Summary — Marathi
AI-generated · not yet verified
The Marathi meaning of each verse is shown below the verse.
ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,
श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥
वि॒श्वरू॑पो॒ वै त्वा॒ष्ट्रः पु॒रोहि॑तो दे॒वाना॑मासी-थ्स्व॒स्रीयो-ऽसु॑राणा॒-न्तस्य॒ त्रीणि॑ शी॒र्॒षाण्या॑सन्-थ्सोम॒पानग्ं॑ सुरा॒पान॑-म॒न्नाद॑न॒ग्ं॒ स प्र॒त्यक्ष॑-न्दे॒वेभ्यो॑ भा॒गम॑वद-त्प॒रोक्ष॒मसु॑रेभ्य॒-स्सर्व॑स्मै॒ वै प्र॒त्यक्ष॑-म्भा॒गं-वँ॑दन्ति॒ यस्मा॑ ए॒व प॒रोक्षं॒-वँद॑न्ति॒ तस्य॑ भा॒ग उ॑दि॒तस्तस्मा॒दिन्द्रो॑ ऽबिभेदी॒दृं-वैँ रा॒ष्ट्रं-विँ प॒र्याव॑र्तय॒तीति॒ तस्य॒ वज्र॑मा॒दाय॑ शी॒र्॒षाण्य॑च्छिन॒द्य-थ्सो॑म॒पान॒- [-थ्सो॑म॒पान᳚म्, आसी॒थ्स] 1
-मासी॒थ्स क॒पिञ्ज॑लो ऽभव॒-द्य-थ्सु॑रा॒पान॒ग्ं॒ स क॑ल॒विङ्को॒ यद॒न्नाद॑न॒ग्ं॒ स ति॑त्ति॒रिस्तस्या᳚ञ्ज॒लिना᳚ ब्रह्मह॒त्यामुपा॑गृह्णा॒-त्ताग्ं सं॑वँथ्स॒रम॑बिभ॒स्त-म्भू॒तान्य॒भ्य॑क्रोश॒-न्ब्रह्म॑ह॒न्निति॒ स पृ॑थि॒वीमुपा॑सीदद॒स्यै ब्र॑ह्मह॒त्यायै॒ तृती॑य॒-म्प्रति॑ गृहा॒णेति॒ सा-ऽब्र॑वी॒द्वरं॑-वृँणै खा॒ता-त्प॑राभवि॒ष्यन्ती॑ मन्ये॒ ततो॒ मा परा॑ भूव॒मिति॑पु॒रा ते॑ [भूव॒मिति॑पु॒रा ते᳚, संवँथ्स॒रादपि॑] 2
संवँथ्स॒रादपि॑ रोहा॒दित्य॑ब्रवी॒-त्तस्मा᳚-त्पु॒रा सं॑वँथ्स॒रा-त्पृ॑थि॒व्यै खा॒तमपि॑ रोहति॒ वारे॑वृत॒ग्ग्॒ ह्य॑स्यै॒ तृती॑य-म्ब्रह्मह॒त्यायै॒ प्रत्य॑गृह्णा॒-त्त-थ्स्वकृ॑त॒मिरि॑णमभव॒-त्तस्मा॒दाहि॑ताग्नि-श्श्र॒द्धादे॑व॒-स्स्वकृ॑त॒ इरि॑णे॒ नाव॑ स्ये-द्ब्रह्मह॒त्यायै॒ ह्ये॑ष वर्ण॒-स्स वन॒स्पती॒नुपा॑सीदद॒स्यै ब्र॑ह्मह॒त्यायै॒ तृती॑य॒-म्प्रति॑ गृह्णी॒तेति॒ ते᳚-ऽब्रुव॒न् वरं॑-वृँणामहै वृ॒क्णा- [वृ॒क्णात्, प॒रा॒भ॒वि॒ष्यन्तो॑] 3
-त्प॑राभवि॒ष्यन्तो॑ मन्यामहे॒ ततो॒ मा परा॑ भू॒मेत्या॒व्रश्च॑नाद्वो॒ भूयाग्ं॑स॒ उत्ति॑ष्ठा॒नित्य॑ब्रवी॒-त्तस्मा॑दा॒व्रश्च॑ना-द्वृ॒क्षाणा॒-म्भूयाग्ं॑स॒ उत्ति॑ष्ठन्ति॒ वारे॑वृत॒ग्ग्॒ ह्ये॑षा॒-न्तृती॑य-म्ब्रह्मह॒त्यायै॒ प्रत्य॑गृण्ह॒न्थ्स नि॑र्या॒सो॑ ऽभव॒-त्तस्मा᳚न्निर्या॒सस्य॒ ना-ऽऽश्य॑-म्ब्रह्मह॒त्यायै॒ ह्ये॑ष वर्णो-ऽथो॒ खलु॒ य ए॒व लोहि॑तो॒ यो वा॒-ऽऽव्रश्च॑नान्नि॒र्येष॑ति॒ तस्य॒ ना-ऽऽश्य॑- [ना-ऽऽश्य᳚म्, काम॑म॒न्यस्य॒] 4
-ङ्काम॑म॒न्यस्य॒ सस्त्री॑षग्ंसा॒द-मुपा॑सीदद॒स्यै ब्र॑ह्मह॒त्यायै॒ तृती॑य॒-म्प्रति॑ गृह्णी॒तेति॒ ता अ॑ब्रुव॒न् वरं॑-वृँणामहा॒ ऋत्वि॑या-त्प्र॒जां-विँ॑न्दामहै॒ काम॒मा विज॑नितो॒-स्स-म्भ॑वा॒मेति॒ तस्मा॒दृत्वि॑या॒-थ्स्त्रियः॑ प्र॒जां ँवि॑न्दन्ते॒ काम॒मा विज॑नितो॒-स्सम्भ॑वन्ति॒ वारे॑वृत॒ग्ग्॒ ह्या॑सा॒-न्तृती॑य-म्ब्रह्मह॒त्यायै॒ प्रत्य॑गृह्ण॒न्-थ्सा मल॑वद्वासा अभव॒-त्तस्मा॒-न्मल॑व-द्वाससा॒ न संवँ॑देत॒- [संवँ॑देत, न स॒हा-ऽऽसी॑त॒] 5
-न स॒हा-ऽऽसी॑त॒ नास्या॒ अन्न॑मद्या-द्ब्रह्मह॒त्यायै॒ ह्ये॑षा वर्ण॑-म्प्रति॒मुच्या ऽऽस्ते-ऽथो॒ खल्वा॑हुर॒भ्यञ्ज॑नं॒-वाँव स्त्रि॒या अन्न॑म॒भ्यञ्ज॑नमे॒व न प्र॑ति॒गृह्य॒-ङ्काम॑म॒न्यदिति॒ या-म्मल॑व-द्वाससग्ं स॒भंवँ॑न्ति॒ यस्ततो॒ जाय॑ते॒ सो॑-ऽभिश॒स्तो यामर॑ण्ये॒ तस्यै᳚ स्ते॒नो या-म्परा॑ची॒-न्तस्यै᳚ ह्रीतमु॒ख्य॑पग॒ल्भो या स्नाति॒ तस्या॑ अ॒फ्सु मारु॑को॒ या- [मारु॑को॒ या, अ॒भ्य॒ङ्क्ते] 6
-ऽभ्य॒ङ्क्ते तस्यै॑ दु॒श्चर्मा॒ या प्र॑लि॒खते॒ तस्यै॑ खल॒तिर॑पमा॒री या-ऽऽङ्क्ते तस्यै॑ का॒णो या द॒तो धाव॑ते॒ तस्यै᳚ श्या॒वद॒न्॒. या न॒खानि॑ निकृ॒न्तते॒ तस्यै॑ कुन॒खी या कृ॒णत्ति॒ तस्यै᳚ क्ली॒बो या रज्जुग्ं॑ सृ॒जति॒ तस्या॑ उ॒-द्बन्धु॑को॒ या प॒र्णेन॒ पिब॑ति॒ तस्या॑ उ॒न्मादु॑को॒ या ख॒र्वेण॒ पिब॑ति॒ तस्यै॑ ख॒र्वस्ति॒स्रो रात्री᳚र्व्र॒त-ञ्च॑रेदञ्ज॒लिना॑ वा॒ पिबे॒दख॑र्वेण वा॒ पात्रे॑ण प्र॒जायै॑ गोपी॒थाय॑ ॥ 7 ॥
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
vi॒śvarṷ̄po॒ vai tvā॒ṣṭraḥ pu॒rohi̭to de॒vānā̭māsī-thsva॒srīyo-'sṷrāṇā॒-ntasya॒ trīṇi̭ śī॒r॒ṣāṇyā̭san-thsoma॒pānagṃ̭ surā॒pāna̭-ma॒nnāda̭na॒gṃ॒ sa pra॒tyakṣa̭-nde॒vebhyo̭ bhā॒gama̭vada-tpa॒rokṣa॒masṷrebhya॒-ssarva̭smai॒ vai pra॒tyakṣa̭-mbhā॒gaṃ-va~̭danti॒ yasmā̭ e॒va pa॒rokṣaṃ॒-va~da̭nti॒ tasya̭ bhā॒ga ṷdi॒tastasmā॒dindro̭ 'bibhedī॒dṛṃ-vai~ rā॒ṣṭraṃ-vi~ pa॒ryāva̭rtaya॒tīti॒ tasya॒ vajra̭mā॒dāya̭ śī॒r॒ṣāṇya̭cchina॒dya-thso̭ma॒pāna॒- [-thso̭ma॒pāna᳚m, āsī॒thsa] 1
-māsī॒thsa ka॒piñja̭lo 'bhava॒-dya-thsṷrā॒pāna॒gṃ॒ sa ka̭la॒viṅko॒ yada॒nnāda̭na॒gṃ॒ sa ti̭tti॒ristasyā᳚ñja॒linā᳚ brahmaha॒tyāmupā̭gṛhṇā॒-ttāgṃ saṃ̭va~thsa॒rama̭bibha॒sta-mbhū॒tānya॒bhya̭krośa॒-nbrahma̭ha॒nniti॒ sa pṛ̭thi॒vīmupā̭sīdada॒syai bra̭hmaha॒tyāyai॒ tṛtī̭ya॒-mprati̭ gṛhā॒ṇeti॒ sā-'bra̭vī॒dvaraṃ̭-vṛ~ṇai khā॒tā-tpa̭rābhavi॒ṣyantī̭ manye॒ tato॒ mā parā̭ bhūva॒miti̭pu॒rā tḙ [bhūva॒miti̭pu॒rā te᳚, saṃva~thsa॒rādapi̭] 2
saṃva~thsa॒rādapi̭ rohā॒ditya̭bravī॒-ttasmā᳚-tpu॒rā saṃ̭va~thsa॒rā-tpṛ̭thi॒vyai khā॒tamapi̭ rohati॒ vārḙvṛta॒gg॒ hya̭syai॒ tṛtī̭ya-mbrahmaha॒tyāyai॒ pratya̭gṛhṇā॒-tta-thsvakṛ̭ta॒miri̭ṇamabhava॒-ttasmā॒dāhi̭tāgni-śśra॒ddhādḙva॒-ssvakṛ̭ta॒ iri̭ṇe॒ nāva̭ sye-dbrahmaha॒tyāyai॒ hyḙṣa varṇa॒-ssa vana॒spatī॒nupā̭sīdada॒syai bra̭hmaha॒tyāyai॒ tṛtī̭ya॒-mprati̭ gṛhṇī॒teti॒ te᳚-'bruva॒n varaṃ̭-vṛ~ṇāmahai vṛ॒kṇā- [vṛ॒kṇāt, pa॒rā॒bha॒vi॒ṣyanto̭] 3
-tpa̭rābhavi॒ṣyanto̭ manyāmahe॒ tato॒ mā parā̭ bhū॒metyā॒vraśca̭nādvo॒ bhūyāgṃ̭sa॒ utti̭ṣṭhā॒nitya̭bravī॒-ttasmā̭dā॒vraśca̭nā-dvṛ॒kṣāṇā॒-mbhūyāgṃ̭sa॒ utti̭ṣṭhanti॒ vārḙvṛta॒gg॒ hyḙṣā॒-ntṛtī̭ya-mbrahmaha॒tyāyai॒ pratya̭gṛṇha॒nthsa ni̭ryā॒so̭ 'bhava॒-ttasmā᳚nniryā॒sasya॒ nā-''śya̭-mbrahmaha॒tyāyai॒ hyḙṣa varṇo-'tho॒ khalu॒ ya e॒va lohi̭to॒ yo vā॒-''vraśca̭nānni॒ryeṣa̭ti॒ tasya॒ nā-''śya̭- [nā-''śya᳚m, kāma̭ma॒nyasya॒] 4
-ṅkāma̭ma॒nyasya॒ sastrī̭ṣagṃsā॒da-mupā̭sīdada॒syai bra̭hmaha॒tyāyai॒ tṛtī̭ya॒-mprati̭ gṛhṇī॒teti॒ tā a̭bruva॒n varaṃ̭-vṛ~ṇāmahā॒ ṛtvi̭yā-tpra॒jāṃ-vi~̭ndāmahai॒ kāma॒mā vija̭nito॒-ssa-mbha̭vā॒meti॒ tasmā॒dṛtvi̭yā॒-thstriyaḥ̭ pra॒jāṃ ~vi̭ndante॒ kāma॒mā vija̭nito॒-ssambha̭vanti॒ vārḙvṛta॒gg॒ hyā̭sā॒-ntṛtī̭ya-mbrahmaha॒tyāyai॒ pratya̭gṛhṇa॒n-thsā mala̭vadvāsā abhava॒-ttasmā॒-nmala̭va-dvāsasā॒ na saṃva~̭deta॒- [saṃva~̭deta, na sa॒hā-''sī̭ta॒] 5
-na sa॒hā-''sī̭ta॒ nāsyā॒ anna̭madyā-dbrahmaha॒tyāyai॒ hyḙṣā varṇa̭-mprati॒mucyā ''ste-'tho॒ khalvā̭hura॒bhyañja̭naṃ॒-vā~va stri॒yā anna̭ma॒bhyañja̭name॒va na pra̭ti॒gṛhya॒-ṅkāma̭ma॒nyaditi॒ yā-mmala̭va-dvāsasagṃ sa॒bhaṃva~̭nti॒ yastato॒ jāya̭te॒ so̭-'bhiśa॒sto yāmara̭ṇye॒ tasyai᳚ ste॒no yā-mparā̭cī॒-ntasyai᳚ hrītamu॒khya̭paga॒lbho yā snāti॒ tasyā̭ a॒phsu mārṷko॒ yā- [mārṷko॒ yā, a॒bhya॒ṅkte] 6
-'bhya॒ṅkte tasyai̭ du॒ścarmā॒ yā pra̭li॒khate॒ tasyai̭ khala॒tira̭pamā॒rī yā-''ṅkte tasyai̭ kā॒ṇo yā da॒to dhāva̭te॒ tasyai᳚ śyā॒vada॒n॒. yā na॒khāni̭ nikṛ॒ntate॒ tasyai̭ kuna॒khī yā kṛ॒ṇatti॒ tasyai᳚ klī॒bo yā rajjugṃ̭ sṛ॒jati॒ tasyā̭ u॒-dbandhṷko॒ yā pa॒rṇena॒ piba̭ti॒ tasyā̭ u॒nmādṷko॒ yā kha॒rveṇa॒ piba̭ti॒ tasyai̭ kha॒rvasti॒sro rātrī᳚rvra॒ta-ñca̭redañja॒linā̭ vā॒ pibe॒dakha̭rveṇa vā॒ pātrḙṇa pra॒jāyai̭ gopī॒thāya̭ || 7 ||
कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहितेच्या दुसऱ्या कांडातील पाचवा प्रश्न — इष्टिविधान. ॐ, परमात्म्यास नमस्कार, श्री महागणपतीस नमस्कार, श्री गुरूंना नमस्कार. हरिः ॐ. विश्वरूप नावाचा त्वष्ट्याचा मुलगा देवांचा पुरोहित होता आणि असुरांचा भाचा होता. त्याला तीन मस्तके होती — एक सोमपानासाठी, एक सुरापानासाठी आणि एक अन्नादनासाठी. तो देवांना प्रत्यक्ष भाग सांगत असे आणि असुरांना अप्रत्यक्ष (गुप्त) भाग सांगत असे. ज्याला प्रत्यक्ष भाग सांगतात त्याचा भाग प्रकट होतो, आणि ज्याला अप्रत्यक्ष सांगतात त्याचा भाग उदित होतो. म्हणून इंद्र घाबरला की हा आपले राज्य उलथून टाकेल. तेव्हा त्याने वज्र घेऊन त्याची मस्तके छाटली. जे सोमपानाचे मस्तक होते ते कपिंजल पक्षी झाले; जे सुरापानाचे होते ते कलविंक पक्षी झाले; आणि जे अन्नादनाचे होते ते तित्तिर पक्षी झाले. त्याने (इंद्राने) आपल्या अंजलीने ब्रह्महत्या पकडली. ती (ब्रह्महत्या) एक वर्षभर त्याला भयभीत करत राहिली. प्राण्यांनी 'हे ब्रह्मघ्ना' असे म्हणून त्याच्यावर आरडाओरडा केला. तो पृथ्वीकडे गेला आणि म्हणाला, 'हे ब्रह्महत्ये, माझ्याकडून तुझा तिसरा भाग स्वीकार.' ती म्हणाली, 'मी वर मागते — मला वाटते की खोदलेल्या जमिनीतून मी नष्ट होईन; म्हणून मी त्यापासून नष्ट होऊ नये.' तो म्हणाला, 'मी तुझ्यापूर्वी (खोदण्यापूर्वी) अस्तित्वात होतो, आणि वर्षाच्या आधी उगवण्याचाही (मी पूर्वीच होतो).' म्हणून वर्षाच्या आधी पृथ्वीवर खोदलेलेही पुन्हा उगवते; कारण ती (पृथ्वी) तिच्यासाठी (ब्रह्महत्येसाठी) वारे-वृत्त आहे (आवरण आहे). त्याने ब्रह्महत्येचा तिसरा भाग स्वीकारला; तो स्वतः केलेले ओसाड (इरिण) जमीन झाले. म्हणून अग्निहोत्र केलेला, श्रद्धाळू मनुष्य स्वतः केलेल्या ओसाड जमिनीत राहू नये; कारण हा (ओसाड जमीन) ब्रह्महत्येचा वर्ण (रूप) आहे. तो (इंद्र) वृक्षांकडे गेला आणि म्हणाला, 'हे ब्रह्महत्ये, माझ्याकडून तुझा तिसरा भाग स्वीकार.' ते (वृक्ष) म्हणाले, 'आम्ही वर मागतो — आम्ही वाटतो की छाटल्यावर आम्ही नष्ट होऊ; म्हणून आम्ही त्यापासून नष्ट होऊ नये.' तो म्हणाला, 'छाटण्याच्या आधीपासून तुमच्यातून अधिक (पुन्हा) उगवेल.' म्हणून वृक्षांच्या छाटण्यापासून अधिक (फांद्या) उगवतात; कारण हे (वृक्ष) तिच्यासाठी (ब्रह्महत्येसाठी) वारे-वृत्त आहेत. त्यांनी ब्रह्महत्येचा तिसरा भाग स्वीकारला; तो (भाग) निर्यास (रस) झाला. म्हणून निर्यास खाण्यास योग्य नाही; कारण हा (निर्यास) ब्रह्महत्येचा वर्ण आहे. आणि जो लोहित (लाल) आहे किंवा जो छाटण्यापासून निर्यास स्रवतो, तोही खाण्यास योग्य नाही; तो दुसऱ्याच्या कामासाठी (उपयोगासाठी) असावा. तो (इंद्र) स्त्रियांकडे गेला आणि म्हणाला, 'हे ब्रह्महत्ये, माझ्याकडून तुझा तिसरा भाग स्वीकार.' त्या म्हणाल्या, 'आम्ही वर मागतो — आम्ही ऋतुकाली (योग्य वेळी) संतती प्राप्त करू; आणि कामेच्छेने (आवडीनुसार) आम्ही गर्भधारणा करू.' म्हणून स्त्रिया ऋतुकाली संतती प्राप्त करतात आणि कामेच्छेने गर्भधारणा करतात; कारण त्या (स्त्रिया) तिच्यासाठी (ब्रह्महत्येसाठी) वारे-वृत्त आहेत. त्यांनी ब्रह्महत्येचा तिसरा भाग स्वीकारला; ती (ब्रह्महत्या) मलवद्वासा (मासिक पाळीचे वस्त्र धारण करणारी) झाली. म्हणून मलवद्वासे (रजस्वला) स्त्रीशी संवाद करू नये, तिच्यासोबत राहू नये, तिचे अन्न खाऊ नये; कारण ही (स्त्री) ब्रह्महत्येचे वर्ण धारण करून राहते. आणि असेही म्हणतात की स्त्रीचे अन्न अंजन (उटणे) आहे; म्हणून अंजन (उटणे) स्वीकारू नये, ते दुसऱ्याच्या कामासाठी असावे. ज्या स्त्रीला मलवद्वासा (रजस्वला) असताना सभेत आणतात, तिच्यापासून जो जन्मतो तो अभिशस्त (निंदित) होतो; जी अरण्यात असते तिच्याकडून चोर जन्मतो; जी पूर्वाभिमुख (पराची) असते तिच्याकडून लज्जितमुख (लाजिरवाणा) आणि अपगल्भ (अप्रगल्भ) जन्मतो; जी स्नान करते तिच्याकडून पाण्यात मारुक (मारक) जन्मतो; जी अंजन (उटणे) लावते तिच्याकडून दुश्चर्मा (वाईट त्वचेचा) जन्मतो; जी प्रलिखते (ओरखडे काढते) तिच्याकडून खलति (टक्कल) आणि अपमारी (नाशक) जन्मतो; जी अंजन (अंजन लावते) तिच्याकडून काणा जन्मतो; जी दातांनी धावते तिच्याकडून श्यावदंत (काळे दात असलेला) जन्मतो; जी नखे कापते तिच्याकडून कुनखी (वाईट नखे असलेला) जन्मतो; जी कृणत्ति (कापते/विणते) तिच्याकडून क्लीब (नपुंसक) जन्मतो; जी दोरी सोडते तिच्याकडून उद्बंधुक (फासावर जाणारा) जन्मतो; जी पानाने पिते तिच्याकडून उन्मादुक (वेडा) जन्मतो; जी खर्वेण (खर्व पात्राने) पिते तिच्याकडून खर्व (खुजा) जन्मतो. तिने तीन रात्री व्रत करावे; अंजलीने किंवा खर्व नसलेल्या पात्राने पाणी प्यावे — हे संततीच्या रक्षणासाठी आहे. AI
त्वष्टा॑ ह॒तपु॑त्रो॒ वीन्द्र॒ग्ं॒ सोम॒मा-ऽह॑र॒-त्तस्मि॒न्निन्द्र॑ उपह॒वमै᳚च्छत॒ त-न्नोपा᳚ह्वयत पु॒त्र-म्मे॑-ऽवधी॒रिति॒ स य॑ज्ञवेश॒स-ङ्कृ॒त्वा प्रा॒सहा॒ सोम॑मपिब॒-त्तस्य॒ यद॒त्यशि॑ष्यत॒ त-त्त्वष्टा॑-ऽऽहव॒नीय॒मुप॒ प्राव॑र्तय॒-थ्स्वाहेन्द्र॑शत्रु-र्वर्ध॒स्वेति॒ यदव॑र्तय॒-त्त-द्वृ॒त्रस्य॑ वृत्र॒त्वं-यँदब्र॑वी॒-थ्स्वाहेन्द्र॑शत्रु-र्वर्ध॒स्वेति॒ तस्मा॑द॒स्ये- [तस्मा॑दस्य, इन्द्र॒-श्शत्रु॑रभव॒थ्स] 8
-न्द्र॒-श्शत्रु॑रभव॒थ्स स॒भंवँ॑न्न॒ग्नीषोमा॑व॒भि सम॑भव॒-थ्स इ॑षुमा॒त्रमि॑षुमात्रं॒-विँष्व॑ङ्ङवर्धत॒ स इ॒मां-लोँ॒कान॑वृणो॒द्यदि॒मां-लोँ॒कानवृ॑णो॒-त्त-द्वृ॒त्रस्य॑ वृत्र॒त्व-न्तस्मा॒दिन्द्रो॑-ऽबिभे॒-थ्स प्र॒जाप॑ति॒मुपा॑धाव॒-च्छत्रु॑र्मे-ऽ ज॒नीति॒ तस्मै॒ वज्रग्ं॑ सि॒क्त्वा प्राय॑च्छदे॒तेन॑ ज॒हीति॒ तेना॒भ्या॑यत॒ ताव॑ब्रूताम॒ग्नीषोमौ॒ मा [ ] 9
