು. ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು 'ಛಂದಸ್ಸುಗಳೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಆ ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನೇ ಅವನು ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ದೇವತೆಗಳು ಇದ್ದವು; ಆಗ ಅಗ್ನಿಯು ಅವರಿಗೆ ಉರಿದು ಬೆಳಗಲಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳು ಅನೂಯಾಜಗಳಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಿದರು. ಅನೂಯಾಜಗಳನ್ನು ಯಜಿಸುವುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನೇ ಹಾಗೆ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಉರ್ವ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅಸುರನೊಬ್ಬನಿದ್ದನು; ಅವನು ಆಗ ಯಜ್ಞದ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. 'ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವಿಗಳಿಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ' ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಆ ಅಸುರನಿಗೆ ಯಜ್ಞದ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ತಲುಪಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ 'ಈ ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವಿಗಳಿಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ' ಎಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು; ಯಜಮಾನನಿಗೇ ಯಜ್ಞದ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ತಲುಪಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಆರ್ಧ್ಮ' (ಸೂಕ್ತವಾಕ) ಮತ್ತು 'ನಮೋವಾಕ' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. 'ಇದು ಅಮರವಾಯಿತು' ಎಂದೇ ಅದರಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 'ದಿವಃ ಪೃಥಿವ್ಯೋಃ' (ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಗಳಿಂದ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞವು ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ. 'ಓಂ ಅನ್ವತೀ (ಅನುಸರಿಸುವ) — ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ, ಯಜಮಾನನೇ, ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವಿಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಿ' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. 'ಸೂಪಾವಸಾನಾ ಮತ್ತು ಸ್ವಧಾವಸಾನಾ' ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಯಜಮಾನನು ಮರಣಾಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮರಣಹೊಂದಿದಾಗಲೇ ಇದನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ 'ಸೂಪಚರಣಾ ಮತ್ತು ಸ್ವಧಿಚರಣಾ' ಎಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು; ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಗೋಚರಣ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಮರಣಾಸನ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 'ಅಗ್ನಿಯು ಈ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. 'ಯಾವ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಯಜಿಸಿದೆವೋ ಅವನ್ನು ನಾವು ಸಂತೃಪ್ತಗೊಳಿಸಿದೆವು' ಎಂದೇ ಅದರಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಿರ್ದೇಶಿಸದಿದ್ದರೆ ಯಜ್ಞದ ಆಶೀರ್ವಾದವು ಪ್ರತಿವೇಶಕ್ಕೆ (ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಗೆ) ತಲುಪುತ್ತದೆ. 'ಆಶಾಸ್ತೆ (ಬೇಡಿದೆ) — ಈ ಯಜಮಾನನು ಅಮುಕನು' ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿಯೇ ಅವನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ, ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂತಾನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. 'ಸಜಾತವನಸ್ಯ (ಬಂಧುಜನರ ಸ್ನೇಹ)ವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಾಣಗಳೇ ಸಜಾತರು (ಬಂಧುಗಳು); ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅಂತರದಲ್ಲಿ (ಬೇರ್ಪಡದಂತೆ) ಇಡುತ್ತಾನೆ. 'ಅಗ್ನಿದೇವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ (ಅವರ ಭಾಗವನ್ನು) ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ನಾವು ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ (ಅವನ ಭಾಗವನ್ನು) ಪಡೆಯುತ್ತೇವೆ' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. 'ಅಗ್ನಿಯು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ನಾವು ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತೇವೆ' ಎಂದೇ ಅದರಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 'ಇಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಗತಿಯಿದೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. 'ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಯಾವ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಯಜಿಸುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಅನಾರ್ತಿಗಾಗಿ (ಕೇಡು ಬಾರದಂತೆ). ^AI

अग्नीध्राक दधान दिता; अग्निमुख ऋतूंक प्रसन्न करता. समिधा दधान दिता, फुडल्या आहुतींक प्रतिष्ठा मेळोवपाक. आनी तशेंच समिद्वती आहुती जुहोता. परिधींक संमार्जन करता, तांक पवित्र करता. एकेक वेळा संमार्जन करता; कित्याक हेर वेळार ते पराङ्मुख अशे जातात. यज्ञ चतुःसंपन्न जाता; पशू चतुष्पाद आसतात; पशूंक आपणाकडे धरता. 'ब्रह्मन्, प्रस्थास्यामः' अशें म्हणता; हांगा हे वेळार यज्ञ श्रित जाला, जंय ब्रह्मा आसा, जंय यज्ञ श्रित जाला, थंयच्यान ताका धरता. हातान प्रमीवलो (चुकीचें केलें) जाल्यार वेपन (कंप) जातलो; शिरसा (तकलीन) केल्यार शीर्षक्तिमान जातलो; तूष्णीं रावलो जाल्यार यज्ञ असंपन्न जातलो; 'प्रतिष्ठा' अशें म्हणचें. वाचेर यज्ञ श्रित जाला; जंय यज्ञ श्रित जाला थंयच्यान ताका संप्रयच्छति (सोंपयता). 'देव सवितः, एतत् ते प्राहि' अशें म्हणता, प्रसूती खातीर. 'बृहस्पतिर्ब्रह्मा' अशें म्हणता; तो ब्रह्मिष्ठ आसा; तो यज्ञ राख, तो यज्ञपती राख, तो म्हाका राख अशें म्हणता. यज्ञाक, यजमानाक आनी आत्म्याक, तांकाच आशीर्वाद मागता, अनार्ती खातीर. 'आश्राव्य' म्हणता, 'देवान् यज' अशें ब्रह्मवादी म्हणतात. 'इष्टा देवता' जाल्यार 'हे देव कोण' अशें विचारल्यार 'छन्दांसि' अशें म्हणचें — गायत्री, त्रिष्टुभ, जगती. आनी तशेंच ब्राह्मण म्हणतात 'छन्दांसि ब्राह्मणानि'; तांकाच तो यजता. देवांची इष्ट देवता आसली, तरी अग्नि उदज्वलना (प्रकाशमान) जालो ना; ताका देवांनी आहुतींनी अनूयाजांत अन्वविन्दन (मेळयलो). अनूयाज यजता तेन्ना अग्निक तशें समिन्ध (प्रज्वलित) करता. 'उर्वै नाम' असो एक असुर आसलो; ताणें हे वेळार यज्ञाचो आशीर्वाद हिरावन घेतलो. जर म्हणलें 'उ द्यावापृथिवी भद्रम् अभूत्' तर त्या उर्वासुराक यज्ञाचो आशीर्वाद पावतलो; म्हणून 'इदं द्यावापृथिवी भद्रम् अभूत्' अशें म्हणचें; यजमानाकच यज्ञाचो आशीर्वाद पावता. 'आर्ध्म सूक्तवाकम् उत नमोवाकम्' अशें म्हणता; 'इदम् अरात् स्म' अशें तो म्हणता. 'उपश्रितो दिवः पृथिव्योः' अशें म्हणता; कित्याक यज्ञ द्यावापृथिवींचेर उपश्रित जाला. 'ओमन्वती ते अस्मिन् यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्ताम्' अशें म्हणता; ह्या आशीर्वादाकच मागता. जर म्हणलें 'सूपावसाना च स्वध्ववसाना च' तर यजमान प्रमायुक (मरणाक लागीं) जातलो; कित्याक जेन्ना तो प्रमीयते (मरता) तेन्ना हें उपावस्यति (उपभोगता). म्हणून 'सूपचरणा च स्वधिचरणा च' अशें म्हणचें; ताका चड विस्तीर्ण गव्यूति (मार्ग) मागता; तो प्रमायुक जायना. 'तयोः आविद् अग्निः इदं हविः अजुषत' अशें म्हणता; 'या अयाक्ष्म देवताः, ता अरीरधाम्' अशें तो म्हणता. जर निर्देश करूंक ना जाल्यार यज्ञाचो आशीर्वाद प्रतिवेशाक (शेजाऱ्याक) पावतलो; म्हणून मागता. 'अयं यजमानः असौ' अशें म्हणता; निर्देश करून ताका सुर्गलोकाक गमयता (पावयता). 'आयुः आशास्ते, सुप्रजास्त्वम् आशास्ते' अशें म्हणता; तो तोच आशीर्वाद मागता. 'सजातवनस्याम् आशास्ते' अशें म्हणता; प्राणच सजात आसतात; प्राणांक नान्तरेति (वेगळें करूंक ना). तो अग्नि देव देवांक वनते (जिंकता); आमी अग्नेर्मानुषा (अग्नीचे मनुष्य) अशें म्हणता; अग्नि देवांक वनुते (जिंकता), आमी मनुष्यांक अशें तो म्हणता. 'इह गतिः वाम् अस्य' अशें म्हणता. 'इदं च नमो देवेभ्यः' अशें म्हणता; ज्या देवतांक यजता आनी ज्या यजना त्या दोनूय प्रकारच्या देवतांक नमस्कार करता, आत्म्याच्या अनार्ती खातीर. ^AI

अग्नीध्रलाई (अग्निको स्थानमा) राख्छ — यसरी अग्निलाई मुखमा राख्ने ऋतुहरूलाई प्रसन्न गर्छ। समिधा राख्छ — पछिका आहुतिहरूको प्रतिष्ठाका लागि; त्यसैले समिधासहित नै हवन गर्छ। परिधिहरूलाई पुछ्छ — यसरी तिनलाई पवित्र गर्छ। एक-एक गरी पुछ्छ — किनकि अहिले यज्ञ पराङ्मुख भएझैँ छ। यज्ञ चार गुणा हुन्छ — पशुहरू चार पाउ भएका हुन्छन्; यसरी पशुहरूलाई नै वशमा गर्छ। 'हे ब्रह्मन्, हामी प्रस्थान गर्नेछौं' भन्छ — किनकि अहिले यज्ञ ब्रह्मामा आश्रित छ, जहाँ यज्ञ आश्रित छ त्यहीँबाट उसलाई समात्छ। यदि हातले छोइदियो भने वेपन (कम्पन) हुनेछ; यदि शिरले छोइदियो भने शिरको बल हुनेछ; यदि चुप लाग्यो भने यज्ञ असिद्ध हुनेछ। 'प्रतिष्ठा' भन्नुपर्छ — किनकि यज्ञ वाणीमा आश्रित छ; जहाँ यज्ञ आश्रित छ त्यहीँबाट उसलाई सिद्ध गराउँछ। 'हे देव सविता, यो तपाईंको प्रसव (आज्ञा) हो' भन्छ — प्रसवका लागि। 'बृहस्पति ब्रह्मा हुन्' भन्छ — किनकि उनी सबैभन्दा ब्रह्मिष्ठ छन्। 'उनले यज्ञको रक्षा गरून्, यज्ञपतिको रक्षा गरून्, मेरो रक्षा गरून्' भन्छ — यज्ञ, यजमान र आफ्नै लागि; यसरी तिनैका लागि आशीर्वाद माग्छ। अनार्त्य (क्षति नहुने) रूपमा 'श्रावय' भन्छ। 'देवताहरूलाई यज' भन्ने कुरा ब्रह्मवादीहरू भन्छन् — 'देवताहरू पूजित भए; अब ती देवता को हुन्?' भनेर सोधिए 'छन्दहरू हुन्' भन्नुपर्छ — गायत्री, त्रिष्टुभ र जगती। त्यसै गरी ब्राह्मणहरू भन्छन् — 'छन्दहरू नै ब्राह्मण हुन्'; तिनैलाई त्यसरी यज्छ। देवताहरूका देवता पूजित भए, तर अग्नि हामीप्रति प्रज्वलित भएनन्; देवताहरूले अनुयाजहरूमा आहुतिहरूद्वारा उनलाई फेला पारे। अनुयाज यजेर त्यसरी अग्निलाई नै प्रज्वलित गर्छ। 'उर्व' नाम गरेको एक असुर थियो; उसले अहिले यज्ञको आशीर्वाद हरण गर्यो। यदि 'द्यावापृथिवी भद्र भइन्' भनियो भने त्यसले त्यो असुरलाई यज्ञको आशीर्वाद प्राप्त गराइदिन्छ; त्यसैले 'यी द्यावापृथिवी भद्र भइन्' भन्नुपर्छ — यसरी यजमानलाई नै यज्ञको आशीर्वाद प्राप्त गराउँछ। 'आर्ध्म' सूक्तवाक र 'नमोवाक' भन्छ — 'यो असफल भयो' भनेझैँ यो भन्छ। 'द्युलोक र पृथ्वीको आश्रयमा' भन्छ — किनकि यज्ञ द्युलोक र पृथ्वीको आश्रयमा छ। 'हे यजमान, यी द्यावापृथिवी तपाईंको यस यज्ञमा ओमन्वती (अनुकूल) रहून्' भन्छ — यसरी यही आशीर्वाद माग्छ। यदि 'सूपावसाना र स्वधावसाना' भनियो भने यजमान मर्ने हुनेछ — किनकि जब मानिस मर्छ तब यसलाई 'उपावसति' (छोड्छ) भनिन्छ। त्यसैले 'सूपचरणा र स्वधिचरणा' भन्नुपर्छ — यसरी उसका लागि अझ फराकिलो गोठ (चराइ) माग्छ; यजमान मर्ने हुँदैन। ती दुईका बीचमा 'अग्निले यो हवि रुचाएर ग्रहण गरून्' भन्छ — 'जुन देवताहरूलाई मैले यजें, तिनलाई मैले रिझाएँ' भनेझैँ यो भन्छ। यदि निर्देश गरिएन भने यज्ञको आशीर्वाद छिमेकीलाई पुग्नेछ; त्यसैले 'यो यजमान अमुक हो' भनी निर्देश गरेर नै उसलाई स्वर्गलोक पुर्‍याउँछ। 'आयु माग्छु, सुप्रजात्व माग्छु' भन्छ — यसरी त्यही आशीर्वाद माग्छ। 'सजातवनस्य माग्छु' भन्छ — प्राणहरू नै सजात हुन्; यसरी प्राणहरूलाई नै नछुट्ट्याउने (नअलग गर्ने) बनाउँछ। 'त्यो अग्नि देवता देवताहरूबाट बलियो हुन्छ, हामी अग्निबाट मानवहरूबाट' भन्छ — 'अग्नि देवताहरूबाट बलियो हुन्छ, हामी मानवहरूबाट' भनेझैँ यो भन्छ। 'यहाँ तपाईंहरूको गति होस्, र देवताहरूलाई नमस्कार' भन्छ — जुन देवताहरूलाई यज्छ र जुनलाई यज्दैन, ती दुवैलाई नमस्कार गर्छ — आफ्नो अनार्त्यका लागि। ^AI

Anuvaka 60

(श्रि॒तः - ते॒ प्र - त्रि॒ष्टुभ॑ - मे॒त-द्- द्यावा॑पृथि॒वी - या अया᳚क्ष्म- प्रा॒णाने॒व - षट्च॑त्वारिग्ंशच्च ) (अ. 9)
दे॒वा वै य॒ज्ञस्य॑ स्वगाक॒र्तार॒-न्नावि॑न्द॒-न्ते शं॒युँ-म्बा॑र्हस्प॒त्यम॑ब्रुवन्नि॒म-न्नो॑ य॒ज्ञग्ग् स्व॒गा कु॒र्विति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒द्वरं॑-वृँणै॒ यदे॒वा-ब्रा᳚ह्मणो॒क्तो-ऽश्र॑द्दधानो॒ यजा॑तै॒ सा मे॑ य॒ज्ञस्या॒-ऽऽशीर॑स॒दिति॒ तस्मा॒-द्य-द्ब्रा᳚ह्मणो॒क्तो-ऽश्र॑द्दधानो॒ यज॑ते शं॒युँमे॒व तस्य॑ बार्हस्प॒त्यं-यँ॒ज्ञस्या॒ ऽऽशीर्ग॑च्छत्ये॒त-न्ममेत्य॑ब्रवी॒-त्कि-म्मे᳚ प्र॒जाया॒ [प्र॒जायाः᳚, इति॒ यो॑-ऽपगु॒रातै॑] 57
इति॒ यो॑-ऽपगु॒रातै॑ श॒तेन॑ यातया॒द्यो नि॒हन॑-थ्स॒हस्रे॑ण यातया॒द्यो लोहि॑त-ङ्क॒रव॒द्याव॑तः प्र॒स्कद्य॑ पा॒ग्ं॒सून्-थ्स॑-ङ्गृ॒ह्णा-त्ताव॑त-स्संवँथ्स॒रा-न्पि॑तृलो॒क-न्न प्रजा॑ना॒दिति॒ तस्मा᳚-द्ब्राह्म॒णाय॒ नाप॑ गुरेत॒ न नि ह॑न्या॒न्न लोहि॑त-ङ्कुर्यादे॒ताव॑ता॒ हैन॑सा भवति॒ तच्छं॒योँरा वृ॑णीमह॒ इत्या॑ह य॒ज्ञमे॒व त-थ्स्व॒गा क॑रोति॒ त- [त-थ्स्व॒गा क॑रोति॒ तत्, शं॒योँरा] 58
-च्छं॒योँरा वृ॑णीमह॒ इत्या॑ह शं॒युँमे॒व बा॑र्हस्प॒त्य-म्भा॑ग॒धेये॑न॒ सम॑र्धयति गा॒तुं-यँ॒ज्ञाय॑ गा॒तुं-यँ॒ज्ञप॑तय॒ इत्या॑हा॒ ऽऽशिष॑मे॒वै तामा शा᳚स्ते॒ सोमं॑-यँजति॒ रेत॑ ए॒व त-द्द॑धाति॒ त्वष्टा॑रं-यँजति॒ रेत॑ ए॒व हि॒त-न्त्वष्टा॑ रू॒पाणि॒ वि क॑रोति दे॒वाना॒-म्पत्नी᳚र्यजति मिथुन॒त्वाया॒ग्नि-ङ्गृ॒हप॑तिं-यँजति॒ प्रति॑ष्ठित्यै जा॒मि वा ए॒त-द्य॒ज्ञस्य॑ क्रियते॒ [क्रियते, यदाज्ये॑न] 59
यदाज्ये॑न प्रया॒जा इ॒ज्यन्त॒ आज्ये॑न पत्नीसंयाँ॒जा ऋच॑म॒नूच्य॑ पत्नीसंयाँ॒जाना॑मृ॒चा य॑ज॒त्यजा॑मित्वा॒याथो॑ मिथुन॒त्वाय॑ प॒ङ्क्ति प्रा॑यणो॒ वै य॒ज्ञः प॒ङ्क्त्यु॑दयनः॒ पञ्च॑ प्रया॒जा इ॑ज्यन्ते च॒त्वारः॑ पत्नीसंयाँ॒जा-स्स॑मिष्टय॒जुः प॑ञ्च॒म-म्प॒ङ्क्तिमे॒वानु॑ प्र॒यन्ति॑ प॒ङ्क्तिमनूद्य॑न्ति ॥ 60 ॥

(śri॒taḥ - te॒ pra - tri॒ṣṭubha̭ - me॒ta-d- dyāvā̭pṛthi॒vī - yā ayā᳚kṣma- prā॒ṇāne॒va - ṣaṭca̭tvārigṃśacca ) (a. 9)
de॒vā vai ya॒jñasya̭ svagāka॒rtāra॒-nnāvi̭nda॒-nte śaṃ॒yu~-mbā̭rhaspa॒tyama̭bruvanni॒ma-nno̭ ya॒jñagg sva॒gā ku॒rviti॒ so᳚-'bravī॒dvaraṃ̭-vṛ~ṇai॒ yade॒vā-brā᳚hmaṇo॒kto-'śra̭ddadhāno॒ yajā̭tai॒ sā mḙ ya॒jñasyā॒-''śīra̭sa॒diti॒ tasmā॒-dya-dbrā᳚hmaṇo॒kto-'śra̭ddadhāno॒ yaja̭te śaṃ॒yu~me॒va tasya̭ bārhaspa॒tyaṃ-ya~॒jñasyā॒ ''śīrga̭cchatye॒ta-nmametya̭bravī॒-tki-mme᳚ pra॒jāyā॒ [pra॒jāyāḥ᳚, iti॒ yo̭-'pagu॒rātai̭] 57
iti॒ yo̭-'pagu॒rātai̭ śa॒tena̭ yātayā॒dyo ni॒hana̭-thsa॒hasrḙṇa yātayā॒dyo lohi̭ta-ṅka॒rava॒dyāva̭taḥ pra॒skadya̭ pā॒gṃ॒sūn-thsa̭-ṅgṛ॒hṇā-ttāva̭ta-ssaṃva~thsa॒rā-npi̭tṛlo॒ka-nna prajā̭nā॒diti॒ tasmā᳚-dbrāhma॒ṇāya॒ nāpa̭ gureta॒ na ni ha̭nyā॒nna lohi̭ta-ṅkuryāde॒tāva̭tā॒ haina̭sā bhavati॒ tacchaṃ॒yo~rā vṛ̭ṇīmaha॒ ityā̭ha ya॒jñame॒va ta-thsva॒gā ka̭roti॒ ta- [ta-thsva॒gā ka̭roti॒ tat, śaṃ॒yo~rā] 58
-cchaṃ॒yo~rā vṛ̭ṇīmaha॒ ityā̭ha śaṃ॒yu~me॒va bā̭rhaspa॒tya-mbhā̭ga॒dheyḙna॒ sama̭rdhayati gā॒tuṃ-ya~॒jñāya̭ gā॒tuṃ-ya~॒jñapa̭taya॒ ityā̭hā॒ ''śiṣa̭me॒vai tāmā śā᳚ste॒ somaṃ̭-ya~jati॒ reta̭ e॒va ta-dda̭dhāti॒ tvaṣṭā̭raṃ-ya~jati॒ reta̭ e॒va hi॒ta-ntvaṣṭā̭ rū॒pāṇi॒ vi ka̭roti de॒vānā॒-mpatnī᳚ryajati mithuna॒tvāyā॒gni-ṅgṛ॒hapa̭tiṃ-ya~jati॒ prati̭ṣṭhityai jā॒mi vā e॒ta-dya॒jñasya̭ kriyate॒ [kriyate, yadājyḙna] 59
yadājyḙna prayā॒jā i॒jyanta॒ ājyḙna patnīsaṃyā~॒jā ṛca̭ma॒nūcya̭ patnīsaṃyā~॒jānā̭mṛ॒cā ya̭ja॒tyajā̭mitvā॒yātho̭ mithuna॒tvāya̭ pa॒ṅkti prā̭yaṇo॒ vai ya॒jñaḥ pa॒ṅktyṷdayanaḥ॒ pañca̭ prayā॒jā i̭jyante ca॒tvāraḥ̭ patnīsaṃyā~॒jā-ssa̭miṣṭaya॒juḥ pa̭ñca॒ma-mpa॒ṅktime॒vānṷ pra॒yanti̭ pa॒ṅktimanūdya̭nti || 60 ||