प्रहा॑रा॒वम॒न्त-स्स्व॒ इति॒ मम॒ वै यु॒वग्ग्स्थ॒ इत्य॑ब्रवी॒-न्माम॒भ्येत॒मिति॒ तौ भा॑ग॒धेय॑मैच्छेता॒-न्ताभ्या॑-मे॒तम॑ग्नीषो॒मीय॒-मेका॑दशकपाल-म्पू॒र्णमा॑से॒ प्राय॑च्छ॒-त्ताव॑ब्रूताम॒भि सन्द॑ष्टौ॒ वै स्वो॒ न श॑क्नुव॒ ऐतु॒मिति॒ स इन्द्र॑ आ॒त्मनः॑ शीतरू॒राव॑जनय॒-त्तच्छी॑तरू॒रयो॒र्जन्म॒ य ए॒वग्ं शी॑तरू॒रयो॒र्जन्म॒ वेद॒ [वेद॑, नैनग्ं॑] 10
नैनग्ं॑ शीतरू॒रौ ह॑त॒स्ताभ्या॑मेनम॒भ्य॑नय॒-त्तस्मा᳚-ज्जञ्ज॒भ्यमा॑नाद॒ग्नीषोमौ॒ निर॑क्रामता-म्प्राणापा॒नौ वा ए॑न॒-न्तद॑जहिता-म्प्रा॒णो वै दक्षो॑-ऽपा॒नः क्रतु॒स्तस्मा᳚-ज्जञ्ज॒भ्यमा॑नो ब्रूया॒न्मयि॑ दक्षक्र॒तू इति॑ प्राणापा॒नावे॒वा-ऽऽत्म-न्ध॑त्ते॒ सर्व॒मायु॑रेति॒ स दे॒वता॑ वृ॒त्रान्नि॒र्॒हूय॒ वार्त्र॑घ्नग्ं ह॒विः पू॒र्णमा॑से॒ निर॑वप॒-द्घ्नन्ति॒ वा ए॑न-म्पू॒र्णमा॑स॒ आ- [आ, अ॒मा॒वा॒स्या॑यां-] 11
-ऽमा॑वा॒स्या॑या-म्प्याययन्ति॒ तस्मा॒-द्वार्त्र॑घ्नी पू॒र्णमा॒से ऽनू᳚च्येते॒ वृध॑न्वती अमावा॒स्या॑या॒-न्त-थ्स॒ग्ग्॒स्थाप्य॒ वार्त्र॑घ्नग्ं ह॒विर्वज्र॑मा॒दाय॒ पुन॑र॒भ्या॑यत॒ ते अ॑ब्रूता॒-न्द्यावा॑पृथि॒वी मा प्र हा॑रा॒वयो॒र्वै श्रि॒त इति॒ ते अ॑ब्रूतां॒-वँरं॑-वृँणावहै॒ नक्ष॑त्रविहिता॒-ऽहमसा॒नीत्य॒साव॑ब्रवी- च्चि॒त्रवि॑हिता॒- ऽहमिती॒य-न्तस्मा॒न्नक्ष॑त्रविहिता॒-ऽसौ चि॒त्रवि॑हिते॒-ऽयं-यँ ए॒व-न्द्यावा॑पृथि॒व्यो- [-द्यावा॑पृथि॒व्योः, वरं॒-वेँदैनं॒-वँरो॑] 12
-र्वरं॒-वेँदैनं॒-वँरो॑ गच्छति॒ स आ॒भ्यामे॒व प्रसू॑त॒ इन्द्रो॑ वृ॒त्रम॑ह॒-न्ते दे॒वा वृ॒त्रग्ं ह॒त्वा-ऽग्नीषोमा॑वब्रुवन्. ह॒व्य-न्नो॑ वहत॒मिति॒ ताव॑ब्रूता॒मप॑तेजसौ॒ वै त्यौ वृ॒त्रे वै त्ययो॒स्तेज॒ इति॒ ते᳚-ऽब्रुव॒न् क इ॒दमच्छै॒तीति॒ गौरित्य॑ब्रुव॒-न्गौर्वाव सर्व॑स्य मि॒त्रमिति॒ सा-ऽब्र॑वी॒- [सा-ऽब्र॑वीत्, वरं॑-वृँणै॒ मय्ये॒व] 13
-द्वरं॑-वृँणै॒ मय्ये॒व स॒तो-ऽभये॑न भुनजाद्ध्वा॒ इति॒ त-द्गौरा-ऽह॑र॒-त्तस्मा॒-द्गवि॑ स॒तोभये॑न भुञ्जत ए॒तद्वा अ॒ग्नेस्तेजो॒ य-द्घृ॒तमे॒त-थ्सोम॑स्य॒ य-त्पयो॒ य ए॒वम॒ग्नीषोम॑यो॒ स्तेजो॒ वेद॑ तेज॒स्व्ये॑व भ॑वति ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति किन्देव॒त्य॑-म्पौर्णमा॒समिति॑ प्राजाप॒त्यमिति॑ ब्रूया॒-त्तेनेन्द्र॑-ञ्ज्ये॒ष्ठ-म्पु॒त्र-न्नि॒रवा॑सायय॒दिति॒ तस्मा᳚- -ज्ज्ये॒ष्ठ-म्पु॒त्र-न्धने॑न नि॒रव॑साययन्ति ॥ 14 ॥
tvaṣṭā̭ ha॒tapṷtro॒ vīndra॒gṃ॒ soma॒mā-'ha̭ra॒-ttasmi॒nnindra̭ upaha॒vamai᳚cchata॒ ta-nnopā᳚hvayata pu॒tra-mmḙ-'vadhī॒riti॒ sa ya̭jñaveśa॒sa-ṅkṛ॒tvā prā॒sahā॒ soma̭mapiba॒-ttasya॒ yada॒tyaśi̭ṣyata॒ ta-ttvaṣṭā̭-''hava॒nīya॒mupa॒ prāva̭rtaya॒-thsvāhendra̭śatru-rvardha॒sveti॒ yadava̭rtaya॒-tta-dvṛ॒trasya̭ vṛtra॒tvaṃ-ya~dabra̭vī॒-thsvāhendra̭śatru-rvardha॒sveti॒ tasmā̭da॒sye- [tasmā̭dasya, indra॒-śśatrṷrabhava॒thsa] 8
-ndra॒-śśatrṷrabhava॒thsa sa॒bhaṃva~̭nna॒gnīṣomā̭va॒bhi sama̭bhava॒-thsa i̭ṣumā॒trami̭ṣumātraṃ॒-vi~ṣva̭ṅṅavardhata॒ sa i॒māṃ-lo~॒kāna̭vṛṇo॒dyadi॒māṃ-lo~॒kānavṛ̭ṇo॒-tta-dvṛ॒trasya̭ vṛtra॒tva-ntasmā॒dindro̭-'bibhe॒-thsa pra॒jāpa̭ti॒mupā̭dhāva॒-cchatrṷrme-' ja॒nīti॒ tasmai॒ vajragṃ̭ si॒ktvā prāya̭cchade॒tena̭ ja॒hīti॒ tenā॒bhyā̭yata॒ tāva̭brūtāma॒gnīṣomau॒ mā [ ] 9
prahā̭rā॒vama॒nta-ssva॒ iti॒ mama॒ vai yu॒vaggstha॒ itya̭bravī॒-nmāma॒bhyeta॒miti॒ tau bhā̭ga॒dheya̭maicchetā॒-ntābhyā̭-me॒tama̭gnīṣo॒mīya॒-mekā̭daśakapāla-mpū॒rṇamā̭se॒ prāya̭ccha॒-ttāva̭brūtāma॒bhi sanda̭ṣṭau॒ vai svo॒ na śa̭knuva॒ aitu॒miti॒ sa indra̭ ā॒tmanaḥ̭ śītarū॒rāva̭janaya॒-ttacchī̭tarū॒rayo॒rjanma॒ ya e॒vagṃ śī̭tarū॒rayo॒rjanma॒ veda॒ [veda̭, nainagṃ̭] 10
nainagṃ̭ śītarū॒rau ha̭ta॒stābhyā̭menama॒bhya̭naya॒-ttasmā᳚-jjañja॒bhyamā̭nāda॒gnīṣomau॒ nira̭krāmatā-mprāṇāpā॒nau vā ḙna॒-ntada̭jahitā-mprā॒ṇo vai dakṣo̭-'pā॒naḥ kratu॒stasmā᳚-jjañja॒bhyamā̭no brūyā॒nmayi̭ dakṣakra॒tū iti̭ prāṇāpā॒nāve॒vā-''tma-ndha̭tte॒ sarva॒māyṷreti॒ sa de॒vatā̭ vṛ॒trānni॒r॒hūya॒ vārtra̭ghnagṃ ha॒viḥ pū॒rṇamā̭se॒ nira̭vapa॒-dghnanti॒ vā ḙna-mpū॒rṇamā̭sa॒ ā- [ā, a॒mā॒vā॒syā̭yāṃ-] 11
-'mā̭vā॒syā̭yā-mpyāyayanti॒ tasmā॒-dvārtra̭ghnī pū॒rṇamā॒se 'nū᳚cyete॒ vṛdha̭nvatī amāvā॒syā̭yā॒-nta-thsa॒gg॒sthāpya॒ vārtra̭ghnagṃ ha॒virvajra̭mā॒dāya॒ puna̭ra॒bhyā̭yata॒ te a̭brūtā॒-ndyāvā̭pṛthi॒vī mā pra hā̭rā॒vayo॒rvai śri॒ta iti॒ te a̭brūtāṃ॒-va~raṃ̭-vṛ~ṇāvahai॒ nakṣa̭travihitā॒-'hamasā॒nītya॒sāva̭bravī- cci॒travi̭hitā॒- 'hamitī॒ya-ntasmā॒nnakṣa̭travihitā॒-'sau ci॒travi̭hite॒-'yaṃ-ya~ e॒va-ndyāvā̭pṛthi॒vyo- [-dyāvā̭pṛthi॒vyoḥ, varaṃ॒-ve~dainaṃ॒-va~ro̭] 12
-rvaraṃ॒-ve~dainaṃ॒-va~ro̭ gacchati॒ sa ā॒bhyāme॒va prasṷ̄ta॒ indro̭ vṛ॒trama̭ha॒-nte de॒vā vṛ॒tragṃ ha॒tvā-'gnīṣomā̭vabruvan. ha॒vya-nno̭ vahata॒miti॒ tāva̭brūtā॒mapa̭tejasau॒ vai tyau vṛ॒tre vai tyayo॒steja॒ iti॒ te᳚-'bruva॒n ka i॒damacchai॒tīti॒ gauritya̭bruva॒-ngaurvāva sarva̭sya mi॒tramiti॒ sā-'bra̭vī॒- [sā-'bra̭vīt, varaṃ̭-vṛ~ṇai॒ mayye॒va] 13
-dvaraṃ̭-vṛ~ṇai॒ mayye॒va sa॒to-'bhayḙna bhunajāddhvā॒ iti॒ ta-dgaurā-'ha̭ra॒-ttasmā॒-dgavi̭ sa॒tobhayḙna bhuñjata e॒tadvā a॒gnestejo॒ ya-dghṛ॒tame॒ta-thsoma̭sya॒ ya-tpayo॒ ya e॒vama॒gnīṣoma̭yo॒ stejo॒ veda̭ teja॒svyḙva bha̭vati brahmavā॒dino̭ vadanti kindeva॒tya̭-mpaurṇamā॒samiti̭ prājāpa॒tyamiti̭ brūyā॒-ttenendra̭-ñjye॒ṣṭha-mpu॒tra-nni॒ravā̭sāyaya॒diti॒ tasmā᳚- -jjye॒ṣṭha-mpu॒tra-ndhanḙna ni॒rava̭sāyayanti || 14 ||
(हे सर्व पूर्वीच्या सूत्रांचे स्मरणार्थ संक्षिप्त उल्लेख आहेत.) त्वष्ट्याने आपला पुत्र मारला गेल्यावर इंद्रासाठी सोम आणला. त्या सोमावर इंद्राने हक्क सांगितला, पण त्वष्ट्याने त्याला बोलावले नाही, कारण 'तू माझा पुत्र मारला' असे तो म्हणाला. तेव्हा इंद्राने यज्ञाचा वेश धारण करून बळजबरीने सोम प्यायला. त्यातून जे उरले, ते त्वष्ट्याने आहवनीय अग्नीवर ओतले आणि 'हे इंद्रशत्रो, वाढ' असे म्हणाला. ते ओतल्यामुळे तो वृत्र झाला; आणि 'हे इंद्रशत्रो, वाढ' असे म्हटल्यामुळे तो इंद्राचा शत्रू झाला. तो वाढत जाऊन अग्नी व सोम यांच्याशी भिडला. तो प्रत्येक बाणाच्या मापाइतका सर्व बाजूंनी वाढत गेला आणि त्याने हे लोक व्यापले. त्याने हे लोक व्यापले, म्हणूनच त्याला 'वृत्र' असे म्हटले. तेव्हा इंद्र घाबरला आणि प्रजापतीकडे गेला: 'मला शत्रू झाला आहे.' प्रजापतीने त्याला वज्र दिले आणि म्हणाला, 'याने त्याला मार.' इंद्र ते घेऊन त्याच्याकडे गेला. तेव्हा अग्नी व सोम म्हणाले, 'आमच्यावर प्रहार करू नको; आम्ही तुझेच आहोत.' इंद्र म्हणाला, 'माझ्याकडे या.' त्या दोघांनी भागाची मागणी केली. इंद्राने त्यांना पौर्णिमेला अग्नीषोमीय पुरोडाश (अकरा कपालांचा) दिला. ते म्हणाले, 'आम्ही एकमेकांना चावलेले आहोत, येऊ शकत नाही.' तेव्हा इंद्राने आपल्यापासून शीतरूरू (थंडगार वेदना) निर्माण केल्या. जो शीतरूरूंची उत्पत्ती जाणतो, त्याला शीतरूरू पछाडत नाहीत. त्यांनी त्याला पकडले; तेव्हा अग्नी व सोम त्याला सोडून निघून गेले — ते प्राण व अपान होते. प्राण म्हणजे दक्ष आणि अपान म्हणजे क्रतु. म्हणून जो पकडला गेलेला असेल, त्याने म्हणावे: 'दक्ष व क्रतु माझ्यात आहेत.' यामुळे तो प्राण व अपान आपल्यात धारण करतो आणि पूर्ण आयुष्य जगतो. इंद्राने देवतांना वृत्रापासून वेगळे करून वार्त्रघ्न हवी पौर्णिमेला दिली. पौर्णिमेला ते त्याला मारतात आणि अमावास्येला ते त्याला वाढवतात; म्हणून पौर्णिमेला वार्त्रघ्नी (वृत्रहंत्री) ऋचा म्हटली जाते आणि अमावास्येला वृधन्वती (वाढवणारी). मग तो वार्त्रघ्न हवी ठेवून वज्र घेऊन पुन्हा गेला. तेव्हा द्यौ (आकाश) व पृथ्वी म्हणाल्या, 'आमच्यावर प्रहार करू नको; आम्ही तुझ्याच आश्रित आहोत.' त्या म्हणाल्या, 'आम्ही वर मागतो.' आकाश म्हणाली, 'मी नक्षत्रांनी व्यापलेली असावी'; पृथ्वी म्हणाली, 'मी चित्रांनी (वनस्पतींनी) व्यापलेली असावी.' म्हणून आकाश नक्षत्रांनी व्यापलेली आहे आणि पृथ्वी चित्रांनी. जो द्यौ व पृथ्वी यांचा हा वर जाणतो, त्याला तो वर प्राप्त होतो. त्यांच्या अनुमतीने इंद्राने वृत्राचा वध केला. वृत्र मारल्यावर देवांनी अग्नी व सोम यांना म्हणले, 'आमचे हवी वहा.' ते म्हणाले, 'वृत्रात आमचे तेज गेले आहे.' देव म्हणाले, 'कोण याला प्राप्त होईल?' ते म्हणाले, 'गाय.' गाय सर्वांची मित्र आहे. ती म्हणाली, 'मी वर मागते — जे माझ्यात आहे, त्याचा उपभोग निर्भयपणे भोगावा.' ते गायीने घेतले; म्हणून गायीत असलेल्या (तेजाचा) उपभोग निर्भयपणे भोगतात. हेच अग्नीचे तेज जे घृत आणि सोमाचे तेज जे दूध. जो अग्नी व सोम यांचे हे तेज जाणतो, तो तेजस्वी होतो. ब्रह्मवादी विचारतात: 'पौर्णमास हवी कोणत्या देवतेची?' 'प्राजापत्य' असे सांगावे; कारण त्याने (प्रजापतीने) इंद्राला ज्येष्ठ पुत्र म्हणून दूर पाठवले. म्हणून ज्येष्ठ पुत्राला धन देऊन दूर पाठवतात. AI
इन्द्रं॑-वृँ॒त्र-ञ्ज॑घ्नि॒वाग्ंस॒-म्मृधो॒-ऽभि प्रावे॑पन्त॒ स ए॒तं-वैँ॑मृ॒ध-म्पू॒ऎणमा॑से-ऽनुनिर्वा॒प्य॑मपश्य॒-त्त-न्निर॑वप॒-त्तेन॒ वै स मृधो-ऽपा॑हत॒ यद्वै॑मृ॒धः पू॒र्णमा॑से-ऽनुनिर्वा॒प्यो॑ भव॑ति॒ मृध॑ ए॒व तेन॒ यज॑मा॒नो ऽप॑ हत॒ इन्द्रो॑ वृ॒त्रग्ं ह॒त्वा दे॒वता॑भिश्चेन्द्रि॒येण॑ च॒ व्या᳚र्ध्यत॒ स ए॒तमा᳚ग्ने॒य-म॒ष्टाक॑पाल-ममावा॒स्या॑यामपश्यदै॒न्द्र-न्दधि॒ [-दधि॑, त-न्निर॑वप॒-त्तेन॒] 15
त-न्निर॑वप॒-त्तेन॒ वै स दे॒वता᳚श्चेन्द्रि॒य-ञ्चावा॑रुन्ध॒यदा᳚ग्ने॒यो᳚ ऽष्टाक॑पालो ऽमावा॒स्या॑या॒-म्भव॑त्यै॒न्द्र-न्दधि॑ दे॒वता᳚श्चै॒व तेने᳚न्द्रि॒य-ञ्च॒ यज॑मा॒नो-ऽव॑ रुन्ध॒ इन्द्र॑स्य वृ॒त्र-ञ्ज॒घ्नुष॑ इन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑-म्पृथि॒वीमनु॒ व्या᳚र्च्छ॒-त्तदोष॑धयो वी॒रुधो॑-ऽभव॒न्थ्स प्र॒जाप॑ति॒मुपा॑धाव-द्वृ॒त्र-म्मे॑ ज॒घ्नुष॑ इन्द्रि॒यं-वीँ॒र्य॑- [वी॒र्य᳚म्, पृ॒थि॒वीमनु॒] 16
-म्पृथि॒वीमनु॒ व्या॑र॒-त्तदोष॑धयो वी॒रुधो॑-ऽभूव॒न्निति॒ स प्र॒जाप॑तिः प॒शून॑ब्रवीदे॒तद॑स्मै॒ स-न्न॑य॒तेति॒ त-त्प॒शव॒ ओष॑धी॒भ्यो ऽध्या॒त्मन्-थ्सम॑नय॒-न्त-त्प्रत्य॑दुह॒न्॒. य-थ्स॒मन॑य॒-न्त-थ्सा᳚-न्ना॒य्यस्य॑ सान्नाय्य॒त्वं-यँ-त्प्र॒त्यदु॑ह॒-न्त-त्प्र॑ति॒धुषः॑ प्रतिधु॒क्त्वग्ं सम॑नैषुः॒ प्रत्य॑धुक्ष॒-न्न तु मयि॑ श्रयत॒ इत्य॑ब्रवीदे॒तद॑स्मै [ ] 17
शृ॒त-ङ्कु॑रु॒तेत्य॑ब्रवी॒-त्तद॑स्मै शृ॒त-म॑कुर्वन्निन्द्रि॒यं-वाँवास्मि॑न् वी॒र्य॑-न्तद॑श्रय॒-न्तच्छृ॒तस्य॑ शृत॒त्वग्ं सम॑नैषुः॒ प्रत्य॑धुक्षञ्छृ॒तम॑क्र॒-न्न तु मा॑ धिनो॒तीत्य॑ब्रवीदे॒तद॑स्मै॒ दधि॑ कुरु॒तेत्य॑ब्रवी॒-त्तद॑स्मै॒ दद्ध्य॑कुर्व॒-न्तदे॑नमधिनो॒-त्तद्द॒द्ध्नो द॑धि॒त्व-म्ब्र॑ह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति द॒द्ध्नः पूर्व॑स्याव॒देय॒- [पूर्व॑स्याव॒देय᳚म्, दधि॒ हि] 18
-न्दधि॒ हि पूर्व॑-ङ्क्रि॒यत॒ इत्यना॑दृत्य॒ तच्छृ॒तस्यै॒व पूर्व॒स्याव॑ द्येदिन्द्रि॒यमे॒वास्मि॑न् वी॒र्यग्ग्॑ श्रि॒त्वा द॒द्ध्नो परि॑ष्टाद्धिनोति यथापू॒र्वमुपै॑ति॒ य-त्पू॒तीकै᳚र्वा पर्णव॒ल्कैर्वा॑ ऽऽत॒ञ्च्या-थ्सौ॒म्य-न्तद्य-त्क्व॑लै राक्ष॒स-न्तद्य-त्त॑ण्डु॒लैर्वै᳚श्वदे॒व-न्तद्यदा॒तञ्च॑नेन मानु॒ष-न्त-द्य-द्द॒द्ध्ना त-थ्सेन्द्र॑-न्द॒द्ध्ना ऽऽत॑नक्ति [त॑नक्ति, से॒न्द्र॒त्वाया᳚-] 19
सेन्द्र॒त्वाया᳚-ऽग्निहोत्रोच्छेष॒णम॒भ्या-त॑नक्ति य॒ज्ञस्य॒ सन्त॑त्या॒ इन्द्रो॑ वृ॒त्रग्ं ह॒त्वा परा᳚-म्परा॒वत॑-मगच्छ॒-दपा॑राध॒मिति॒ मन्य॑मान॒स्त-न्दे॒वताः॒ प्रैष॑मैच्छ॒न्-थ्सो᳚-ऽब्रवी-त्प्र॒जाप॑ति॒र्यः प्र॑थ॒मो॑-ऽनुवि॒न्दति॒ तस्य॑ प्रथ॒म-म्भा॑ग॒धेय॒मिति॒ त-म्पि॒तरो-ऽन्व॑विन्द॒-न्तस्मा᳚-त्पि॒तृभ्यः॑ पूर्वे॒द्युः क्रि॑यते॒ सो॑-ऽमावा॒स्या᳚-म्प्रत्या-ऽग॑च्छ॒-त्त-न्दे॒वा अ॒भि सम॑गच्छन्ता॒मा वै नो॒- [वै नः॑, अ॒द्य वसु॑] 20
-ऽद्य वसु॑ वस॒तीतीन्द्रो॒ हि दे॒वानां॒-वँसु॒ तद॑मावा॒स्या॑या अमावास्य॒त्व-म्ब्र॑ह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति किन्देव॒त्यग्ं॑ सान्ना॒य्यमिति॑ वैश्वदे॒वमिति॑ ब्रूया॒-द्विश्वे॒ हि तद्दे॒वा भा॑ग॒धेय॑म॒भि स॒मग॑च्छ॒न्तेत्यथो॒ खल्वै॒न्द्रमित्ये॒व ब्रू॑या॒दिन्द्रं॒-वाँव ते त-द्भि॑ष॒ज्यन्तो॒-ऽभि सम॑गच्छ॒न्तेति॑ ॥ 21 ॥
indraṃ̭-vṛ~॒tra-ñja̭ghni॒vāgṃsa॒-mmṛdho॒-'bhi prāvḙpanta॒ sa e॒taṃ-vai~̭mṛ॒dha-mpū॒èṇamā̭se-'nunirvā॒pya̭mapaśya॒-tta-nnira̭vapa॒-ttena॒ vai sa mṛdho-'pā̭hata॒ yadvai̭mṛ॒dhaḥ pū॒rṇamā̭se-'nunirvā॒pyo̭ bhava̭ti॒ mṛdha̭ e॒va tena॒ yaja̭mā॒no 'pa̭ hata॒ indro̭ vṛ॒tragṃ ha॒tvā de॒vatā̭bhiścendri॒yeṇa̭ ca॒ vyā᳚rdhyata॒ sa e॒tamā᳚gne॒ya-ma॒ṣṭāka̭pāla-mamāvā॒syā̭yāmapaśyadai॒ndra-ndadhi॒ [-dadhi̭, ta-nnira̭vapa॒-ttena॒] 15
ta-nnira̭vapa॒-ttena॒ vai sa de॒vatā᳚ścendri॒ya-ñcāvā̭rundha॒yadā᳚gne॒yo᳚ 'ṣṭāka̭pālo 'māvā॒syā̭yā॒-mbhava̭tyai॒ndra-ndadhi̭ de॒vatā᳚ścai॒va tene᳚ndri॒ya-ñca॒ yaja̭mā॒no-'va̭ rundha॒ indra̭sya vṛ॒tra-ñja॒ghnuṣa̭ indri॒yaṃ-vī~॒rya̭-mpṛthi॒vīmanu॒ vyā᳚rccha॒-ttadoṣa̭dhayo vī॒rudho̭-'bhava॒nthsa pra॒jāpa̭ti॒mupā̭dhāva-dvṛ॒tra-mmḙ ja॒ghnuṣa̭ indri॒yaṃ-vī~॒rya̭- [vī॒rya᳚m, pṛ॒thi॒vīmanu॒] 16
-mpṛthi॒vīmanu॒ vyā̭ra॒-ttadoṣa̭dhayo vī॒rudho̭-'bhūva॒nniti॒ sa pra॒jāpa̭tiḥ pa॒śūna̭bravīde॒tada̭smai॒ sa-nna̭ya॒teti॒ ta-tpa॒śava॒ oṣa̭dhī॒bhyo 'dhyā॒tman-thsama̭naya॒-nta-tpratya̭duha॒n॒. ya-thsa॒mana̭ya॒-nta-thsā᳚-nnā॒yyasya̭ sānnāyya॒tvaṃ-ya~-tpra॒tyadṷha॒-nta-tpra̭ti॒dhuṣaḥ̭ pratidhu॒ktvagṃ sama̭naiṣuḥ॒ pratya̭dhukṣa॒-nna tu mayi̭ śrayata॒ itya̭bravīde॒tada̭smai [ ] 17
śṛ॒ta-ṅkṷru॒tetya̭bravī॒-ttada̭smai śṛ॒ta-ma̭kurvannindri॒yaṃ-vā~vāsmi̭n vī॒rya̭-ntada̭śraya॒-ntacchṛ॒tasya̭ śṛta॒tvagṃ sama̭naiṣuḥ॒ pratya̭dhukṣañchṛ॒tama̭kra॒-nna tu mā̭ dhino॒tītya̭bravīde॒tada̭smai॒ dadhi̭ kuru॒tetya̭bravī॒-ttada̭smai॒ daddhya̭kurva॒-ntadḙnamadhino॒-ttadda॒ddhno da̭dhi॒tva-mbra̭hmavā॒dino̭ vadanti da॒ddhnaḥ pūrva̭syāva॒deya॒- [pūrva̭syāva॒deya᳚m, dadhi॒ hi] 18
-ndadhi॒ hi pūrva̭-ṅkri॒yata॒ ityanā̭dṛtya॒ tacchṛ॒tasyai॒va pūrva॒syāva̭ dyedindri॒yame॒vāsmi̭n vī॒ryagg̭ śri॒tvā da॒ddhno pari̭ṣṭāddhinoti yathāpū॒rvamupai̭ti॒ ya-tpū॒tīkai᳚rvā parṇava॒lkairvā̭ ''ta॒ñcyā-thsau॒mya-ntadya-tkva̭lai rākṣa॒sa-ntadya-tta̭ṇḍu॒lairvai᳚śvade॒va-ntadyadā॒tañca̭nena mānu॒ṣa-nta-dya-dda॒ddhnā ta-thsendra̭-nda॒ddhnā ''ta̭nakti [ta̭nakti, se॒ndra॒tvāyā᳚-] 19
sendra॒tvāyā᳚-'gnihotroccheṣa॒ṇama॒bhyā-ta̭nakti ya॒jñasya॒ santa̭tyā॒ indro̭ vṛ॒tragṃ ha॒tvā parā᳚-mparā॒vata̭-magaccha॒-dapā̭rādha॒miti॒ manya̭māna॒sta-nde॒vatāḥ॒ praiṣa̭maiccha॒n-thso᳚-'bravī-tpra॒jāpa̭ti॒ryaḥ pra̭tha॒mo̭-'nuvi॒ndati॒ tasya̭ pratha॒ma-mbhā̭ga॒dheya॒miti॒ ta-mpi॒taro-'nva̭vinda॒-ntasmā᳚-tpi॒tṛbhyaḥ̭ pūrve॒dyuḥ kri̭yate॒ so̭-'māvā॒syā᳚-mpratyā-'ga̭ccha॒-tta-nde॒vā a॒bhi sama̭gacchantā॒mā vai no॒- [vai naḥ̭, a॒dya vasṷ] 20
-'dya vasṷ vasa॒tītīndro॒ hi de॒vānāṃ॒-va~su॒ tada̭māvā॒syā̭yā amāvāsya॒tva-mbra̭hmavā॒dino̭ vadanti kindeva॒tyagṃ̭ sānnā॒yyamiti̭ vaiśvade॒vamiti̭ brūyā॒-dviśve॒ hi tadde॒vā bhā̭ga॒dheya̭ma॒bhi sa॒maga̭ccha॒ntetyatho॒ khalvai॒ndramitye॒va brṷ̄yā॒dindraṃ॒-vā~va te ta-dbhi̭ṣa॒jyanto॒-'bhi sama̭gaccha॒nteti̭ || 21 ||
(हे मंत्र द्यावा आणि पृथ्वी यांनी सांगितले आहेत, म्हणून चार ऋचा आहेत.) (अ. २) वृत्राचा वध करणाऱ्या इंद्राला शत्रूंनी (मृधांनी) भोवती पकडले; त्याने या वैमृध नावाच्या पौर्णिमेस अनुनिर्वाप करण्याचा (अनुनिर्वाप्य) यज्ञ भाग पाहिला आणि तो निर्वाप केला; त्याने त्या यज्ञभागाने त्या शत्रूंना दूर केले. ज्यामुळे वैमृध हा पौर्णिमेस अनुनिर्वाप्य होतो, त्यामुळे यजमान त्या यज्ञभागाने शत्रूंना दूर करतो. इंद्राने वृत्राचा वध केल्यावर देवतांपासून आणि इंद्रियापासून (सामर्थ्यापासून) तो क्षीण झाला; त्याने अमावास्येस अग्निदेवतेचा हा अष्टाकपाल यज्ञभाग पाहिला आणि इंद्रदेवतेचे दधी निर्वाप केले; त्याने त्या यज्ञभागाने देवता आणि इंद्रिय (सामर्थ्य) ही पुन्हा प्राप्त केली. ज्यामुळे अमावास्येस अग्निदेवतेचा अष्टाकपाल यज्ञभाग आणि इंद्रदेवतेचे दधी होते, त्यामुळे यजमान त्या यज्ञभागाने देवता आणि इंद्रिय (सामर्थ्य) ही प्राप्त करतो. वृत्राचा वध करणाऱ्या इंद्राचे इंद्रिय आणि वीर्य पृथ्वीवर पसरले; ते औषधी आणि वनस्पती झाले. तो प्रजापतीकडे गेला आणि म्हणाला, 'वृत्राचा वध करणाऱ्या माझ्या इंद्रिय आणि वीर्य पृथ्वीवर पसरले आहे, ते औषधी आणि वनस्पती झाले आहेत.' तेव्हा प्रजापतीने पशूंना म्हणले, 'हे त्याच्यासाठी एकत्र आणा.' तेव्हा पशूंनी ते औषधींपासून आपल्या अंतःकरणात (आत्म्यात) एकत्र आणले आणि ते (दूध) दुहून घेतले. ज्याप्रमाणे त्यांनी ते एकत्र आणले, त्यामुळे त्याला सान्नाय्य असे नाव मिळाले; आणि जे त्यांनी दुहून घेतले, त्यामुळे त्याला प्रतिधुक् असे नाव मिळाले. त्यांनी दुहून घेतले, पण ते माझ्यात स्थिरावत नाही, असे इंद्र म्हणाला. तेव्हा प्रजापतीने त्यांना म्हणले, 'हे शिजवून (शृत) करा.' तेव्हा त्यांनी ते त्याच्यासाठी शिजवले; त्यामुळे इंद्रिय आणि वीर्य त्याच्यात स्थिरावले. त्यामुळे त्याला शृत असे नाव मिळाले. त्यांनी दुहून घेतले, पण ते मला पुष्टी देत नाही, असे इंद्र म्हणाला. तेव्हा प्रजापतीने त्यांना म्हणले, 'हे दधी करा.' तेव्हा त्यांनी त्याच्यासाठी दधी केले; त्याने त्याला पुष्टी दिली. त्यामुळे त्याला दधी असे नाव मिळाले. ब्रह्मवादी म्हणतात, 'दधीचे पूर्व भागात (पूर्वस्यां दिशि) अवदान (अर्पण) करावे, कारण दधी पूर्वी केले जाते.' हे न मानता शृताच्या पूर्व भागातच अवदान करावे; कारण त्यामुळे इंद्रिय आणि वीर्य त्याच्यात स्थिरावल्यावर दधीने तो पुढे पुष्टी देतो आणि पूर्वीप्रमाणेच (यज्ञ) पुढे चालतो. जे पूतीक किंवा पर्णवल्क यांनी आतंचन (लेपन) केले जाते, ते सौम्य आहे; जे क्वल (धान्य) यांनी केले जाते, ते राक्षसी आहे; जे तांदळांनी केले जाते, ते वैश्वदेव आहे; जे आतंचनाने (लेपनाने) केले जाते, ते मानुष आहे; आणि जे दधीने केले जाते, ते इंद्र आहे. त्या दधीने तो इंद्रासाठी आतंचन करतो, जेणेकरून ते इंद्राचे होईल; तो अग्निहोत्राच्या उच्छेषणाने (शेषान्नाने) आतंचन करतो, जेणेकरून यज्ञाची संतती (सातत्य) राहील. इंद्राने वृत्राचा वध केल्यावर तो दूरच्या दूर देशात गेला, 'मी अपराध केला' असे मानत. तेव्हा देवतांनी त्याला शोध घ्यायला पाठवले. तो प्रजापती म्हणाला, 'जो प्रथम त्याला शोधून काढेल, त्याला प्रथम भागधेय (हविर्भाग) मिळेल.' तेव्हा पितरांनी त्याला शोधून काढले; म्हणून पितरांसाठी पूर्वदिवशी (पूर्वेद्युः) कर्म केले जाते. तो अमावास्येस परत आला; तेव्हा देवता त्याच्याकडे एकत्र आल्या, 'आज आमचे वसु (धन) आमच्याजवळ वसतीला येवो.' कारण इंद्र हा देवांचे वसु (धन) आहे. त्यामुळे तिला अमावास्या असे नाव मिळाले. ब्रह्मवादी म्हणतात, 'सान्नाय्य कोणत्या देवतेचे आहे?' तर 'वैश्वदेव आहे' असे सांगावे; कारण सर्व देवता त्या भागधेयासाठी एकत्र आल्या होत्या. आणि तसेच 'इंद्राचे आहे' असेही सांगावे; कारण त्या (देवता) इंद्रालाच शोधत (उपचार करत) एकत्र आल्या होत्या. AI
ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति॒ स त्वै द॑॑र्शपूर्णमा॒सौ य॑जेत॒ य ए॑नौ॒ सेन्द्रौ॒ यजे॒तेति॑ वैमृ॒धः पू॒र्णमा॑से ऽनुनिर्वा॒प्यो॑ भवति॒ तेन॑ पू॒र्णमा॑स॒-स्सेन्द्र॑ ऐ॒न्द्र-न्दद्ध्य॑मावा॒स्या॑या॒-न्तेना॑मावा॒स्या॑ सेन्द्रा॒ य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते॒ सेन्द्रा॑वे॒वैनौ॑ यजते॒ श्व-श्श्वो᳚-ऽस्मा ईजा॒नाय॒ वसी॑यो भवति दे॒वा वै य-द्य॒ज्ञे ऽकु॑र्वत॒तदसु॑रा अकुर्वत॒ ते दे॒वा ए॒ता- [दे॒वा ए॒ताम्, इष्टि॑-मपश्यन्-] 22
-मिष्टि॑-मपश्य-न्नाग्नावैष्ण॒व-मेका॑दशकपाल॒ग्ं॒ सर॑स्वत्यै च॒रुग्ं सर॑स्वते च॒रु-न्ता-म्पौ᳚र्णमा॒सग्ं स॒ग्ग्॒स्थाप्यानु॒ निर॑वप॒-न्ततो॑ दे॒वा अभ॑व॒-न्परा-ऽसु॑रा॒ यो भ्रातृ॑व्यवा॒न्थ्स्या-थ्स पौ᳚र्णमा॒सग्ं स॒ग्ग्॒स्थाप्यै॒तामिष्टि॒मनु॒ निर्व॑पे-त्पौर्णमा॒सेनै॒व वज्र॒-म्भ्रातृ॑व्याय प्र॒हृत्या᳚-ऽऽग्नावैष्ण॒वेन॑ दे॒वता᳚श्च य॒ज्ञ-ञ्च॒ भ्रातृ॑व्यस्य वृङ्क्ते मिथु॒ना-न्प॒शून्-थ्सा॑रस्व॒ताभ्यां॒-याँव॑दे॒वास्यास्ति॒ त- [याव॑दे॒वास्यास्ति॒ तत्, सर्वं॑-वृँङ्क्ते] 23
-थ्सर्वं॑-वृँङ्क्ते पौर्णमा॒सीमे॒व य॑जेत॒ भ्रातृ॑व्यवा॒न्नामा॑वा॒स्याग्ं॑ ह॒त्वा भ्रातृ॑व्य॒-न्ना-ऽऽप्या॑ययति साकम्प्रस्था॒यीये॑न यजेत प॒शुका॑मो॒यस्मै॒ वा अल्पे॑ना॒-ऽऽहर॑न्ति॒ ना-ऽऽत्मना॒ तृप्य॑ति॒ नान्यस्मै॑ ददाति॒ यस्मै॑ मह॒ता तृप्य॑त्या॒त्मना॒ ददा᳚त्य॒न्यस्मै॑ मह॒ता पू॒र्णग्ं हो॑त॒व्य॑-न्तृ॒प्त ए॒वैन॒मिन्द्रः॑ प्र॒जया॑ प॒शुभि॑स्तर्पयति दारुपा॒त्रेण॑ जुहोति॒ न हि मृ॒न्मय॒माहु॑तिमान॒श औदु॑म्बर- [औदु॑म्बरम्, भ॒व॒त्यूर्ग्वा] 24
-म्भव॒त्यूर्ग्वा उ॑दु॒म्बर॒ ऊर्-क्प॒शव॑ ऊ॒र्जैवास्मा॒ ऊर्ज॑-म्प॒शूनव॑ रुन्धे॒ नाग॑तश्रीर्महे॒न्द्रं-यँ॑जेत॒ त्रयो॒ वै ग॒तश्रि॑य-श्शुश्रु॒वा-न्ग्रा॑म॒णी रा॑ज॒न्य॑स्तेषा᳚-म्महे॒न्द्रो दे॒वता॒ यो वै स्वा-न्दे॒वता॑मति॒ यज॑ते॒ प्रस्वायै॑ दे॒वता॑यैच्यवते॒ न परा॒-म्प्राप्नो॑ति॒ पापी॑या-न्भवति संवँथ्स॒र-मिन्द्रं॑-यँजेत संवँथ्स॒रग्ं हि व्र॒त-न्ना-ऽति॒ स्वै- [व्र॒त-न्ना-ऽति॒ स्वा, ए॒वैन॑-न्दे॒वते॒ज्यमा॑ना॒] 25
-वैन॑-न्दे॒वते॒ज्यमा॑ना॒ भूत्या॑ इन्धे॒ वसी॑या-न्भवति संवँथ्स॒रस्य॑ प॒रस्ता॑द॒ग्नये᳚ व्र॒तप॑तये पुरो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पाल॒-न्निर्व॑पे-थ्संवँथ्स॒रमे॒वैनं॑-वृँ॒त्र-ञ्ज॑घ्नि॒वाग्ं स॑म॒ग्नि-र्व्र॒तप॑ति-र्व्र॒तमा ल॑म्भयति॒ ततो-ऽधि॒ कामं॑-यँजेत ॥ 26 ॥
bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti॒ sa tvai da̭̭rśapūrṇamā॒sau ya̭jeta॒ ya ḙnau॒ sendrau॒ yaje॒teti̭ vaimṛ॒dhaḥ pū॒rṇamā̭se 'nunirvā॒pyo̭ bhavati॒ tena̭ pū॒rṇamā̭sa॒-ssendra̭ ai॒ndra-ndaddhya̭māvā॒syā̭yā॒-ntenā̭māvā॒syā̭ sendrā॒ ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-nda̭rśapūrṇamā॒sau yaja̭te॒ sendrā̭ve॒vainaṷ yajate॒ śva-śśvo᳚-'smā ījā॒nāya॒ vasī̭yo bhavati de॒vā vai ya-dya॒jñe 'kṷrvata॒tadasṷrā akurvata॒ te de॒vā e॒tā- [de॒vā e॒tām, iṣṭi̭-mapaśyan-] 22
-miṣṭi̭-mapaśya-nnāgnāvaiṣṇa॒va-mekā̭daśakapāla॒gṃ॒ sara̭svatyai ca॒rugṃ sara̭svate ca॒ru-ntā-mpau᳚rṇamā॒sagṃ sa॒gg॒sthāpyānu॒ nira̭vapa॒-ntato̭ de॒vā abha̭va॒-nparā-'sṷrā॒ yo bhrātṛ̭vyavā॒nthsyā-thsa pau᳚rṇamā॒sagṃ sa॒gg॒sthāpyai॒tāmiṣṭi॒manu॒ nirva̭pe-tpaurṇamā॒senai॒va vajra॒-mbhrātṛ̭vyāya pra॒hṛtyā᳚-''gnāvaiṣṇa॒vena̭ de॒vatā᳚śca ya॒jña-ñca॒ bhrātṛ̭vyasya vṛṅkte mithu॒nā-npa॒śūn-thsā̭rasva॒tābhyāṃ॒-yā~va̭de॒vāsyāsti॒ ta- [yāva̭de॒vāsyāsti॒ tat, sarvaṃ̭-vṛ~ṅkte] 23
-thsarvaṃ̭-vṛ~ṅkte paurṇamā॒sīme॒va ya̭jeta॒ bhrātṛ̭vyavā॒nnāmā̭vā॒syāgṃ̭ ha॒tvā bhrātṛ̭vya॒-nnā-''pyā̭yayati sākamprasthā॒yīyḙna yajeta pa॒śukā̭mo॒yasmai॒ vā alpḙnā॒-''hara̭nti॒ nā-''tmanā॒ tṛpya̭ti॒ nānyasmai̭ dadāti॒ yasmai̭ maha॒tā tṛpya̭tyā॒tmanā॒ dadā᳚tya॒nyasmai̭ maha॒tā pū॒rṇagṃ ho̭ta॒vya̭-ntṛ॒pta e॒vaina॒mindraḥ̭ pra॒jayā̭ pa॒śubhi̭starpayati dārupā॒treṇa̭ juhoti॒ na hi mṛ॒nmaya॒māhṷtimāna॒śa audṷmbara- [audṷmbaram, bha॒va॒tyūrgvā] 24
-mbhava॒tyūrgvā ṷdu॒mbara॒ ūr-kpa॒śava̭ ū॒rjaivāsmā॒ ūrja̭-mpa॒śūnava̭ rundhe॒ nāga̭taśrīrmahe॒ndraṃ-ya~̭jeta॒ trayo॒ vai ga॒taśri̭ya-śśuśru॒vā-ngrā̭ma॒ṇī rā̭ja॒nya̭steṣā᳚-mmahe॒ndro de॒vatā॒ yo vai svā-nde॒vatā̭mati॒ yaja̭te॒ prasvāyai̭ de॒vatā̭yaicyavate॒ na parā॒-mprāpno̭ti॒ pāpī̭yā-nbhavati saṃva~thsa॒ra-mindraṃ̭-ya~jeta saṃva~thsa॒ragṃ hi vra॒ta-nnā-'ti॒ svai- [vra॒ta-nnā-'ti॒ svā, e॒vaina̭-nde॒vate॒jyamā̭nā॒] 25
-vaina̭-nde॒vate॒jyamā̭nā॒ bhūtyā̭ indhe॒ vasī̭yā-nbhavati saṃva~thsa॒rasya̭ pa॒rastā̭da॒gnaye᳚ vra॒tapa̭taye puro॒ḍāśa̭ma॒ṣṭāka̭pāla॒-nnirva̭pe-thsaṃva~thsa॒rame॒vainaṃ̭-vṛ~॒tra-ñja̭ghni॒vāgṃ sa̭ma॒gni-rvra॒tapa̭ti-rvra॒tamā la̭mbhayati॒ tato-'dhi॒ kāmaṃ̭-ya~jeta || 26 ||
(‘दधि माझ्या वधलेल्या इंद्राचे इंद्रिय व वीर्य आहे’ असे तो म्हणाला; हे त्याला अवदेय आहे; ते तानक्ति; नो; बेचाळीस) (अ. ३) ब्रह्मवादी असे म्हणतात की जो दर्श व पौर्णमास यांना इंद्रासह यजतो, तोच खरा यजमान होय. पौर्णमासीला वैमृध अनुनिर्वाप्य असतो; त्यामुळे पौर्णमास इंद्रासह होतो; अमावास्येला ऐंद्र दधि असते; त्यामुळे अमावास्या इंद्रासह होते. जो असे जाणून दर्श व पौर्णमास यजतो, तो त्यांना इंद्रासहच यजतो; तो यजमान जगतो तोपर्यंत त्याला अधिकाधिक समृद्धी होते. देव जे यज्ञात करत होते, तेच असुरही करत होते; तेव्हा देवांनी ही इष्टी पाहिली — अग्नावैष्णव एकादशकपाल, सरस्वतीला चरु व सरस्वताला चरु. ती पौर्णमासाच्या ठिकाणी ठेवून त्यांनी अनुनिर्वाप केला; त्यामुळे देव श्रेष्ठ झाले, असुर नष्ट झाले. ज्याला भ्रातृव्य (शत्रू) आहे, त्याने पौर्णमासाच्या ठिकाणी ही इष्टी ठेवून अनुनिर्वाप करावा; पौर्णमासानेच भ्रातृव्यावर वज्र प्रहार करून, अग्नावैष्णवाने भ्रातृव्याच्या देवता व यज्ञ यांचा नाश करावा; सरस्वती व सरस्वत यांच्या (चरूंनी) त्याची मिथुन पशूंची संपत्ती हिरावून घ्यावी; त्याच्याजवळ जे काही असेल ते सर्व हिरावून घ्यावे. फक्त पौर्णमासच यजावा; भ्रातृव्यवानाने अमावास्येला मारून भ्रातृव्याला नष्ट करावे. पशू इच्छिणाऱ्याने साकम्प्रस्थायीय यज्ञ करावा; ज्याला थोडे देतात त्याला त्यातून तृप्ती होत नाही व तो दुसऱ्याला देत नाही; ज्याला भरपूर देतात तो स्वतः तृप्त होतो व दुसऱ्याला देतो; म्हणून भरपूर हवि द्यावा; तृप्त झालेला इंद्र त्याला प्रजा व पशूंनी तृप्त करतो. दारुपात्राने हवि द्यावा; कारण मातीच्या पात्रात हवि पोहोचत नाही असे म्हणतात. औदुंबर (पात्र) असावे; कारण उदुंबर ऊर्जा आहे, पशू ऊर्जा आहेत; ऊर्जेनेच तो आपल्यासाठी ऊर्जा व पशू मिळवतो. गतश्री नसलेल्या (श्री न गेलेल्या) पुरुषाने महेंद्राला यजावे; कारण गतश्री असे तीन जण आहेत — शुश्रुवान, ग्रामणी व राजन्य; त्यांचा देव महेंद्र आहे. जो आपल्या देवतेला ओलांडून यजतो, तो आपल्या देवतेपासून ढळतो, परम (श्रेय) पावत नाही व पापी होतो. संवत्सरभर इंद्राला यजावे; कारण संवत्सर हे व्रत आहे; तो आपल्या व्रताला ओलांडत नाही; त्याची देवता पूजित होत असतानाच तो समृद्धी प्राप्त करतो व श्रेष्ठ होतो. संवत्सरानंतर अग्नये व्रतपतये अष्टाकपाल पुरोडाश निर्वाप करावा; त्यामुळे अग्नि व्रतपती संवत्सररूपी इंद्राला व्रताची प्राप्ती करून देतो; त्यानंतर मनाप्रमाणे यजावे. ॥ २६ ॥ AI