દેવોએ યજ્ઞના સ્વગાકર્તા (યજ્ઞને પોતાના ઘરે લઈ જનાર) શંયુને શોધી ન શક્યા; તેઓએ બાર્હસ્પત્ય (બૃહસ્પતિના પુત્ર) શંયુને કહ્યું: 'અમારા આ યજ્ઞને સ્વગા (સ્વગૃહે પ્રાપ્ત) કર.' તેણે કહ્યું: 'હું વર માગું છું — જે બ્રાહ્મણે કહ્યું હોય તે પ્રમાણે શ્રદ્ધા ન રાખતો માણસ યજ્ઞ કરે, તો તે મારો યજ્ઞનો આશીર્વાદ થાય.' તેથી જે બ્રાહ્મણે કહ્યું તે પ્રમાણે શ્રદ્ધા ન રાખતો યજ્ઞ કરે છે, તેને શંયુનો બાર્હસ્પત્ય યજ્ઞનો આશીર્વાદ મળે છે. તેણે કહ્યું: 'આ મારું છે.' પછી તેણે કહ્યું: 'મારી પ્રજાનું શું?' જે બ્રાહ્મણને અપમાનિત કરે તે સો (યાતનાઓ) ભોગવે; જે તેને મારે તે હજાર (યાતનાઓ) ભોગવે; જે તેનું લોહી વહાવે તે જેટલા રજકણો પડે તેટલાં વર્ષો સુધી પિતૃલોકને જાણે નહીં. તેથી બ્રાહ્મણનું અપમાન ન કરવું, તેને ન મારવો, તેનું લોહી ન વહાવવું; તેટલા પ્રમાણમાં પાપ થાય છે. 'તેનું કલ્યાણ માગીએ' એમ કહે છે; તે યજ્ઞને સ્વગા કરે છે. 'તેનું કલ્યાણ માગીએ' એમ કહે છે; તે શંયુને બાર્હસ્પત્ય ભાગથી સંપન્ન કરે છે. 'યજ્ઞ માટે માર્ગ, યજમાન માટે માર્ગ' એમ કહે છે; તે આશીર્વાદ માગે છે. સોમનું યજન કરે છે — તે વીર્ય સ્થાપે છે. ત્વષ્ટાનું યજન કરે છે — ત્વષ્ટા હિતસ્થ વીર્યને રૂપોમાં વિભાજિત કરે છે. દેવોની પત્નીઓનું યજન કરે છે — મિથુનત્વ માટે. અગ્નિ ગૃહપતિનું યજન કરે છે — પ્રતિષ્ઠા માટે. યજ્ઞનું આ જામિ (એકરૂપ) કાર્ય થાય છે — જ્યારે ઘી વડે પ્રયાજો યજાય છે અને ઘી વડે પત્નીસંયાજો થાય છે. ઋચા બોલીને પત્નીસંયાજોનું ઋચા વડે યજન કરે છે — અજામિત્વ માટે, અને મિથુનત્વ માટે. યજ્ઞનો પ્રારંભ પંક્તિ છે અને ઉદય પણ પંક્તિ છે; પાંચ પ્રયાજો યજાય છે, ચાર પત્નીસંયાજો, અને પાંચમું સમિષ્ટયજુષ; તેઓ પંક્તિનું અનુસરણ કરે છે, પંક્તિ પછી ઊઠે છે. ^AI

ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞದ ಸ್ವಗಾಕರ್ತನನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಶಂಯು (ಬೃಹಸ್ಪತಿ) ಎಂಬ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯನನ್ನು ಕುರಿತು, 'ನಮ್ಮ ಈ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸ್ವಗಾ (ಸ್ವಸ್ಥ) ಮಾಡು' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವನು, 'ನಾನು ಒಂದು ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ನಂಬದೆ ಯಾವನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಯಜ್ಞದ ಆಶೀರ್ವಾದವು ನನಗಾಗಲಿ' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ನಂಬದೆ ಯಾವನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಶಂಯು ಎಂಬ ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯ ಯಜ್ಞದ ಆಶೀರ್ವಾದವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು, 'ಇದು ನನ್ನದು' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. 'ನನ್ನ ಪ್ರಜೆಗೆ ಏನು?' ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಯಾವನು ಅಪಗುರ (ಅವಮಾನ) ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ನೂರು ಯಾತನೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಿ; ಯಾವನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಸಾವಿರ ಯಾತನೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಿ; ಯಾವನು ರಕ್ತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಎಷ್ಟು ಕೂದಲುಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪಿತೃಲೋಕವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಅಪಗುರ ಮಾಡಬಾರದು, ಹೊಡೆಯಬಾರದು, ರಕ್ತ ಉಂಟುಮಾಡಬಾರದು; ಅಷ್ಟರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪಾಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. 'ಶಂಯುವನ್ನು ಆವಾಹನೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸ್ವಗಾ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. 'ಶಂಯುವನ್ನು ಆವಾಹನೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಶಂಯುವನ್ನು ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ್ಯ ಭಾಗದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಗತಿ, ಯಜ್ಞಪತಿಗೆ ಗತಿ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಆ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಸೋಮನನ್ನು ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಬೀಜವನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ. ತ್ವಷ್ಟಾರನನ್ನು ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ತ್ವಷ್ಟಾರನು ಇಟ್ಟ ಬೀಜದಿಂದ ರೂಪಗಳನ್ನು ವಿಕಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಿಥುನತ್ವಕ್ಕಾಗಿ. ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಗೃಹಪತಿಯಾಗಿ ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಾಗಿ. ಆಜ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಯಾಜಗಳನ್ನು ಯಜಿಸುವುದು, ಆಜ್ಯದಿಂದ ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು — ಇದು ಯಜ್ಞದ ಜಾಮಿ (ಪುನರಾವರ್ತನೆ) ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಋಚೆಯನ್ನು ಪಠಿಸಿ ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಗಳನ್ನು ಆ ಋಚೆಯಿಂದಲೇ ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜಾಮಿತ್ವ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ, ಮತ್ತು ಮಿಥುನತ್ವಕ್ಕಾಗಿ. ಯಜ್ಞವು ಪಂಕ್ತಿ (ಐದು) ರೂಪದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮತ್ತು ಪಂಕ್ತಿ ರೂಪದ ಉದಯವುಳ್ಳದ್ದು. ಐದು ಪ್ರಯಾಜಗಳನ್ನು ಯಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ನಾಲ್ಕು ಪತ್ನೀಸಂಯಾಜಗಳು, ಮತ್ತು ಸಮಿಷ್ಟಯಜುಸ್ಸು ಐದನೆಯದು — ಹೀಗೆ ಪಂಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ, ಪಂಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಮೇಲೇರುತ್ತಾರೆ. ^AI

देवांनी यज्ञाचो स्वर्ग-प्रवास करपी अधिकारी मेळयलो ना; ते शंयू बार्हस्पत्याकडे म्हणले: 'आमच्या यज्ञाक स्वर्ग-प्रवास करून दवर'; तो म्हणलो: 'हांव वर मागतां — ब्राह्मणान सांगल्लो (मंत्र) श्रद्धेन विना जो यज्ञ करता, त्या यज्ञाची आशीर्वाद म्हजी जावं.' देखून ब्राह्मणान सांगल्लो (मंत्र) श्रद्धेन विना जो यज्ञ करता, ताका शंयूचेंच बार्हस्पत्य स्वरूप प्राप्त जाता आनी त्या यज्ञाची आशीर्वाद ताका मेळटा. तो म्हणलो: 'हें म्हजें; म्हज्या प्रजेक कितें?' — जो ब्राह्मणाक अपमान करता, ताणें शंभर यातना भोगच्यो; जो मारता, ताणें हजार यातना भोगच्यो; जो रगत काडटा, तो जितलीं रगताचीं थेंब पडटात तितलीं वर्सां पितृलोक पळोवंक शकना. देखून ब्राह्मणाक अपमान करूं नये, मारूं नये, रगत काडूं नये; हातूंत ताका दोश जाता. 'ताचें शंयू-रूप आमी वरून घेतांव' अशें म्हणटा; तेखातीर यज्ञाक स्वर्ग-प्रवास करून दवरता. 'ताचें शंयू-रूप आमी वरून घेतांव' अशें म्हणटा; शंयू बार्हस्पत्याक भागान पुराय करता. 'यज्ञाक गती, यजमानाक गती' अशें म्हणटा; तेखातीर तीच आशीर्वाद मागता. सोमाक यजता; तेखातीर रेत दवरता. त्वष्टाराक यजता; कारण त्वष्टा हित केल्लें रेत रूपांनी विखरता. देवांच्यो पत्नीक यजता, मिथुनत्वा खातीर. अग्नीक गृहपती म्हणून यजता, स्थिरताये खातीर. हें यज्ञाचें जामी (समान) कर्म जाता — जें आज्यान प्रयाज इज्यतात आनी आज्यान पत्नीसंयाज. ऋचा म्हणून पत्नीसंयाजांच्यो ऋचो यजता, अजामित्वा खातीर आनी मिथुनत्वा खातीर. यज्ञ पंक्ति-प्रायण आनी पंक्ति-उदयन आसा; पांच प्रयाज इज्यतात, चार पत्नीसंयाज, आनी समिष्टयजु पांचवी — तेखातीर पंक्तिक अनुसरून वता आनी पंक्तिक अनुसरून वयर येता. ^AI

देवताहरूले यज्ञको स्वगा (स्वर्गगमन) गर्ने उपाय भेट्टाउन सकेनन्। तब तिनीहरूले बृहस्पतिका पुत्र शंयुलाई भने — हाम्रो यज्ञलाई स्वगा गरिदेऊ। उनले भने — म एउटा वर माग्छु: ब्राह्मणले भनेको कुरामा श्रद्धा नगरी जसले यज्ञ गर्छ, त्यसको यज्ञको आशिष् म हुँ। त्यसैले ब्राह्मणले भनेको कुरामा श्रद्धा नगरी जसले यज्ञ गर्छ, उसको शंयु अर्थात् बार्हस्पत्य यज्ञको आशिष् हुन्छ। उनले भने — यो मेरो हो। मेरा प्रजाको के हुने? जसले अपगुर (गुरुको निन्दा) गर्छ, उसले सयले यातना पाओस्; जसले हत्या गर्छ, उसले हजारले यातना पाओस्; जसले रगत बगाउँछ, जति थोपा चुहिन्छ त्यति वर्षसम्म पितृलोक देख्न नपाओस्। त्यसैले ब्राह्मणको अपगुर गर्नु हुँदैन, हत्या गर्नु हुँदैन, रगत बगाउनु हुँदैन; यति गर्दा पाप हुन्छ। 'तच्छंयोरा वृणीमह' भन्छ — यसरी यज्ञलाई स्वगा गर्छ। 'तच्छंयोरा वृणीमह' भन्छ — शंयुलाई नै बार्हस्पत्य भागले समृद्ध गर्छ। 'गातुं यज्ञाय, गातुं यज्ञपतये' भन्छ — यसरी नै आशिष् माग्छ। सोमलाई यजन गर्छ — यसरी रेत (वीर्य) स्थापित गर्छ। त्वष्टालाई यजन गर्छ — त्वष्टाले नै रेत स्थापित गरेर रूपहरू फैलाउँछ। देवताहरूका पत्नीहरूलाई यजन गर्छ — मिथुनत्वका लागि। अग्नि गृहपतिलाई यजन गर्छ — प्रतिष्ठाका लागि। यज्ञको यो कर्म जामि (असमान) हुन्छ — जब आज्यले प्रयाजहरू इज्य गरिन्छ र आज्यले पत्नीसंयाज। ऋचा उच्चारण गरेर पत्नीसंयाजको ऋचाले यजन गर्छ — अजामित्वका लागि, अनि मिथुनत्वका लागि। पङ्क्ति नै यज्ञको प्रारम्भ हो, पङ्क्ति नै उदय हो। पाँच प्रयाज इज्य गरिन्छ, चार पत्नीसंयाज, समिष्टयजु पाँचौँ — यसरी पङ्क्तिकै अनुसरण गर्छन्, पङ्क्तिकै पछि लाग्छन्। ^AI

Anuvaka 64

(प्र॒जायाः᳚ - करोति॒ तत् - क्रि॑यते॒ - त्रय॑स्त्रिग्ंशच्च ) (अ. 10)
यु॒क्ष्वाहि दे॑व॒हूत॑मा॒ग्ं॒ अश्वाग्ं॑ अग्ने र॒थीरि॑व । नि होता॑ पू॒र्व्य-स्स॑दः ॥ उ॒त नो॑ देव दे॒वाग्ं अच्छा॑ वोचो वि॒दुष्ट॑रः । श्रद्विश्वा॒ वार्या॑ कृधि ॥ त्वग्ं ह॒ यद्य॑विष्ठ्॒य सह॑स-स्सूनवाहुत । ऋ॒तावा॑ य॒ज्ञियो॒ भुवः॑ ॥ अ॒यम॒ग्नि-स्स॑ह॒स्रिणो॒ वाज॑स्य श॒तिन॒स्पतिः॑ । मू॒र्धा क॒वी र॑यी॒णाम् ॥ त-न्ने॒मिमृ॒भवो॑ य॒था ऽऽन॑मस्व॒ सहू॑तिभिः । नेदी॑यो य॒ज्ञ- [य॒ज्ञम्, अ॒ङ्गि॒रः॒ ।] 61
-म॑ङ्गिरः ॥ तस्मै॑ नू॒ नम॒भिद्य॑वे वा॒चा वि॑रूप॒ नित्य॑या । वृष्णे॑ चोदस्व सुष्टु॒तिम् ॥ कमु॑ ष्विदस्य॒ सेन॑या॒-ऽग्नेरपा॑कचक्षसः । प॒णि-ङ्गोषु॑ स्तरामहे ॥ मा नो॑ दे॒वानां॒-विँशः॑ प्रस्ना॒तीरि॑वो॒स्राः । कृ॒श-न्न हा॑सु॒रघ्नि॑याः ॥ मा नः॑ समस्य दू॒ढ्यः॑ परि॑द्वेषसो अग्ं ह॒तिः । ऊ॒र्मिर्न नाव॒मा व॑धीत् ॥ नम॑स्ते अग्न॒ ओज॑से गृ॒णन्ति॑ देव कृ॒ष्टयः॑ । अमै॑- [अमैः᳚, अ॒मित्र॑मर्दय ।] 62
-र॒मित्र॑मर्दय ॥ कु॒विथ्सुनो॒ गवि॑ष्ट॒ये-ऽग्ने॑ सं॒वेँषि॑षो र॒यिम् । उरु॑कृदु॒रु ण॑स्कृधि ॥ मा नो॑ अ॒स्मि-न्म॑हाध॒ने परा॑ वर्ग्भार॒भृद्य॑था । सं॒वँर्ग॒ग्ं॒ सग्ं र॒यि-ञ्ज॑य ॥ अ॒न्यम॒स्मद्भि॒या इ॒यमग्ने॒ सिष॑क्तु दु॒च्छुना᳚ । वर्धा॑ नो॒ अम॑व॒च्छवः॑ ॥ यस्याजु॑षन्नम॒स्विन॒-श्शमी॒मदु॑र्मखस्यवा । त-ङ्घेद॒ग्निर्वृ॒धा-ऽव॑ति ॥ पर॑स्या॒ अधि॑ [ ] 63
सं॒वँतो-ऽव॑राग्ं अ॒भ्या त॑र । यत्रा॒हमस्मि॒ ताग्ं अ॑व ॥ वि॒द्मा हि ते॑ पु॒रा व॒यमग्ने॑ पि॒तुर्यथाव॑सः । अधा॑ ते सु॒म्नमी॑महे ॥ य उ॒ग्र इ॑व शर्य॒हा ति॒ग्मशृ॑ङ्गो॒ न वग्ंस॑गः । अग्ने॒ पुरो॑ रु॒रोजि॑थ ॥ सखा॑य॒-स्सं-वः॑ ँसं॒यँञ्च॒मिष॒ग्ग्॒ स्तोम॑-ञ्चा॒ग्नये᳚ । वर्षि॑ष्ठाय क्षिती॒नामू॒र्जो नप्त्रे॒ सह॑स्वते ॥ सग्ं स॒मिद्यु॑वसे वृष॒न्न -ग्ने॒ विश्वा᳚न्य॒र्य आ । इ॒डस्प॒दे समि॑ध्यसे॒ स नो॒ वसू॒न्या भ॑र । प्रजा॑पते॒, स वे॑द॒, सोमा॑ पूषणे॒, मौ दे॒वौ ॥ 64 ॥

(pra॒jāyāḥ᳚ - karoti॒ tat - kri̭yate॒ - traya̭strigṃśacca ) (a. 10)
yu॒kṣvāhi dḙva॒hūta̭mā॒gṃ॒ aśvāgṃ̭ agne ra॒thīri̭va | ni hotā̭ pū॒rvya-ssa̭daḥ || u॒ta no̭ deva de॒vāgṃ acchā̭ voco vi॒duṣṭa̭raḥ | śradviśvā॒ vāryā̭ kṛdhi || tvagṃ ha॒ yadya̭viṣṭh॒ya saha̭sa-ssūnavāhuta | ṛ॒tāvā̭ ya॒jñiyo॒ bhuvaḥ̭ || a॒yama॒gni-ssa̭ha॒sriṇo॒ vāja̭sya śa॒tina॒spatiḥ̭ | mū॒rdhā ka॒vī ra̭yī॒ṇām || ta-nne॒mimṛ॒bhavo̭ ya॒thā ''na̭masva॒ sahṷ̄tibhiḥ | nedī̭yo ya॒jña- [ya॒jñam, a॒ṅgi॒raḥ॒ |] 61
-ma̭ṅgiraḥ || tasmai̭ nū॒ nama॒bhidya̭ve vā॒cā vi̭rūpa॒ nitya̭yā | vṛṣṇḙ codasva suṣṭu॒tim || kamṷ ṣvidasya॒ sena̭yā॒-'gnerapā̭kacakṣasaḥ | pa॒ṇi-ṅgoṣṷ starāmahe || mā no̭ de॒vānāṃ॒-vi~śaḥ̭ prasnā॒tīri̭vo॒srāḥ | kṛ॒śa-nna hā̭su॒raghni̭yāḥ || mā naḥ̭ samasya dū॒ḍhyaḥ̭ pari̭dveṣaso agṃ ha॒tiḥ | ū॒rmirna nāva॒mā va̭dhīt || nama̭ste agna॒ oja̭se gṛ॒ṇanti̭ deva kṛ॒ṣṭayaḥ̭ | amai̭- [amaiḥ᳚, a॒mitra̭mardaya |] 62
-ra॒mitra̭mardaya || ku॒vithsuno॒ gavi̭ṣṭa॒ye-'gnḙ saṃ॒ve~ṣi̭ṣo ra॒yim | urṷkṛdu॒ru ṇa̭skṛdhi || mā no̭ a॒smi-nma̭hādha॒ne parā̭ vargbhāra॒bhṛdya̭thā | saṃ॒va~rga॒gṃ॒ sagṃ ra॒yi-ñja̭ya || a॒nyama॒smadbhi॒yā i॒yamagne॒ siṣa̭ktu du॒cchunā᳚ | vardhā̭ no॒ ama̭va॒cchavaḥ̭ || yasyājṷṣannama॒svina॒-śśamī॒madṷrmakhasyavā | ta-ṅgheda॒gnirvṛ॒dhā-'va̭ti || para̭syā॒ adhi̭ [ ] 63
saṃ॒va~to-'va̭rāgṃ a॒bhyā ta̭ra | yatrā॒hamasmi॒ tāgṃ a̭va || vi॒dmā hi tḙ pu॒rā va॒yamagnḙ pi॒turyathāva̭saḥ | adhā̭ te su॒mnamī̭mahe || ya u॒gra i̭va śarya॒hā ti॒gmaśṛ̭ṅgo॒ na vagṃsa̭gaḥ | agne॒ puro̭ ru॒roji̭tha || sakhā̭ya॒-ssaṃ-vaḥ̭ ~saṃ॒ya~ñca॒miṣa॒gg॒ stoma̭-ñcā॒gnaye᳚ | varṣi̭ṣṭhāya kṣitī॒nāmū॒rjo naptre॒ saha̭svate || sagṃ sa॒midyṷvase vṛṣa॒nna -gne॒ viśvā᳚nya॒rya ā | i॒ḍaspa॒de sami̭dhyase॒ sa no॒ vasū॒nyā bha̭ra | prajā̭pate॒, sa vḙda॒, somā̭ pūṣaṇe॒, mau de॒vau || 64 ||