अ॒भ्यु॑देति॑ त्रे॒धा त॑ण्डु॒लान्. वि भ॑जे॒द्ये म॑द्ध्य॒मा-स्स्युस्तान॒ग्नये॑ दा॒त्रे पु॑रो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पाल-ङ्कुर्या॒द्ये स्थवि॑ष्ठा॒स्तानिन्द्रा॑य प्रदा॒त्रे द॒धग्ग्श्च॒रुं-येँ-ऽणि॑ष्ठा॒स्तान्. विष्ण॑वे शिपिवि॒ष्टाय॑ शृ॒ते च॒रुम॒ग्निरे॒वास्मै᳚ प्र॒जा-म्प्र॑ज॒नय॑ति वृ॒द्धामिन्द्रः॒ प्रय॑च्छति य॒ज्ञो वै विष्णुः॑ प॒शव॒-श्शिपि॑र्य॒ज्ञ ए॒व प॒शुषु॒ प्रति॑तिष्ठति॒ न द्वे [न द्वे, य॒जे॒त॒ य-त्पूर्व॑या] 28
य॑जेत॒ य-त्पूर्व॑या सम्प्र॒ति यजे॒तोत्त॑रया छ॒म्बट्कु॑र्या॒द्यदुत्त॑रया सम्प्र॒ति यजे॑त॒ पूर्व॑या छ॒म्बट्कु॑र्या॒न्नेष्टि॒र्भव॑ति॒ न य॒ज्ञस्तदनु॑ ह्रीतमु॒ख्य॑पग॒ल्भो जा॑यत॒ एका॑मे॒व य॑जेत प्रग॒ल्भो᳚-ऽस्य जाय॒ते ऽना॑दृत्य॒ त-द्द्वे ए॒व य॑जेत यज्ञ मु॒खमे॒व पूर्व॑या॒-ऽऽलभ॑ते॒ यज॑त॒ उत्त॑रया दे॒वता॑ ए॒व पूर्व॑या ऽवरु॒न्ध इ॑न्द्रि॒य-मुत्त॑रया देवलो॒कमे॒व [ ] 29
पूर्व॑या-ऽभि॒जय॑ति मनुष्यलो॒कमुत्त॑रया॒ भूय॑सो यज्ञक्र॒तूनुपै᳚त्ये॒षा वै सु॒मना॒ नामेष्टि॒र्यम॒द्येजा॒न-म्प॒श्चाच्च॒न्द्रमा॑ अ॒भ्यु॑देत्य॒स्मिन्ने॒वास्मै॑ लो॒के-ऽर्धु॑क-म्भवति दाक्षायण य॒ज्ञेन॑ सुव॒र्गका॑मो यजेत पू॒र्णमा॑से॒ स-न्न॑ये-न्मैत्रावरु॒ण्या ऽऽमिक्ष॑या ऽमावा॒स्या॑यां-यँजेत पू॒र्णमा॑से॒ वै दे॒वानाग्ं॑ सु॒तस्तेषा॑मे॒तम॑र्धमा॒स-म्प्रसु॑त॒स्तेषा᳚-म्मैत्रावरु॒णी व॒शा-ऽमा॑वा॒स्या॑या-मनूब॒न्ध्या॑ य- [-मनूब॒न्ध्या॑ यत्, पू॒र्वे॒द्यु र्यज॑ते॒] 30
-त्पू᳚र्वे॒द्यु र्यज॑ते॒ वेदि॑मे॒व त-त्क॑रोति॒ य-द्व॒थ्सा-न॑पाक॒रोति॑ सदोहविर्धा॒ने ए॒व स-म्मि॑नोति॒ यद्यज॑ते दे॒वैरे॒व सु॒त्याग्ं स-म्पा॑दयति॒ स ए॒तम॑र्धमा॒सग्ं स॑ध॒माद॑-न्दे॒वै-स्सोम॑-म्पिबति॒ य-न्मै᳚त्रावरु॒ण्या ऽऽमिक्ष॑या ऽमावा॒स्या॑यां॒-यँज॑ते॒ यैवासौ दे॒वानां᳚-वँ॒शा-ऽनू॑ब॒न्ध्या॑ सो ए॒वैषैतस्य॑ सा॒क्षाद्वा ए॒ष दे॒वान॒भ्यारो॑हति॒ य ए॑षां-यँ॒ज्ञ- [य॒ज्ञम्, अ॒भ्या॒रोह॑ति॒] 31
-म॑भ्या॒रोह॑ति॒ यथा॒ खलु॒वै श्रेया॑न॒भ्यारू॑ढः का॒मय॑ते॒ तथा॑ करोति॒ यद्य॑व॒विद्ध्य॑ति॒ पापी॑या-न्भवति॒ यदि॒ नाव॒विद्ध्य॑ति स॒दृं-व्याँ॒वृत्का॑म ए॒तेन॑ य॒ज्ञेन॑ यजेत क्षु॒रप॑वि॒र्ह्ये॑ष य॒ज्ञस्ता॒ज-क्पुण्यो॑ वा॒ भव॑ति॒ प्र वा॑ मीयते॒ तस्यै॒तद्व्र॒त-न्नानृ॑तं-वँदे॒न्न मा॒ग्ं॒ सम॑श्ञीया॒न्न स्त्रिय॒मुपे॑या॒न्नास्य॒ पल्पू॑लनेन॒ वासः॑ पल्पूलयेयु -रे॒तद्धि दे॒वा-स्सर्व॒-न्न कु॒र्वन्ति॑ ॥ 32 ॥
a॒bhyṷdeti̭ tre॒dhā ta̭ṇḍu॒lān. vi bha̭je॒dye ma̭ddhya॒mā-ssyustāna॒gnayḙ dā॒tre pṷro॒ḍāśa̭ma॒ṣṭāka̭pāla-ṅkuryā॒dye sthavi̭ṣṭhā॒stānindrā̭ya pradā॒tre da॒dhaggśca॒ruṃ-ye~-'ṇi̭ṣṭhā॒stān. viṣṇa̭ve śipivi॒ṣṭāya̭ śṛ॒te ca॒ruma॒gnire॒vāsmai᳚ pra॒jā-mpra̭ja॒naya̭ti vṛ॒ddhāmindraḥ॒ praya̭cchati ya॒jño vai viṣṇuḥ̭ pa॒śava॒-śśipi̭rya॒jña e॒va pa॒śuṣu॒ prati̭tiṣṭhati॒ na dve [na dve, ya॒je॒ta॒ ya-tpūrva̭yā] 28
ya̭jeta॒ ya-tpūrva̭yā sampra॒ti yaje॒totta̭rayā cha॒mbaṭkṷryā॒dyadutta̭rayā sampra॒ti yajḙta॒ pūrva̭yā cha॒mbaṭkṷryā॒nneṣṭi॒rbhava̭ti॒ na ya॒jñastadanṷ hrītamu॒khya̭paga॒lbho jā̭yata॒ ekā̭me॒va ya̭jeta praga॒lbho᳚-'sya jāya॒te 'nā̭dṛtya॒ ta-ddve e॒va ya̭jeta yajña mu॒khame॒va pūrva̭yā॒-''labha̭te॒ yaja̭ta॒ utta̭rayā de॒vatā̭ e॒va pūrva̭yā 'varu॒ndha i̭ndri॒ya-mutta̭rayā devalo॒kame॒va [ ] 29
pūrva̭yā-'bhi॒jaya̭ti manuṣyalo॒kamutta̭rayā॒ bhūya̭so yajñakra॒tūnupai᳚tye॒ṣā vai su॒manā॒ nāmeṣṭi॒ryama॒dyejā॒na-mpa॒ścācca॒ndramā̭ a॒bhyṷdetya॒sminne॒vāsmai̭ lo॒ke-'rdhṷka-mbhavati dākṣāyaṇa ya॒jñena̭ suva॒rgakā̭mo yajeta pū॒rṇamā̭se॒ sa-nna̭ye-nmaitrāvaru॒ṇyā ''mikṣa̭yā 'māvā॒syā̭yāṃ-ya~jeta pū॒rṇamā̭se॒ vai de॒vānāgṃ̭ su॒tasteṣā̭me॒tama̭rdhamā॒sa-mprasṷta॒steṣā᳚-mmaitrāvaru॒ṇī va॒śā-'mā̭vā॒syā̭yā-manūba॒ndhyā̭ ya- [-manūba॒ndhyā̭ yat, pū॒rve॒dyu ryaja̭te॒] 30
-tpū᳚rve॒dyu ryaja̭te॒ vedi̭me॒va ta-tka̭roti॒ ya-dva॒thsā-na̭pāka॒roti̭ sadohavirdhā॒ne e॒va sa-mmi̭noti॒ yadyaja̭te de॒vaire॒va su॒tyāgṃ sa-mpā̭dayati॒ sa e॒tama̭rdhamā॒sagṃ sa̭dha॒māda̭-nde॒vai-ssoma̭-mpibati॒ ya-nmai᳚trāvaru॒ṇyā ''mikṣa̭yā 'māvā॒syā̭yāṃ॒-ya~ja̭te॒ yaivāsau de॒vānāṃ᳚-va~॒śā-'nṷ̄ba॒ndhyā̭ so e॒vaiṣaitasya̭ sā॒kṣādvā e॒ṣa de॒vāna॒bhyāro̭hati॒ ya ḙṣāṃ-ya~॒jña- [ya॒jñam, a॒bhyā॒roha̭ti॒] 31
-ma̭bhyā॒roha̭ti॒ yathā॒ khalu॒vai śreyā̭na॒bhyārṷ̄ḍhaḥ kā॒maya̭te॒ tathā̭ karoti॒ yadya̭va॒viddhya̭ti॒ pāpī̭yā-nbhavati॒ yadi॒ nāva॒viddhya̭ti sa॒dṛṃ-vyā~॒vṛtkā̭ma e॒tena̭ ya॒jñena̭ yajeta kṣu॒rapa̭vi॒rhyḙṣa ya॒jñastā॒ja-kpuṇyo̭ vā॒ bhava̭ti॒ pra vā̭ mīyate॒ tasyai॒tadvra॒ta-nnānṛ̭taṃ-va~de॒nna mā॒gṃ॒ sama̭śñīyā॒nna striya॒mupḙyā॒nnāsya॒ palpṷ̄lanena॒ vāsaḥ̭ palpūlayeyu -re॒taddhi de॒vā-ssarva॒-nna ku॒rvanti̭ || 32 ||
जो सोमयाग करत नाही, त्याने सान्नाय्य (दूध) घेऊन यज्ञ करू नये; कारण जो सोमयाग करत नाही त्याचे दूध अप्राप्त (अयोग्य) आहे. जो सोमयाग न करता सान्नाय्य घेऊन यज्ञ करतो, तो केवळ चोरी करतो व असत्य बोलतो; आणि तो दुसऱ्यांकडूनच ओतला जातो. सोमयाग करणाऱ्यानेच सान्नाय्य घेऊन यज्ञ करावा; कारण सोम हेच दूध आहे आणि सान्नाय्य हेही दूध आहे; तो दुधानेच आपल्यात दूध धरतो. ज्याचे हविर्द्रव्य पूर्वेकडून चंद्र उगवण्यापूर्वी निरूपले जाते, त्याचे हे यज्ञ त्याला प्रजा व पशूंपासून वंचित करते आणि त्याच्या शत्रूची वृद्धी करते. चंद्र पूर्वेकडून उगवतो. तांदूळ तीन भागांत विभागावे; जे मधले असतील ते अग्नी दात्यासाठी अष्टकपाल पुरोडाश करावा; जे स्थूल (मोठे) असतील ते इंद्र प्रदात्यासाठी दधीचा चरु करावा; जे अणू (बारीक) असतील ते विष्णू शिपिविष्टासाठी शिजवलेला चरु करावा. अग्नीच त्याच्यासाठी प्रजेला जन्म देतो, इंद्र वाढलेली प्रजा देतो; विष्णू हा यज्ञ आहे आणि शिपि हे पशू आहेत; तो यज्ञातच पशूंमध्ये प्रतिष्ठित होतो. दोन (यज्ञ) करू नयेत; जो पूर्वीच्या (पूर्वार्ध) यज्ञाने करावा, तो समकालीन (मध्य) यज्ञाने करावा, उत्तरेकडून (उत्तरार्ध) करावा; जो उत्तरेकडून समकालीन यज्ञ करतो, त्याने पूर्वेकडून छंबट करावा; ती इष्टी होत नाही व यज्ञ होत नाही; त्यानंतर लज्जित मुखाचा व निर्लज्ज (प्रगल्भ) जन्मतो. एकच (यज्ञ) करावा; त्याचा (पुत्र) प्रगल्भ जन्मतो. त्याकडे दुर्लक्ष करून दोनच यज्ञ करावे; पूर्वीच्या यज्ञाने यज्ञमुखालाच धरतो, उत्तरेकडून यज्ञ करतो; पूर्वीच्या यज्ञाने देवतांना प्राप्त करतो, उत्तरेकडून इंद्रिय प्राप्त करतो, देवलोक पूर्वीच्या यज्ञाने जिंकतो, मनुष्यलोक उत्तरेकडून जिंकतो; पुष्कळ यज्ञक्रतूंना प्राप्त होतो. ही 'सुमना' नावाची इष्टी आहे; जो आज यज्ञ करतो त्याच्या मागे चंद्र उगवतो; त्याच्या या लोकातच त्याला अर्धुक (समृद्धी) होते. दाक्षायण यज्ञाने स्वर्गकामाने यज्ञ करावा; पौर्णिमेस सान्नाय्य घ्यावे; मैत्रावरुणी आमिक्षेने अमावास्येस यज्ञ करावा. पौर्णिमेस देवांचे (सोम) दूध दुभतले जाते; त्यांचा हा अर्धमास प्रसूत (उत्पन्न) झाला आहे; त्यांची मैत्रावरुणी वशा अमावास्येस अनुबंध्या (जोडावयाची) आहे. जो पूर्वेदिवशी यज्ञ करतो, तो वेदीच करतो; जो वासरे दूर करतो, तो सद व हविर्धान एकत्र करतो; जो यज्ञ करतो, तो देवांसह सुत (सोमाभिषव) घडवतो; तो हा अर्धमास सहभोजन करत देवांसह सोम पितो. जी मैत्रावरुणी आमिक्षेने अमावास्येस यज्ञ करतो, तीच ही देवांची वशा अनुबंध्या आहे; तीच ही त्याची आहे. जो देवांचा यज्ञ चढतो, तो प्रत्यक्ष देवांवर चढतो; जसा श्रेष्ठ माणूस चढून (वर जाऊन) इच्छितो, तसा तो करतो. जर तो (यज्ञातून) खाली पडेल, तर तो पापी होतो; जर खाली पडणार नाही, तर समान (योग्य) वळणाचा (फळाचा) काम (इच्छा) पूर्ण होतो. या यज्ञाने यज्ञ करावा; कारण हा यज्ञ क्षुरपवी (वस्तरा) आहे; तो तात्काळ पुण्यकारक होतो किंवा (यज्ञ) मोजला जातो (नष्ट होतो). त्याचे हे व्रत आहे: असत्य बोलू नये, मांस खाऊ नये, स्त्रीकडे जाऊ नये; त्याच्या पल्पूलन (वस्त्र) वस्त्राने (इतर) वस्त्र पल्पूलित करू नये; कारण देव हे सर्व करत नाहीत. AI
ए॒ष वै दे॑वर॒थो य-द्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यो द॑र्शपूर्णमा॒सावि॒ष्ट्वा सोमे॑न॒ यज॑ते॒ रथ॑स्पष्ट ए॒वाव॒साने॒ वरे॑ दे॒वाना॒मव॑ स्यत्ये॒तानि॒ वा अङ्गा॒परूग्ं॑षि संवँथ्स॒रस्य॒ य-द्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॒ते-ऽङ्गा॒परूग्॑ष्ये॒व सं॑वँथ्स॒रस्य॒ प्रति॑ दधात्ये॒ ते वै सं॑वँथ्स॒रस्य॒ चक्षु॑षी॒ य-द्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते॒ ताभ्या॑मे॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमनु॑ पश्य- [पश्यति, ए॒षा वै] 33
-त्ये॒षा वै दे॒वानां॒-विँक्रा᳚न्ति॒ र्य-द्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते दे॒वाना॑मे॒व विक्रा᳚न्ति॒मनु॒ विक्र॑मत ए॒ष वै दे॑व॒यानः॒ पन्था॒ य-द्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते॒ य ए॒व दे॑व॒यानः॒ पन्था॒स्तग्ं स॒मारो॑हत्ये॒तौ वै दे॒वाना॒ग्ं॒ हरी॒ य-द्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते॒ यावे॒व दे॒वाना॒ग्ं॒ हरी॒ ताभ्या॑- [हरी॒ ताभ्या᳚म्, ए॒वैभ्यो॑ ह॒व्यं-] 34
-मे॒वैभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑हत्ये॒तद्वै दे॒वाना॑मा॒स्यं॑-यँ-द्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते सा॒क्षादे॒व दे॒वाना॑मा॒स्ये॑ जुहोत्ये॒ष वै ह॑विर्धा॒नी यो द॑र्शपूर्णमासया॒जी सा॒यम्प्रा॑तरग्निहो॒त्र-ञ्जु॑होति॒ यज॑ते दर्शपूर्णमा॒सा-वह॑रहर्-हविर्धा॒निनाग्ं॑ सु॒तो य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते हविर्धा॒न्य॑स्मीति॒ सर्व॑मे॒वास्य॑ बर्हि॒ष्य॑-न्द॒त्त-म्भ॑वति दे॒वावा अह॑- [अहः, य॒ज्ञिय॒-न्नावि॑न्द॒-न्ते] 35
-र्य॒ज्ञिय॒-न्नावि॑न्द॒-न्ते द॑र्शपूर्णमा॒साव॑पुन॒-न्तौ वा ए॒तौ पू॒तौ मेद्ध्यौ॒ य-द्द॑र्शपूर्णमा॒सौ य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते पू॒तावे॒वैनौ॒ मेद्ध्यौ॑ यजते॒ नामा॑वा॒स्या॑या-ञ्च पौर्णमा॒स्या-ञ्च॒ स्त्रिय॒-मुपे॑या॒द्य- दु॑पे॒यान्निरि॑न्द्रिय-स्स्या॒-थ्सोम॑स्य॒ वै राज्ञो᳚-ऽर्धमा॒सस्य॒ रात्र॑यः॒ पत्न॑य आस॒-न्तासा॑ममावा॒स्या᳚-ञ्च पौर्णमा॒सी-ञ्च॒ नोपै॒- [नोपै᳚त्, ते ए॑नम॒भि] 36
-त्ते ए॑नम॒भि सम॑नह्येता॒-न्तं-यँक्ष्म॑ आर्च्छ॒-द्राजा॑नं॒-यँक्ष्म॑ आर॒दिति॒ त-द्रा॑जय॒क्ष्मस्य॒ जन्म॒ य-त्पापी॑या॒नभ॑व॒-त्त-त्पा॑पय॒क्ष्मस्य॒ यज्जा॒याभ्या॒मवि॑न्द॒-त्तज्जा॒येन्य॑स्य॒ य ए॒वमे॒तेषां॒-यँक्ष्मा॑णा॒-ञ्जन्म॒ वेद॒ नैन॑मे॒ते यक्ष्मा॑विन्दन्ति॒ स ए॒ते ए॒व न॑म॒स्यन्नुपा॑धाव॒-त्ते अ॑ब्रूतां॒-वँरं॑-वृँणावहा आ॒व-न्दे॒वाना᳚-म्भाग॒धे अ॑सावा॒- [अ॑साव, आ॒वदधि॑ दे॒वा] 37
-ऽवदधि॑ दे॒वा इ॑ज्यान्ता॒ इति॒ तस्मा᳚-थ्स॒दृशी॑ना॒ग्ं॒ रात्री॑णा-ममावा॒स्या॑या-ञ्च पौर्णमा॒स्या-ञ्च॑ दे॒वा इ॑ज्यन्त ए॒ते हि दे॒वाना᳚-म्भाग॒धे भा॑ग॒धा अ॑स्मै मनु॒ष्या॑ भवन्ति॒ य ए॒वं-वेँद॑ भू॒तानि॒ क्षुध॑मघ्नन्-थ्स॒द्यो म॑नु॒ष्या॑ अर्धमा॒से दे॒वा मा॒सि पि॒तरः॑ संवँथ्स॒रे वन॒स्पत॑य॒-स्तस्मा॒-दह॑रह-र्मनु॒ष्या॑ अश॑नमिच्छन्ते ऽर्धमा॒से दे॒वा इ॑ज्यन्ते मा॒सि पि॒तृभ्यः॑ क्रियते संवँथ्स॒रे वन॒स्पत॑यः॒ फल॑-ङ्गृह्णन्ति॒ य ए॒वं-वेँद॒ हन्ति॒ क्षुध॒-म्भ्रातृ॑व्यम् ॥ 38 ॥
e॒ṣa vai dḙvara॒tho ya-dda̭rśapūrṇamā॒sau yo da̭rśapūrṇamā॒sāvi॒ṣṭvā somḙna॒ yaja̭te॒ ratha̭spaṣṭa e॒vāva॒sāne॒ varḙ de॒vānā॒mava̭ syatye॒tāni॒ vā aṅgā॒parūgṃ̭ṣi saṃva~thsa॒rasya॒ ya-dda̭rśapūrṇamā॒sau ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-nda̭rśapūrṇamā॒sau yaja॒te-'ṅgā॒parūg̭ṣye॒va saṃ̭va~thsa॒rasya॒ prati̭ dadhātye॒ te vai saṃ̭va~thsa॒rasya॒ cakṣṷṣī॒ ya-dda̭rśapūrṇamā॒sau ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-nda̭rśapūrṇamā॒sau yaja̭te॒ tābhyā̭me॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamanṷ paśya- [paśyati, e॒ṣā vai] 33
-tye॒ṣā vai de॒vānāṃ॒-vi~krā᳚nti॒ rya-dda̭rśapūrṇamā॒sau ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-nda̭rśapūrṇamā॒sau yaja̭te de॒vānā̭me॒va vikrā᳚nti॒manu॒ vikra̭mata e॒ṣa vai dḙva॒yānaḥ॒ panthā॒ ya-dda̭rśapūrṇamā॒sau ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-nda̭rśapūrṇamā॒sau yaja̭te॒ ya e॒va dḙva॒yānaḥ॒ panthā॒stagṃ sa॒māro̭hatye॒tau vai de॒vānā॒gṃ॒ harī॒ ya-dda̭rśapūrṇamā॒sau ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-nda̭rśapūrṇamā॒sau yaja̭te॒ yāve॒va de॒vānā॒gṃ॒ harī॒ tābhyā̭- [harī॒ tābhyā᳚m, e॒vaibhyo̭ ha॒vyaṃ-] 34