હે અગ્નિ, દેવોને હાંકનારા અશ્વને રથીની જેમ યોજ; હોતા પ્રાચીન સભામાં બેસે. હે દેવ, તું વધુ જાણનારો છે, અમારા માટે દેવો તરફ વચન બોલ; શ્રદ્ધાપૂર્વક બધી વાંછિત વસ્તુઓ પ્રાપ્ત કરાવ. હે અગ્નિ, જે તું યુવાન, બળવાન પુત્ર, આહુતિ લેનાર, ઋતુજ્ઞ અને યજ્ઞીય થયો છે. આ અગ્નિ હજારો અને સેંકડો વાજનો સ્વામી, ઋષિઓનો મુખ્ય, ધનનો સ્વામી છે. હે ઋભુઓ, જેમ તમે એ રથને એકસાથે હાંકીને નમાવ્યો, તેમ હે અંગિરસ, યજ્ઞને વધુ નજીક લાવો. તે નમનીય, દ્યુલોકના સ્વામી, વૃષભરૂપ અગ્નિ માટે આ નિત્ય વાણીથી સ્તુતિ ઉચ્ચાર. જે અગ્નિની સેનાથી, જેની દૃષ્ટિ પાછળ છે, તેનાથી આપણે પણીઓના ગોવાળો પર વિજય મેળવીએ. દેવોની વિશ (સેના) આપણને દૂષિત ન કરે, જેમ ગાયોને દૂષિત કરે છે; આપણે અઘ્નિય ગાયોની જેમ કૃશ ન થઈએ. આપણા સર્વસમર્થ, દ્વેષ કરનારા શત્રુની હિંસા આપણને ન પકડે; જેમ તરંગ નાવને ડુબાડે છે તેમ ન થાય. હે અગ્નિ, તારા ઓજસને નમસ્કાર; હે દેવ, મનુષ્યો તારી સ્તુતિ કરે છે; શત્રુનો નાશ કર. હે અગ્નિ, ગો-ઇચ્છા માટે તું ધન ઇચ્છે છે; તું વિશાળ કરનાર છે, આપણને વિશાળ કર. આ મોટા યુદ્ધમાં આપણે ભાર વહન કરનારની જેમ પાછા ન પડીએ; ધન સાથે ધન જીતીએ. હે અગ્નિ, આ દુષ્ટ દેવ આપણાથી બીજા તરફ જાય; તારા બળથી આપણને વધાર. જે નમસ્કાર કરનારાઓએ તેને પ્રસન્ન કર્યો, જે દુર્મુખ હોય તેની પણ તે શમી (શાંતિ) થાય; તે અગ્નિ તેની રક્ષા કરે. પારના સંવત્સરથી આ પારના તરફ આવ; જ્યાં હું છું તેને રક્ષ. હે અગ્નિ, અમે પહેલાંથી તારા પિતાના અન્નને જાણીએ છીએ; હવે તારું સુખ ઇચ્છીએ છીએ. જે ઉગ્ર શત્રુહા, તીક્ષ્ણ શિંગવાળા વૃષભ જેવો છે, હે અગ્નિ, તેં પુરો ભેદ્યા. મિત્રો, અગ્નિ માટે સ્તોત્ર અને સંવત્સરને એકસાથે જોડો, જે પૃથ્વીવાસીઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઊર્જાનો પુત્ર, બળવાન છે. હે વૃષભ, હે અગ્નિ, તું બધી આર્ય વસ્તુઓ સાથે સમિધ સાથે પ્રકાશે છે; ઇડાના સ્થાનમાં તું પ્રજ્વલિત થાય છે; તું અમને ધન લાવ. પ્રજાપતિ, તે જાણે છે, સોમ અને પૂષણ, તે બે દેવો. ^AI

(ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು - ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದು - ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ - ಮೂವತ್ತಮೂರು) (ಅಧ್ಯಾಯ 10) ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ನಿನ್ನ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ರಥಿಕನಂತೆ ನಿನ್ನ ರಥಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟು. ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಹೋತೃವು ನಿನ್ನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ. ಎಲೈ ದೇವನೇ, ನೀನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿ ನಮ್ಮಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಮಾತನಾಡು. ಎಲ್ಲಾ ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಂಬಿಕೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು. ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ಯುವಕನಾದ ನೀನು ಬಲದ ಮಗನಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಋತುವುಳ್ಳವನೂ ಯಜ್ಞಾರ್ಹನೂ ಆದವನಾಗು. ಈ ಅಗ್ನಿಯು ಸಹಸ್ರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮತ್ತು ನೂರು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಂಪತ್ತಿನ ಒಡೆಯನು. ಅವನು ಋಷಿಗಳ ಮುಖ್ಯನು, ಧನಗಳ ಒಡೆಯನು. ಎಲೈ ಅಂಗಿರಸನೇ, ಋಭುಗಳು ಈ ಯಜ್ಞದ ಚಕ್ರವನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕರೆಗಳಿಂದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ತಂದಂತೆ ನಾವು ಅದನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸೋಣ. ಆ ಭಯಂಕರನಿಗೆ, ನಿತ್ಯವಾದ ವಿರೂಪವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ಹೇಳು. ಎಲೈ ವೃಷಭನೇ, ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸು. ದೂರದೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದ ಆ ಅಗ್ನಿಯ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಯಾರನ್ನು ನಾವು ಪಣಿಗಳ ಗೋಷ್ಠಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತುತಿಸೋಣ? ದೇವತೆಗಳ ವಂಶವು ಹಸುಗಳಂತೆ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಎರಗದಿರಲಿ. ಅಘ್ನಿಯರಾದ ನಾವು ಕ್ಷೀಣರಾಗಿ ಬಿಡಬಾರದು. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಸುತ್ತಲೂ ದ್ವೇಷಿಸುವ ಅಂಗಹತಿಯು ನಮ್ಮನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯದಿರಲಿ. ಅಲೆಯು ದೋಣಿಯನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿದಂತೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಮುಳುಗಿಸದಿರಲಿ. ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಓಜಸ್ಸಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಎಲೈ ದೇವನೇ, ಜನರು ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮರ್ದಿಸು. ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ಗೋವುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವವನಿಗೆ ನೀನು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸು. ವಿಶಾಲವನ್ನು ಮಾಡುವವನೇ, ನಮಗೆ ವಿಶಾಲವನ್ನು ಮಾಡು. ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವವನಂತೆ ಈ ಮಹಾಧನದಲ್ಲಿ ನಾವು ಹಿಂದೆ ಬೀಳದಿರಲಿ. ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಜಯಿಸು. ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ಈ ದುಷ್ಟಳಾದವಳು ನಮ್ಮಿಂದ ಭಯದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೋಗಲಿ. ನಮ್ಮ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಧಿಸು. ಯಾರನ್ನು ನಮಸ್ಕಾರಶೀಲರು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾರೆಯೋ, ಯಾರು ದುರ್ಮುಖನಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು ಅಗ್ನಿಯು ವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಎದುರಿನ ಸಂವತ್ಸರದಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಕಡೆಗೆ ದಾಟು. ನಾನು ಎಲ್ಲಿದ್ದೇನೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅದನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು. ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ನಾವು ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಆಶ್ರಯದಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ. ಈಗ ನಿನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ಉಗ್ರನಾದ ಶರ್ಯಹನಂತೆ, ಹರಿತವಾದ ಕೊಂಬಿನ ವಂಸಗನಂತೆ, ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ನೀನು ಮುಂದೆ ಹೊಳೆದೆ. ಸ್ನೇಹಿತರೇ, ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಂವತ್ಸರ, ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಸ್ತೋಮವನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹೇಳಿ. ಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಓಜಸ್ಸಿನ ಮಗನಾದ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನಿಗೆ. ಎಲೈ ವೃಷಭನೇ, ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ನೀನು ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಯರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವುಗಳನ್ನು ಸಮಿಧೆಯಿಂದ ಸೇವಿಸು. ಇಡದ ಪದದಲ್ಲಿ ನೀನು ಬೆಳಗುತ್ತೀ. ಅವನು ನಮಗೆ ಧನಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡು. ಎಲೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ, ಅವನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ, ಸೋಮ ಮತ್ತು ಪೂಷನ್, ಆ ಇಬ್ಬರು ದೇವತೆಗಳು. ^AI

हे अग्ने, देवतांच्या हाकेस पात्र अशा अश्वांना रथासारखे जुंपून घे; पूर्वीचा होता यज्ञाच्या आसनावर बसतो. हे देवा, तू आमच्यासाठी देवांकडे अधिक जाणणारा होऊन वचन बोल; सर्व वांछनीय वस्तूंवर श्रद्धा ठेव. हे अग्ने, जो तू तरुण, बळाचा पुत्र, हाकेला प्रतिसाद देणारा, ऋतूचा पालन करणारा आणि यज्ञाला योग्य असा झालास. हा अग्नी हजारो आणि शेकडो धनाचा स्वामी, कवींचा मस्तक आणि संपत्तीचा दाता आहे. हे अंगिरसा, ऋभूंनी ज्याप्रमाणे एकत्र हाकांनी त्या चाकाकडे नमन केले, तसे तू यज्ञाकडे अधिक जवळ ये. त्या नमस्कार्य, दिव्य, नित्य वाणीने विरूप अशा वृषभाला आमची स्तुती सांग. हे अग्ने, ज्याचे डोळे मागे वळलेले आहेत अशा या अग्नीच्या सेनेने पणींच्या गाईंमध्ये आम्ही कसे स्तुती करू? देवांची सेना दुभत्या गाईंसारखी आमच्यावर क्रोध करू नये; ती कृश होऊनही अघ्निया असू दे. आमच्या सर्वांचा दुर्बुद्धीचा द्वेष करणारा संहार आम्हाला मारू नये; तो लाटेसारखा आमच्या नावेला गिळू नये. हे अग्ने, तुझ्या ओजस्वीतेला नमस्कार; हे देवा, लोक तुझी स्तुती करतात. शत्रूंचा संहार कर. हे अग्ने, गाईंच्या इच्छेने तू धनाची सेवा करतोस; तू मोठा करणारा आहेस, आम्हाला मोठे कर. या मोठ्या धनसंपत्तीच्या वेळी भार वाहणाऱ्यासारखे आम्ही पराभूत होऊ नये; धन जमवून आम्ही संपत्ती जिंकू. हे अग्ने, ही दुच्छुना देवता आमच्यापासून भयाने दुसऱ्याकडे जाऊ दे; तू आमचे बळ वाढव. ज्याच्याकडे नमस्कार करणारे लोक आले, जो दुर्मुख नाही, त्याला अग्नी वाढवून रक्षण करतो. दुसऱ्या वर्षाच्या वरून खालच्या दिशेने तू पार हो; जिथे मी आहे तिथे तू राहा. हे अग्ने, आम्ही पूर्वी तुझ्या पित्याच्या सामर्थ्याप्रमाणे तुला जाणतो; आता आम्ही तुझ्या सुखाची याचना करतो. हे अग्ने, जो उग्र शत्रूचा संहार करणारा, तीक्ष्ण शिंगांच्या वृषभासारखा, तू पुढे प्रकाशमान झालास. मित्रांनो, आम्ही अग्नीसाठी एकत्र स्तुती आणि स्तोम गोळा करतो; जो लोकांचा श्रेष्ठ, ऊर्जेचा नातू आणि बळवान आहे. हे वृषभा अग्ने, तू सर्व अर्यांच्या समिधा घेतोस; तू इडेच्या स्थानावर प्रज्वलित होतोस; तू आम्हाला धन आण. प्रजापती, तो वेद, सोम आणि पूषण, हे दोन देव. ^AI

हे अग्नि, देवताहरूको आह्वान गर्ने यज्ञको रथी घोडा जस्तै आफ्नो जुवाको घोडालाई जोत; पूर्वकालीन होता ऋत्विज् सदनमा बस्न आएका छन्। हे देव, तिमी धेरै जान्ने भएकाले हाम्रा निम्ति देवताहरूकहाँ जाऊ र वचन बोल; सबै मनोरम वस्तुहरूमा हाम्रो श्रद्धा राख। हे अग्नि, जब तिमी यज्ञमा सबैभन्दा बलवान् बन्छौ, बलवान्का पुत्र, आहुति प्राप्त गर्ने, तिमी ऋतुयुक्त र यज्ञयोग्य भयो। यो अग्नि हजारौं र सयौं वाज (अन्न-धन) को स्वामी हो, कविहरूको शिर हो, धनहरूको अधिपति हो। हे ऋभुहरू, जसरी तिमीहरूले यसलाई नमस्कार गर्यौ, त्यसैगरी सबैले एकसाथ आह्वान गरेर यसलाई नमस्कार गरून्; हे अङ्गिरस, यो यज्ञ नजिक आयो। त्यसैले हे विरूप, नित्य वाणीले उसलाई नमस्कार गर; हे वृषन्, उसको स्तुति गाऊ। के हामी उसको सेनाले, अग्निको जसको पछाडि दृष्टि छ, पणिहरूको गाईहरूमा विजय पाउँछौं? देवताहरूको वंशले हामीलाई गाईहरू जस्तै दुहुने स्तनहरूले हानि नगरोस्; अघ्निया (गाई) हिंसा नगरोस्। हाम्रो शत्रुको द्वेष र हिंसाले हामीलाई घेरोस् न; छालजस्तै लहरले डुङ्गालाई नडुबाओस्। हे अग्नि, तिम्रो ओजलाई नमस्कार; हे देव, मानिसहरूले तिम्रो गुण गाउँछन्; शत्रुलाई मार। हे अग्नि, गाईको खोजीमा तिमी धनलाई बाँध्छौ; ठूलो गर्ने, हामीलाई ठूलो बनाऊ। यो ठूलो धनमा हामीलाई भार बोक्ने जस्तै पछाडि नपार; धन जितेर हामीलाई सँगै राख। हे अग्नि, यो दुच्छुना (हिंसक) हामीबाट डराएर अर्कोतिर जाओस्; हाम्रो बल र शक्ति बढाऊ। जसलाई नमस्कार गर्नेहरूले रुचाए, जो शान्त स्वभावको वा दुर्मुख (क्रूर) हो, अग्निले त्यसलाई वृद्धि गरेर रक्षा गरोस्। परको उचाइबाट तलतिर तर; जहाँ म छु, त्यहाँलाई रक्षा गर। हे अग्नि, हामीले पहिले तिम्रो पिताको कृपा जान्यौं; अब तिम्रो सुख चाहन्छौं। जो उग्र शत्रुनाशक, तीखो शृङ्ग भएको वंशग (गाई) जस्तै छ, हे अग्नि, तिमीले अगाडि प्रकाशित भयो। साथीहरू, अग्निको निम्ति सँगै जोडिएको इष (अन्न) र स्तोम (स्तुति) ल्याऊ; जो पृथ्वीहरूमा सबैभन्दा श्रेष्ठ, ऊर्जाको नाति, बलवान् हुन्। हे वृषन् अग्नि, तिमीले सबै अर्य (धन) लाई सँगै जोड्छौ; इडाको स्थानमा तिमी प्रज्वलित हुन्छौ; तिमीले हामीलाई धन ल्याऊ। हे प्रजापति, उनै जान्दछन्; सोम र पूषण, ती दुई देवता। ^AI

Anuvaka 69

(य॒ज्ञ - ममै॒ - रधि॑ - वृष॒ - न्नेका॒न्न विग्ं॑श॒तिश्च॑ ) (अ. 11)
उ॒शन्त॑स्त्वा हवामह उ॒शन्त॒-स्समि॑धीमहि । उ॒शन्नु॑श॒त आ व॑ह पि॒तॄन्. ह॒विषे॒ अत्त॑वे ॥ त्वग्ं सो॑म॒ प्रचि॑कितो मनी॒षा त्वग्ं रजि॑ष्ठ॒मनु॑ नेषि॒ पन्था᳚म् । तव॒ प्रणी॑ती पि॒तरो॑ न इन्दो दे॒वेषु॒ रत्न॑म भजन्त॒ धीराः᳚ ॥ त्वया॒ हि नः॑ पि॒तरः॑ सोम॒ पूर्वे॒ कर्मा॑णि च॒क्रुः प॑वमान॒ धीराः᳚ । व॒न्वन्नवा॑तः परि॒धीग्ं रपो᳚र्णु वी॒रेभि॒रश्वै᳚र्म॒घवा॑ भवा [भव, नः॒ ।] 65
नः ॥ त्वग्ं सो॑म पि॒तृभिः॑ संविँदा॒नो-ऽनु॒ द्यावा॑पृथि॒वी आ त॑तन्थ । तस्मै॑ त इन्दो ह॒विषा॑ विधेम व॒यग्ग् स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम् ॥ अग्नि॑ष्वात्ताः पितर॒ एह ग॑च्छत॒ सदः॑ सद-स्सदत सुप्रणीतयः । अ॒त्ता ह॒वीग्ंषि॒ प्रय॑तानि ब॒र्॒हिष्यथा॑ र॒यिग्ं सर्व॑वीर-न्दधातन ॥ बर्हि॑षदः पितर ऊ॒त्य॑र्वागि॒मा वो॑ ह॒व्या च॑कृमा जु॒षद्ध्व᳚म् । त आ ग॒ता-ऽव॑सा॒ श-न्त॑मे॒ना-ऽथा॒-ऽस्मभ्य॒ग्ं॒ [-ऽस्मभ्य᳚म्, शं-योँर॑र॒पो द॑धात ।] 66
शं-योँर॑र॒पो द॑धात ॥ आ-ऽह-म्पि॒तॄन्-थ्सु॑वि॒दत्राग्ं॑ अविथ्सि॒ नपा॑त-ञ्च वि॒क्रम॑ण-ञ्च॒ विष्णोः᳚ । ब॒र्॒हि॒षदो॒ ये स्व॒धया॑ सु॒तस्य॒ भज॑न्त पि॒त्वस्त इ॒हा-ऽऽ ग॑मिष्ठाः ॥ उप॑हूताः पि॒तरः॑ सो॒म्यासो॑ बर्हि॒ष्ये॑षु नि॒धिषु॑ प्रि॒येषु॑ । त आ ग॑मन्तु॒ त इ॒ह श्रु॑व॒न्त्वधि॑ ब्रुवन्तु॒ ते अ॑वन्त्व॒स्मान् ॥ उदी॑रता॒मव॑र॒ उ-त्परा॑स॒ उन्म॑द्ध्य॒माः पि॒तरः॑ सो॒म्यासः॑ । असुं॒- [असु᳚म्, य ई॒युर॑ वृ॒का] 67
-ँय ई॒युर॑ वृ॒का ऋ॑त॒ज्ञास्ते नो॑-ऽवन्तु पि॒तरो॒ हवे॑षु ॥ इ॒द-म्पि॒तृभ्यो॒ नमो॑ अस्त्व॒द्य ये पूर्वा॑सो॒ य उप॑रास ई॒युः । ये पार्थि॑वे॒ रज॒स्या निष॑त्ता॒ ये वा॑ नू॒नग्ं सु॑वृ॒जना॑सु वि॒क्षु ॥ अधा॒ यथा॑ नः पि॒तरः॒ परा॑सः प्र॒त्नासो॑ अग्न ऋ॒तमा॑शुषा॒णाः । शुचीद॑य॒-न्दीधि॑ति मुक्थ॒शासः॒, क्षामा॑ भि॒न्दन्तो॑ अरु॒णीरप॑ व्रन्न् ॥ यद॑ग्ने [यद॑ग्ने, क॒व्य॒वा॒ह॒न॒ पि॒तॄन्] 68
कव्यवाहन पि॒तॄन्. यक्ष्यृ॑ता॒वृधः॑ । प्र च॑ ह॒व्यानि॑ वक्ष्यसि दे॒वेभ्य॑श्च पि॒तृभ्य॒ आ ॥ त्वम॑ग्न ईडि॒तो जा॑तवे॒दो-ऽवा᳚ड्ढ॒व्यानि॑ सुर॒भीणि॑ कृ॒त्वा । प्रादाः᳚ पि॒तृभ्यः॑ स्व॒धया॒ ते अ॑क्षन्न॒द्धि त्व-न्दे॑व॒ प्रय॑ता ह॒वीग्ंषि॑ ॥ मात॑ली क॒व्यैर्य॒मो अङ्गि॑रोभि॒ र्बृह॒स्पति॒र्॒ ऋक्व॑भि र्वावृधा॒नः । याग्श्च॑ दे॒वा वा॑वृ॒धुर्ये च॑ दे॒वान्-थ्स्वाहा॒-ऽन्ये स्व॒धया॒-ऽन्ये म॑दन्ति ॥ 69 ॥

(ya॒jña - mamai॒ - radhi̭ - vṛṣa॒ - nnekā॒nna vigṃ̭śa॒tiśca̭ ) (a. 11)
u॒śanta̭stvā havāmaha u॒śanta॒-ssami̭dhīmahi | u॒śannṷśa॒ta ā va̭ha pi॒tṝn. ha॒viṣe॒ atta̭ve || tvagṃ so̭ma॒ praci̭kito manī॒ṣā tvagṃ raji̭ṣṭha॒manṷ neṣi॒ panthā᳚m | tava॒ praṇī̭tī pi॒taro̭ na indo de॒veṣu॒ ratna̭ma bhajanta॒ dhīrāḥ᳚ || tvayā॒ hi naḥ̭ pi॒taraḥ̭ soma॒ pūrve॒ karmā̭ṇi ca॒kruḥ pa̭vamāna॒ dhīrāḥ᳚ | va॒nvannavā̭taḥ pari॒dhīgṃ rapo᳚rṇu vī॒rebhi॒raśvai᳚rma॒ghavā̭ bhavā [bhava, naḥ॒ |] 65
naḥ || tvagṃ so̭ma pi॒tṛbhiḥ̭ saṃvi~dā॒no-'nu॒ dyāvā̭pṛthi॒vī ā ta̭tantha | tasmai̭ ta indo ha॒viṣā̭ vidhema va॒yagg syā̭ma॒ pata̭yo rayī॒ṇām || agni̭ṣvāttāḥ pitara॒ eha ga̭cchata॒ sadaḥ̭ sada-ssadata supraṇītayaḥ | a॒ttā ha॒vīgṃṣi॒ praya̭tāni ba॒r॒hiṣyathā̭ ra॒yigṃ sarva̭vīra-ndadhātana || barhi̭ṣadaḥ pitara ū॒tya̭rvāgi॒mā vo̭ ha॒vyā ca̭kṛmā ju॒ṣaddhva᳚m | ta ā ga॒tā-'va̭sā॒ śa-nta̭me॒nā-'thā॒-'smabhya॒gṃ॒ [-'smabhya᳚m, śaṃ-yo~ra̭ra॒po da̭dhāta |] 66
śaṃ-yo~ra̭ra॒po da̭dhāta || ā-'ha-mpi॒tṝn-thsṷvi॒datrāgṃ̭ avithsi॒ napā̭ta-ñca vi॒krama̭ṇa-ñca॒ viṣṇoḥ᳚ | ba॒r॒hi॒ṣado॒ ye sva॒dhayā̭ su॒tasya॒ bhaja̭nta pi॒tvasta i॒hā-'' ga̭miṣṭhāḥ || upa̭hūtāḥ pi॒taraḥ̭ so॒myāso̭ barhi॒ṣyḙṣu ni॒dhiṣṷ pri॒yeṣṷ | ta ā ga̭mantu॒ ta i॒ha śrṷva॒ntvadhi̭ bruvantu॒ te a̭vantva॒smān || udī̭ratā॒mava̭ra॒ u-tparā̭sa॒ unma̭ddhya॒māḥ pi॒taraḥ̭ so॒myāsaḥ̭ | asuṃ॒- [asu᳚m, ya ī॒yura̭ vṛ॒kā] 67
-~ya ī॒yura̭ vṛ॒kā ṛ̭ta॒jñāste no̭-'vantu pi॒taro॒ havḙṣu || i॒da-mpi॒tṛbhyo॒ namo̭ astva॒dya ye pūrvā̭so॒ ya upa̭rāsa ī॒yuḥ | ye pārthi̭ve॒ raja॒syā niṣa̭ttā॒ ye vā̭ nū॒nagṃ sṷvṛ॒janā̭su vi॒kṣu || adhā॒ yathā̭ naḥ pi॒taraḥ॒ parā̭saḥ pra॒tnāso̭ agna ṛ॒tamā̭śuṣā॒ṇāḥ | śucīda̭ya॒-ndīdhi̭ti muktha॒śāsaḥ॒, kṣāmā̭ bhi॒ndanto̭ aru॒ṇīrapa̭ vrann || yada̭gne [yada̭gne, ka॒vya॒vā॒ha॒na॒ pi॒tṝn] 68
kavyavāhana pi॒tṝn. yakṣyṛ̭tā॒vṛdhaḥ̭ | pra ca̭ ha॒vyāni̭ vakṣyasi de॒vebhya̭śca pi॒tṛbhya॒ ā || tvama̭gna īḍi॒to jā̭tave॒do-'vā᳚ḍḍha॒vyāni̭ sura॒bhīṇi̭ kṛ॒tvā | prādāḥ᳚ pi॒tṛbhyaḥ̭ sva॒dhayā॒ te a̭kṣanna॒ddhi tva-ndḙva॒ praya̭tā ha॒vīgṃṣi̭ || māta̭lī ka॒vyairya॒mo aṅgi̭robhi॒ rbṛha॒spati॒r॒ ṛkva̭bhi rvāvṛdhā॒naḥ | yāgśca̭ de॒vā vā̭vṛ॒dhurye ca̭ de॒vān-thsvāhā॒-'nye sva॒dhayā॒-'nye ma̭danti || 69 ||

હે અગ્નિ, અમે ઇચ્છાપૂર્વક તને હાકલ કરીએ છીએ; ઇચ્છાપૂર્વક અમે સમિધા મૂકીએ છીએ; હે ઇચ્છુક, ઇચ્છાપૂર્વક પિતૃઓને અહીં લાવ, જેથી તેઓ હવિ ખાઈ શકે. હે સોમ, તને મનીષાથી સારી રીતે ઓળખવામાં આવે છે; તું સૌથી સીધો માર્ગ લઈ જનારો છે. હે ઇન્દુ, તારા નેતૃત્વમાં અમારા ધીર પિતૃઓએ દેવોમાં રત્નનો ભાગ મેળવ્યો. હે સોમ, હે પવમાન, તારા દ્વારા જ અમારા પૂર્વજ પિતૃઓએ ધીરતાપૂર્વક કર્મો કર્યાં. વાડાઓને જીતીને, પરિધોને ઢાંકીને, હે મઘવન, વીરો અને અશ્વો સાથે અમારા માટે ધનવાન થા. હે સોમ, તું પિતૃઓ સાથે સંવાદ કરીને દ્યુ અને પૃથ્વી સુધી વિસ્તર્યો છે. હે ઇન્દુ, તે તારા માટે અમે હવિથી વિધિ કરીએ; અમે ધનના પતિ થઈએ. અગ્નિથી સ્વીકારાયેલા પિતૃઓ, અહીં આવો; સારા નેતૃત્વવાળા તમે સદનમાં સદન પ્રતિ બેસો; બર્હિષ પર ધરાયેલાં હવિ ખાઓ; સર્વ વીરો સહિત ધન ધારણ કરો. બર્હિષ પર બેઠેલા પિતૃઓ, રક્ષણ માટે નીચે તરફ આવો; અમે તમારા માટે આ હવ્યો કર્યાં છે, તેનો સ્વીકાર કરો; તમે અત્યંત શાંત સહાય સાથે અહીં આવો; પછી અમારા માટે શાંતિ અને કલ્યાણનાં જળ ધારણ કરો. મેં પિતૃઓને, વિષ્ણુના નપાત અને વિક્રમણને, સારી રીતે જાણ્યા છે; જે બર્હિષ પર બેસીને સુતના પિત્વનો સ્વધાથી ભાગ લે છે, તે પિતૃઓ અહીં આવો. હે સોમ્ય પિતૃઓ, તમે પ્રિય બર્હિષ પરના નિધિઓમાં આહૂત થયા છો; તમે આવો, અહીં સાંભળો, અમારી સાથે બોલો, અમને રક્ષો. નીચેના, ઉપરના અને મધ્યમ સોમ્ય પિતૃઓ ઊઠો; જે પ્રાણ (અસુ) લઈને વૃકાઓની જેમ ગયા છે, તે ઋતજ્ઞ પિતૃઓ અમારી હાકલોમાં અમને રક્ષો. આજે પિતૃઓને નમસ્કાર હો — જે પૂર્વજો ગયા, જે ઉપરના ગયા, જે પાર્થિવ રજસમાં બેઠા છે, અથવા જે હવે સારા વૃજનવાળી પ્રજાઓમાં છે. હે અગ્નિ, જેમ પ્રાચીન પિતૃઓ ઋતની આશા રાખીને દૂર ગયા, તેમ અમારા માટે પણ થાઓ; તેઓ શુદ્ધ દીપ્તિ ધરાવતા, સ્તુતિ કહેનારા, પૃથ્વીને ભેદતા અરુણ રંગના કિરણો ફેલાવતા ગયા. હે અગ્નિ, હે કવ્યવાહન, ઋતવૃદ્ધ પિતૃઓનું યજન કર; તું હવ્યો દેવોને અને પિતૃઓને પહોંચાડીશ. હે અગ્નિ, હે જાતવેદ, તું સ્તુત થયેલો, સુગંધિત હવ્યો લઈને ગયો; તેં પિતૃઓને આપ્યાં, તે સ્વધાથી તેમણે ભક્ષણ કર્યું; હે દેવ, તું ધરાયેલાં હવિ ખા. માતલિ કવ્યો સાથે, યમ અંગિરસો સાથે, બૃહસ્પતિ ઋક્વો સાથે વૃદ્ધિ પામ્યા; જે દેવો વૃદ્ધિ પામ્યા અને જેમણે દેવોને વૃદ્ધિ આપી — કેટલાક સ્વાહાથી, કેટલાક સ્વધાથી આનંદ પામે છે. ^AI

ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಅರ್ಪಣಾ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತೇವೆ; ಅರ್ಪಣಾ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮಿಧೆಗಳಿಂದ ಮೆಚ್ಚಿಸುತ್ತೇವೆ. ಮೆಚ್ಚಿದವನೇ, ಮೆಚ್ಚಿದವರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ; ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಉಣ್ಣಲು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ. ಎಲೈ ಸೋಮನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಗುರುತಿಸಿದ್ದೇವೆ; ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ನೇರವಾದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಮಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿ. ಎಲೈ ಇಂದುವೇ, ನಿನ್ನ ಮುಂದಾಳತ್ವದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ರತ್ನವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರು. ಎಲೈ ಸೋಮನೇ, ಪವಮಾನನೇ, ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಿಕ ಪಿತೃಗಳು ಧೀರರಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಎಲೈ ಮಘವಾನನೇ, ಅವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾ, ಸುತ್ತಲಿನ ಪರಿಧಿಗಳನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಾ, ವೀರರಿಂದಲೂ ಅಶ್ವಗಳಿಂದಲೂ ನಮಗೆ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತಂದುಕೊಡು. ಎಲೈ ಸೋಮನೇ, ಪಿತೃಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿ ನೀನು ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಶವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದೀ. ಎಲೈ ಇಂದುವೇ, ಅವನಿಗೆ ನಾವು ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇವೆ; ನಾವು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳ ಒಡೆಯರಾಗುವಂತೆ ಮಾಡು. ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಿತೃಗಳೇ, ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬನ್ನಿ; ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವುಳ್ಳವರೇ, ಆಸನದಿಂದ ಆಸನಕ್ಕೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಹವಿಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಉಣ್ಣಿ; ಪವಿತ್ರವಾದ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಎಲ್ಲಾ ವೀರರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ನಮಗೆ ನೀಡಿ. ಪವಿತ್ರ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಪಿತೃಗಳೇ, ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬನ್ನಿ; ಈ ಹವಿಸ್ಸುಗಳನ್ನು ನಾವು ನಿಮಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ, ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ. ನೀವು ಅತ್ಯಂತ ಶಾಂತಿಯುತ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬನ್ನಿ; ನಂತರ ನಮಗೆ ಶುಭವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನೂ ನೀಡಿ. ನಾನು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೊಮ್ಮಗನನ್ನೂ ಮತ್ತು ಅವನ ವಿಕ್ರಮವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಪವಿತ್ರ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಸ್ವಧೆಯಿಂದ ಸುರಿದ ಸೋಮದ ಪಿತೃಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಪಿತೃಗಳೇ, ಅವರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿ. ಆಹ್ವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೋಮಯೋಗ್ಯ ಪಿತೃಗಳೇ, ಪವಿತ್ರ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತವರೇ, ಅವರು ಬರಲಿ; ಅವರು ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳಲಿ; ಅವರು ನಮ್ಮ ಪರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲಿ; ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಕೆಳಗಿನ ಪಿತೃಗಳು, ಮೇಲಿನ ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಸೋಮಯೋಗ್ಯ ಪಿತೃಗಳು ಎದ್ದು ಬರಲಿ. ಯಾರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದರೋ, ಅವರು ಋತವನ್ನು ತಿಳಿದವರು; ಆ ಪಿತೃಗಳು ನಮ್ಮ ಕರೆಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಈ ದಿನ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ — ಹಿಂದಿನವರು, ಮೇಲಿನವರು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವರು, ಅಥವಾ ಈಗ ಒಳ್ಳೆಯ ಜನರಿರುವ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವವರು. ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಪಿತೃಗಳು ಋತವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಶುದ್ಧವಾದ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು; ಅವರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾ ಕೆಂಪಾದ ನೀರನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿದರು. ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ಕವ್ಯವಾಹನನೇ, ಋತವನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಯಜಿಸು; ನೀನು ಹವಿಸ್ಸುಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ತಲುಪಿಸುವಿ. ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ಜಾತವೇದನೇ, ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವನೇ, ನೀನು ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವಾದ ಹವಿಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದೀ; ಅವರು ಸ್ವಧೆಯಿಂದ ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಎಲೈ ದೇವನೇ, ನೀನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ಹವಿಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಉಣ್ಣು. ಮಾತಲಿಯು ಕವ್ಯಗಳಿಂದಲೂ, ಯಮನು ಅಂಗಿರಸರಿಂದಲೂ, ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು ಋಕ್ವರಿಂದಲೂ ವರ್ಧಿಸಿದರು. ಯಾರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ವರ್ಧಿಸಿದರೋ ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ವರ್ಧಿಸಿದರೋ — ಕೆಲವರು ಸ್ವಾಹೆಯಿಂದಲೂ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಸ್ವಧೆಯಿಂದಲೂ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ. ^AI

(यज्ञ - ममै - रधि - वृष - न्नेकान्न विंशतिश्च) (अ. ११) आमी इच्छेस्ता तुका हाक मारतात, आमी इच्छेस्ता समिधा घालतात; तू इच्छेस्ता आमच्या पितरांक हवी खावंक आमचे कडे व्हर. हे सोमा, तू मनाच्या विचारान जाणलो जाता; तू सगळ्यांत रुजू मार्गान आमकां व्हरता. तुज्या मार्गदर्शनान आमचे पितर, हे इंदो, देवांमदीं रत्न वांटून घेतात, ते धीर आसात. हे सोमा, कारण तुज्या योगान आमचे पितर, धीर आसलेले, पवमाना, पयलीं कर्मां केलीं. वार्याक वळखून परिधी भरून, वीरांनी आनी घोड्यांनी, हे मघवा, आमचो जाव. हे सोमा, तू पितरांकडेन एकचित्त जावन द्याव आनी पृथ्वी पातळायलो; त्या खातीर, हे इंदो, आमी हवीन तुका पूजतात; आमी धनाचे मालक जावं. हे अग्नीन आत्त केल्ले पितर, हांगा येयात, सदर सदर बसात, बरें मार्गदर्शन करपी; बरहीचेर दवरलीं हवीं खावंक आनी सगळ्या वीरांनी युक्त धन दवरात. बरहीचेर बसलोले पितर, मदती खातीर हांगा येयात; आमी तुमकां हीं हवीं केलीं, तीं तुमी स्वीकारात; तुमी शांत मनान मदती खातीर येयात, आनी आमकां बरें आनी कल्याण करपी गोष्टी दिवात. हांव पितरांक बरें जाणून घेतलें, आनी विष्णूच्या नात्याक आनी पावलाक; बरहीचेर बसलोले जे पितर स्वधेन सुताचो भाग घेतात, ते हांगा येवं. हाकल्ले पितर, सोमाचे, बरहीचेर आनी प्रिय निधींनी बसलोले; ते येवं, ते हांगा आयकूं, ते वयर सांगूं, ते आमकां मदत करूं. खालचे पितर उठं, वयलें उठं, मदलें उठं, सोमाचे पितर; जे गेले ते आसू घेवन गेले; ते ऋत जाणपी आसात, ते हाकांत आमकां मदत करूं. आयज पितरांक नमस्कार आसूं, जे पयलीं गेले आनी जे उपरांत गेले; जे पृथ्वीच्या रजान बसलोले, आनी जे आतां सुंदर कुळांनी आसात. मागीर, हे अग्ने, जशे आमचे पयलींचे पितर, ऋताची सेवा करताले, तशे ते आमकां परस आसूं; ते शुद्ध ज्ञानान जळताले, स्तुतीचे वचन सांगताले, ते पृथ्वी फोडून लाल रंगाचीं (गाईं) व्हरून गेले. हे अग्ने, कव्यवाहना, ऋताची वाढ करपी पितरांक पूज; तू हवीं देवांक आनी पितरांक पावयतलो. हे अग्ने, जातवेदा, तू स्तुती केल्लो, तू सुगंधी हवीं व्हरून दिलीं; तू पितरांक स्वधेन दिलीं, तांनी तीं खालीं; हे देवा, तू दवरलीं हवीं खा. मातली कव्यांनी, यम अंगिरांनी, बृहस्पती ऋक्वांनी वाढलो; जे देव वाढले आनी जांनी देवांक वाढयले, स्वाहा - कांय जण स्वधेन मोदतात. ^AI

(यज्ञ — मम, ऋधि, वृषन् — एकान्न विंशति) (अध्याय ११) हे अग्नि, हामी चाहनावान भई तिमीलाई पुकार्छौं; हामी चाहनावान भई समिधा चढाउँछौं। हे चाहनावान, चाहनावानलाई आफ्नो नजिक ल्याऊ; पितृहरूलाई हवि खानका लागि बोलाऊ। हे सोम, तिमी मनीषाद्वारा प्रकट भएका छौ; तिमी सबैभन्दा सरल मार्गमा हामीलाई लैजान्छौ। हे इन्दु, तिम्रो नेतृत्वमा हाम्रा धीर पितृहरूले देवताहरूमा रत्न प्राप्त गरे। हे सोम, किनकि हाम्रा पूर्वज धीर पितृहरूले तिम्रै सहायताले कर्महरू गरे; हे पवमान, तिमी वनस्पतिले घेरिएका जलहरूलाई खोल्दै छौ; वीर र अश्वहरूले युक्त भई हाम्रा धनवान बन। हे सोम, तिमी पितृहरूसँग मिलेर द्यौ र पृथ्वीलाई व्याप्त गरेका छौ; हे इन्दु, तिमीलाई हविले हामी पूजा गरौं; हामी धनका स्वामी बनौं। हे अग्निमा आहुति पाएका पितृहरू, यहाँ आउनुहोस्; असनमा बस्नुहोस्, असनमा बस्नुहोस्, हे सुन्दर मार्गदर्शकहरू। यहाँ अर्पित हविहरू खानुहोस्; यहाँ बर्हिमा बस्नुहोस् र सबै वीरयुक्त धन धारण गर्नुहोस्। हे बर्हिमा बस्ने पितृहरू, रक्षाका लागि यहाँ आउनुहोस्; हामीले यी हविहरू तिम्रा लागि बनाएका छौं, तिनलाई ग्रहण गर्नुहोस्। तिमीहरू शान्तिमय सहायतासहित आउनुहोस्; अनि हामीलाई शान्ति र कल्याणका जलहरू प्रदान गर्नुहोस्। मैले पितृहरूलाई राम्ररी जानें; विष्णुका नपात र विक्रमणलाई पनि जानें। जो बर्हिमा बसी स्वधाद्वारा सुत (सोम)को पितृभाग भजन गर्छन्, ती पितृहरू यहाँ आउन्। हे सोम्य पितृहरू, तिमीहरू बोलाइएका छौ; बर्हिमा, प्रिय निधिहरूमा बस। ती आउन्, ती यहाँ सुनून्, तिनीहरूले सल्लाह दिऊन्, तिनीहरूले हाम्रो रक्षा गरून्। तलतिरका, माथितिरका र मध्यमा सोम्य पितृहरू उठून्। जो प्राण लिएर गए, वा जो वृक (भालु) जस्तै गए, ती ऋतज्ञ पितृहरूले हाम्रा आह्वानहरूमा रक्षा गरून्। आज पितृहरूलाई नमस्कार होस् — जो पहिले गए, जो पछि गए; जो पृथ्वीको रजसमा बसे, र जो अहिले सुन्दर वंशहरूमा छन्। हे अग्नि, जसरी हाम्रा परेका प्राचीन पितृहरूले ऋतको सेवा गर्दै आशिष् पाए, त्यसैगरी अब पनि। तिनीहरूले शुद्ध दीधिति प्रकाशित गरे, स्तुतिका वक्ता भए, र अरुणी (रात्री) लाई भेद्दै अगाडि बढे। हे अग्नि, हे कव्यवाहन, तिमी ऋतावृध पितृहरूलाई यज्ञ गर; तिमी हविहरू देवताहरू र पितृहरूकहाँ पुर्‍याउनेछौ। हे अग्नि, हे जातवेद, तिमी स्तुति गरिएका छौ; तिमीले हविहरूलाई सुगन्धित बनाई पुर्‍याएका छौ। तिमीले पितृहरूलाई दिएका छौ; तिनीहरूले स्वधाद्वारा ती ग्रहण गरे; हे देव, तिमीले अर्पित हविहरू खाऊ। मातलि कव्य (पितृ)हरूसँग, यम अङ्गिरसहरूसँग, बृहस्पति ऋक्वहरूसँग बढ्दै छन्। जुन देवताहरूले देवताहरूलाई बढाए, तीमध्ये केही स्वाहाद्वारा, केही स्वधाद्वारा आनन्दित हुन्छन्। ^AI