-me॒vaibhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hatye॒tadvai de॒vānā̭mā॒syaṃ̭-ya~-dda̭rśapūrṇamā॒sau ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-nda̭rśapūrṇamā॒sau yaja̭te sā॒kṣāde॒va de॒vānā̭mā॒syḙ juhotye॒ṣa vai ha̭virdhā॒nī yo da̭rśapūrṇamāsayā॒jī sā॒yamprā̭taragniho॒tra-ñjṷhoti॒ yaja̭te darśapūrṇamā॒sā-vaha̭rahar-havirdhā॒nināgṃ̭ su॒to ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-nda̭rśapūrṇamā॒sau yaja̭te havirdhā॒nya̭smīti॒ sarva̭me॒vāsya̭ barhi॒ṣya̭-nda॒tta-mbha̭vati de॒vāvā aha̭- [ahaḥ, ya॒jñiya॒-nnāvi̭nda॒-nte] 35
-rya॒jñiya॒-nnāvi̭nda॒-nte da̭rśapūrṇamā॒sāva̭puna॒-ntau vā e॒tau pū॒tau meddhyau॒ ya-dda̭rśapūrṇamā॒sau ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-nda̭rśapūrṇamā॒sau yaja̭te pū॒tāve॒vainau॒ meddhyaṷ yajate॒ nāmā̭vā॒syā̭yā-ñca paurṇamā॒syā-ñca॒ striya॒-mupḙyā॒dya- dṷpe॒yānniri̭ndriya-ssyā॒-thsoma̭sya॒ vai rājño᳚-'rdhamā॒sasya॒ rātra̭yaḥ॒ patna̭ya āsa॒-ntāsā̭mamāvā॒syā᳚-ñca paurṇamā॒sī-ñca॒ nopai॒- [nopai᳚t, te ḙnama॒bhi] 36
-tte ḙnama॒bhi sama̭nahyetā॒-ntaṃ-ya~kṣma̭ ārccha॒-drājā̭naṃ॒-ya~kṣma̭ āra॒diti॒ ta-drā̭jaya॒kṣmasya॒ janma॒ ya-tpāpī̭yā॒nabha̭va॒-tta-tpā̭paya॒kṣmasya॒ yajjā॒yābhyā॒mavi̭nda॒-ttajjā॒yenya̭sya॒ ya e॒vame॒teṣāṃ॒-ya~kṣmā̭ṇā॒-ñjanma॒ veda॒ naina̭me॒te yakṣmā̭vindanti॒ sa e॒te e॒va na̭ma॒syannupā̭dhāva॒-tte a̭brūtāṃ॒-va~raṃ̭-vṛ~ṇāvahā ā॒va-nde॒vānā᳚-mbhāga॒dhe a̭sāvā॒- [a̭sāva, ā॒vadadhi̭ de॒vā] 37
-'vadadhi̭ de॒vā i̭jyāntā॒ iti॒ tasmā᳚-thsa॒dṛśī̭nā॒gṃ॒ rātrī̭ṇā-mamāvā॒syā̭yā-ñca paurṇamā॒syā-ñca̭ de॒vā i̭jyanta e॒te hi de॒vānā᳚-mbhāga॒dhe bhā̭ga॒dhā a̭smai manu॒ṣyā̭ bhavanti॒ ya e॒vaṃ-ve~da̭ bhū॒tāni॒ kṣudha̭maghnan-thsa॒dyo ma̭nu॒ṣyā̭ ardhamā॒se de॒vā mā॒si pi॒taraḥ̭ saṃva~thsa॒re vana॒spata̭ya॒-stasmā॒-daha̭raha-rmanu॒ṣyā̭ aśa̭namicchante 'rdhamā॒se de॒vā i̭jyante mā॒si pi॒tṛbhyaḥ̭ kriyate saṃva~thsa॒re vana॒spata̭yaḥ॒ phala̭-ṅgṛhṇanti॒ ya e॒vaṃ-ve~da॒ hanti॒ kṣudha॒-mbhrātṛ̭vyam || 38 ||
हा दर्श व पौर्णमास हा देवांचा रथ आहे. जो दर्श व पौर्णमास यांचे इष्ट केल्यावर सोमयाग करतो, तो रथावर आरूढ झाल्यासारखा अंतिम टप्प्यात देवांच्या वरिष्ठ स्थानापर्यंत पोहोचतो. हे दर्श व पौर्णमास हे वर्षाचे अंग व रोग आहेत; जो असे जाणून दर्श व पौर्णमास यांचे इष्ट करतो, तो वर्षाच्या अंगरोगाला प्रतिबंध करतो. हे दर्श व पौर्णमास हे वर्षाचे दोन डोळे आहेत; जो असे जाणून दर्श व पौर्णमास यांचे इष्ट करतो, तो त्यांच्याच द्वारे स्वर्गलोक पाहतो. हे दर्श व पौर्णमास हे देवांचे पाऊल आहेत; जो असे जाणून दर्श व पौर्णमास यांचे इष्ट करतो, तो देवांच्या पावलावरून चालतो. हा दर्श व पौर्णमास हा देवयान मार्ग आहे; जो असे जाणून दर्श व पौर्णमास यांचे इष्ट करतो, तो देवयान मार्गावर आरूढ होतो. हे दर्श व पौर्णमास हे देवांचे दोन अश्व आहेत; जो असे जाणून दर्श व पौर्णमास यांचे इष्ट करतो, तो त्यांच्याच द्वारे देवांना हवीर्द्रव्य वाहतो. हे दर्श व पौर्णमास हे देवांचे मुख आहे; जो असे जाणून दर्श व पौर्णमास यांचे इष्ट करतो, तो थेट देवांच्या मुखात आहुती देतो. जो दर्श व पौर्णमास यांचा याजक आहे, तो हविर्धान आहे; तो सायंकाळी व सकाळी अग्निहोत्र देतो व दररोज दर्श व पौर्णमास यांचे इष्ट करतो; तो हविर्धानात सोमाभिषव केलेला आहे. जो असे जाणून दर्श व पौर्णमास यांचे इष्ट करतो, तो 'मी हविर्धान आहे' असे म्हणतो; त्याच्या सर्व बर्हिसावर दत्त केलेले होते. देव व मनुष्य यांनी यज्ञीय वस्तू शोधल्या; दर्श व पौर्णमास यांनी त्या शुद्ध केल्या. हे दर्श व पौर्णमास शुद्ध व पवित्र आहेत; जो असे जाणून दर्श व पौर्णमास यांचे इष्ट करतो, तो त्यांना शुद्ध व पवित्र रूपात इष्ट करतो. अमावास्या व पौर्णमासी या दिवशी स्त्रीचा संग करू नये; जर केला, तर तो निर्बल होईल. सोम राजाच्या अर्धमासाच्या रात्री त्याच्या पत्नी होत्या; त्यांपैकी अमावास्या व पौर्णमासी यांनी त्याचा संग केला नाही; त्या दोघींनी त्याला बांधले; त्या राजाला यक्ष्माने पकडले. 'राजाला यक्ष्माने पकडले' असे म्हणतात; ते राजयक्ष्माचे जन्म आहे. जो पापी झाला, ते पापयक्ष्माचे जन्म आहे. जे त्याच्या दोन पत्नींनी शोधले, ते जायेन्याचे जन्म आहे. जो असे या यक्ष्मांचे जन्म जाणतो, त्याला हे यक्ष्म पकडत नाहीत. तो (राजा) या दोघींना नमस्कार करून त्यांच्याकडे गेला; त्या म्हणाल्या, 'आम्ही वर मागतो; आम्ही देवांच्या भागधेयी होऊ.' तो म्हणाला, 'देवांची पूजा होईल.' म्हणून समान रात्रींपैकी अमावास्या व पौर्णमासी या दिवशी देवांची पूजा होते; कारण या दोघी देवांच्या भागधेयी आहेत. जो असे जाणतो, त्याला मनुष्य भागधेयी होतात. प्राण्यांनी भूक मारली; मनुष्यांनी ती त्याच दिवशी मारली, देवांनी अर्धमासात, पितरांनी मासात, वनस्पतींनी संवत्सरात. म्हणून मनुष्य दररोज अन्न इच्छितात; अर्धमासात देवांची पूजा होते; मासात पितरांसाठी कर्म केले जाते; संवत्सरात वनस्पती फळ धारण करतात. जो असे जाणतो, तो भूक व शत्रू यांना मारतो. AI
दे॒वा वै नर्चि न यजु॑ष्यश्रयन्त॒ ते साम॑न्ने॒वा-ऽश्र॑यन्त॒ हि-ङ्क॑रोति॒ सामै॒वा-ऽक॒र्॒हि-ङ्क॑रोति॒ यत्रै॒व दे॒वा अश्र॑यन्त॒ तत॑ ए॒वैना॒-न्प्रयु॑ङ्क्ते॒ हि-ङ्क॑रोति वा॒च ए॒वैष योगो॒ हि-ङ्क॑रोति प्र॒जा ए॒व त-द्यज॑मान-स्सृजते॒ त्रिः प्र॑थ॒मामन्वा॑ह॒ त्रिरु॑त्त॒मां-यँ॒ज्ञस्यै॒व तद्ब॒र्॒स- [तद्ब॒र्॒सम्, न॒ह्य॒त्यप्र॑स्रग्ंसाय॒-] 39
-न्न॑ह्य॒त्यप्र॑स्रग्ंसाय॒ सन्त॑त॒मन्वा॑ह प्रा॒णाना॑म॒न्नाद्य॑स्य॒ सन्त॑त्या॒ अथो॒ रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै॒ राथ॑तंरी-म्प्रथ॒मामन्वा॑ह॒ राथ॑तंरो॒ वा अ॒यं-लोँ॒क इ॒ममे॒व लो॒कम॒भि ज॑यति॒ त्रिर्वि गृ॑ह्णाति॒ त्रय॑ इ॒मे लो॒का इ॒माने॒व लो॒कान॒भि ज॑यति॒ बार्ह॑तीमुत्त॒मा-मन्वा॑ह॒ बार्ह॑तो॒ वा अ॒सौ लो॒को॑-ऽमुमे॒व लो॒कम॒भि ज॑यति॒ प्र वो॒ [प्र वः॑, वाजा॒] 40
वाजा॒ इत्यनि॑रुक्ता-म्प्राजाप॒त्यामन्वा॑ह य॒ज्ञो वै प्र॒जाप॑तिर्य॒ज्ञमे॒व प्र॒जाप॑ति॒मा र॑भते॒ प्रवो॒ वाजा॒ इत्यन्वा॒हान्नं॒-वैँ वाजो-ऽन्न॑मे॒वाव॑ रुन्धे॒ प्रवो॒ वाजा॒ इत्यन्वा॑ह॒ तस्मा᳚-त्प्रा॒चीन॒ग्ं॒ रेतो॑ धीय॒ते-ऽग्न॒ आ या॑हि वी॒तय॒ इत्या॑ह॒ तस्मा᳚-त्प्र॒तीचीः᳚ प्र॒जा जा॑यन्ते॒ प्रवो॒ वाजा॒ [वाजाः᳚, इत्यन्वा॑ह॒] 41
इत्यन्वा॑ह॒ मासा॒ वै वाजा॑ अर्धमा॒सा अ॒भिद्य॑वो दे॒वा ह॒विष्म॑न्तो॒ गौर्घृ॒ताची॑ य॒ज्ञो दे॒वाञ्जि॑गाति॒ यज॑मान-स्सुम्न॒यु-रि॒द-म॑सी॒द-म॒सीत्ये॒व य॒ज्ञस्य॑ प्रि॒य-न्धामाव॑ रुन्धे॒ य-ङ्का॒मये॑त॒ सर्व॒-मायु॑-रिया॒-दिति॒ प्र वो॒ वाजा॒ इति॒ तस्या॒नूच्याग्न॒ आ या॑हि वी॒तय॒ इति॒ सन्त॑त॒-मुत्त॑र-मर्ध॒र्चमा ल॑भेत [ ] 42
प्रा॒णेनै॒वा-ऽस्या॑-ऽपा॒न-न्दा॑धार॒ सर्व॒मायु॑रेति॒ यो वा अ॑र॒त्निग्ं सा॑मिधे॒नीनां॒-वेँदा॑र॒त्नावे॒व भ्रातृ॑व्य-ङ्कुरुते-ऽर्ध॒र्चौ स-न्द॑धात्ये॒ष वा अ॑र॒त्नि-स्सा॑मिधे॒नीनां॒-यँ ए॒वं-वेँदा॑र॒त्नावे॒व भ्रातृ॑व्य-ङ्कुरुत॒ ऋषेर्॑-ऋषे॒र्वा ए॒ता निर्मि॑ता॒ य-थ्सा॑मिधे॒न्य॑स्ता यदसं॑-युँक्ता॒-स्स्युः प्र॒जया॑ प॒शुभि॒ र्यज॑मानस्य॒ वि ति॑ष्ठेरन्नर्ध॒र्चौ स-न्द॑धाति॒ सं ँयु॑नक्त्ये॒वैना॒स्ता अ॑स्मै॒ संयुँ॑क्ता॒ अव॑रुद्धा॒-स्सर्वा॑-मा॒शिष॑-न्दुह्रे ॥ 43 ॥
de॒vā vai narci na yajṷṣyaśrayanta॒ te sāma̭nne॒vā-'śra̭yanta॒ hi-ṅka̭roti॒ sāmai॒vā-'ka॒r॒hi-ṅka̭roti॒ yatrai॒va de॒vā aśra̭yanta॒ tata̭ e॒vainā॒-nprayṷṅkte॒ hi-ṅka̭roti vā॒ca e॒vaiṣa yogo॒ hi-ṅka̭roti pra॒jā e॒va ta-dyaja̭māna-ssṛjate॒ triḥ pra̭tha॒māmanvā̭ha॒ trirṷtta॒māṃ-ya~॒jñasyai॒va tadba॒r॒sa- [tadba॒r॒sam, na॒hya॒tyapra̭sragṃsāya॒-] 39
-nna̭hya॒tyapra̭sragṃsāya॒ santa̭ta॒manvā̭ha prā॒ṇānā̭ma॒nnādya̭sya॒ santa̭tyā॒ atho॒ rakṣa̭sā॒mapa̭hatyai॒ rātha̭taṃrī-mpratha॒māmanvā̭ha॒ rātha̭taṃro॒ vā a॒yaṃ-lo~॒ka i॒mame॒va lo॒kama॒bhi ja̭yati॒ trirvi gṛ̭hṇāti॒ traya̭ i॒me lo॒kā i॒māne॒va lo॒kāna॒bhi ja̭yati॒ bārha̭tīmutta॒mā-manvā̭ha॒ bārha̭to॒ vā a॒sau lo॒ko̭-'mume॒va lo॒kama॒bhi ja̭yati॒ pra vo॒ [pra vaḥ̭, vājā॒] 40
vājā॒ ityani̭ruktā-mprājāpa॒tyāmanvā̭ha ya॒jño vai pra॒jāpa̭tirya॒jñame॒va pra॒jāpa̭ti॒mā ra̭bhate॒ pravo॒ vājā॒ ityanvā॒hānnaṃ॒-vai~ vājo-'nna̭me॒vāva̭ rundhe॒ pravo॒ vājā॒ ityanvā̭ha॒ tasmā᳚-tprā॒cīna॒gṃ॒ reto̭ dhīya॒te-'gna॒ ā yā̭hi vī॒taya॒ ityā̭ha॒ tasmā᳚-tpra॒tīcīḥ᳚ pra॒jā jā̭yante॒ pravo॒ vājā॒ [vājāḥ᳚, ityanvā̭ha॒] 41
ityanvā̭ha॒ māsā॒ vai vājā̭ ardhamā॒sā a॒bhidya̭vo de॒vā ha॒viṣma̭nto॒ gaurghṛ॒tācī̭ ya॒jño de॒vāñji̭gāti॒ yaja̭māna-ssumna॒yu-ri॒da-ma̭sī॒da-ma॒sītye॒va ya॒jñasya̭ pri॒ya-ndhāmāva̭ rundhe॒ ya-ṅkā॒mayḙta॒ sarva॒-māyṷ-riyā॒-diti॒ pra vo॒ vājā॒ iti॒ tasyā॒nūcyāgna॒ ā yā̭hi vī॒taya॒ iti॒ santa̭ta॒-mutta̭ra-mardha॒rcamā la̭bheta [ ] 42
prā॒ṇenai॒vā-'syā̭-'pā॒na-ndā̭dhāra॒ sarva॒māyṷreti॒ yo vā a̭ra॒tnigṃ sā̭midhe॒nīnāṃ॒-ve~dā̭ra॒tnāve॒va bhrātṛ̭vya-ṅkurute-'rdha॒rcau sa-nda̭dhātye॒ṣa vā a̭ra॒tni-ssā̭midhe॒nīnāṃ॒-ya~ e॒vaṃ-ve~dā̭ra॒tnāve॒va bhrātṛ̭vya-ṅkuruta॒ ṛṣer̭-ṛṣe॒rvā e॒tā nirmi̭tā॒ ya-thsā̭midhe॒nya̭stā yadasaṃ̭-yu~ktā॒-ssyuḥ pra॒jayā̭ pa॒śubhi॒ ryaja̭mānasya॒ vi ti̭ṣṭherannardha॒rcau sa-nda̭dhāti॒ saṃ ~yṷnaktye॒vainā॒stā a̭smai॒ saṃyu~̭ktā॒ ava̭ruddhā॒-ssarvā̭-mā॒śiṣa̭-nduhre || 43 ||
देवांनी ऋचेत आश्रय घेतला नाही आणि यजुषातही आश्रय घेतला नाही; त्यांनी केवळ सामातच आश्रय घेतला. तो 'हिं' असा शब्द उच्चारतो; 'हिं' उच्चारून तो सामच करतो. जेथे देवांनी आश्रय घेतला, तेथूनच तो त्यांना प्रयुक्त करतो. 'हिं' उच्चारणे हा वाचेचाच योग आहे. 'हिं' उच्चारून यजमान प्रजाच निर्माण करतो. पहिल्या ऋचेचे तीन वेळा अनुवाचन करतो आणि शेवटच्या ऋचेचेही तीन वेळा; यामुळे यज्ञाचे बंधन घट्ट होते, ते सुटू नये म्हणून. संतत (अखंड) अनुवाचन करतो — प्राणांच्या आणि अन्नाच्या संततीसाठी; आणि राक्षसांच्या निवारणासाठीही. पहिली ऋच राथंतरी छंदात अनुवाचन करतो; राथंतर हा खरोखर हा लोक आहे; तो हा लोकच जिंकतो. तीन वेळा ग्रहण करतो; हे तीन लोक आहेत; तो हे तीन लोकच जिंकतो. शेवटची ऋच बार्हती छंदात अनुवाचन करतो; बार्हत हा खरोखर पलीकडचा लोक आहे; तो तो लोकच जिंकतो. 'प्र वो वाजाः' ही अनिरुक्त (छंद निर्दिष्ट नसलेली) प्राजापत्य ऋच अनुवाचन करतो; यज्ञ हा प्रजापती आहे; तो यज्ञरूप प्रजापतीलाच धरतो. 'प्र वो वाजाः' असे अनुवाचन करतो; वाज म्हणजे अन्न; तो अन्नच मिळवतो. 'प्र वो वाजाः' असे अनुवाचन करतो; म्हणूनच पूर्वेकडे बीज ठेवले जाते. 'अग्न आ याहि वीतये' असे म्हणतो; म्हणूनच पश्चिमेकडे प्रजा जन्म घेतात. 'प्र वो वाजाः' असे अनुवाचन करतो; वाज म्हणजे महिने, अभिद्यु म्हणजे पंधरवडे. हविर्युक्त देव, घृतवती गाय, यज्ञ — हे देवांकडे जातात; यजमान कल्याणेच्छु होऊन 'हे हवे होते, हे हवे होते' असे म्हणून यज्ञाचे प्रिय स्थान मिळवतो. जो कोणी 'मला संपूर्ण आयुष्य मिळावे' अशी इच्छा धरतो, त्याने 'प्र वो वाजाः' ही ऋच अनुवाचन करून नंतर 'अग्न आ याहि वीतये' हा उत्तरार्ध संततपणे घ्यावा. यामुळेच त्याने प्राणाने या (यजमानाच्या) अपानाला धरले; तो संपूर्ण आयुष्य जगतो. जो सामिधेनी ऋचांचा अरत्नी (कोपर) जाणतो, तो आपल्या शत्रूला अरत्नीच करतो. तो अर्धर्च जोडतो; सामिधेनी ऋचांचा अरत्नी हा हाच आहे. जो हे असे जाणतो, तो शत्रूला अरत्नीच करतो. या सामिधेनी ऋचा प्रत्येक ऋषीकडून निर्मित आहेत; जर त्या जोडल्या नसत्या, तर यजमानाची प्रजा आणि पशूंसह स्थिती ढळली असती. म्हणून तो अर्धर्च जोडतो; त्या जोडतो; त्या त्याला जोडलेल्या आणि अधीन झालेल्या होऊन सर्व आशीर्वादांचे दूध देतात. AI
अय॑ज्ञो॒ वा ए॒ष यो॑-ऽसा॒मा-ऽग्न॒ आ या॑हि वी॒तय॒ इत्या॑ह रथन्त॒रस्यै॒ष वर्ण॒स्त-न्त्वा॑ स॒मिद्भि॑रङ्गिर॒ इत्या॑ह वामदे॒व्यस्यै॒ष वर्णो॑ बृ॒हद॑ग्ने सु॒वीर्य॒मित्या॑ह बृह॒त ए॒ष वर्णो॒ यदे॒त-न्तृ॒चम॒न्वाह॑ य॒ज्ञमे॒व त-थ्साम॑न्वन्त-ङ्करोत्य॒ग्निर॒मुष्मि॑न् ँलो॒क आसी॑दादि॒त्यो᳚-ऽस्मि-न्तावि॒मौ लो॒कावशा᳚न्ता- [लो॒कावशा᳚न्तौ, आ॒स्ता॒-न्ते दे॒वा] 44
-वास्ता॒-न्ते दे॒वा अ॑ब्रुव॒न्नेते॒मौ वि पर्यू॑हा॒मेत्यग्न॒ आ या॑हि वी॒तय॒ इत्य॒स्मिन् ँलो॒के᳚-ऽग्निम॑दधु र्बृ॒हद॑ग्ने सु॒वीर्य॒मित्य॒मुष्मि॑न् ँलो॒क आ॑दि॒त्य-न्ततो॒ वा इ॒मौ लो॒काव॑शाम्यतां॒-यँदे॒वम॒न्वाहा॒नयो᳚ र्लो॒कयो॒-श्शान्त्यै॒ शाम्य॑तो-ऽस्मा इ॒मौ लो॒कौ य ए॒वं-वेँद॒ पञ्च॑दश सामिधे॒नीरन्वा॑ह॒ पञ्च॑दश॒ [पञ्च॑दश, वा अ॑र्धमा॒सस्य॒] 45
वा अ॑र्धमा॒सस्य॒ रात्र॑यो-ऽर्धमास॒श-स्सं॑वँथ्स॒र आ᳚प्यते॒ तासा॒-न्त्रीणि॑ च श॒तानि॑ ष॒ष्टिश्चा॒क्षरा॑णि॒ ताव॑ती-स्संवँथ्स॒रस्य॒ रात्र॑यो-ऽक्षर॒श ए॒व सं॑वँथ्स॒रमा᳚प्नोति नृ॒मेध॑श्च॒ परु॑च्छेपश्च ब्रह्म॒वाद्य॑मवदेताम॒स्मि-न्दारा॑वा॒र्द्रे᳚-ऽग्नि-ञ्ज॑नयाव यत॒रो नौ॒ ब्रह्मी॑या॒निति॑ नृ॒मेधो॒-ऽभ्य॑वद॒-थ्स धू॒मम॑जनय॒-त्परु॑च्छेपो॒ ऽभ्य॑वद॒-थ्सो᳚-ऽग्निम॑जनय॒दृष॒ इत्य॑ब्रवी॒- [इत्य॑ब्रवीत्, यथ्स॒माव॑द्वि॒द्व] 46
-द्यथ्स॒माव॑द्वि॒द्व क॒था त्वम॒ग्निमजी॑जनो॒ नाहमिति॑ सामिधे॒नीना॑मे॒वाहं-वँर्णं॑-वेँ॒देत्य॑ब्रवी॒द्य-द्घृ॒तव॑-त्प॒दम॑नू॒च्यते॒ स आ॑सां॒-वँर्ण॒स्त-न्त्वा॑ स॒मिद्भि॑रङ्गिर॒ इत्या॑ह सामिधे॒नीष्वे॒व तज्ज्योति॑ र्जनयति॒ स्त्रिय॒स्तेन॒ यदृच॒-स्स्त्रिय॒स्तेन॒ य-द्गा॑य॒त्रिय॒-स्स्त्रिय॒स्तेन॒ य-थ्सा॑मिधे॒न्यो॑ वृष॑ण्वती॒-मन्वा॑ह॒ [वृष॑ण्वती॒-मन्वा॑ह, तेन॒ पुग्ग्स्व॑ती॒स्तेन॒] 47