Anuvaka 70

इ॒मं-यँ॑म प्रस्त॒रमाहि सीदाङ्गि॑रोभिः पि॒तृभिः॑ संविँदा॒नः । आत्वा॒ मन्त्राः᳚ कविश॒स्ता व॑हन्त्वे॒ना रा॑जन्. ह॒विषा॑ मादयस्व ॥ अङ्गि॑रोभि॒रा ग॑हि य॒ज्ञिये॑भि॒र्यम॑ वैरू॒पैरि॒ह मा॑दयस्व । विव॑स्वन्तग्ं हुवे॒ यः पि॒ता ते॒-ऽस्मिन्. य॒ज्ञे ब॒र्॒हिष्या नि॒षद्य॑ ॥ अङ्गि॑रसो नः पि॒तरो॒ नव॑ग्वा॒ अथ॑र्वाणो॒ भृग॑व-स्सो॒म्यासः॑ । तेषां᳚-वँ॒यग्ं सु॑म॒तौ य॒ज्ञिया॑ना॒मपि॑ भ॒द्रे सौ॑मन॒से स्या॑म ॥ 70 ॥

i॒maṃ-ya~̭ma prasta॒ramāhi sīdāṅgi̭robhiḥ pi॒tṛbhiḥ̭ saṃvi~dā॒naḥ | ātvā॒ mantrāḥ᳚ kaviśa॒stā va̭hantve॒nā rā̭jan. ha॒viṣā̭ mādayasva || aṅgi̭robhi॒rā ga̭hi ya॒jñiyḙbhi॒ryama̭ vairū॒pairi॒ha mā̭dayasva | viva̭svantagṃ huve॒ yaḥ pi॒tā te॒-'smin. ya॒jñe ba॒r॒hiṣyā ni॒ṣadya̭ || aṅgi̭raso naḥ pi॒taro॒ nava̭gvā॒ atha̭rvāṇo॒ bhṛga̭va-sso॒myāsaḥ̭ | teṣāṃ᳚-va~॒yagṃ sṷma॒tau ya॒jñiyā̭nā॒mapi̭ bha॒dre saṷmana॒se syā̭ma || 70 ||

હે યમ, આ પ્રસ્તર (વેદિકા) પર આંગિરસ પિતૃઓ સાથે સંમત થઈને બેસો. કવિઓએ સ્તુત કરેલા મંત્રો તમને અહીં લાવો. હે રાજન, આ હવિષથી આનંદ પામો. આંગિરસો સાથે, યજ્ઞને લાયક વિરૂપ પિતૃઓ સાથે, હે યમ, અહીં આવો અને આનંદ પામો. જે તમારા પિતા વિવસ્વાન છે તેમને હું આહ્વાન કરું છું; તેઓ આ યજ્ઞમાં વેદિકા પર બેસીને આનંદ પામો. આંગિરસ, નવગ્વ, અથર્વન, ભૃગુ અને સોમને યોગ્ય એવા અમારા પિતૃઓ છે. તે યજ્ઞને લાયક પિતૃઓની સુમતિમાં અને ભદ્ર સૌમનસમાં અમે પણ સમાયેલા થઈએ. ^AI

ಈ ಪ್ರಸ್ತರವನ್ನು (ಹಸುರು ಹುಲ್ಲಿನ ಆಸನವನ್ನು) ಎಲೈ ಯಮನೇ, ಆಂಗಿರಸರ ಪಿತೃಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದದಲ್ಲಿದ್ದು ಆಶ್ರಯಿಸು; ಕವಿಗಳಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂತ್ರಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರಲಿ; ಎಲೈ ರಾಜನೇ, ಈ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡು. ಅಂಗಿರಸರೊಂದಿಗೆ, ಯಜ್ಞಾರ್ಹರೊಂದಿಗೆ, ವಿರೂಪರೊಂದಿಗೆ, ಎಲೈ ಯಮನೇ, ಬಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡು. ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ವಿವಸ್ವಂತನನ್ನು ನಾನು ಕರೆಯುತ್ತೇನೆ; ಅವನು ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬರ್ಹಿಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ. ನಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳಾದ ಅಂಗಿರಸರು, ನವಗ್ವರು, ಅಥರ್ವರು, ಭೃಗುಗಳು, ಸೋಮಯೋಗ್ಯರು; ಯಜ್ಞಾರ್ಹರಾದ ಅವರ ಸುಮತಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಇರುವೆವು; ಅವರ ಶುಭ ಸೌಮನಸ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಾವು ಇರುವೆವು. ^AI

हे यमा, ह्या प्रस्तराचेर बस; अंगिरस आनी पितरां कडेन एकचित्त जावन बस. हे राजा, कवींनी स्तुती केल्ले मंत्र तुका हांगा घेवन येवंद्यात; हविष्यान तूं आनंद घे. हे यमा, यज्ञीय अंगिरसां वांगडा हांगा ये; वैरूप अंगिरसां वांगडा हांगा आनंद घे. तुजो पिता जो विवस्वान, ताका हांव हांगा ह्वयता; तो ह्या यज्ञांत बर्हिषी बसला. आमचे पितर अंगिरस, नवग्व, अथर्व, भृगु आनी सोम्य हे आमचे पितर. त्या यज्ञीय पितरांच्या सुमतींत आनी भद्र सौमनस्यांत आमी आसूं. ^AI

हे यम, अङ्गिरा र पितृहरूसँग मिलेर यो प्रस्तर (ओछ्यान) मा बस। कविहरूले रचेका मन्त्रहरूले तिमीलाई यहाँ ल्याउन्; हे राजन्, यस हविले प्रसन्न होऊ। हे यम, यज्ञीय अङ्गिराहरूसँग, विरूप अङ्गिराहरूसँग यहाँ आउ र आनन्दित होऊ। जो तिम्रा पिता विवस्वान् हुन्, उनलाई म बोलाउँछु; उनी यस यज्ञमा बर्हिष्मा बसेर आनन्दित होऊन्। हाम्रा पिता अङ्गिरा, नवग्वा, अथर्वा, भृगु र सोम्य पितृहरू हुन्; ती यज्ञीय पितृहरूको सुमतिमा र भद्र सौमनसमा हामी पनि सम्मिलित होऔं। ^AI

(भ॒वा॒ - ऽस्मभ्य॒ - मसुं॒ - ँयद॑ग्ने - मदन्ति - सौमन॒स - एक॑-ञ्च ) (अ. 12)
(स॒मिध॒ - श्चक्षु॑षी - प्र॒जाप॑ति॒राज्यं॑ - दे॒वस्य॒ स्फ्यं - ब्र॑ह्मवा॒दिनो॒ ऽद्भि - र॒ग्नेस्त्रयो॒ - मनुः॑ पृथि॒व्याः - प॒शवो॒ - ऽग्नीधे॑ - दे॒वा वै य॒ज्ञस्य॑ - यु॒क्ष्वो - शन्त॑स्त्वा॒ - द्वाद॑श )
(स॒मिधो॑ - या॒ज्या॑ - तस्मा॒न्नभा॒-ऽगग्ं - हि तमन्वि- त्या॑ह प्र॒जा वा - आ॒हेत्या॑ह - यु॒क्ष्वा हि - स॑प्त॒तिः )

(bha॒vā॒ - 'smabhya॒ - masuṃ॒ - ~yada̭gne - madanti - saumana॒sa - eka̭-ñca ) (a. 12)
(sa॒midha॒ - ścakṣṷṣī - pra॒jāpa̭ti॒rājyaṃ̭ - de॒vasya॒ sphyaṃ - bra̭hmavā॒dino॒ 'dbhi - ra॒gnestrayo॒ - manuḥ̭ pṛthi॒vyāḥ - pa॒śavo॒ - 'gnīdhḙ - de॒vā vai ya॒jñasya̭ - yu॒kṣvo - śanta̭stvā॒ - dvāda̭śa )
(sa॒midho̭ - yā॒jyā̭ - tasmā॒nnabhā॒-'gagṃ - hi tamanvi- tyā̭ha pra॒jā vā - ā॒hetyā̭ha - yu॒kṣvā hi - sa̭pta॒tiḥ )

(હે અગ્નિ, અમારા માટે આયુષ્યરૂપ થાઓ, જેને દેવો માદન કરે છે, સૌમનસ એક પણ થાઓ.) (અ. ૧૨) (સમિધ, ચક્ષુ, પ્રજાપતિ, રાજ્ય, દેવનું સ્ફ્ય, બ્રહ્મવાદીઓ, જળથી, અગ્નિના ત્રણ, મનુ, પૃથ્વીના, પશુઓ, અગ્નીધને, દેવો વૈ યજ્ઞના, યુક્ષ્વ, શં ત્વા, બાર) (સમિધો, યાજ્યા, તસ્માત્ નભા, અગં હિ તમનુ, ઇતિ આહ, પ્રજા વૈ, આહ ઇતિ આહ, યુક્ષ્વ હિ, સપ્તતિ) ^AI

(ಎಲೈ ಅಗ್ನಿಯೇ, ನಮಗೆ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಕರುಣಿಸು; ಅವರು ಸೌಮನಸ್ಯದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ; ಒಂದು ಚ.) (ಅ. 12) (ಸಮಿಧೆಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ರಾಜ್ಯ, ದೇವನ ಸ್ಫ್ಯ (ಸಮಿಧೆ), ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳು, ನೀರಿನಿಂದ, ಅಗ್ನಿಯ ಮೂರು, ಮನು, ಪೃಥಿವಿಯ, ಪಶುಗಳು, ಅಗ್ನೀಧನಿಗೆ, ದೇವತೆಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ಯಜ್ಞದ, ಯುಂಜಿಸು (ಜೋಡಿಸು), ಶಂತಸ್ತ್ವಾ (ನಿನಗೆ ಶಾಂತಿ), ಹನ್ನೆರಡು) (ಸಮಿಧೆಗಳು, ಯಾಜ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆಕಾಶದಿಂದ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಯುಂಜಿಸು ಏಕೆಂದರೆ, ಎಪ್ಪತ್ತು) ^AI

(स॒मिधः॑, सौमन॒से स्या॑म)

॥ हरिः॑ ओम् ॥
॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताया-न्द्वितीयकाण्डे षष्टः प्रश्न-स्समाप्तः ॥
(वा॒य॒व्यं॑ - प्र॒जाप॑ति - रादि॒त्येभ्यो॑ - दे॒वा - वि॒श्वरू॑पः - स॒मिधः॒ - षट्) (6)

|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyā-ndvitīyakāṇḍe ṣaṣṭaḥ praśna-ssamāptaḥ ||
(vā॒ya॒vyaṃ̭ - pra॒jāpa̭ti - rādi॒tyebhyo̭ - de॒vā - vi॒śvarṷ̄paḥ - sa॒midhaḥ॒ - ṣaṭ) (6)

હરિ ૐ. કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાના બીજા કાણ્ડમાં છઠ્ઠો પ્રશ્ન સમાપ્ત થયો. ^AI

ಹರಿಃ ಓಂ. ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದೀಯ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆರನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. (ವಾಯವ್ಯ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಆದಿತ್ಯರು, ದೇವರು, ವಿಶ್ವರೂಪ, ಸಮಿಧೆಗಳು, ಆರು) ^AI

हरि ओम्. कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहितेच्या दुसऱ्या कांडांतलो सवो प्रश्न संपलो. ^AI

हरि ॐ। कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताको दोस्रो काण्डको छैटौं प्रश्न समाप्त भयो। ^AI

॥ इति द्वीतीय-ङ्काण्डम् ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताया-न्द्वितीयकाण्डे षष्ठः प्रश्नः - अवशिष्टकर्माभिधानं

ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,

श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥

स॒मिधो॑ यजति वस॒न्तमे॒वर्तू॒नामव॑ रुन्धे॒ तनू॒नपा॑तं-यँजति ग्री॒ष्ममे॒वाव॑ रुन्ध इ॒डो य॑जति व॒र्॒षा ए॒वाव॑ रुन्धे ब॒र्॒हिर्य॑जति श॒रद॑मे॒वाव॑ रुन्धे स्वाहाका॒रं-यँ॑जति हेम॒न्तमे॒वाव॑ रुन्धे॒ तस्मा॒-थ्स्वाहा॑कृता॒ हेम॑-न्प॒शवो-ऽव॑ सीदन्ति स॒मिधो॑ यजत्यु॒षस॑ ए॒व दे॒वता॑ना॒मव॑ रुन्धे॒ तनू॒नपा॑तं-यँजति य॒ज्ञमे॒वाव॑ रुन्ध [य॒ज्ञमे॒वाव॑ रुन्ध, इ॒डो य॑जति] 1

इ॒डो य॑जति प॒शूने॒वाव॑ रुन्धे ब॒र्हिर्य॑जति प्र॒जामे॒वाव॑ रुन्धे स॒मान॑यत उप॒भृत॒स्तेजो॒ वा आज्य॑-म्प्र॒जा ब॒र्॒हिः प्र॒जास्वे॒व तेजो॑ दधाति स्वाहाका॒रं-यँ॑जति॒ वाच॑मे॒वाव॑ रुन्धे॒ दश॒ स-म्प॑द्यन्ते॒ दशा᳚क्षरा वि॒राडन्नं॑-विँ॒राड्वि॒राजै॒ वान्नाद्य॒मव॑ रुन्धे स॒मिधो॑ यजत्य॒स्मिन्ने॒व लो॒के प्रति॑तिष्ठति॒ तनू॒नपा॑तं-यँजति [ ] 2

य॒ज्ञ ए॒वान्तरि॑क्षे॒ प्रति॑ तिष्ठती॒डो य॑जति प॒शुष्वे॒व प्रति॑तिष्ठति ब॒र॒ःइर्य॑जति॒ य ए॒व दे॑व॒यानाः॒ पन्था॑न॒स्तेष्वे॒व प्रति॑तिष्ठति स्वाहाका॒रं-यँ॑जति सुव॒र्ग ए॒व लो॒के प्रति॑ तिष्ठत्ये॒ताव॑न्तो॒ वै दे॑वलो॒कास्तेष्वे॒व य॑थापू॒र्व-म्प्रति॑तिष्ठति देवासु॒रा ए॒षु लो॒केष्व॑स्पर्धन्त॒ ते दे॒वाः प्र॑या॒जैरे॒भ्यो लो॒केभ्यो ऽसु॑रा॒-न्प्राणु॑दन्त॒ त-त्प्र॑या॒जाना᳚- [त-त्प्र॑या॒जाना᳚म्, प्र॒या॒ज॒त्व-] 3

-म्प्रयाज॒त्वं-यँस्यै॒वं-विँ॒दुषः॑ प्रया॒जा इ॒ज्यन्ते॒ प्रैभ्यो लो॒केभ्यो॒ भ्रातृ॑व्यान्नुदते ऽभि॒क्राम॑-ञ्जुहोत्य॒भिजि॑त्यै॒ यो वै प्र॑या॒जाना᳚-म्मिथु॒नं-वेँद॒ प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑ र्मिथु॒नै र्जा॑यते स॒मिधो॑ ब॒ह्वीरि॑व यजति॒ तनू॒नपा॑त॒मेक॑मिव मिथु॒न-न्तदि॒डो ब॒ह्वीरि॑व यजति ब॒र्॒हिरेक॑मिव मिथु॒न-न्तदे॒तद्वै प्र॑या॒जाना᳚-म्मिथु॒नं-यँ ए॒वं-वेँद॒ प्र [ ] 4

प्र॒जया॑ प॒शुभि॑ र्मिथु॒नै र्जा॑यते दे॒वानां॒-वाँ अनि॑ष्टा दे॒वता॒ आस॒न्नथासु॑रा य॒ज्ञम॑जिघाग्ं स॒-न्ते दे॒वा गा॑य॒त्रीं-व्यौँ॑ह॒-न्पञ्चा॒क्षरा॑णि प्रा॒चीना॑नि॒ त्रीणि॑ प्रती॒चीना॑नि॒ ततो॒ वर्म॑ य॒ज्ञायाभ॑व॒द्वर्म॒ यज॑मानाय॒ य-त्प्र॑याजानूया॒जा इ॒ज्यन्ते॒ वर्मै॒व तद्य॒ज्ञाय॑ क्रियते॒ वर्म॒ यज॑मानाय॒ भ्रातृ॑व्याभिभूत्यै॒ तस्मा॒-द्वरू॑थ-म्पु॒रस्ता॒-द्वर्षी॑यः प॒श्चाद्ध्रसी॑यो दे॒वा वै पु॒रा रक्षो᳚भ्य॒ [पु॒रा रक्षो᳚भ्यः, इति॑ स्वाहाका॒रेण॑] 5

इति॑ स्वाहाका॒रेण॑ प्रया॒जेषु॑ य॒ज्ञग्ं स॒ग्ग्॒स्थाप्य॑मपश्य॒-न्तग्ग् स्वा॑हाका॒रेण॑ प्रया॒जेषु॒ सम॑स्थापय॒न् वि वा ए॒त-द्य॒ज्ञ-ञ्छि॑न्दन्ति॒ य-थ्स्वा॑हाका॒रेण॑ प्रया॒जेषु॑ सग्ग्स्था॒पय॑न्ति प्रया॒जानि॒ष्ट्वा ह॒वीग्ष्य॒भि घा॑रयति य॒ज्ञस्य॒ सन्त॑त्या॒ अथो॑ ह॒विरे॒वाक॒रथो॑ यथापू॒र्वमुपै॑ति पि॒ता वै प्र॑या॒जाः प्र॒जा-ऽनू॑या॒जा य-त्प्र॑या॒जानि॒ष्ट्वा ह॒वीग्ष्य॑भिघा॒रय॑ति पि॒तैव त-त्पु॒त्रेण॒ साधा॑रण- [साधा॑रणम्, कु॒रु॒ते॒ तस्मा॑दाहु॒-] 6

-ङ्कुरुते॒ तस्मा॑दाहु॒-र्यश्चै॒वं-वेँद॒ यश्च॒ न क॒था पु॒त्रस्य॒ केव॑ल-ङ्क॒था साधा॑रण-म्पि॒तुरित्यस्क॑न्नमे॒व तद्य-त्प्र॑या॒जेष्वि॒ष्टेषु॒ स्कन्द॑ति गाय॒त्र्ये॑व तेन॒ गर्भ॑-न्धत्ते॒ सा प्र॒जा-म्प॒शून्. यज॑मानाय॒ प्रज॑नयति ॥ 7 ॥

(य॒ज॒ति॒ य॒ज्ञामे॒वाव॑ रुन्धे॒ - तनू॒नपा॑तं-यँजति - प्रया॒जाना॑ ट्ट मे॒वं-वेँद॒ प्र - रक्षो᳚भ्यः॒ - साधा॑रणं॒ - पञ्च॑त्रिग्ंशच्च ) (अ. 1)

चक्षु॑षी॒ वा ए॒ते य॒ज्ञस्य॒ यदाज्य॑भागौ॒ यदाज्य॑भागौ॒ यज॑ति॒ चक्षु॑षी ए॒व त-द्य॒ज्ञस्य॒ प्रति॑ दधाति पूर्वा॒र्धे जु॑होति॒ तस्मा᳚-त्पूर्वा॒र्धे चक्षु॑षी प्र॒बाहु॑ग्-जुहोति॒ तस्मा᳚-त्प्र॒बाहु॒क्चक्षु॑षी देवलो॒कं-वाँ अ॒ग्निना॒ यज॑मा॒नो-ऽनु॑ पश्यति पितृलो॒कग्ं सोमे॑नोत्तरा॒र्धे᳚ ऽग्नये॑ जुहोति दक्षिणा॒र्धे सोमा॑यै॒वमि॑व॒ हीमौ लो॒काव॒नयो᳚ र्लो॒कयो॒रनु॑ख्यात्यै॒ राजा॑नौ॒ वा ए॒तौ दे॒वता॑नां॒- [दे॒वता॑नाम्, यद॒ग्नीषोमा॑वन्त॒रा] 8

ँयद॒ग्नीषोमा॑वन्त॒रा दे॒वता॑ इज्येते दे॒वता॑नां॒-विँधृ॑त्यै॒ तस्मा॒-द्राज्ञा॑ मनु॒ष्या॑ विधृ॑ता ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ कि-न्त-द्य॒ज्ञे यज॑मानः कुरुते॒ येना॒न्यतो॑दतश्च प॒शू-न्दा॒धा-रो॑भ॒यतो॑दत॒-श्चेत्यृच॑-म॒नूच्या ऽऽज्य॑भागस्य जुषा॒णेन॑ यजति॒ तेना॒न्यतो॑दतो दाधा॒रर्च॑म॒नूच्य॑ ह॒विष॑ ऋ॒चा य॑जति॒ तेनो॑भ॒यतो॑दतो दाधार मूर्ध॒न्वती॑ पुरो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति मू॒र्धान॑मे॒वैनग्ं॑ समा॒नाना᳚-ङ्करोति [ ] 9

नि॒युत्व॑त्या यजति॒ भ्रातृ॑व्यस्यै॒व प॒शू-न्नि यु॑वते के॒शिनग्ं॑ह दा॒र्भ्य-ङ्के॒शी सात्य॑कामिरुवाच स॒प्तप॑दा-न्ते॒ शक्व॑री॒ग्॒ श्वो य॒ज्ञे प्र॑यो॒क्तासे॒ यस्यै॑ वी॒र्ये॑ण॒ प्र जा॒ता-न्भ्रातृ॑व्यान्नु॒दते॒ प्रति॑ जनि॒ष्यमा॑णा॒न्॒. यस्यै॑ वी॒र्ये॑णो॒भयो᳚ र्लो॒कयो॒ र्ज्योति॑ र्ध॒त्ते यस्यै॑ वी॒र्ये॑ण पूर्वा॒र्धेना॑न॒ड्वा-न्भु॒नक्ति॑ जघना॒र्धेन॑ धे॒नुरिति॑ पु॒रस्ता᳚ल्लक्ष्मा पुरो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति जा॒ताने॒व भ्रातृ॑व्या॒-न्प्रणु॑दत उ॒परि॑ष्टाल्लक्ष्मा [ ] 10

या॒ज्या॑ जनि॒ष्यमा॑णाने॒व प्रति॑नुदते पु॒रस्ता᳚ल्लक्ष्मा पुरो-ऽनुवा॒क्या॑ भवत्य॒स्मिन्ने॒व लो॒के ज्योति॑र्धत्त उ॒परि॑ष्टाल्लक्ष्मा या॒ज्या॑-ऽमुष्मि॑न्ने॒व लो॒के ज्योति॑र्धत्ते॒ ज्योति॑ष्मन्तावस्मा इ॒मौ लो॒कौ भ॑वतो॒ य ए॒वं-वेँद॑ पु॒रस्ता᳚ल्लक्ष्मा पुरो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति॒ तस्मा᳚-त्पूर्वा॒र्धेना॑न॒ड्वा-न्भु॑नक्त्यु॒परि॑ष्टाल्लक्ष्मा या॒ज्या॑ तस्मा᳚ज्जघना॒र्धेन॑ धे॒नुर्य ए॒वं-वेँद॑ भु॒ङ्क्त ए॑नमे॒तौ वज्र॒ आज्यं॒-वँज्र॒ आज्य॑भागौ॒ [आज्य॑भागौ॒, वज्रो॑] 11

वज्रो॑ वषट्का॒रस्त्रि॒वृत॑मे॒व वज्रग्ं॑ स॒म्भृत्य॒ भ्रातृ॑व्याय॒ प्र ह॑र॒त्यच्छ॑म्बट्कार-मप॒गूर्य॒ वष॑ट्करोति॒ स्तृत्यै॑ गाय॒त्री पु॑रो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति त्रि॒ष्टुग् या॒ज्या᳚ ब्रह्म॑न्ने॒व क्ष॒त्रम॒न्वार॑-म्भयति॒ तस्मा᳚द्ब्राह्म॒णो मुख्यो॒ मुख्यो॑ भवति॒ य ए॒वं-वेँद॒ प्रैवैन॑-म्पुरो-ऽनुवा॒क्य॑या ऽऽह॒ प्रण॑यति या॒ज्य॑या ग॒मय॑ति वषट्का॒रेणैवैन॑-म्पुरो-ऽनुवा॒क्य॑या दत्ते॒ प्रय॑च्छति या॒ज्य॑या॒ प्रति॑ [या॒ज्य॑या॒ प्रति॑, व॒ष॒ट्का॒रेण॑] 12

वषट्का॒रेण॑ स्थापयति त्रि॒पदा॑ पुरो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति॒ त्रय॑ इ॒मे लो॒का ए॒ष्वे॑व लो॒केषु॒ प्रति॑तिष्ठति॒ चतु॑ष्पदा या॒ज्या॑ चतु॑ष्पद ए॒व प॒शूनव॑ रुन्धे द्व्यक्ष॒रो व॑षट्का॒रो द्वि॒पा-द्यज॑मानः प॒शुष्वे॒वोपरि॑ष्टा॒-त्प्रति॑तिष्ठति गाय॒त्री पु॑रो-ऽनुवा॒क्या॑ भवति त्रि॒ष्टुग् या॒ज्यै॑षा वै स॒प्तप॑दा॒ शक्व॑री॒ यद्वा ए॒तया॑ दे॒वा अशि॑क्ष॒-न्तद॑शक्नुव॒न्॒. य ए॒वं-वेँद॑ श॒क्नोत्ये॒व यच्छिक्ष॑ति ॥ 13 ॥

(दे॒वता॑नां - करोत्यु॒ - परि॑ष्टाल्ल॒क्ष्मा - ऽऽज्य॑भागौ॒ - प्रति॑ - श॒क्रोत्ये॒व - द्वे च॑ ) (अ. 2)

प्र॒जाप॑ति र्दे॒वेभ्यो॑ य॒ज्ञान् व्यादि॑श॒-थ्स आ॒त्मन्नाज्य॑मधत्त॒ त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्ने॒ष वाव य॒ज्ञो यदाज्य॒मप्ये॒व नो-ऽत्रा॒स्त्विति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒-द्यजान्॑ व॒ आज्य॑भागा॒वुप॑ स्तृणान॒भि घा॑रया॒निति॒ तस्मा॒-द्यज॒न्त्या-ज्य॑भागा॒वुप॑ स्तृणन्त्य॒भि घा॑रयन्ति ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ कस्मा᳚-थ्स॒त्या-द्या॒तया॑मान्य॒न्यानि॑ ह॒वीग्-ष्यया॑तयाम॒-माज्य॒मिति॑ प्राजाप॒त्य- [प्राजाप॒त्यम्, इति॑] 14

-मिति॑ ब्रूया॒दया॑तयामा॒ हि दे॒वाना᳚-म्प्र॒जाप॑ति॒रिति॒ छन्दाग्ं॑सि दे॒वेभ्यो-ऽपा᳚क्राम॒-न्न वो॑-ऽभा॒गानि॑ ह॒व्यं-वँ॑क्ष्याम॒ इति॒ तेभ्य॑ ए॒त-च्च॑तुरव॒त्त-म॑धारय-न्पुरो-ऽनुवा॒क्या॑यै या॒ज्या॑यै दे॒वता॑यै वषट्का॒राय॒ यच्च॑तुरव॒त्त-ञ्जु॒होति॒ छन्दाग्॑स्ये॒व त-त्प्री॑णाति॒ तान्य॑स्य प्री॒तानि॑ दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑ह॒न्त्यङ्गि॑रसो॒ वा इ॒त उ॑त्त॒मा-स्सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमा॑य॒-न्तदृष॑यो यज्ञवा॒स्त्व॑भ्य॒वाय॒-न्ते॑- [यज्ञवा॒स्त्व॑भ्य॒वाय॒-न्ते, अ॒प॒श्य॒-न्पु॒रो॒डाश॑-] 15

-ऽपश्य-न्पुरो॒डाश॑-ङ्कू॒र्म-म्भू॒तग्ं सर्प॑न्त॒-न्तम॑ब्रुव॒न्निन्द्रा॑य ध्रियस्व॒ बृ॒हस्पत॑ये ध्रियस्व॒ विश्वे᳚भ्यो दे॒वेभ्यो᳚ ध्रिय॒स्वेति॒ स नाद्ध्रि॑यत॒ तम॑ब्रुवन्न॒ग्नये᳚ ध्रिय॒स्वेति॒ सो᳚-ऽग्नये᳚-ऽद्ध्रियत॒ यदा᳚ग्ने॒यो᳚- ऽष्टाक॑पालो- ऽमावा॒स्या॑या-ञ्च पौर्णमा॒स्या-ञ्चा᳚च्यु॒तो भव॑ति सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्या॒भिजि॑त्यै॒ तम॑ब्रुवन् क॒था-ऽहा᳚स्था॒ इत्यनु॑पाक्तो ऽभूव॒मित्य॑ब्रवी॒-द्यथा-ऽक्षो-ऽनु॑पाक्तो॒- [-ऽनु॑पाक्तः, अ॒वार्च्छ॑त्ये॒व-] 16

-ऽवार्च्छ॑त्ये॒व-मवा॑-ऽऽर॒मित्यु॒परि॑ष्टा-द॒भ्यज्या॒धस्ता॒-दुपा॑नक्ति सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै॒ सर्वा॑णि क॒पाला᳚न्य॒भि प्र॑थयति॒ ताव॑तः पुरो॒डाशा॑न॒मुष्मि॑न् ँलो॒के॑-ऽभि ज॑यति॒ यो विद॑ग्ध॒-स्स नै॑र्-ऋ॒तो यो-ऽशृ॑त॒-स्स रौ॒द्रो य-श्शृ॒त-स्स सदे॑व॒स्तस्मा॒दवि॑दहता शृत॒कृन्त्यः॑ सदेव॒त्वाय॒ भस्म॑ना॒-ऽभि वा॑सयति॒ तस्मा᳚न्मा॒ग्ं॒ सेनास्थि॑ छ॒न्नं-वेँ॒देना॒भि वा॑सयति॒ तस्मा॒- [तस्मा᳚त्, केशै॒-] 17

-त्केशै॒-श्शिरः॑ छ॒न्न-म्प्रच्यु॑तं॒-वाँ ए॒तद॒स्मा-ल्लो॒कादग॑त-न्देवलो॒कं-यँच्छृ॒तग्ं ह॒विरन॑भिघारित-मभि॒घार्यो-द्वा॑सयति देव॒त्रैवैन॑-द्गमयति॒ यद्येक॑-ङ्क॒पाल॒-न्नश्ये॒देको॒ मासः॑ संवँथ्स॒रस्यान॑वेत॒-स्स्यादथ॒ यज॑मानः॒ प्रमी॑येत॒ य-द्द्वे नश्ये॑ता॒-न्द्वौ मासौ॑ संवँथ्स॒रस्यान॑वेतौ॒ स्याता॒मथ॒ यज॑मानः॒ प्रमी॑येत स॒ङ्ख्यायो-द्वा॑सयति॒ यज॑मानस्य [यज॑मानस्य, गो॒पी॒थाय॒ यदि॒] 18

गोपी॒थाय॒ यदि॒ नश्ये॑दाश्वि॒न-न्द्वि॑कपा॒ल-न्निर्व॑पे-द्द्यावापृथि॒व्य॑- मेक॑कपालम॒श्विनौ॒ वै दे॒वाना᳚-म्भि॒षजौ॒ ताभ्या॑मे॒वास्मै॑ भेष॒ज-ङ्क॑रोति द्यावापृथि॒व्य॑ एक॑कपालो भवत्य॒नयो॒र्वा ए॒तन्न॑श्यति॒ यन्नश्य॑- त्य॒नयो॑रे॒वैन॑-द्विन्दति॒ प्रति॑ष्ठित्यै ॥ 19 ॥

(प्र॒जा॒प॒त्यं - ते - ऽक्षो-ऽनु॑पाक्तो - वे॒देना॒भि वा॑सयति॒ तस्मा॒--द्यज॑मानस्य॒ - द्वात्रिग्ं॑शच्च) (अ. 3)

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒व इति॒ स्फ्यमा द॑त्ते॒ प्रसू᳚त्या अ॒श्विनो᳚ र्बा॒हुभ्या॒मित्या॑हा॒-श्विनौ॒ हि दे॒वाना॑मद्ध्व॒र्यू आस्ता᳚-म्पू॒ष्णो हस्ता᳚भ्या॒मित्या॑ह॒ यत्यै॑ श॒तभृ॑ष्टिरसि वानस्प॒त्यो द्वि॑ष॒तो व॒ध इत्या॑ह॒ वज्र॑मे॒व त-थ्सग्ग्श्य॑ति॒ भ्रातृ॑व्याय प्रहरि॒ष्यन्-थ्स्त॑म्ब य॒जुर्-ह॑रत्ये॒ताव॑ती॒ वै पृ॑थि॒वी याव॑ती॒ वेदि॒स्तस्या॑ ए॒ताव॑त ए॒व भ्रातृ॑व्य॒-न्निर्भ॑जति॒ [-निर्भ॑जति॒, तस्मा॒न्नाभा॒ग-] 20

तस्मा॒न्नाभा॒ग-न्निर्भ॑जन्ति॒ त्रिर्ह॑रति॒ त्रय॑ इ॒मे लो॒का ए॒भ्य ए॒वैनं॑-लोँ॒केभ्यो॒ निर्भ॑जति तू॒ष्णी-ञ्च॑तु॒र्थग्ं ह॑र॒त्यप॑रिमितादे॒वैन॒-न्निर्भ॑ज॒त्युद्ध॑न्ति॒ यदे॒वास्या॑ अमे॒द्ध्य-न्तदप॑ ह॒न्त्युद्ध॑न्ति॒ तस्मा॒दोष॑धयः॒ परा॑ भवन्ति॒ मूल॑-ञ्छिनत्ति॒ भ्रातृ॑व्यस्यै॒व मूल॑-ञ्छिनत्ति पितृदेव॒त्या-ऽति॑खा॒तेय॑ती-ङ्खनति प्र॒जाप॑तिना [प्र॒जाप॑तिना, यज्ञमु॒खेन॒ सम्मि॑ता॒मा] 21

यज्ञमु॒खेन॒ सम्मि॑ता॒मा प्र॑ति॒ष्ठायै॑ खनति॒ यज॑मानमे॒व प्र॑ति॒ष्ठा-ङ्ग॑मयति दक्षिण॒तो वर्षी॑यसी-ङ्करोति देव॒यज॑नस्यै॒व रू॒पम॑कः॒ पुरी॑षवती-ङ्करोति प्र॒जावै प॒शवः॒ पुरी॑ष-म्प्र॒जयै॒वैन॑-म्प॒शुभिः॒ पुरी॑षवन्त-ङ्करो॒त्युत्त॑र-म्परिग्रा॒ह-म्परि॑ गृह्णात्ये॒ताव॑ती॒ वै पृ॑थि॒वी याव॑ती॒ वेदि॒स्तस्या॑ ए॒ताव॑त ए॒व भ्रातृ॑व्य-न्नि॒र्भज्या॒-ऽऽत्मन॒ उत्त॑र-म्परिग्रा॒ह-म्परि॑गृह्णाति क्रू॒रमि॑व॒ वा [क्रू॒रमि॑व॒ वै, ए॒त-त्क॑रोति॒] 22

ए॒त-त्क॑रोति॒ यद्वेदि॑-ङ्क॒रोति॒ धा अ॑सि स्व॒धा अ॒सीति॑ योयुप्यते॒ शान्त्यै॒ प्रोक्ष॑णी॒रा सा॑दय॒त्यापो॒ वै र॑क्षो॒घ्नी रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै॒ स्फ्यस्य॒वर्त्मन्᳚-थ्सादयति य॒ज्ञस्य॒ सन्त॑त्यै॒य-न्द्वि॒ष्या-त्त-न्ध्या॑येच्छु॒चैवैन॑मर्पयति ॥ 23 ॥

(भ॒ज॒ति॒ - प्र॒जाप॑तिने- व॒ वै - त्रय॑स्त्रिग्ंशच्च) (अ. 4)

-क्ष॑त्ये॒भ्य ए॒वैन॑ल्लो॒केभ्यः॒ प्रोक्ष॑ति क्रू॒रमि॑व॒ वा ए॒त-त्क॑रोति॒ य-त्खन॑त्य॒पो निन॑यति॒ शान्त्यै॑ पु॒रस्ता᳚-त्प्रस्त॒र-ङ्गृ॑ह्णाति॒ मुख्य॑मे॒वैन॑-ङ्करो॒तीय॑न्त-ङ्गृह्णाति प्र॒जाप॑तिना यज्ञमु॒खेन॒ सम्मि॑त-म्ब॒र्॒हि-स्स्तृ॑णाति प्र॒जा वै ब॒र्॒हिः पृ॑थि॒वी वेदिः॑ प्र॒जा ए॒व पृ॑थि॒व्या-म्प्रति॑ष्ठापय॒त्यन॑तिदृश्ञग्ग् स्तृणाति प्र॒जयै॒वैन॑-म्प॒शुभि॒-रन॑तिदृश्ञ-ङ्करो॒- [-रन॑तिदृश्ञ-ङ्करोति, उत्त॑र-म्ब॒र्॒हिषः॑] 25

-त्युत्त॑र-म्ब॒र्॒हिषः॑ प्रस्त॒रग्ं सा॑दयति प्र॒जा वै ब॒र्॒हि र्यज॑मानः प्रस्त॒रोयज॑मान-मे॒वाय॑जमाना॒-दुत्त॑र-ङ्करोति॒ तस्मा॒-द्यज॑मा॒नो-ऽय॑जमाना॒दुत्त॑रो॒-ऽन्तर्द॑धाति॒ व्यावृ॑त्त्या अ॒नक्ति॑ ह॒विष्कृ॑तमे॒वैनग्ं॑ सुव॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयतित्रे॒धा-ऽन॑क्ति॒ त्रय॑ इ॒मे लो॒का ए॒भ्य ए॒वैनं॑-लोँ॒केभ्यो॑-ऽनक्ति॒ न प्रति॑ शृणाति॒य-त्प्र॑तिशृणी॒यादनू᳚र्ध्व-म्भावुकं॒-यँज॑मानस्य स्यादु॒परी॑व॒ प्र ह॑र- [प्र ह॑रति, उ॒परी॑व॒ हि] 26

-त्यु॒परी॑व॒ हि सु॑व॒र्गो लो॒को निय॑च्छति॒ वृष्टि॑मे॒वास्मै॒ निय॑च्छति॒ नात्य॑ग्र॒-म्प्र ह॑रे॒द्यदत्य॑ग्र-म्प्र॒हरे॑द-त्यासा॒रिण्य॑द्ध्व॒र्यो-र्नाशु॑का स्या॒न्न पु॒रस्ता॒-त्प्रत्य॑स्ये॒द्य-त्पु॒रस्ता᳚-त्प्र॒त्यस्ये᳚-थ्सुव॒र्गाल्लो॒का-द्यज॑मान॒-म्प्रति॑ नुदे॒-त्प्राञ्च॒-म्प्रह॑रति॒ यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति॒ न विष्व॑ञ्चं॒-विँ यु॑या॒-द्य-द्विष्व॑ञ्चं-विँयु॒या- [-वियु॒यात्, स्त्र्य॑स्य जायेतो॒र्ध्व-] 27

-थ्स्त्र्य॑स्य जायेतो॒र्ध्व-मुद्यौ᳚त्यू॒र्ध्वमि॑व॒ हि पु॒ग्ं॒सः पुमा॑ने॒वास्य॑ जायते॒ य-थ्स्फ्येन॑ वोपवे॒षेण॑ वा योयु॒प्येत॒ स्तृति॑रे॒वास्य॒ सा हस्ते॑न योयुप्यते॒ यज॑मानस्य गोपी॒थाय॑ ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ किं-यँ॒ज्ञस्य॒ यज॑मान॒ इति॑ प्रस्त॒र इति॒ तस्य॒ क्व॑ सुव॒र्गो लो॒क इत्या॑हव॒नीय॒ इति॑ ब्रूया॒द्य-त्प्र॑स्त॒रमा॑हव॒नीये᳚ प्र॒हर॑ति॒ यज॑मानमे॒व [यज॑मानमे॒व, सु॒व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति॒] 28

सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति॒ वि वा ए॒त-द्यज॑मानो लिशते॒ य-त्प्र॑स्त॒रं-योँ॑यु॒प्यन्ते॑ ब॒र्॒हिरनु॒ प्रह॑रति॒ शान्त्या॑ अनारम्भ॒ण इ॑व॒ वा ए॒तर्ह्य॑द्ध्व॒र्यु-स्स ई᳚श्व॒रो वे॑प॒नो भवि॑तोर्ध्रु॒वा ऽसीती॒माम॒भि मृ॑शती॒यं-वैँ ध्रु॒वा-ऽस्यामे॒व प्रति॑तिष्ठति॒ न वे॑प॒नो भ॑व॒त्यगा(3)न॑ग्नी॒दित्या॑ह॒ यद्ब्रू॒याद-ग॑न्न॒ग्निरित्य॒ -ग्नाव॒ग्नि-ङ्ग॑मये॒न्नि र्यज॑मानग्ं सुव॒र्गाल्लो॒का-द्भ॑जे॒दग॒न्नित्ये॒व ब्रू॑या॒-द्यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति ॥ 29 ॥