तेन॒ पुग्ग्स्व॑ती॒स्तेन॒ सेन्द्रा॒स्तेन॑ मिथु॒ना अ॒ग्निर्दे॒वाना᳚-न्दू॒त आसी॑दु॒शना॑ का॒व्यो-ऽसु॑राणा॒-न्तौ प्र॒जाप॑ति-म्प्र॒श्ञमै॑ता॒ग्ं॒ स प्र॒जाप॑तिर॒ग्नि-न्दू॒तं-वृँ॑णीमह॒ इत्य॒भि प॒र्याव॑र्तत॒ ततो॑ दे॒वा अभ॑व॒-न्परा-ऽसु॑रा॒ यस्यै॒वं-विँ॒दुषो॒-ऽग्नि-न्दू॒तं-वृँ॑णीमह॒ इत्य॒न्वाह॒ भव॑त्या॒त्मना॒ परा᳚-ऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यो भवत्यद्ध्व॒रव॑ती॒मन्वा॑ह॒ भ्रातृ॑व्यमे॒वैतया᳚ [भ्रातृ॑व्यमे॒वैतया᳚, ध्व॒र॒ति॒ शो॒चिष्के॑श॒स्तमी॑मह॒] 48
ध्वरति शो॒चिष्के॑श॒स्तमी॑मह॒ इत्या॑ह प॒वित्र॑मे॒वैत-द्यज॑मानमे॒वैतया॑ पवयति॒ समि॑द्धो अग्न आहु॒तेत्या॑ह परि॒धिमे॒वैत-म्परि॑ दधा॒त्यस्क॑न्दाय॒ यदत॑ ऊ॒र्ध्वम॑भ्याद॒द्ध्याद्यथा॑ बहिः परि॒धि स्कन्द॑ति ता॒दृगे॒व त-त्त्रयो॒ वा अ॒ग्नयो॑ हव्य॒वाह॑नो दे॒वाना᳚-ङ्कव्य॒वाह॑नः पितृ॒णाग्ं स॒हर॑क्षा॒ असु॑राणा॒-न्त ए॒तर्ह्या शग्ं॑सन्ते॒ मां-वँ॑रिष्यते॒ मा- [माम्, इति॑] 49
-मिति॑ वृणी॒द्ध्वग्ं ह॑व्य॒वाह॑न॒मित्या॑ह॒ य ए॒व दे॒वाना॒-न्तं-वृँ॑णीत आर्षे॒यं-वृँ॑णीते॒ बन्धो॑रे॒व नैत्यथो॒ सन्त॑त्यै प॒रस्ता॑द॒र्वाचो॑ वृणीते॒ तस्मा᳚-त्प॒रस्ता॑द॒र्वाञ्चो॑ मनु॒ष्या᳚-न्पि॒तरो-ऽनु॒ प्र पि॑पते ॥ 50 ॥
aya̭jño॒ vā e॒ṣa yo̭-'sā॒mā-'gna॒ ā yā̭hi vī॒taya॒ ityā̭ha rathanta॒rasyai॒ṣa varṇa॒sta-ntvā̭ sa॒midbhi̭raṅgira॒ ityā̭ha vāmade॒vyasyai॒ṣa varṇo̭ bṛ॒hada̭gne su॒vīrya॒mityā̭ha bṛha॒ta e॒ṣa varṇo॒ yade॒ta-ntṛ॒cama॒nvāha̭ ya॒jñame॒va ta-thsāma̭nvanta-ṅkarotya॒gnira॒muṣmi̭n ~lo॒ka āsī̭dādi॒tyo᳚-'smi-ntāvi॒mau lo॒kāvaśā᳚ntā- [lo॒kāvaśā᳚ntau, ā॒stā॒-nte de॒vā] 44
-vāstā॒-nte de॒vā a̭bruva॒nnete॒mau vi paryṷ̄hā॒metyagna॒ ā yā̭hi vī॒taya॒ itya॒smin ~lo॒ke᳚-'gnima̭dadhu rbṛ॒hada̭gne su॒vīrya॒mitya॒muṣmi̭n ~lo॒ka ā̭di॒tya-ntato॒ vā i॒mau lo॒kāva̭śāmyatāṃ॒-ya~de॒vama॒nvāhā॒nayo᳚ rlo॒kayo॒-śśāntyai॒ śāmya̭to-'smā i॒mau lo॒kau ya e॒vaṃ-ve~da॒ pañca̭daśa sāmidhe॒nīranvā̭ha॒ pañca̭daśa॒ [pañca̭daśa, vā a̭rdhamā॒sasya॒] 45
vā a̭rdhamā॒sasya॒ rātra̭yo-'rdhamāsa॒śa-ssaṃ̭va~thsa॒ra ā᳚pyate॒ tāsā॒-ntrīṇi̭ ca śa॒tāni̭ ṣa॒ṣṭiścā॒kṣarā̭ṇi॒ tāva̭tī-ssaṃva~thsa॒rasya॒ rātra̭yo-'kṣara॒śa e॒va saṃ̭va~thsa॒ramā᳚pnoti nṛ॒medha̭śca॒ parṷcchepaśca brahma॒vādya̭mavadetāma॒smi-ndārā̭vā॒rdre᳚-'gni-ñja̭nayāva yata॒ro nau॒ brahmī̭yā॒niti̭ nṛ॒medho॒-'bhya̭vada॒-thsa dhū॒mama̭janaya॒-tparṷcchepo॒ 'bhya̭vada॒-thso᳚-'gnima̭janaya॒dṛṣa॒ itya̭bravī॒- [itya̭bravīt, yathsa॒māva̭dvi॒dva] 46
-dyathsa॒māva̭dvi॒dva ka॒thā tvama॒gnimajī̭jano॒ nāhamiti̭ sāmidhe॒nīnā̭me॒vāhaṃ-va~rṇaṃ̭-ve~॒detya̭bravī॒dya-dghṛ॒tava̭-tpa॒dama̭nū॒cyate॒ sa ā̭sāṃ॒-va~rṇa॒sta-ntvā̭ sa॒midbhi̭raṅgira॒ ityā̭ha sāmidhe॒nīṣve॒va tajjyoti̭ rjanayati॒ striya॒stena॒ yadṛca॒-sstriya॒stena॒ ya-dgā̭ya॒triya॒-sstriya॒stena॒ ya-thsā̭midhe॒nyo̭ vṛṣa̭ṇvatī॒-manvā̭ha॒ [vṛṣa̭ṇvatī॒-manvā̭ha, tena॒ puggsva̭tī॒stena॒] 47
tena॒ puggsva̭tī॒stena॒ sendrā॒stena̭ mithu॒nā a॒gnirde॒vānā᳚-ndū॒ta āsī̭du॒śanā̭ kā॒vyo-'sṷrāṇā॒-ntau pra॒jāpa̭ti-mpra॒śñamai̭tā॒gṃ॒ sa pra॒jāpa̭tira॒gni-ndū॒taṃ-vṛ~̭ṇīmaha॒ itya॒bhi pa॒ryāva̭rtata॒ tato̭ de॒vā abha̭va॒-nparā-'sṷrā॒ yasyai॒vaṃ-vi~॒duṣo॒-'gni-ndū॒taṃ-vṛ~̭ṇīmaha॒ itya॒nvāha॒ bhava̭tyā॒tmanā॒ parā᳚-'sya॒ bhrātṛ̭vyo bhavatyaddhva॒rava̭tī॒manvā̭ha॒ bhrātṛ̭vyame॒vaitayā᳚ [bhrātṛ̭vyame॒vaitayā᳚, dhva॒ra॒ti॒ śo॒ciṣkḙśa॒stamī̭maha॒] 48
dhvarati śo॒ciṣkḙśa॒stamī̭maha॒ ityā̭ha pa॒vitra̭me॒vaita-dyaja̭māname॒vaitayā̭ pavayati॒ sami̭ddho agna āhu॒tetyā̭ha pari॒dhime॒vaita-mpari̭ dadhā॒tyaska̭ndāya॒ yadata̭ ū॒rdhvama̭bhyāda॒ddhyādyathā̭ bahiḥ pari॒dhi skanda̭ti tā॒dṛge॒va ta-ttrayo॒ vā a॒gnayo̭ havya॒vāha̭no de॒vānā᳚-ṅkavya॒vāha̭naḥ pitṛ॒ṇāgṃ sa॒hara̭kṣā॒ asṷrāṇā॒-nta e॒tarhyā śagṃ̭sante॒ māṃ-va~̭riṣyate॒ mā- [mām, iti̭] 49
-miti̭ vṛṇī॒ddhvagṃ ha̭vya॒vāha̭na॒mityā̭ha॒ ya e॒va de॒vānā॒-ntaṃ-vṛ~̭ṇīta ārṣe॒yaṃ-vṛ~̭ṇīte॒ bandho̭re॒va naityatho॒ santa̭tyai pa॒rastā̭da॒rvāco̭ vṛṇīte॒ tasmā᳚-tpa॒rastā̭da॒rvāñco̭ manu॒ṣyā᳚-npi॒taro-'nu॒ pra pi̭pate || 50 ||
हा (मंत्रसमूह) अयज्ञ आहे; जो सामरहित आहे. 'अग्ने, तू यज्ञाच्या इच्छेने ये' असे म्हणतो; हा रथंतर सामाचा वर्ण आहे. 'हे अंगिरस, तुला समिधांनी' असे म्हणतो; हा वामदेव्य सामाचा वर्ण आहे. 'हे अग्ने, बृहदग्ने, सुवीर्य' असे म्हणतो; हा बृहत् सामाचा वर्ण आहे. जे हे तीन ऋचा अनुवदतो, त्यामुळे यज्ञाला सामासहित करतो. अग्नि त्या लोकात होता, आदित्य या लोकात; ते दोन्ही लोक शांत झाले नाहीत. तेव्हा देव म्हणाले, 'ह्या दोघांना आपण बदलून टाकू.' 'अग्ने, तू यज्ञाच्या इच्छेने ये' असे म्हणून या लोकात अग्नीला स्थापित केले; 'बृहदग्ने, सुवीर्य' असे म्हणून त्या लोकात आदित्याला स्थापित केले. त्यामुळे हे दोन्ही लोक शांत झाले. जे असे अनुवदतो, ते या दोन्ही लोकांच्या शांतीसाठी होय; हे दोन्ही लोक त्याला शांत होतात, जो असे जाणतो. पंधरा समिधा अनुवदतो; पंधरा अर्धमासाच्या रात्री असतात; अर्धमासांनी वर्ष पूर्ण होते. त्यांची तीनशे साठ अक्षरे आहेत; वर्षाच्या तितक्याच रात्री असतात; अक्षरांनीच वर्ष पूर्ण होते. नृमेध आणि परुच्छेप यांनी ब्रह्मवाद केला. 'या ओल्या दारूत आपण अग्नीला जन्म देऊ; आपल्यातील जो ब्रह्मविद्येत अधिक असेल त्याला' असे नृमेध म्हणाला; त्याने धूर जन्माला घातला. परुच्छेप म्हणाला; त्याने अग्नी जन्माला घातला. 'ऋषी' असे म्हणाला; 'जसे समान विद्वान असतात, तसे तू अग्नी कसा जन्माला घातला? मी नाही' असे म्हणाला. 'मी समिधांचा वर्ण जाणतो' असे तो म्हणाला. जे घृतवान पद अनुवदले जाते, तो त्यांचा वर्ण आहे. 'हे अंगिरस, तुला समिधांनी' असे म्हणतो; समिधांमध्येच ते तेज जन्माला घालतो. स्त्रिया ते (तेज) आहेत; कारण ऋचा स्त्रिया आहेत; कारण गायत्री स्त्री आहे. समिधा वृषण्वती (पुरुषवाचक) अनुवदतो; त्यामुळे पुंस्वती होतात; त्यामुळे इंद्रासहित होतात; त्यामुळे मिथुन होतात. अग्नि देवांचा दूत होता, उशना काव्य असुरांचा दूत होता. ते दोघे प्रजापतीकडे प्रश्न विचारण्यास गेले. प्रजापती 'अग्नीला दूत म्हणून वरू' असे म्हणून परत वळला; त्यानंतर देव श्रेष्ठ झाले, असुर नीच झाले. जो असे जाणतो, तो 'अग्नीला दूत म्हणून वरू' असे अनुवदतो; तो स्वतः श्रेष्ठ होतो, त्याचा शत्रू नीच होतो. अद्ध्वरवती (यज्ञवती) ऋचा अनुवदतो; तिच्याद्वारे शत्रूला हटवतो. 'शोचिष्केश, तुला आम्ही मागतो' असे म्हणतो; हे पवित्र आहे; त्याद्वारे यजमानाला पवित्र करतो. 'समिध्द अग्ने, आहुती' असे म्हणतो; हा परिधी परिधान करतो, जेणेकरून (अग्नि) बाहेर पडणार नाही. जे येथून वर जाऊन खाईल, जसे परिधीबाहेर (अग्नि) पडतो, तसेच ते होते. तीन अग्नी आहेत: हव्यवाहन देवांचा, कव्यवाहन पितरांचा, सहरक्ष असुरांचा. ते आता 'आमचे रक्षण होवो' असे म्हणतात; 'माझे रक्षण होवो' असे वरतो. 'हव्यवाहन' असे म्हणतो; जो देवांचा (अग्नि) वरतो, तो ऋषींचा वरतो; बंधूकडे जात नाही; आणि संततीसाठी. पुढे (पूर्वेकडून) वळलेल्या (ऋचा) वरतो; म्हणून पुढे (पूर्वेकडून) वळलेले मनुष्य पितरांच्या मागे धावतात. AI
अग्ने॑ म॒हाग्ं अ॒सीत्या॑ह म॒हान्. ह्ये॑ष यद॒ग्नि र्ब्रा᳚ह्म॒णेत्या॑ह ब्राह्म॒णो ह्ये॑ष भा॑र॒तेत्या॑है॒ष हि दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्य-म्भर॑ति दे॒वेद्ध॒ इत्या॑ह दे॒वा ह्ये॑तमैन्ध॑त॒ मन्वि॑द्ध॒ इत्या॑ह॒ मनु॒र्ह्ये॑तमुत्त॑रो दे॒वेभ्य॒ ऐन्धर्षि॑ष्टुत॒ इत्या॒हर्ष॑यो॒ ह्ये॑तमस्तु॑व॒न् विप्रा॑नुमदित॒ इत्या॑ह॒ [इत्या॑ह, विप्रा॒ ह्ये॑ते] 51
विप्रा॒ ह्ये॑ते यच्छु॑श्रु॒वाग्ंसः॑ कविश॒स्त इत्या॑ह क॒वयो॒ ह्ये॑ते यच्छु॑श्रु॒वाग्ंसो॒ ब्रह्म॑सग्ंशित॒ इत्या॑ह॒ ब्रह्म॑सग्ंशितो॒ ह्ये॑ष घृ॒ताह॑वन॒ इत्या॑ह घृताहु॒तिर्ह्य॑स्य प्रि॒यत॑मा प्र॒णीर्य॒ज्ञाना॒मित्या॑ह प्र॒णीर्ह्ये॑ष य॒ज्ञानाग्ं॑ र॒थीर॑द्ध्व॒राणा॒मित्या॑है॒ष हि दे॑वर॒थो॑-ऽतूर्तो॒ होतेत्या॑ह॒ न ह्ये॑त-ङ्कश्च॒न [ ] 52
तर॑ति॒ तूर्णि॑र्-हव्य॒वाडित्या॑ह॒ सर्व॒ग्ग्॒ह्ये॑ष तर॒त्यास्पात्र॑-ञ्जु॒हूर्दे॒वाना॒मित्या॑ह जु॒हूर्ह्ये॑ष दे॒वाना᳚-ञ्चम॒सो दे॑व॒पान॒ इत्या॑ह चम॒सो ह्ये॑ष दे॑व॒पानो॒-ऽराग्ं इ॑वाग्ने ने॒मिर्दे॒वाग्स्त्व-म्प॑रि॒भूर॒सीत्या॑ह दे॒वान् ह्ये॑ष प॑रि॒भूर्य-द्ब्रू॒यादा व॑ह दे॒वा-न्दे॑वय॒ते यज॑माना॒येति॒ भ्रातृ॑व्यमस्मै [भ्रातृ॑व्यमस्मै, ज॒न॒ये॒दा व॑ह] 53
जनये॒दा व॑ह दे॒वान्. यज॑माना॒येत्या॑ह॒ यज॑मानमे॒वैतेन॑ वर्धयत्य॒ग्निम॑ग्न॒ आ व॑ह॒ सोम॒मा व॒हेत्या॑ह दे॒वता॑ ए॒व त-द्य॑थापू॒र्वमुप॑ ह्वयत॒ आ चा᳚ग्ने दे॒वान्. वह॑ सु॒यजा॑ च यज जातवेद॒ इत्या॑हा॒ग्निमे॒व त-थ्सग्ग् श्य॑ति॒ सो᳚-ऽस्य॒ सग्ंशि॑तो दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑हत्य॒ग्निर्-होते- [-होता᳚, इत्या॑हा॒-ऽग्निर्वै] 54
-त्या॑हा॒-ऽग्निर्वै दे॒वाना॒ग्ं॒ होता॒ य ए॒व दे॒वाना॒ग्ं॒ होता॒ तं-वृँ॑णीते॒स्मो व॒यमित्या॑हा॒-ऽऽत्मान॑मे॒व स॒त्त्व-ङ्ग॑मयति सा॒धु ते॑ यजमान दे॒वतेत्या॑हा॒-ऽऽशिष॑मे॒वैतामा शा᳚स्ते॒ यद्ब्रू॒या-द्यो᳚-ऽग्निग्ं होता॑र॒मवृ॑था॒ इत्य॒ग्निनो॑भ॒यतो॒ यज॑मान॒-म्परि॑ गृह्णीया-त्प्र॒मायु॑क-स्स्या-द्यजमानदेव॒त्या॑ वै जु॒हूर्भ्रा॑तृव्य देव॒त्यो॑प॒भृ- [देव॒त्यो॑प॒भृत्, यद्द्वे इ॑व] 55
-द्यद्द्वे इ॑व ब्रू॒या-द्भ्रातृ॑व्यमस्मै जनये-द्घृ॒तव॑तीमद्ध्वर्यो॒ स्रुच॒मा-ऽस्य॒स्वेत्या॑ह॒ यज॑मान मे॒वैतेन॑ वर्धयति देवा॒युव॒मित्या॑ह दे॒वान्. ह्ये॑षा-ऽव॑ति वि॒श्ववा॑रा॒मित्या॑ह॒ विश्व॒ग्ग्॒ ह्ये॑षा-ऽव॒तीडा॑महै दे॒वाग्ं ई॒डेन्या᳚न्नम॒स्याम॑ नम॒स्यान्॑ यजा॑म य॒ज्ञिया॒नित्या॑हमनु॒ष्या॑ वा ई॒डेन्याः᳚ पि॒तरो॑ नम॒स्या॑ दे॒वा य॒ज्ञिया॑ दे॒वता॑ ए॒व त-द्य॑थाभा॒गं-यँ॑जति ॥ 56 ॥
agnḙ ma॒hāgṃ a॒sītyā̭ha ma॒hān. hyḙṣa yada॒gni rbrā᳚hma॒ṇetyā̭ha brāhma॒ṇo hyḙṣa bhā̭ra॒tetyā̭hai॒ṣa hi de॒vebhyo̭ ha॒vya-mbhara̭ti de॒veddha॒ ityā̭ha de॒vā hyḙtamaindha̭ta॒ manvi̭ddha॒ ityā̭ha॒ manu॒rhyḙtamutta̭ro de॒vebhya॒ aindharṣi̭ṣṭuta॒ ityā॒harṣa̭yo॒ hyḙtamastṷva॒n viprā̭numadita॒ ityā̭ha॒ [ityā̭ha, viprā॒ hyḙte] 51
viprā॒ hyḙte yacchṷśru॒vāgṃsaḥ̭ kaviśa॒sta ityā̭ha ka॒vayo॒ hyḙte yacchṷśru॒vāgṃso॒ brahma̭sagṃśita॒ ityā̭ha॒ brahma̭sagṃśito॒ hyḙṣa ghṛ॒tāha̭vana॒ ityā̭ha ghṛtāhu॒tirhya̭sya pri॒yata̭mā pra॒ṇīrya॒jñānā॒mityā̭ha pra॒ṇīrhyḙṣa ya॒jñānāgṃ̭ ra॒thīra̭ddhva॒rāṇā॒mityā̭hai॒ṣa hi dḙvara॒tho̭-'tūrto॒ hotetyā̭ha॒ na hyḙta-ṅkaśca॒na [ ] 52
tara̭ti॒ tūrṇi̭r-havya॒vāḍityā̭ha॒ sarva॒gg॒hyḙṣa tara॒tyāspātra̭-ñju॒hūrde॒vānā॒mityā̭ha ju॒hūrhyḙṣa de॒vānā᳚-ñcama॒so dḙva॒pāna॒ ityā̭ha cama॒so hyḙṣa dḙva॒pāno॒-'rāgṃ i̭vāgne ne॒mirde॒vāgstva-mpa̭ri॒bhūra॒sītyā̭ha de॒vān hyḙṣa pa̭ri॒bhūrya-dbrū॒yādā va̭ha de॒vā-ndḙvaya॒te yaja̭mānā॒yeti॒ bhrātṛ̭vyamasmai [bhrātṛ̭vyamasmai, ja॒na॒ye॒dā va̭ha] 53
janaye॒dā va̭ha de॒vān. yaja̭mānā॒yetyā̭ha॒ yaja̭māname॒vaitena̭ vardhayatya॒gnima̭gna॒ ā va̭ha॒ soma॒mā va॒hetyā̭ha de॒vatā̭ e॒va ta-dya̭thāpū॒rvamupa̭ hvayata॒ ā cā᳚gne de॒vān. vaha̭ su॒yajā̭ ca yaja jātaveda॒ ityā̭hā॒gnime॒va ta-thsagg śya̭ti॒ so᳚-'sya॒ sagṃśi̭to de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hatya॒gnir-hote- [-hotā᳚, ityā̭hā॒-'gnirvai] 54
-tyā̭hā॒-'gnirvai de॒vānā॒gṃ॒ hotā॒ ya e॒va de॒vānā॒gṃ॒ hotā॒ taṃ-vṛ~̭ṇīte॒smo va॒yamityā̭hā॒-''tmāna̭me॒va sa॒ttva-ṅga̭mayati sā॒dhu tḙ yajamāna de॒vatetyā̭hā॒-''śiṣa̭me॒vaitāmā śā᳚ste॒ yadbrū॒yā-dyo᳚-'gnigṃ hotā̭ra॒mavṛ̭thā॒ itya॒gnino̭bha॒yato॒ yaja̭māna॒-mpari̭ gṛhṇīyā-tpra॒māyṷka-ssyā-dyajamānadeva॒tyā̭ vai ju॒hūrbhrā̭tṛvya deva॒tyo̭pa॒bhṛ- [deva॒tyo̭pa॒bhṛt, yaddve i̭va] 55
-dyaddve i̭va brū॒yā-dbhrātṛ̭vyamasmai janaye-dghṛ॒tava̭tīmaddhvaryo॒ sruca॒mā-'sya॒svetyā̭ha॒ yaja̭māna me॒vaitena̭ vardhayati devā॒yuva॒mityā̭ha de॒vān. hyḙṣā-'va̭ti vi॒śvavā̭rā॒mityā̭ha॒ viśva॒gg॒ hyḙṣā-'va॒tīḍā̭mahai de॒vāgṃ ī॒ḍenyā᳚nnama॒syāma̭ nama॒syāṋ yajā̭ma ya॒jñiyā॒nityā̭hamanu॒ṣyā̭ vā ī॒ḍenyāḥ᳚ pi॒taro̭ nama॒syā̭ de॒vā ya॒jñiyā̭ de॒vatā̭ e॒va ta-dya̭thābhā॒gaṃ-ya~̭jati || 56 ||