(आ॒साद्य॒ प्रा - न॑तिदृश्ञ-ङ्करोति - हरति - वियु॒या--द्यज॑मानमे॒वा-ऽग्निरिति॑ - स॒प्तद॑श च ) (अ. 5)

अ॒ग्नेस्त्रयो॒ ज्यायाग्ं॑सो॒ भ्रात॑र आस॒-न्ते दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँह॑न्तः॒ प्रामी॑यन्त॒ सो᳚-ऽग्निर॑बिभेदि॒त्थं-वाँव स्य आर्ति॒मा-ऽरि॑ष्य॒तीति॒ स निला॑यत॒ सो॑-ऽपः प्रावि॑श॒-त्त-न्दे॒वताः॒ प्रैष॑मैच्छ॒-न्त-म्मथ्स्यः॒ प्राब्र॑वी॒-त्तम॑शपद्धि॒याधि॑या त्वा वद्ध्यासु॒र्यो मा॒ प्रावो॑च॒ इति॒ तस्मा॒न्मथ्स्य॑-न्धि॒याधि॑या घ्नन्ति श॒प्तो [श॒प्तः, हि] 30

हि तमन्व॑विन्द॒-न्तम॑ ब्रुव॒न्नुप॑ न॒ आ व॑र्तस्व ह॒व्य-न्नो॑ व॒हेति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒द्वरं॑-वृँणै॒ यदे॒व गृ॑ही॒तस्याहु॑तस्यबहिः परि॒धि स्कन्दा॒-त्तन्मे॒ भ्रातृ॑णा-म्भाग॒धेय॑मस॒दिति॒ तस्मा॒द्य-द्गृ॑ही॒तस्याहु॑तस्य बहिः परि॒धि स्कन्द॑ति॒ तेषा॒-न्त-द्भा॑ग॒धेय॒-न्ताने॒व तेन॑ प्रीणाति परि॒धी-न्परि॑ दधाति॒ रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै॒ सग्ग् स्प॑र्शयति॒ [सग्ग् स्प॑र्शयति, रक्ष॑सा॒-] 31

रक्ष॑सा॒-मन॑न्ववचाराय॒ न पु॒रस्ता॒-त्परि॑ दधात्यादि॒त्यो ह्ये॑वोद्य-न्पु॒रस्ता॒-द्रक्षाग्॑स्यप॒हन्त्यू॒र्ध्वे स॒मिधा॒वा द॑धात्यु॒परि॑ष्टादे॒व रक्षा॒ग्॒स्यप॑ हन्ति॒ यजु॑षा॒-ऽन्या-न्तू॒ष्णीम॒न्या-म्मि॑थुन॒त्वाय॒ द्वे आ द॑धाति द्वि॒पा-द्यज॑मानः॒ प्रति॑ष्ठित्यै ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ स त्वै य॑जेत॒ यो य॒ज्ञस्या-ऽऽर्त्या॒ वसी॑या॒न्-थ्स्यादिति॒ भूप॑तये॒ स्वाहा॒ भुव॑नपतये॒ स्वाहा॑ भू॒ताना॒- [भू॒ताना᳚म्, पत॑ये॒ स्वाहेति॑] 32

-म्पत॑ये॒ स्वाहेति॑ स्क॒न्नमनु॑ मन्त्रयेत य॒ज्ञस्यै॒व तदार्त्या॒ यज॑मानो॒ वसी॑या-न्भवति॒ भूय॑सी॒र्॒हि दे॒वताः᳚ प्री॒णाति॑ जा॒मि वा ए॒त-द्य॒ज्ञस्य॑ क्रियते॒ यद॒न्वञ्चौ॑ पुरो॒डाशा॑ वुपाग्ंशुया॒जम॑न्त॒रा य॑ज॒त्यजा॑मित्वा॒याथो॑ मिथुन॒त्वाया॒ग्निर॒मुष्मि॑न् ँलो॒क आसी᳚-द्य॒मो᳚-ऽस्मि-न्ते दे॒वा अ॑ब्रुव॒न्नेते॒मौ वि पर्यू॑हा॒मेत्य॒न्नाद्ये॑न दे॒वा अ॒ग्नि- [दे॒वा अ॒ग्निम्, उ॒पाम॑न्त्रयन्त] 33

-मु॒पाम॑न्त्रयन्त रा॒ज्येन॑ पि॒तरो॑ य॒म-न्तस्मा॑द॒ग्नि र्दे॒वाना॑मन्ना॒दो य॒मः पि॑तृ॒णाग्ं राजा॒ य ए॒वं-वेँद॒ प्ररा॒ज्यम॒न्नाद्य॑-माप्नोति॒ तस्मा॑ ए॒त-द्भा॑ग॒धेय॒-म्प्राय॑च्छ॒न्॒. यद॒ग्नये᳚ स्विष्ट॒कृते॑-ऽव॒द्यन्ति॒ यद॒ग्नये᳚ स्विष्ट॒कृते॑ ऽव॒द्यति॑ भाग॒धेये॑नै॒व त-द्रु॒द्रग्ं सम॑र्धयति स॒कृ-थ्स॑कृ॒दव॑ द्यति स॒कृदि॑व॒ हि रु॒द्र उ॑त्तरा॒र्धादव॑ द्यत्ये॒षा वै रु॒द्रस्य॒ [वै रु॒द्रस्य॑, दिख्-स्वाया॑मे॒व] 34

दिख्-स्वाया॑मे॒व दि॒शि रु॒द्र-न्नि॒रव॑दयते॒ द्विर॒भि घा॑रयति चतुरव॒त्तस्या-ऽऽप्त्यै॑प॒शवो॒ वै पूर्वा॒ आहु॑तय ए॒ष रु॒द्रो यद॒ग्निर्य-त्पूर्वा॒ आहु॑तीर॒भि जु॑हु॒या-द्रु॒द्राय॑ प॒शूनपि॑ दध्यादप॒शुर्यज॑मान-स्स्यादति॒हाय॒ पूर्वा॒ आहु॑तीर्जुहोति पशू॒ना-ङ्गो॑पी॒थाय॑ ॥ 35 ॥

(श॒प्तः - स्प॑र्शयति - भू॒ताना॑ - म॒ग्निग्ं - रु॒द्रस्य॑ - स॒प्तत्रिग्ं॑शच्च ) (अ. 6)

मनुः॑ पृथि॒व्या य॒ज्ञिय॑मैच्छ॒-थ्स घृ॒त-न्निषि॑क्तमविन्द॒-थ्सो᳚-ऽब्रवी॒-त्को᳚-ऽस्येश्व॒रो य॒ज्ञे-ऽपि॒ कर्तो॒रिति॒ ताव॑ब्रूता-म्मि॒त्रावरु॑णौ॒ गोरे॒वा-ऽऽवमी᳚श्व॒रौ कर्तो᳚-स्स्व॒ इति॒ तौ ततो॒ गाग्ं समै॑रयता॒ग्ं॒ सा यत्र॑ यत्र॒ न्यक्रा॑म॒-त्ततो॑ घृ॒तम॑पीड्यत॒ तस्मा᳚-द्घृ॒तप॑द्युच्यते॒ तद॑स्यै॒ जन्मोप॑हूतग्ं रथन्त॒रग्ं स॒ह पृ॑थि॒व्येत्या॑हे॒ [स॒ह पृ॑थि॒व्येत्या॑ह, इयं-वैँ] 36

यं-वैँ र॑थन्त॒रमि॒मामे॒व स॒हान्ना-द्ये॒नोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूतं-वाँमदे॒व्यग्ं स॒हान्तरि॑क्षे॒णेत्या॑ह प॒शवो॒ वै वा॑मदे॒व्य-म्प॒शूने॒व स॒हान्तरि॑क्षे॒णोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूत-म्बृ॒ह-थ्स॒ह दि॒वेत्या॑है॒रं-वैँ बृ॒हदिरा॑मे॒व स॒ह दि॒वोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूता-स्स॒प्त होत्रा॒ इत्या॑ह॒ होत्रा॑ ए॒वोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूता धे॒नु- [उप॑हूता धे॒नुः, स॒हर्ष॒भेत्या॑ह] 37

-स्स॒हर्ष॒भेत्या॑ह मिथु॒नमे॒वोप॑ ह्वयत॒ उप॑हूतो भ॒क्ष-स्सखेत्या॑ह सोमपी॒थमे॒वोप॑ ह्वयत॒ उप॑हू॒ताँ(4) हो इत्या॑हा॒-ऽऽत्मान॑मे॒वोप॑ ह्वयत आ॒त्मा ह्युप॑हूतानां॒-वँसि॑ष्ठ॒ इडा॒मुप॑ ह्वयते प॒शवो॒ वा इडा॑ प॒शूने॒वोप॑ ह्वयते च॒तुरुप॑ ह्वयते॒ चतु॑ष्पादो॒ हि प॒शवो॑ मान॒वीत्या॑ह॒ मनु॒र्ह्ये॑ता- [मनु॒र्ह्ये॑ताम्, अग्रे ऽप॑श्य-] 38

-मग्रे ऽप॑श्य-द्घृ॒तप॒दीत्या॑ह॒ य दे॒वास्यै॑ प॒दा-द्घृ॒तमपी᳚ड्यत॒ तस्मा॑दे॒वमा॑ह मैत्रावरु॒णीत्या॑ह मि॒त्रावरु॑णौ॒ ह्ये॑नाग्ं स॒मैर॑यता॒-म्ब्रह्म॑ दे॒वकृ॑त॒-मुप॑हूत॒मित्या॑ह॒ ब्रह्मै॒वोप॑ ह्वयते॒ दैव्या॑ अद्ध्व॒र्यव॒ उप॑हूता॒ उप॑हूता मनु॒ष्या॑ इत्या॑ह देवमनु॒ष्याने॒वोप॑ ह्वयते॒ य इ॒मं-यँ॒ज्ञमवा॒न्॒ ये य॒ज्ञप॑तिं॒-वँर्धा॒नित्या॑ह [ ] 39

य॒ज्ञाय॑ चै॒व यज॑मानाय चा॒ ऽऽशिष॒मा शा᳚स्त॒ उप॑हूते॒ द्यावा॑पृथि॒वी इत्या॑ह॒ द्यावा॑पृथि॒वी ए॒वोप॑ ह्वयते पूर्व॒जे ऋ॒ताव॑री॒ इत्या॑ह पूर्व॒जे ह्ये॑ते ऋ॒ताव॑री दे॒वी दे॒वपु॑त्रे॒ इत्या॑ह दे॒वी ह्ये॑ते दे॒वपु॑त्रे॒ उप॑हूतो॒-ऽयं ँयज॑मान॒ इत्या॑ह॒ यज॑मानमे॒वोप॑ ह्वयत॒ उत्त॑रस्या-न्देवय॒ज्याया॒मुप॑हूतो॒ भूय॑सि हवि॒ष्कर॑ण॒ उप॑हूतो दि॒व्ये धाम॒न्नुप॑हूत॒ [धाम॒न्नुप॑हूतः, इत्या॑ह] 40

इत्या॑ह प्र॒जा वा उत्त॑रा देवय॒ज्या प॒शवो॒ भूयो॑ हवि॒ष्कर॑णग्ं सुव॒र्गो लो॒को दि॒व्य-न्धामे॒दम॑-सी॒दम॒सीत्ये॒व य॒ज्ञस्य॑ प्रि॒य-न्धामोप॑ ह्वयते॒ विश्व॑मस्य प्रि॒य-मुप॑हूत॒मित्या॒हा-छ॑म्बट्कारमे॒वोप॑ ह्वयते ॥ 41 ॥

(आ॒ह॒ - धे॒नु- रे॒तां - ँवर्धा॒नित्या॑ह॒ - धाम॒न्नुप॑हूत॒ - श्चतु॑स्त्रिग्ंशच्च ) (अ. 7)

प॒शवो॒ वा इडा᳚ स्व॒यमा द॑त्ते॒ काम॑मे॒वा-ऽऽत्मना॑ पशू॒नामा द॑त्ते॒ न ह्य॑न्यः काम॑-म्पशू॒ना-म्प्र॒यच्छ॑ति वा॒चस्पत॑ये त्वा हु॒त-म्प्रा-ऽश्ञा॒मीत्या॑ह॒ वाच॑मे॒व भा॑ग॒धेये॑न प्रीणाति॒ सद॑स॒स्पत॑ये त्वा हु॒त-म्प्रा-ऽश्ञा॒मीत्या॑ह स्व॒गाकृ॑त्यै चतुरव॒त्त-म्भ॑वति ह॒विर्वै च॑तुरव॒त्त-म्प॒शव॑श्चतुरव॒त्तं-यँद्धोता᳚ प्राश्ञी॒याद्धोता- [प्राश्ञी॒याद्धोता᳚, आर्ति॒मार्च्छे॒द्य-] 42

-ऽऽर्ति॒मार्च्छे॒द्य-द॒ग्नौ जु॑हु॒या-द्रु॒द्राय॑ प॒शूनपि॑ दद्ध्यादप॒शुर्यज॑मान-स्स्या-द्वा॒चस्पत॑ये त्वा हु॒त-म्प्रा-ऽश्ञा॒मीत्या॑ह प॒रोक्ष॑मे॒वैन॑-ज्जुहोति॒ सद॑स॒स्पत॑ये त्वा हु॒त-म्प्राश्ञा॒मीत्या॑ह स्व॒गाकृ॑त्यै॒ प्राश्ञ॑न्ति ती॒र्थ ए॒व प्राश्ञ॑न्ति॒ दक्षि॑णा-न्ददाति ती॒र्थ ए॒व दक्षि॑णा-न्ददाति॒ वि वा ए॒तद्य॒ज्ञ- [वि वा ए॒तद्य॒ज्ञम्, छि॒न्द॒न्ति॒ यन्म॑द्ध्य॒तः] 43

-ञ्छि॑न्दन्ति॒ यन्म॑द्ध्य॒तः प्रा॒श्ञन्त्य॒द्भि-र्मा᳚र्जयन्त॒ आपो॒ वै सर्वा॑ दे॒वता॑ दे॒वता॑भिरे॒व य॒ज्ञग्ं स-न्त॑न्वन्ति दे॒वा वै य॒ज्ञा-द्रु॒द्रम॒न्तरा॑य॒न्थ्स य॒ज्ञम॑विद्ध्य॒-त्त-न्दे॒वा अ॒भि सम॑गच्छन्त॒ कल्प॑ता-न्न इ॒दमिति॒ ते᳚-ऽब्रुव॒न्-थ्स्वि॑ष्टं॒-वैँ न॑ इ॒द-म्भ॑विष्यति॒ यदि॒मग्ं रा॑धयि॒ष्याम॒ इति॒ त-थ्स्वि॑ष्ट॒कृतः॑ स्विष्टकृ॒त्त्व-न्तस्या ऽऽवि॑द्ध॒-न्नि- [-ऽऽवि॑द्ध॒-न्निः, अ॒कृ॒न्त॒न्॒. यवे॑न॒] 44

-र॑कृन्त॒न्॒. यवे॑न॒ सम्मि॑त॒-न्तस्मा᳚-द्यवमा॒त्रमव॑ द्ये॒-द्यज्ज्यायो॑-ऽव॒-द्ये-द्रो॒पये॒-त्त-द्य॒ज्ञस्य॒ यदुप॑ च स्तृणी॒याद॒भि च॑ घा॒रये॑दुभयत-स्सग्ग्श्वा॒यि कु॑र्यादव॒दाया॒भि घा॑रयति॒ द्वि-स्सम्प॑द्यते द्वि॒पा-द्यज॑मानः॒ प्रति॑ष्ठित्यै॒ य-त्ति॑र॒श्चीन॑-मति॒-हरे॒दन॑भि-विद्धं-यँ॒ज्ञस्या॒भि वि॑द्ध्ये॒दग्रे॑ण॒ परि॑ हरति ती॒र्थेनै॒व परि॑ हरति॒ त-त्पू॒ष्णे पर्य॑हर॒न्त- [पर्य॑हर॒न्तत्, पू॒षा] 45

-त्पू॒षा प्राश्य॑ द॒तो॑-ऽरुण॒-त्तस्मा᳚-त्पू॒षा प्र॑पि॒ष्टभा॑गो-ऽद॒न्तको॒ हि त-न्दे॒वा अ॑ब्रुव॒न् वि वा अ॒यमा᳚र्ध्यप्राशित्रि॒यो वा अ॒यम॑भू॒दिति॒ त-द्बृह॒स्पत॑ये॒ पर्य॑हर॒न्-थ्सो॑-ऽबिभे॒-द्बृह॒स्पति॑रि॒त्थं-वाँव स्य आर्ति॒मा-ऽरि॑ष्य॒तीति॒ स ए॒त-म्मन्त्र॑मपश्य॒-थ्सूर्य॑स्य त्वा॒ चक्षु॑षा॒ प्रति॑ पश्या॒मीत्य॑ब्रवी॒न्न हि सूर्य॑स्य॒ चक्षुः॒ [चक्षुः॑, कि-ञ्च॒न] 46

कि-ञ्च॒न हि॒नस्ति॒ सो॑-ऽबिभे-त्प्रतिगृ॒ह्णन्त॑-म्मा हिग्ंसिष्य॒तीति॑ दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे᳚-ऽश्विनो᳚ र्बा॒हुभ्या᳚-म्पू॒ष्णो हस्ता᳚भ्या॒-म्प्रति॑ गृह्णा॒मीत्य॑ब्रवी-थ्सवि॒तृप्र॑सूत ए॒वैन॒द्ब्रह्म॑णा दे॒वता॑भिः॒ प्रत्य॑गृह्णा॒-थ्सो॑-ऽबिभे-त्प्रा॒श्ञन्त॑-म्मा हिग्ंसिष्य॒तीत्य॒ग्नेस्त्वा॒ ऽऽस्ये॑न॒ प्रा-ऽश्ञा॒मीत्य॑ब्रवी॒न्न ह्य॑ग्नेरा॒स्य॑-ङ्किञ्च॒न हि॒नस्ति॒ सो॑-ऽबिभे॒- [सो॑-ऽबिभेत्, प्राशि॑तम्मा-] 47

-त्प्राशि॑तम्मा-हिग्ंसिष्य॒तीति॑ ब्राह्म॒णस्यो॒दरे॒णेत्य॑ ब्रवी॒न्न हि ब्रा᳚ह्म॒णस्यो॒दर॒-ङ्कि-ञ्च॒न हि॒नस्ति॒ बृह॒स्पते॒र्ब्रह्म॒णेति॒ स हि ब्रह्मि॒ष्ठो-ऽप॒ वा ए॒तस्मा᳚-त्प्रा॒णाः क्रा॑मन्ति॒ यः प्रा॑शि॒त्र-म्प्रा॒श्ञात्य॒द्भि-र्मा᳚र्जयि॒त्वा प्रा॒णान्-थ्स-म्मृ॑शते॒-ऽमृतं॒-वैँ प्रा॒णा अ॒मृत॒मापः॑ प्रा॒णाने॒व य॑थास्था॒नमुप॑ ह्वयते ॥ 48 ॥

(प्रा॒श्ञी॒याद्धोता॑ - य॒ज्ञं - नि - र॑हर॒न्त - च्चक्षु॑ - रा॒स्य॑-ङ्किञ्च॒न हि॒नस्ति॒ सो॑-ऽबिभे॒ - च्चतु॑श्चत्वारिग्ंशच्च ) (अ. 8)

अ॒ग्नीध॒ आ द॑धा-त्य॒ग्निमु॑खा-ने॒वर्तू-न्प्री॑णाति स॒मिध॒मा द॑धा॒त्युत्त॑रासा॒-माहु॑तीना॒-म्प्रति॑ष्ठित्या॒ अथो॑ स॒मिद्व॑त्ये॒व जु॑होति परि॒धीन्-थ्स-म्मा᳚र्ष्टि पु॒नात्ये॒वैना᳚न्-थ्स॒कृ-थ्स॑कृ॒-थ्स-म्मा᳚र्ष्टि॒ परा॑ङिव॒ ह्ये॑तर्हि॑ य॒ज्ञश्च॒तु-स्सम्प॑द्यते॒ चतु॑ष्पादः प॒शवः॑ प॒शूने॒वाव॑ रुन्धे॒ ब्रह्म॒-न्प्रस्था᳚स्याम॒ इत्या॒हात्र॒ वा ए॒तर्हि॑ य॒ज्ञ-श्श्रि॒तो [य॒ज्ञ-श्श्रि॒तः, यत्र॑ ब्र॒ह्मा] 49

यत्र॑ ब्र॒ह्मा यत्रै॒व य॒ज्ञ-श्श्रि॒तस्तत॑ ए॒वैन॒मा र॑भते॒ यद्धस्ते॑न प्र॒मीवे᳚द्वेप॒न-स्स्या॒द्यच्छी॒र्ष्णा शी॑र्षक्ति॒मान्-थ्स्या॒द्य-त्तू॒ष्णीमासी॒ता ऽस॑म्प्रत्तो य॒ज्ञ-स्स्या॒-त्प्रति॒ष्ठेत्ये॒व ब्रू॑या-द्वा॒चि वै य॒ज्ञ-श्श्रि॒तो यत्रै॒व य॒ज्ञ-श्श्रि॒तस्तत॑ ए॒वैन॒ग्ं॒ स-म्प्र य॑च्छति॒ देव॑ सवितरे॒त-त्ते॒ प्रा- [सवितरे॒त-त्ते॒ प्र, आ॒हेत्या॑ह॒] 50