‘अग्ने महान् असि’ असे म्हणतो; कारण हा अग्नि महान् आहे. ‘ब्राह्मणः’ असे म्हणतो; कारण हा ब्राह्मण आहे. ‘भारतः’ असे म्हणतो; कारण हा देवांसाठी हव्य वाहतो. ‘देवेद्धः’ असे म्हणतो; कारण देवांनी याला प्रज्वलित केले. ‘मन्विद्धः’ असे म्हणतो; कारण मनूने याला देवांनंतर प्रज्वलित केले. ‘ऋषिष्टुतः’ असे म्हणतो; कारण ऋषींनी याची स्तुती केली. ‘विप्रानुमदितः’ असे म्हणतो; कारण हे विप्र (स्तोता) आहेत. ‘यच्छुश्रुवांसः’ असे म्हणतो; कारण हे कवी (शहाणे) आहेत ज्यांनी ऐकले आहे. ‘ब्रह्मसंशितः’ असे म्हणतो; कारण हा ब्रह्माने तीक्ष्ण केलेला आहे. ‘घृताहवनः’ असे म्हणतो; कारण याला घृताची आहुती सर्वात प्रिय आहे. ‘प्रणीर्यज्ञानाम्’ असे म्हणतो; कारण हा यज्ञांचा प्रणेता आहे. ‘रथीरध्वराणाम्’ असे म्हणतो; कारण हा अध्वरांचा देवरथ आहे. ‘अतूर्तो होता’ असे म्हणतो; कारण याला कोणीही ओलांडू शकत नाही. ‘तूर्णिर्हव्यवाट्’ असे म्हणतो; कारण हा सर्वांचे हव्य वाहतो आणि शीघ्र गतीने जातो. ‘आस्पात्रं जुहूर्देवानाम्’ असे म्हणतो; कारण हा देवांचा जुहू (आस्पात्र) आहे. ‘चमसो देवपानः’ असे म्हणतो; कारण हा देवांच्या पानाचा चमस आहे. ‘अरां इवाग्ने नेमिर्देवांस्त्वं परिभूरसि’ असे म्हणतो; कारण हा देवांचा परिभू (सर्वांभोवती असणारा) आहे. जर ‘आ वह देवान् देवयते यजमानाय’ असे म्हणाल, तर त्याने आपल्या शत्रूला जन्म दिला असे होईल. ‘आ वह देवान् यजमानाय’ असे म्हणतो; यामुळे यजमानाचीच वृद्धी होते. ‘अग्निमग्न आ वह, सोममा वहे’ असे म्हणतो; यामुळे देवतांना पूर्वीप्रमाणेच आवाहन करतो. ‘आ चाग्ने देवान् वह सुयजा च यज जातवेदः’ असे म्हणतो; यामुळे अग्नीला अशा प्रकारे सज्ज करतो; तो सज्ज होऊन देवांसाठी हव्य वाहतो. ‘अग्निर्होता’ असे म्हणतो; कारण अग्नि देवांचा होता आहे; जो देवांचा होता आहे त्याचेच वरण करतो. ‘अस्मो वयम्’ असे म्हणतो; यामुळे स्वतःला सत्त्वगुणी बनवतो. ‘साधु ते यजमान देवता’ असे म्हणतो; यामुळे हाच आशीर्वाद मागतो. जर ‘योऽग्निं होतारमवृथा’ असे म्हणाल, तर अग्नीने यजमानाला दोन्ही बाजूंनी घेरले असे होईल आणि तो आयुष्यहीन होईल. जुहू ही यजमानदेवताक आहे आणि उपभृत् ही शत्रुदेवताक आहे; जर दोन असे म्हणाल, तर शत्रूला जन्म दिला असे होईल. ‘घृतवतीमद्ध्वर्यो स्रुचमास्यस्व’ असे म्हणतो; यामुळे यजमानाचीच वृद्धी होते. ‘देवायुवम्’ असे म्हणतो; कारण ही (स्रुक्) देवांना रक्षिते. ‘विश्ववाराम्’ असे म्हणतो; कारण ही सर्वांचे रक्षण करते. ‘ईडामहै देवान् ईडेन्यान् नमस्याम नमस्यान् यजाम यज्ञियान्’ असे म्हणतो; कारण ईडेन्य (स्तुतीय) मनुष्य आहेत, नमस्य (नमस्कार्य) पितर आहेत आणि यज्ञिय देवता आहेत; यामुळे प्रत्येकाला त्याच्या वाट्यानुसार यजन करतो. AI
त्रीग्स्तृ॒चाननु॑ ब्रूया-द्राज॒न्य॑स्य॒ त्रयो॒ वा अ॒न्ये रा॑ज॒न्या᳚-त्पुरु॑षा ब्राह्म॒णो वैश्यः॑ शू॒द्रस्ताने॒वास्मा॒ अनु॑कान् करोति॒ पञ्च॑द॒शानु॑ ब्रूया-द्राज॒न्य॑स्य पञ्चद॒शो वै रा॑ज॒न्यः॑ स्व ए॒वैन॒ग्ग्॒ स्तोमे॒ प्रति॑ष्ठापयति त्रि॒ष्टुभा॒ परि॑ दद्ध्यादिन्द्रि॒यं-वैँ त्रि॒ष्टुगि॑न्द्रि॒यका॑मः॒ खलु॒ वै रा॑ज॒न्यो॑ यजते त्रि॒ष्टुभै॒वास्मा॑ इन्द्रि॒य-म्परि॑ गृह्णाति॒ यदि॑ का॒मये॑त [का॒मये॑त, ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सम॒स्त्विति॑] 57
ब्रह्मवर्च॒सम॒स्त्विति॑ गायत्रि॒या परि॑ दद्ध्या-द्ब्रह्मवर्च॒सं-वैँ गा॑य॒त्री ब्र॑ह्मवर्च॒समे॒व भ॑वति स॒प्तद॒शानु॑ ब्रूया॒-द्वैश्य॑स्य सप्तद॒शो वै वैश्य॒-स्स्व ए॒वैन॒ग्ग्॒ स्तोमे॒ प्रति॑ ष्ठापयति॒जग॑त्या॒ परि॑ दद्ध्या॒ज्जाग॑ता॒ वै प॒शवः॑ प॒शुका॑मः॒ खलु॒ वै वैश्यो॑ यजते॒ जग॑त्यै॒वास्मै॑ प॒शू-न्परि॑ गृह्णा॒त्ये क॑विग्ं शति॒मनु॑ ब्रूया-त्प्रति॒ष्ठाका॑मस्यै कवि॒ग्ं॒श-स्स्तोमा॑ना-म्प्रति॒ष्ठा प्रति॑ष्ठित्यै॒ [प्रति॑ष्ठित्यै, चतु॑र्विग्ंशति॒मनु॑] 58
चतु॑र्विग्ंशति॒मनु॑ ब्रूया-द्ब्रह्मवर्च॒स-का॑मस्य॒ चतु॑र्विग्ंशत्यक्षरा गाय॒त्री गा॑य॒त्री ब्र॑ह्मवर्च॒स-ङ्गा॑यत्रि॒यैवास्मै᳚ ब्रह्मवर्च॒समव॑ रुन्धे त्रि॒ग्ं॒शत॒मनु॑ ब्रूया॒दन्न॑कामस्य त्रि॒ग्ं॒शद॑क्षरा वि॒राडन्नं॑-विँ॒रा-ड्वि॒राजै॒वास्मा॑ अ॒न्नाद्य॒मव॑ रुन्धे॒ द्वात्रिग्ं॑शत॒मनु॑ ब्रूया-त्प्रति॒ष्ठाका॑मस्य॒ द्वात्रिग्ं॑शदक्षरा ऽनु॒ष्टुग॑नु॒ष्टु-प्छन्द॑सा-म्प्रति॒ष्ठा प्रति॑ष्ठित्यै॒ षट्त्रिग्ं॑शत॒मनु॑ ब्रूया-त्प॒शुका॑मस्य॒ षट्त्रिग्ं॑शदक्षरा बृह॒ती बार्ह॑ताः प॒शवो॑ बृह॒त्यैवास्मै॑ प॒शू- [प॒शून्, अव॑ रुन्धे॒] 59
-नव॑ रुन्धे॒ चतु॑श्चत्वारिग्ंशत॒मनु॑ ब्रूयादिन्द्रि॒यका॑मस्य॒ चतु॑श्चत्वारिग्ंशदक्षरा त्रि॒ष्टुगि॑न्द्रि॒य-न्त्रि॒ष्टु-प्त्रि॒ष्टुभै॒वास्मा॑ इन्द्रि॒यमव॑ रुन्धे॒ ऽष्टाच॑त्वारिग्ं शत॒मनु॑ ब्रूया-त्प॒शुका॑मस्या॒ष्टाच॑त्वारिग्ंशदक्षरा॒ जग॑ती॒ जाग॑ताः प॒शवो॒जग॑त्यै॒वास्मै॑ प॒शूनव॑ रुन्धे॒ सर्वा॑णि॒ छन्दा॒ग्॒ स्यनु॑ ब्रूया-द्बहुया॒जिन॒-स्सर्वा॑णि॒ वा ए॒तस्य॒ छन्दा॒ग्॒स्य व॑रुद्धानि॒ यो ब॑हुया॒ज्यप॑रिमित॒मनु॑ ब्रूया॒दप॑रिमित॒स्या व॑रुध्यै ॥ 60 ॥
trīgstṛ॒cānanṷ brūyā-drāja॒nya̭sya॒ trayo॒ vā a॒nye rā̭ja॒nyā᳚-tpurṷṣā brāhma॒ṇo vaiśyaḥ̭ śū॒drastāne॒vāsmā॒ anṷkān karoti॒ pañca̭da॒śānṷ brūyā-drāja॒nya̭sya pañcada॒śo vai rā̭ja॒nyaḥ̭ sva e॒vaina॒gg॒ stome॒ prati̭ṣṭhāpayati tri॒ṣṭubhā॒ pari̭ daddhyādindri॒yaṃ-vai~ tri॒ṣṭugi̭ndri॒yakā̭maḥ॒ khalu॒ vai rā̭ja॒nyo̭ yajate tri॒ṣṭubhai॒vāsmā̭ indri॒ya-mpari̭ gṛhṇāti॒ yadi̭ kā॒mayḙta [kā॒mayḙta, bra॒hma॒va॒rca॒sama॒stviti̭] 57
brahmavarca॒sama॒stviti̭ gāyatri॒yā pari̭ daddhyā-dbrahmavarca॒saṃ-vai~ gā̭ya॒trī bra̭hmavarca॒same॒va bha̭vati sa॒ptada॒śānṷ brūyā॒-dvaiśya̭sya saptada॒śo vai vaiśya॒-ssva e॒vaina॒gg॒ stome॒ prati̭ ṣṭhāpayati॒jaga̭tyā॒ pari̭ daddhyā॒jjāga̭tā॒ vai pa॒śavaḥ̭ pa॒śukā̭maḥ॒ khalu॒ vai vaiśyo̭ yajate॒ jaga̭tyai॒vāsmai̭ pa॒śū-npari̭ gṛhṇā॒tye ka̭vigṃ śati॒manṷ brūyā-tprati॒ṣṭhākā̭masyai kavi॒gṃ॒śa-sstomā̭nā-mprati॒ṣṭhā prati̭ṣṭhityai॒ [prati̭ṣṭhityai, catṷrvigṃśati॒manṷ] 58
catṷrvigṃśati॒manṷ brūyā-dbrahmavarca॒sa-kā̭masya॒ catṷrvigṃśatyakṣarā gāya॒trī gā̭ya॒trī bra̭hmavarca॒sa-ṅgā̭yatri॒yaivāsmai᳚ brahmavarca॒samava̭ rundhe tri॒gṃ॒śata॒manṷ brūyā॒danna̭kāmasya tri॒gṃ॒śada̭kṣarā vi॒rāḍannaṃ̭-vi~॒rā-ḍvi॒rājai॒vāsmā̭ a॒nnādya॒mava̭ rundhe॒ dvātrigṃ̭śata॒manṷ brūyā-tprati॒ṣṭhākā̭masya॒ dvātrigṃ̭śadakṣarā 'nu॒ṣṭuga̭nu॒ṣṭu-pchanda̭sā-mprati॒ṣṭhā prati̭ṣṭhityai॒ ṣaṭtrigṃ̭śata॒manṷ brūyā-tpa॒śukā̭masya॒ ṣaṭtrigṃ̭śadakṣarā bṛha॒tī bārha̭tāḥ pa॒śavo̭ bṛha॒tyaivāsmai̭ pa॒śū- [pa॒śūn, ava̭ rundhe॒] 59
-nava̭ rundhe॒ catṷścatvārigṃśata॒manṷ brūyādindri॒yakā̭masya॒ catṷścatvārigṃśadakṣarā tri॒ṣṭugi̭ndri॒ya-ntri॒ṣṭu-ptri॒ṣṭubhai॒vāsmā̭ indri॒yamava̭ rundhe॒ 'ṣṭāca̭tvārigṃ śata॒manṷ brūyā-tpa॒śukā̭masyā॒ṣṭāca̭tvārigṃśadakṣarā॒ jaga̭tī॒ jāga̭tāḥ pa॒śavo॒jaga̭tyai॒vāsmai̭ pa॒śūnava̭ rundhe॒ sarvā̭ṇi॒ chandā॒g॒ syanṷ brūyā-dbahuyā॒jina॒-ssarvā̭ṇi॒ vā e॒tasya॒ chandā॒g॒sya va̭ruddhāni॒ yo ba̭huyā॒jyapa̭rimita॒manṷ brūyā॒dapa̭rimita॒syā va̭rudhyai || 60 ||
‘विप्रानुमदित’ असे म्हणावे. (येथे ‘चना’, ‘अस्मै’, ‘होता’, ‘उपभृत्’ — या देवता आहेत; आणि तीन.) राजन्यासाठी तीन ऋचांचा अनुवाद करावा; कारण राजन्यापेक्षा इतर तीन पुरुष आहेत — ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र; त्यांनाच त्याच्या अनुकूल करतो. राजन्यासाठी पंधरा ऋचांचा अनुवाद करावा; कारण राजन्य पंधरा आहे; त्यालाच स्वतःच्या स्तोमात प्रतिष्ठित करतो. त्रिष्टुभेने त्याला वेढावे; कारण त्रिष्टुभ इंद्रिय आहे, आणि राजन्य इंद्रियकामनेनेच यज्ञ करतो; त्रिष्टुभेनेच त्याला इंद्रियाचे वेढण करतो. जर ‘ब्रह्मवर्चस प्राप्त होवो’ अशी इच्छा असेल, तर गायत्रीने त्याला वेढावे; कारण गायत्री ब्रह्मवर्चस आहे; ब्रह्मवर्चसच प्राप्त होते. वैश्यासाठी सतरा ऋचांचा अनुवाद करावा; कारण वैश्य सतरा आहे; त्यालाच स्वतःच्या स्तोमात प्रतिष्ठित करतो. जगतीने त्याला वेढावे; कारण जागत पशू आहेत, आणि वैश्य पशुकामनेनेच यज्ञ करतो; जगतीनेच त्याला पशूंचे वेढण करतो. प्रतिष्ठा इच्छिणाऱ्याने एकवीस ऋचांचा अनुवाद करावा; कारण एकवीस स्तोमांची प्रतिष्ठा आहे; प्रतिष्ठेसाठी. ब्रह्मवर्चस इच्छिणाऱ्याने चोवीस ऋचांचा अनुवाद करावा; कारण चोवीस अक्षरे गायत्री आहे; गायत्री ब्रह्मवर्चस आहे; गायत्रीनेच त्याला ब्रह्मवर्चस प्राप्त करून देतो. अन्न इच्छिणाऱ्याने तीस ऋचांचा अनुवाद करावा; कारण तीस अक्षरे विराट आहे; अन्न विराट आहे; विराजेनेच त्याला अन्नाद्य प्राप्त करून देतो. प्रतिष्ठा इच्छिणाऱ्याने बत्तीस ऋचांचा अनुवाद करावा; कारण बत्तीस अक्षरे अनुष्टुप् आहे; अनुष्टुप् छंदांची प्रतिष्ठा आहे; प्रतिष्ठेसाठी. पशु इच्छिणाऱ्याने छत्तीस ऋचांचा अनुवाद करावा; कारण छत्तीस अक्षरे बृहती आहे; बार्हत पशू आहेत; बृहतीनेच त्याला पशू प्राप्त करून देतो. इंद्रिय इच्छिणाऱ्याने चोवेचाळीस ऋचांचा अनुवाद करावा; कारण चोवेचाळीस अक्षरे त्रिष्टुप् आहे; इंद्रिय त्रिष्टुप् आहे; त्रिष्टुभेनेच त्याला इंद्रिय प्राप्त करून देतो. पशु इच्छिणाऱ्याने अठ्ठेचाळीस ऋचांचा अनुवाद करावा; कारण अठ्ठेचाळीस अक्षरे जगती आहे; जागत पशू आहेत; जगतीनेच त्याला पशू प्राप्त करून देतो. बहुयाजी यजमानासाठी सर्व छंदांचा अनुवाद करावा; कारण बहुयाजीची सर्व छंदे वाढलेली असतात; म्हणून बहुयाजीने अमर्याद अनुवाद करावा; अमर्याद वाढीसाठी. AI
निवी॑त-म्मनु॒ष्या॑णा-म्प्राचीनावी॒त-म्पि॑तृ॒णामुप॑वीत-न्दे॒वाना॒मुप॑ व्ययते देवल॒क्ष्ममे॒व त-त्कु॑रुते॒ तिष्ठ॒न्नन्वा॑ह॒ तिष्ठ॒न्न्॒. ह्याश्रु॑ततरं॒-वँद॑ति॒ तिष्ठ॒न्नन्वा॑ह सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्या॒भिजि॑त्या॒ आसी॑नो यजत्य॒स्मिन्ने॒व लो॒के प्रति॑तिष्ठति॒ य-त्क्रौ॒ञ्चम॒न्वाहा॑-ऽऽसु॒र-न्त-द्यन्म॒न्द्र-म्मा॑नु॒ष-न्तद्यद॑न्त॒रा त-थ्सदे॑वमन्त॒रा-ऽनूच्यग्ं॑ सदेव॒त्वाय॑ वि॒द्वाग्ंसो॒ वै [ ] 61
पु॒रा होता॑रो-ऽभूव॒-न्तस्मा॒-द्विधृ॑ता॒ अद्ध्वा॒नो-ऽभू॑व॒-न्न पन्था॑न॒-स्सम॑रुक्षन्नन्तर्वे॒द्य॑न्यः पादो॒ भव॑ति बहिर्वे॒द्य॑न्यो-ऽथान्वा॒हाद्ध्व॑नां॒-विँधृ॑त्यै प॒थामसग्ं॑ रोहा॒याथो॑ भू॒तञ्चै॒व भ॑वि॒ष्यच्चाव॑ रु॒न्धे-ऽथो॒ परि॑मित-ञ्चै॒वाप॑रिमित॒-ञ्चाव॑ रु॒न्धे-ऽथो᳚ ग्रा॒म्याग्श्चै॒व प॒शूना॑र॒ण्याग्श्चाव॑ रु॒न्धे-ऽथो॑ [रु॒न्धे-ऽथो᳚, दे॒व॒लो॒क-ञ्चै॒व] 62
देवलो॒क-ञ्चै॒व म॑नुष्य लो॒क-ञ्चा॒भि ज॑यति दे॒वा वै सा॑मिधे॒नीर॒नूच्य॑ य॒ज्ञ-न्नान्व॑पश्य॒न्थ्स प्र॒जाप॑तिस्तू॒ष्णी-मा॑घा॒रमा ऽघा॑रय॒-त्ततो॒ वै दे॒वा य॒ज्ञमन्व॑पश्य॒न्॒. य-त्तू॒ष्णीमा॑घा॒र-मा॑घा॒रय॑ति य॒ज्ञस्यानु॑ख्यात्या॒ अथो॑ सामिधे॒नीरे॒वाभ्य॑-न॒क्त्यलू᳚क्षो भवति॒ य ए॒वं-वेँदाथो॑ त॒र्पय॑त्ये॒वैना॒-स्तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभि॒- [प॒शुभिः॑, य ए॒वं-वेँद॒] 63
-र्य ए॒वं-वेँद॒ यदेक॑या ऽऽघा॒रये॒देका᳚-म्प्रीणीया॒द्य-द्द्वाभ्या॒-न्द्वे प्री॑णीया॒द्य-द्ति॒सृभि॒रति॒ तद्रे॑चये॒त्मन॒सा ऽऽघा॑रयति॒ मन॑सा॒ ह्यना᳚प्तमा॒प्यते॑ ति॒र्यञ्च॒मा घा॑रय॒त्यछ॑म्बट्कारं॒-वाँक्च॒ मन॑श्चा ऽऽर्तीयेताम॒ह-न्दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑हा॒मीति॒ वाग॑ब्रवीद॒ह-न्दे॒वेभ्य॒ इति॒ मन॒स्तौ प्र॒जाप॑ति-म्प्र॒श्ञमै॑ता॒ग्ं॒ सो᳚-ऽब्रवी- [सो᳚-ऽब्रवीत्, प्र॒जाप॑तिर्दू॒तीरे॒व] 64
-त्प्र॒जाप॑तिर्दू॒तीरे॒व त्व-म्मन॑सो-ऽसि॒ यद्धि मन॑सा॒ ध्याय॑ति॒ तद्वा॒चा वद॒तीति॒ त-त्खलु॒ तुभ्य॒-न्न वा॒चा जु॑हव॒न्नित्य॑ब्रवी॒-त्तस्मा॒न्मन॑सा प्र॒जाप॑तये जुह्वति॒मन॑ इव॒ हि प्र॒जाप॑तिः प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै॑ परि॒धीन्थ्स-म्मा᳚र्ष्टि पु॒नात्ये॒वैना॒न्त्रिर्म॑द्ध्य॒म-न्त्रयो॒ वै प्रा॒णाः प्रा॒णाने॒वाभि ज॑यति॒ त्रिर्द॑क्षिणा॒र्ध्यं॑ त्रय॑ [-त्रयः॑, इ॒मे लो॒का] 65
इ॒मे लो॒का इ॒माने॒व लो॒कान॒भि ज॑यति॒ त्रिरु॑त्तरा॒र्ध्य॑-न्त्रयो॒ वै दे॑व॒यानाः॒ पन्था॑न॒स्ताने॒वाभि ज॑यति॒ त्रिरुप॑ वाजयति॒ त्रयो॒ वै दे॑वलो॒का दे॑वलो॒काने॒वाभि ज॑यति॒ द्वाद॑श॒ स-म्प॑द्यन्ते॒ द्वाद॑श॒ मासा᳚-स्संवँथ्स॒र-स्सं॑वँथ्स॒रमे॒व प्री॑णा॒त्यथो॑ संवँथ्स॒रमे॒वास्मा॒ उप॑ दधाति सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्या आघा॒रमा घा॑रयति ति॒र इ॑व॒ [ति॒र इ॑व, वै सु॑व॒र्गो] 66
वै सु॑व॒र्गो लो॒क-स्सु॑व॒र्गमे॒वास्मै॑ लो॒क-म्प्ररो॑चयत्यृ॒जुमा घा॑रयत्यृ॒जुरि॑व॒ हि प्रा॒ण-स्सन्त॑त॒मा घा॑रयति प्रा॒णाना॑म॒न्नाद्य॑स्य॒ सन्त॑त्या॒ अथो॒ रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै॒ य-ङ्का॒मये॑त प्र॒मायु॑क-स्स्या॒दिति॑ जि॒ह्म-न्तस्या ऽऽघा॑रये-त्प्रा॒णमे॒वास्मा᳚ज्जि॒ह्म-न्न॑यति ता॒ज-क्प्रमी॑यते॒शिरो॒ वा ए॒त-द्य॒ज्ञस्य॒ यदा॑घा॒र आ॒त्मा ध्रु॒वा- [आ॒त्मा ध्रु॒वा, आ॒घा॒रमा॒घार्य॑] 67
-ऽऽघा॒रमा॒घार्य॑ ध्रु॒वाग्ं सम॑नक्त्या॒त्मन्ने॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑ दधात्य॒ग्नि-र्दे॒वाना᳚-न्दू॒त आसी॒-द्दैव्यो-ऽसु॑राणा॒-न्तौ प्र॒जाप॑ति-म्प्र॒श्ञ-मै॑ता॒ग्ं॒ स प्र॒जाप॑ति र्ब्राह्म॒ण-म॑ब्रवी-दे॒तद्वि ब्रू॒हीत्या श्रा॑व॒येती॒द-न्दे॑वा-श्शृणु॒तेति॒ वाव तद॑ब्रवी-द॒ग्नि र्दे॒वो होतेति॒ य ए॒व दे॒वाना॒-न्तम॑वृणीत॒ ततो॑ दे॒वा [दे॒वाः, अभ॑व॒-न्परा-ऽसु॑रा॒] 68
अभ॑व॒-न्परा-ऽसु॑रा॒ यस्यै॒वं-विँ॒दुषः॑ प्रव॒र-म्प्र॑वृ॒णते॒ भव॑त्या॒त्मना॒ परा᳚-ऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यो भवति॒ यद्ब्रा᳚ह्म॒णश्चा ब्रा᳚ह्मणश्च प्र॒श्ञ-मे॒याता᳚-म्ब्राह्म॒णायाधि॑ ब्रूया॒-द्य-द्ब्रा᳚ह्म॒णाया॒-ऽद्ध्याहा॒ ऽऽत्मने-ऽद्ध्या॑ह॒ यद्ब्रा᳚ह्म॒ण-म्प॒राहा॒-ऽऽत्मान॒-म्परा॑-ऽऽह॒ तस्मा᳚-द्ब्राह्म॒णो न प॒रोच्यः॑ ॥ 69 ॥