-ऽऽहेत्या॑ह॒ प्रसू᳚त्यै॒ बृह॒स्पति॑ र्ब्र॒ह्मेत्या॑ह॒ स हि ब्रह्मि॑ष्ठ॒-स्स य॒ज्ञ-म्पा॑हि॒ स य॒ज्ञप॑ति-म्पाहि॒ स मा-म्पा॒हीत्या॑ह य॒ज्ञाय॒ यज॑मानाया॒-ऽऽत्मने॒ तेभ्य॑ ए॒वा-ऽऽशिष॒मा शा॒स्ते-ऽना᳚र्त्या आ॒श्राव्या॑-ऽऽह दे॒वान्. य॒जेति॑ ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ती॒ष्टा दे॒वता॒ अथ॑ कत॒म ए॒ते दे॒वा इति॒ छन्दा॒ग्ं॒सीति॑ ब्रूया-द्गाय॒त्री-न्त्रि॒ष्टुभ॒- [ब्रूया-द्गाय॒त्री-न्त्रि॒ष्टुभ᳚म्, जग॑ती॒-] 51

ञ्जग॑ती॒-मित्यथो॒ खल्वा॑हुर्ब्राह्म॒णा वै छन्दा॒ग्ं॒सीति॒ ताने॒व त-द्य॑जति दे॒वानां॒-वाँ इ॒ष्टा दे॒वता॒ आस॒न्नथा॒ग्निर्नोद॑ज्वल॒-त्त-न्दे॒वा आहु॑तीभि-रनूया॒जेष्वन्व॑-विन्द॒न्॒. यद॑नूया॒जान्. यज॑त्य॒ग्निमे॒व त-थ्समि॑न्ध ए॒तदु॒र्वै नामा॑-ऽऽसु॒र आ॑सी॒-थ्स ए॒तर्हि॑ य॒ज्ञस्या॒ ऽऽशिष॑मवृङ्क्त॒ य-द्ब्रू॒यादे॒त- [य-द्ब्रू॒यादे॒तत्, उ॒ द्या॒वा॒पृ॒थि॒वी॒ भ॒द्र-म॑भू॒-] 52

-दु॑ द्यावापृथिवी भ॒द्र-म॑भू॒-दित्ये॒तदु॑-मे॒वा-ऽऽसु॒रं-यँ॒ज्ञस्या॒-ऽऽशिष॑-ङ्गमयेदि॒द-न्द्या॑वापृथिवी भ॒द्रम॑भू॒दित्ये॒व ब्रू॑या॒-द्यज॑मानमे॒व य॒ज्ञस्या॒-ऽऽशिष॑-ङ्गमय॒त्यार्ध्म॑ सूक्तवा॒कमु॒त न॑मोवा॒कमि-त्या॑हे॒दम॑रा॒-थ्स्मेति॒ वावैतदा॒होप॑श्रितो दि॒वः पृ॑थि॒व्योरित्या॑ह॒ द्यावा॑पृथि॒व्योर्हि य॒ज्ञ उप॑श्रित॒ ओम॑न्वती ते॒-ऽस्मिन्. य॒ज्ञे य॑जमान॒ द्यावा॑पृथि॒वी [ ] 53

स्ता॒मित्या॑हा॒ ऽऽशिष॑मे॒वैतामा शा᳚स्ते॒ यद्ब्रू॒या-थ्सू॑पावसा॒ना च॑ स्वद्ध्यवसा॒ना चेति॑ प्र॒मायु॑को॒ यज॑मान-स्स्याद्य॒दा हि प्र॒मीय॒ते ऽथे॒मामु॑पाव॒स्यति॑ सूपचर॒णा च॑ स्वधिचर॒णा चेत्ये॒व ब्रू॑या॒-द्वरी॑यसीमे॒वास्मै॒ गव्यू॑ति॒मा शा᳚स्ते॒ न प्र॒मायु॑को भवति॒ तयो॑रा॒विद्य॒ग्निरि॒दग्ं ह॒विर॑जुष॒तेत्या॑ह॒ या अया᳚क्ष्म [ ] 54

दे॒वता॒स्ता अ॑रीरधा॒मेति॒ वावैतदा॑ह॒ यन्न नि॑र्दि॒शे-त्प्रति॑वेशं-यँ॒ज्ञस्या॒ ऽऽशीर्ग॑च्छे॒दा शा᳚स्ते॒-ऽयं-यँज॑मानो॒-ऽसावित्या॑ह नि॒र्दिश्यै॒वैनग्ं॑ सुव॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मय॒त्यायु॒रा शा᳚स्ते सुप्रजा॒स्त्वमा शा᳚स्त॒ इत्या॑हा॒ ऽशिष॑मे॒वै तामा शा᳚स्ते सजातवन॒स्यामा शा᳚स्त॒ इत्या॑ह प्रा॒णा वै स॑जा॒ताः प्रा॒णाने॒व [ ] 55

नान्तरे॑ति॒ तद॒ग्निर्दे॒वो दे॒वेभ्यो॒ वन॑ते व॒यम॒ग्नेर्मानु॑षा॒ इत्या॑हा॒ग्निर्दे॒वेभ्यो॑ वनु॒ते व॒य-म्म॑नु॒ष्ये᳚भ्य॒ इति॒ वावैतदा॑हे॒ह गति॑र्वा॒मस्ये॒द-ञ्च॒ नमो॑ दे॒वेभ्य॒ इत्या॑ह॒ याश्चै॒व दे॒वता॒ यज॑ति॒ याश्च॒ न ताभ्य॑ ए॒वोभयी᳚भ्यो॒ नम॑स्करोत्या॒त्मनो-ऽना᳚र्त्यै ॥ 56 ॥

(श्रि॒तः - ते॒ प्र - त्रि॒ष्टुभ॑ - मे॒त-द्- द्यावा॑पृथि॒वी - या अया᳚क्ष्म- प्रा॒णाने॒व - षट्च॑त्वारिग्ंशच्च ) (अ. 9)

दे॒वा वै य॒ज्ञस्य॑ स्वगाक॒र्तार॒-न्नावि॑न्द॒-न्ते शं॒युँ-म्बा॑र्हस्प॒त्यम॑ब्रुवन्नि॒म-न्नो॑ य॒ज्ञग्ग् स्व॒गा कु॒र्विति॒ सो᳚-ऽब्रवी॒द्वरं॑-वृँणै॒ यदे॒वा-ब्रा᳚ह्मणो॒क्तो-ऽश्र॑द्दधानो॒ यजा॑तै॒ सा मे॑ य॒ज्ञस्या॒-ऽऽशीर॑स॒दिति॒ तस्मा॒-द्य-द्ब्रा᳚ह्मणो॒क्तो-ऽश्र॑द्दधानो॒ यज॑ते शं॒युँमे॒व तस्य॑ बार्हस्प॒त्यं-यँ॒ज्ञस्या॒ ऽऽशीर्ग॑च्छत्ये॒त-न्ममेत्य॑ब्रवी॒-त्कि-म्मे᳚ प्र॒जाया॒ [प्र॒जायाः᳚, इति॒ यो॑-ऽपगु॒रातै॑] 57

इति॒ यो॑-ऽपगु॒रातै॑ श॒तेन॑ यातया॒द्यो नि॒हन॑-थ्स॒हस्रे॑ण यातया॒द्यो लोहि॑त-ङ्क॒रव॒द्याव॑तः प्र॒स्कद्य॑ पा॒ग्ं॒सून्-थ्स॑-ङ्गृ॒ह्णा-त्ताव॑त-स्संवँथ्स॒रा-न्पि॑तृलो॒क-न्न प्रजा॑ना॒दिति॒ तस्मा᳚-द्ब्राह्म॒णाय॒ नाप॑ गुरेत॒ न नि ह॑न्या॒न्न लोहि॑त-ङ्कुर्यादे॒ताव॑ता॒ हैन॑सा भवति॒ तच्छं॒योँरा वृ॑णीमह॒ इत्या॑ह य॒ज्ञमे॒व त-थ्स्व॒गा क॑रोति॒ त- [त-थ्स्व॒गा क॑रोति॒ तत्, शं॒योँरा] 58

-च्छं॒योँरा वृ॑णीमह॒ इत्या॑ह शं॒युँमे॒व बा॑र्हस्प॒त्य-म्भा॑ग॒धेये॑न॒ सम॑र्धयति गा॒तुं-यँ॒ज्ञाय॑ गा॒तुं-यँ॒ज्ञप॑तय॒ इत्या॑हा॒ ऽऽशिष॑मे॒वै तामा शा᳚स्ते॒ सोमं॑-यँजति॒ रेत॑ ए॒व त-द्द॑धाति॒ त्वष्टा॑रं-यँजति॒ रेत॑ ए॒व हि॒त-न्त्वष्टा॑ रू॒पाणि॒ वि क॑रोति दे॒वाना॒-म्पत्नी᳚र्यजति मिथुन॒त्वाया॒ग्नि-ङ्गृ॒हप॑तिं-यँजति॒ प्रति॑ष्ठित्यै जा॒मि वा ए॒त-द्य॒ज्ञस्य॑ क्रियते॒ [क्रियते, यदाज्ये॑न] 59

यदाज्ये॑न प्रया॒जा इ॒ज्यन्त॒ आज्ये॑न पत्नीसंयाँ॒जा ऋच॑म॒नूच्य॑ पत्नीसंयाँ॒जाना॑मृ॒चा य॑ज॒त्यजा॑मित्वा॒याथो॑ मिथुन॒त्वाय॑ प॒ङ्क्ति प्रा॑यणो॒ वै य॒ज्ञः प॒ङ्क्त्यु॑दयनः॒ पञ्च॑ प्रया॒जा इ॑ज्यन्ते च॒त्वारः॑ पत्नीसंयाँ॒जा-स्स॑मिष्टय॒जुः प॑ञ्च॒म-म्प॒ङ्क्तिमे॒वानु॑ प्र॒यन्ति॑ प॒ङ्क्तिमनूद्य॑न्ति ॥ 60 ॥

(प्र॒जायाः᳚ - करोति॒ तत् - क्रि॑यते॒ - त्रय॑स्त्रिग्ंशच्च ) (अ. 10)

यु॒क्ष्वाहि दे॑व॒हूत॑मा॒ग्ं॒ अश्वाग्ं॑ अग्ने र॒थीरि॑व । नि होता॑ पू॒र्व्य-स्स॑दः ॥ उ॒त नो॑ देव दे॒वाग्ं अच्छा॑ वोचो वि॒दुष्ट॑रः । श्रद्विश्वा॒ वार्या॑ कृधि ॥ त्वग्ं ह॒ यद्य॑विष्ठ्॒य सह॑स-स्सूनवाहुत । ऋ॒तावा॑ य॒ज्ञियो॒ भुवः॑ ॥ अ॒यम॒ग्नि-स्स॑ह॒स्रिणो॒ वाज॑स्य श॒तिन॒स्पतिः॑ । मू॒र्धा क॒वी र॑यी॒णाम् ॥ त-न्ने॒मिमृ॒भवो॑ य॒था ऽऽन॑मस्व॒ सहू॑तिभिः । नेदी॑यो य॒ज्ञ- [य॒ज्ञम्, अ॒ङ्गि॒रः॒ ।] 61

-म॑ङ्गिरः ॥ तस्मै॑ नू॒ नम॒भिद्य॑वे वा॒चा वि॑रूप॒ नित्य॑या । वृष्णे॑ चोदस्व सुष्टु॒तिम् ॥ कमु॑ ष्विदस्य॒ सेन॑या॒-ऽग्नेरपा॑कचक्षसः । प॒णि-ङ्गोषु॑ स्तरामहे ॥ मा नो॑ दे॒वानां॒-विँशः॑ प्रस्ना॒तीरि॑वो॒स्राः । कृ॒श-न्न हा॑सु॒रघ्नि॑याः ॥ मा नः॑ समस्य दू॒ढ्यः॑ परि॑द्वेषसो अग्ं ह॒तिः । ऊ॒र्मिर्न नाव॒मा व॑धीत् ॥ नम॑स्ते अग्न॒ ओज॑से गृ॒णन्ति॑ देव कृ॒ष्टयः॑ । अमै॑- [अमैः᳚, अ॒मित्र॑मर्दय ।] 62

-र॒मित्र॑मर्दय ॥ कु॒विथ्सुनो॒ गवि॑ष्ट॒ये-ऽग्ने॑ सं॒वेँषि॑षो र॒यिम् । उरु॑कृदु॒रु ण॑स्कृधि ॥ मा नो॑ अ॒स्मि-न्म॑हाध॒ने परा॑ वर्ग्भार॒भृद्य॑था । सं॒वँर्ग॒ग्ं॒ सग्ं र॒यि-ञ्ज॑य ॥ अ॒न्यम॒स्मद्भि॒या इ॒यमग्ने॒ सिष॑क्तु दु॒च्छुना᳚ । वर्धा॑ नो॒ अम॑व॒च्छवः॑ ॥ यस्याजु॑षन्नम॒स्विन॒-श्शमी॒मदु॑र्मखस्यवा । त-ङ्घेद॒ग्निर्वृ॒धा-ऽव॑ति ॥ पर॑स्या॒ अधि॑ [ ] 63

सं॒वँतो-ऽव॑राग्ं अ॒भ्या त॑र । यत्रा॒हमस्मि॒ ताग्ं अ॑व ॥ वि॒द्मा हि ते॑ पु॒रा व॒यमग्ने॑ पि॒तुर्यथाव॑सः । अधा॑ ते सु॒म्नमी॑महे ॥ य उ॒ग्र इ॑व शर्य॒हा ति॒ग्मशृ॑ङ्गो॒ न वग्ंस॑गः । अग्ने॒ पुरो॑ रु॒रोजि॑थ ॥ सखा॑य॒-स्सं-वः॑ ँसं॒यँञ्च॒मिष॒ग्ग्॒ स्तोम॑-ञ्चा॒ग्नये᳚ । वर्षि॑ष्ठाय क्षिती॒नामू॒र्जो नप्त्रे॒ सह॑स्वते ॥ सग्ं स॒मिद्यु॑वसे वृष॒न्न -ग्ने॒ विश्वा᳚न्य॒र्य आ । इ॒डस्प॒दे समि॑ध्यसे॒ स नो॒ वसू॒न्या भ॑र । प्रजा॑पते॒, स वे॑द॒, सोमा॑ पूषणे॒, मौ दे॒वौ ॥ 64 ॥

(य॒ज्ञ - ममै॒ - रधि॑ - वृष॒ - न्नेका॒न्न विग्ं॑श॒तिश्च॑ ) (अ. 11)

उ॒शन्त॑स्त्वा हवामह उ॒शन्त॒-स्समि॑धीमहि । उ॒शन्नु॑श॒त आ व॑ह पि॒तॄन्. ह॒विषे॒ अत्त॑वे ॥ त्वग्ं सो॑म॒ प्रचि॑कितो मनी॒षा त्वग्ं रजि॑ष्ठ॒मनु॑ नेषि॒ पन्था᳚म् । तव॒ प्रणी॑ती पि॒तरो॑ न इन्दो दे॒वेषु॒ रत्न॑म भजन्त॒ धीराः᳚ ॥ त्वया॒ हि नः॑ पि॒तरः॑ सोम॒ पूर्वे॒ कर्मा॑णि च॒क्रुः प॑वमान॒ धीराः᳚ । व॒न्वन्नवा॑तः परि॒धीग्ं रपो᳚र्णु वी॒रेभि॒रश्वै᳚र्म॒घवा॑ भवा [भव, नः॒ ।] 65

नः ॥ त्वग्ं सो॑म पि॒तृभिः॑ संविँदा॒नो-ऽनु॒ द्यावा॑पृथि॒वी आ त॑तन्थ । तस्मै॑ त इन्दो ह॒विषा॑ विधेम व॒यग्ग् स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम् ॥ अग्नि॑ष्वात्ताः पितर॒ एह ग॑च्छत॒ सदः॑ सद-स्सदत सुप्रणीतयः । अ॒त्ता ह॒वीग्ंषि॒ प्रय॑तानि ब॒र्॒हिष्यथा॑ र॒यिग्ं सर्व॑वीर-न्दधातन ॥ बर्हि॑षदः पितर ऊ॒त्य॑र्वागि॒मा वो॑ ह॒व्या च॑कृमा जु॒षद्ध्व᳚म् । त आ ग॒ता-ऽव॑सा॒ श-न्त॑मे॒ना-ऽथा॒-ऽस्मभ्य॒ग्ं॒ [-ऽस्मभ्य᳚म्, शं-योँर॑र॒पो द॑धात ।] 66

शं-योँर॑र॒पो द॑धात ॥ आ-ऽह-म्पि॒तॄन्-थ्सु॑वि॒दत्राग्ं॑ अविथ्सि॒ नपा॑त-ञ्च वि॒क्रम॑ण-ञ्च॒ विष्णोः᳚ । ब॒र्॒हि॒षदो॒ ये स्व॒धया॑ सु॒तस्य॒ भज॑न्त पि॒त्वस्त इ॒हा-ऽऽ ग॑मिष्ठाः ॥ उप॑हूताः पि॒तरः॑ सो॒म्यासो॑ बर्हि॒ष्ये॑षु नि॒धिषु॑ प्रि॒येषु॑ । त आ ग॑मन्तु॒ त इ॒ह श्रु॑व॒न्त्वधि॑ ब्रुवन्तु॒ ते अ॑वन्त्व॒स्मान् ॥ उदी॑रता॒मव॑र॒ उ-त्परा॑स॒ उन्म॑द्ध्य॒माः पि॒तरः॑ सो॒म्यासः॑ । असुं॒- [असु᳚म्, य ई॒युर॑ वृ॒का] 67

-ँय ई॒युर॑ वृ॒का ऋ॑त॒ज्ञास्ते नो॑-ऽवन्तु पि॒तरो॒ हवे॑षु ॥ इ॒द-म्पि॒तृभ्यो॒ नमो॑ अस्त्व॒द्य ये पूर्वा॑सो॒ य उप॑रास ई॒युः । ये पार्थि॑वे॒ रज॒स्या निष॑त्ता॒ ये वा॑ नू॒नग्ं सु॑वृ॒जना॑सु वि॒क्षु ॥ अधा॒ यथा॑ नः पि॒तरः॒ परा॑सः प्र॒त्नासो॑ अग्न ऋ॒तमा॑शुषा॒णाः । शुचीद॑य॒-न्दीधि॑ति मुक्थ॒शासः॒, क्षामा॑ भि॒न्दन्तो॑ अरु॒णीरप॑ व्रन्न् ॥ यद॑ग्ने [यद॑ग्ने, क॒व्य॒वा॒ह॒न॒ पि॒तॄन्] 68

कव्यवाहन पि॒तॄन्. यक्ष्यृ॑ता॒वृधः॑ । प्र च॑ ह॒व्यानि॑ वक्ष्यसि दे॒वेभ्य॑श्च पि॒तृभ्य॒ आ ॥ त्वम॑ग्न ईडि॒तो जा॑तवे॒दो-ऽवा᳚ड्ढ॒व्यानि॑ सुर॒भीणि॑ कृ॒त्वा । प्रादाः᳚ पि॒तृभ्यः॑ स्व॒धया॒ ते अ॑क्षन्न॒द्धि त्व-न्दे॑व॒ प्रय॑ता ह॒वीग्ंषि॑ ॥ मात॑ली क॒व्यैर्य॒मो अङ्गि॑रोभि॒ र्बृह॒स्पति॒र्॒ ऋक्व॑भि र्वावृधा॒नः । याग्श्च॑ दे॒वा वा॑वृ॒धुर्ये च॑ दे॒वान्-थ्स्वाहा॒-ऽन्ये स्व॒धया॒-ऽन्ये म॑दन्ति ॥ 69 ॥

(भ॒वा॒ - ऽस्मभ्य॒ - मसुं॒ - ँयद॑ग्ने - मदन्ति - सौमन॒स - एक॑-ञ्च ) (अ. 12)

(स॒मिध॒ - श्चक्षु॑षी - प्र॒जाप॑ति॒राज्यं॑ - दे॒वस्य॒ स्फ्यं - ब्र॑ह्मवा॒दिनो॒ ऽद्भि - र॒ग्नेस्त्रयो॒ - मनुः॑ पृथि॒व्याः - प॒शवो॒ - ऽग्नीधे॑ - दे॒वा वै य॒ज्ञस्य॑ - यु॒क्ष्वो - शन्त॑स्त्वा॒ - द्वाद॑श )

(स॒मिधो॑ - या॒ज्या॑ - तस्मा॒न्नभा॒-ऽगग्ं - हि तमन्वि- त्या॑ह प्र॒जा वा - आ॒हेत्या॑ह - यु॒क्ष्वा हि - स॑प्त॒तिः )

(स॒मिधः॑, सौमन॒से स्या॑म)

॥ हरिः॑ ओम् ॥

॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताया-न्द्वितीयकाण्डे षष्टः प्रश्न-स्समाप्तः ॥

(वा॒य॒व्यं॑ - प्र॒जाप॑ति - रादि॒त्येभ्यो॑ - दे॒वा - वि॒श्वरू॑पः - स॒मिधः॒ - षट्) (6)

॥ इति द्वीतीय-ङ्काण्डम् ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

2.6 - समिधो यजति वसन्तम् - कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय संहिता पाठः