nivī̭ta-mmanu॒ṣyā̭ṇā-mprācīnāvī॒ta-mpi̭tṛ॒ṇāmupa̭vīta-nde॒vānā॒mupa̭ vyayate devala॒kṣmame॒va ta-tkṷrute॒ tiṣṭha॒nnanvā̭ha॒ tiṣṭha॒nn॒. hyāśrṷtataraṃ॒-va~da̭ti॒ tiṣṭha॒nnanvā̭ha suva॒rgasya̭ lo॒kasyā॒bhiji̭tyā॒ āsī̭no yajatya॒sminne॒va lo॒ke prati̭tiṣṭhati॒ ya-tkrau॒ñcama॒nvāhā̭-''su॒ra-nta-dyanma॒ndra-mmā̭nu॒ṣa-ntadyada̭nta॒rā ta-thsadḙvamanta॒rā-'nūcyagṃ̭ sadeva॒tvāya̭ vi॒dvāgṃso॒ vai [ ] 61
pu॒rā hotā̭ro-'bhūva॒-ntasmā॒-dvidhṛ̭tā॒ addhvā॒no-'bhṷ̄va॒-nna panthā̭na॒-ssama̭rukṣannantarve॒dya̭nyaḥ pādo॒ bhava̭ti bahirve॒dya̭nyo-'thānvā॒hāddhva̭nāṃ॒-vi~dhṛ̭tyai pa॒thāmasagṃ̭ rohā॒yātho̭ bhū॒tañcai॒va bha̭vi॒ṣyaccāva̭ ru॒ndhe-'tho॒ pari̭mita-ñcai॒vāpa̭rimita॒-ñcāva̭ ru॒ndhe-'tho᳚ grā॒myāgścai॒va pa॒śūnā̭ra॒ṇyāgścāva̭ ru॒ndhe-'tho̭ [ru॒ndhe-'tho᳚, de॒va॒lo॒ka-ñcai॒va] 62
devalo॒ka-ñcai॒va ma̭nuṣya lo॒ka-ñcā॒bhi ja̭yati de॒vā vai sā̭midhe॒nīra॒nūcya̭ ya॒jña-nnānva̭paśya॒nthsa pra॒jāpa̭tistū॒ṣṇī-mā̭ghā॒ramā 'ghā̭raya॒-ttato॒ vai de॒vā ya॒jñamanva̭paśya॒n॒. ya-ttū॒ṣṇīmā̭ghā॒ra-mā̭ghā॒raya̭ti ya॒jñasyānṷkhyātyā॒ atho̭ sāmidhe॒nīre॒vābhya̭-na॒ktyalū᳚kṣo bhavati॒ ya e॒vaṃ-ve~dātho̭ ta॒rpaya̭tye॒vainā॒-stṛpya̭ti pra॒jayā̭ pa॒śubhi॒- [pa॒śubhiḥ̭, ya e॒vaṃ-ve~da॒] 63
-rya e॒vaṃ-ve~da॒ yadeka̭yā ''ghā॒raye॒dekā᳚-mprīṇīyā॒dya-ddvābhyā॒-ndve prī̭ṇīyā॒dya-dti॒sṛbhi॒rati॒ tadrḙcaye॒tmana॒sā ''ghā̭rayati॒ mana̭sā॒ hyanā᳚ptamā॒pyatḙ ti॒ryañca॒mā ghā̭raya॒tyacha̭mbaṭkāraṃ॒-vā~kca॒ mana̭ścā ''rtīyetāma॒ha-nde॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hā॒mīti॒ vāga̭bravīda॒ha-nde॒vebhya॒ iti॒ mana॒stau pra॒jāpa̭ti-mpra॒śñamai̭tā॒gṃ॒ so᳚-'bravī- [so᳚-'bravīt, pra॒jāpa̭tirdū॒tīre॒va] 64
-tpra॒jāpa̭tirdū॒tīre॒va tva-mmana̭so-'si॒ yaddhi mana̭sā॒ dhyāya̭ti॒ tadvā॒cā vada॒tīti॒ ta-tkhalu॒ tubhya॒-nna vā॒cā jṷhava॒nnitya̭bravī॒-ttasmā॒nmana̭sā pra॒jāpa̭taye juhvati॒mana̭ iva॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jāpa̭te॒rāptyai̭ pari॒dhīnthsa-mmā᳚rṣṭi pu॒nātye॒vainā॒ntrirma̭ddhya॒ma-ntrayo॒ vai prā॒ṇāḥ prā॒ṇāne॒vābhi ja̭yati॒ trirda̭kṣiṇā॒rdhyaṃ̭ traya̭ [-trayaḥ̭, i॒me lo॒kā] 65
i॒me lo॒kā i॒māne॒va lo॒kāna॒bhi ja̭yati॒ trirṷttarā॒rdhya̭-ntrayo॒ vai dḙva॒yānāḥ॒ panthā̭na॒stāne॒vābhi ja̭yati॒ trirupa̭ vājayati॒ trayo॒ vai dḙvalo॒kā dḙvalo॒kāne॒vābhi ja̭yati॒ dvāda̭śa॒ sa-mpa̭dyante॒ dvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒rame॒va prī̭ṇā॒tyatho̭ saṃva~thsa॒rame॒vāsmā॒ upa̭ dadhāti suva॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyā āghā॒ramā ghā̭rayati ti॒ra i̭va॒ [ti॒ra i̭va, vai sṷva॒rgo] 66
vai sṷva॒rgo lo॒ka-ssṷva॒rgame॒vāsmai̭ lo॒ka-mpraro̭cayatyṛ॒jumā ghā̭rayatyṛ॒juri̭va॒ hi prā॒ṇa-ssanta̭ta॒mā ghā̭rayati prā॒ṇānā̭ma॒nnādya̭sya॒ santa̭tyā॒ atho॒ rakṣa̭sā॒mapa̭hatyai॒ ya-ṅkā॒mayḙta pra॒māyṷka-ssyā॒diti̭ ji॒hma-ntasyā ''ghā̭raye-tprā॒ṇame॒vāsmā᳚jji॒hma-nna̭yati tā॒ja-kpramī̭yate॒śiro॒ vā e॒ta-dya॒jñasya॒ yadā̭ghā॒ra ā॒tmā dhru॒vā- [ā॒tmā dhru॒vā, ā॒ghā॒ramā॒ghārya̭] 67
-''ghā॒ramā॒ghārya̭ dhru॒vāgṃ sama̭naktyā॒tmanne॒va ya॒jñasya॒ śiraḥ॒ prati̭ dadhātya॒gni-rde॒vānā᳚-ndū॒ta āsī॒-ddaivyo-'sṷrāṇā॒-ntau pra॒jāpa̭ti-mpra॒śña-mai̭tā॒gṃ॒ sa pra॒jāpa̭ti rbrāhma॒ṇa-ma̭bravī-de॒tadvi brū॒hītyā śrā̭va॒yetī॒da-ndḙvā-śśṛṇu॒teti॒ vāva tada̭bravī-da॒gni rde॒vo hoteti॒ ya e॒va de॒vānā॒-ntama̭vṛṇīta॒ tato̭ de॒vā [de॒vāḥ, abha̭va॒-nparā-'sṷrā॒] 68
abha̭va॒-nparā-'sṷrā॒ yasyai॒vaṃ-vi~॒duṣaḥ̭ prava॒ra-mpra̭vṛ॒ṇate॒ bhava̭tyā॒tmanā॒ parā᳚-'sya॒ bhrātṛ̭vyo bhavati॒ yadbrā᳚hma॒ṇaścā brā᳚hmaṇaśca pra॒śña-me॒yātā᳚-mbrāhma॒ṇāyādhi̭ brūyā॒-dya-dbrā᳚hma॒ṇāyā॒-'ddhyāhā॒ ''tmane-'ddhyā̭ha॒ yadbrā᳚hma॒ṇa-mpa॒rāhā॒-''tmāna॒-mparā̭-''ha॒ tasmā᳚-dbrāhma॒ṇo na pa॒rocyaḥ̭ || 69 ||
(इच्छा करावी — प्रतिष्ठेसाठी — पशूंसाठी — सत्ततीस) (अ. १०) मनुष्यांचे निवीत, पितरांचे प्राचीनावीत आणि देवांचे उपवीत असे वस्त्र धारण करतो; त्याने देवांचे लक्षणच केले असे होते. उभा राहून अनुवाचन करतो; उभ्या राहूनच अधिक स्पष्ट बोलतो; उभा राहून अनुवाचन करतो — स्वर्गलोक जिंकण्यासाठी. बसून यजन करतो — याच लोकात प्रतिष्ठित होतो. जे क्रौंच साम अनुवाचन करतो ते असुरांचे; जे मंद्र ते मनुष्यांचे; जे अंतरा ते देवांचे — अंतरा अनुवाचन करून देवत्वासाठी. विद्वान पूर्वी होते; म्हणून मार्ग धारण केलेले होते; पथ एकत्र चढले नाहीत. वेदीच्या आत एक पाय असतो, बाहेर दुसरा; मग अनुवाचन करतो — मार्ग धारण करण्यासाठी, पथ चढण्यासाठी. आणि भूत व भविष्य अशा दोन्हींना वश करतो; आणि परिमित व अपरिमित अशा दोन्हींना वश करतो; आणि ग्राम्य व आरण्य पशूंना वश करतो; आणि देवलोक व मनुष्यलोक जिंकतो. देवांनी सामिधेनी अनुवाचन करून यज्ञ पाहिला नाही; तेव्हा प्रजापतीने तूष्णीम आघार आघार केला; त्यानंतर देवांनी यज्ञ पाहिला. जो तूष्णीम आघार आघार करतो तो यज्ञाच्या अनुख्यातीसाठी; आणि सामिधेनींचा त्याने अभ्यनक्त केला. जो असे जाणतो तो अलूक्ष (निर्दोष) होतो; आणि त्या तृप्त करतो; प्रजा व पशूंनी तो तृप्त होतो. जो असे जाणतो — जर एकेरी आघार केला तर एकाला प्रसन्न करतो; जर दोन्हीने तर दोघांना प्रसन्न करतो; जर तीनने तर ते अतिरिक्त होईल. मनाने आघार करतो; कारण मनाने न मिळालेले मिळते. तिरके आघार करतो — अछंबटकारासाठी. वाक् व मन यांनी स्पर्धा केली: 'मी देवांना हव्य वाहीन' असे वाणी म्हणाली; 'मी देवांना' असे मन म्हणाले; त्या दोघींनी प्रजापतीला प्रश्न विचारला. तो म्हणाला — प्रजापती: 'तूच मनाची दूती आहेस; कारण जे मनाने ध्यातो ते वाचेने बोलतो.' तेव्हा तो म्हणाला — 'खरंच, तुला वाचेने हवि अर्पण करू नये.' म्हणून मनाने प्रजापतीला हवि अर्पण करतात; कारण प्रजापती मनासारखाच आहे — प्रजापतीच्या प्राप्तीसाठी. परिधींना पुसतो — त्यांना पवित्र करतो. तीन वेळा मध्यमात; कारण तीन प्राण आहेत; प्राणच जिंकतो. तीन वेळा दक्षिणार्ध्यात; कारण तीन — हे लोक; हे लोकच जिंकतो. तीन वेळा उत्तरार्ध्यात; कारण तीन देवयान पंथ आहेत; तेच जिंकतो. तीन वेळा उपवाजय करतो; कारण तीन देवलोक आहेत; देवलोकच जिंकतो. बारा होतात; बारा महिने, संवत्सर; संवत्सरच प्रसन्न करतो; आणि संवत्सरच त्याच्याजवळ ठेवतो — स्वर्गलोकाच्या प्राप्तीसाठी. आघार आघार करतो; स्वर्गलोक तिरका आहे असे म्हणतात; स्वर्गलोकच त्याच्यासाठी प्रकाशित करतो. ऋजु आघार करतो; कारण प्राण ऋजु आहे. संतत आघार करतो — प्राण व अन्न यांच्या संततीसाठी; आणि राक्षसांच्या अपहत्येसाठी. ज्याची प्रमायु (मरण) व्हावी अशी इच्छा असेल, त्याच्यासाठी जिह्म (वक्र) आघार करावा; प्राणच त्याच्यापासून जिह्माकडे नेतो; तो ताजक् (शीघ्र) मरतो. यज्ञाचे जे आघार ते शिर; ध्रुवा हा आत्मा. ध्रुवा आघार करून ध्रुवेला अंजन लावतो; आत्म्यातच यज्ञाचे शिर ठेवतो. अग्नि देवांचा दूत होता, दैव्य असुरांचा. त्या दोघांनी प्रजापतीला प्रश्न विचारला. तो प्रजापती ब्राह्मणाला म्हणाला — 'हे बोलून ऐकव.' 'हे देव, ऐका' असे तो म्हणाला. 'अग्नि देव हा होता' — ज्याने देवांचा तो (दूत) निवडला; त्यानंतर देव श्रेष्ठ झाले, असुर पराभूत झाले. जो असे जाणणारा प्रवर निवडतो तो स्वतः श्रेष्ठ होतो; त्याचा भ्रातृव्य पराभूत होतो. जर ब्राह्मण व ब्राह्मण प्रश्न विचारण्यास येतील, तर ब्राह्मणासाठी उत्तर द्यावे; जे ब्राह्मणासाठी बोलले ते आपल्यासाठी बोलले; जे ब्राह्मणाला टाळले ते आपल्याला टाळले; म्हणून ब्राह्मणाला टाळू नये. AI
आयु॑ष्ट आयु॒र्दा अ॑ग्न॒ आ प्या॑यस्व॒ स-न्ते ऽव॑ ते॒ हेड॒ उदु॑त्त॒म-म्प्रणो॑ दे॒व्या नो॑ दि॒वो ऽग्ना॑ विष्णू॒ अग्ना॑विष्णू इ॒म-म्मे॑ वरुण॒-तत्त्वा॑ या॒ म्यु दु॒त्य-ञ्चि॒त्रम् ॥ अ॒पा-न्नपा॒दा ह्यस्था॑-दु॒पस्थ॑-ञ्जि॒ह्माना॑-मू॒र्ध्वो वि॒द्युतं॒-वँसा॑नः । तस्य॒ ज्येष्ठ॑-म्महि॒मानं॒-वँह॑न्ती॒र्॒ हिर॑ण्यवर्णाः॒ परि॑ यन्ति य॒ह्वीः ॥ स- [सम्, अ॒न्या यन्त्युप॑] 70
-म॒न्या यन्त्युप॑ यन्त्य॒न्या-स्स॑मा॒नमू॒र्व-न्न॒द्यः॑ पृणन्ति । तमू॒ शुचि॒ग्ं॒ शुच॑यो दीदि॒वाग्ं स॑म॒पा-न्नपा॑त॒-म्परि॑तस्थु॒रापः॑ । तमस्मे॑रा युव॒तयो॒ युवा॑न-म्मर्मृ॒ज्यमा॑नाः॒ परि॑ य॒न्त्यापः॑ ॥ स शु॒क्रेण॒ शिक्व॑ना रे॒वद॒ग्निर्दी॒दाया॑नि॒द्ध्मो घृ॒तनि॑र्णिग॒फ्सु ॥ इन्द्रा॒वरु॑णयोर॒हग्ंस॒म्राजो॒रव॒ आ वृ॑णे । ता नो॑ मृडात ई॒दृशे᳚ ॥ इन्द्रा॑वरुणा यु॒वम॑द्ध्व॒राय॑ नो [यु॒वम॑द्ध्व॒राय॑ नः, वि॒शे जना॑य॒] 71
वि॒शे जना॑य॒ महि॒ शर्म॑ यच्छतम् । दी॒र्घप्र॑यज्यु॒मति॒ यो व॑नु॒ष्यति॑ व॒य-ञ्ज॑येम॒ पृत॑नासु दू॒ढ्यः॑ ॥ आ नो॑मित्रावरुणा॒, प्रबा॒हवा᳚ ॥ त्व-न्नो॑ अग्ने॒ वरु॑णस्य वि॒द्वा-न्दे॒वस्य॒ हेडो-ऽव॑ यासि सीष्ठाः । यजि॑ष्ठो॒ वह्नि॑ तम॒-श्शोशु॑चानो॒ विश्वा॒ द्वेषाग्ं॑सि॒ प्रमु॑मुग्ध्य॒स्मत् ॥ स त्वन्नो॑ अग्ने-ऽव॒मो भ॑वो॒ती नेदि॑ष्ठो अ॒स्या उ॒षसो॒ व्यु॑ष्टौ । अव॑ यक्ष्व नो॒ वरु॑ण॒ग्ं॒ [नो॒ वरु॑णम्, ररा॑णो वी॒हि] 72
ररा॑णो वी॒हि मृ॑डी॒कग्ं सु॒हवो॑ न एधि ॥ प्रप्रा॒यम॒ग्निर्भ॑र॒तस्य॑ शृण्वे॒ वि य-थ्सूर्यो॒ न रोच॑ते बृ॒हद्भाः । अ॒भि यः पू॒रु-म्पृत॑नासु त॒स्थौ दी॒दाय॒ दैव्यो॒ अति॑थि-श्शि॒वो नः॑ ॥ प्र ते॑ यक्षि॒ प्र त॑ इयर्मि॒ मन्म॒ भुवो॒ यथा॒ वन्द्यो॑ नो॒ हवे॑षु । धन्व॑न्निव प्र॒पा अ॑सि॒ त्वम॑ग्न इय॒क्षवे॑ पू॒रवे᳚ प्रत्न राजन्न् ॥ 73 ॥
āyṷṣṭa āyu॒rdā a̭gna॒ ā pyā̭yasva॒ sa-nte 'va̭ te॒ heḍa॒ udṷtta॒ma-mpraṇo̭ de॒vyā no̭ di॒vo 'gnā̭ viṣṇū॒ agnā̭viṣṇū i॒ma-mmḙ varuṇa॒-tattvā̭ yā॒ myu du॒tya-ñci॒tram || a॒pā-nnapā॒dā hyasthā̭-du॒pastha̭-ñji॒hmānā̭-mū॒rdhvo vi॒dyutaṃ॒-va~sā̭naḥ | tasya॒ jyeṣṭha̭-mmahi॒mānaṃ॒-va~ha̭ntī॒r॒ hira̭ṇyavarṇāḥ॒ pari̭ yanti ya॒hvīḥ || sa- [sam, a॒nyā yantyupa̭] 70
-ma॒nyā yantyupa̭ yantya॒nyā-ssa̭mā॒namū॒rva-nna॒dyaḥ̭ pṛṇanti | tamū॒ śuci॒gṃ॒ śuca̭yo dīdi॒vāgṃ sa̭ma॒pā-nnapā̭ta॒-mpari̭tasthu॒rāpaḥ̭ | tamasmḙrā yuva॒tayo॒ yuvā̭na-mmarmṛ॒jyamā̭nāḥ॒ pari̭ ya॒ntyāpaḥ̭ || sa śu॒kreṇa॒ śikva̭nā re॒vada॒gnirdī॒dāyā̭ni॒ddhmo ghṛ॒tani̭rṇiga॒phsu || indrā॒varṷṇayora॒hagṃsa॒mrājo॒rava॒ ā vṛ̭ṇe | tā no̭ mṛḍāta ī॒dṛśe᳚ || indrā̭varuṇā yu॒vama̭ddhva॒rāya̭ no [yu॒vama̭ddhva॒rāya̭ naḥ, vi॒śe janā̭ya॒] 71
vi॒śe janā̭ya॒ mahi॒ śarma̭ yacchatam | dī॒rghapra̭yajyu॒mati॒ yo va̭nu॒ṣyati̭ va॒ya-ñja̭yema॒ pṛta̭nāsu dū॒ḍhyaḥ̭ || ā no̭mitrāvaruṇā॒, prabā॒havā᳚ || tva-nno̭ agne॒ varṷṇasya vi॒dvā-nde॒vasya॒ heḍo-'va̭ yāsi sīṣṭhāḥ | yaji̭ṣṭho॒ vahni̭ tama॒-śśośṷcāno॒ viśvā॒ dveṣāgṃ̭si॒ pramṷmugdhya॒smat || sa tvanno̭ agne-'va॒mo bha̭vo॒tī nedi̭ṣṭho a॒syā u॒ṣaso॒ vyṷṣṭau | ava̭ yakṣva no॒ varṷṇa॒gṃ॒ [no॒ varṷṇam, rarā̭ṇo vī॒hi] 72
rarā̭ṇo vī॒hi mṛ̭ḍī॒kagṃ su॒havo̭ na edhi || praprā॒yama॒gnirbha̭ra॒tasya̭ śṛṇve॒ vi ya-thsūryo॒ na roca̭te bṛ॒hadbhāḥ | a॒bhi yaḥ pū॒ru-mpṛta̭nāsu ta॒sthau dī॒dāya॒ daivyo॒ ati̭thi-śśi॒vo naḥ̭ || pra tḙ yakṣi॒ pra ta̭ iyarmi॒ manma॒ bhuvo॒ yathā॒ vandyo̭ no॒ havḙṣu | dhanva̭nniva pra॒pā a̭si॒ tvama̭gna iya॒kṣavḙ pū॒rave᳚ pratna rājann || 73 ||
आयुष्य देणाऱ्या हे अग्ने, तू आयुष्याने पुष्ट हो; तुझा क्रोध शांत हो; हे देवी, आमच्यासाठी द्युलोकातून उत्तम असे ये; हे अग्ने, हे विष्णू, हे अग्नी-विष्णू, हे वरुण, हे माझ्या या यज्ञाकडे पाहा; हे चित्ररूपा, तूच आमची दूत आहेस. जलाचा नपात (अग्नी) उपस्थात बसला आहे; तो वाकलेल्यांच्या मस्तकावर उंच उभा आहे, विद्युत हातात धारण करतो. त्याच्या ज्येष्ठ महिमाला सुवर्णवर्णा, युवतीसारख्या नद्या वाहत जाऊन त्याच्या भोवती फिरतात. काही जवळ येतात, काही जवळ येतात, काही एकाच आकाशात नद्या भरतात. त्या पवित्र जलांनी पवित्र होऊन त्या तेजस्वी जलनपाताच्या भोवती उभ्या राहिल्या. त्या तरुण स्त्रियांसारख्या जलांनी त्या तरुणाला स्वच्छ करत त्याच्या भोवती फिरतात. तो अग्नी शुक्ल तेजाने धनसंपन्न होऊन प्रज्वलित झाला आहे, तो घृताने सिंचित आहे, तो जलांत आहे. मी इंद्र आणि वरुण या दोन सम्राटांचे आश्रयस्थान स्वीकारतो; ते आम्हाला अशा प्रसंगी सुख देवोत. हे इंद्रा-वरुणा, तुम्ही आमच्या यज्ञासाठी, आमच्या लोकांसाठी, माणसांसाठी मोठे सुख द्या. जो दीर्घकाळ यज्ञ करतो आणि जो तुमची सेवा करतो, तो आम्ही दुष्ट शत्रूंवर विजय मिळवू. हे मित्रा-वरुणा, आमच्याकडे या, हात दूर करा. हे अग्ने, तू जाणणारा असून वरुण देवाच्या क्रोधापासून आम्हाला वाचव; तू यज्ञात श्रेष्ठ वाहक आहेस, तू तेजाने जळत असून आमच्यापासून सर्व द्वेष दूर कर. हे अग्ने, तू आमच्यासाठी अगदी जवळचा हो, या उषेच्या उदयासमयी तू अगदी जवळचा हो. हे वरुणा, आमच्यासाठी यज्ञ कर, प्रसन्न होऊन आम्हाला सुख दे; तू सुहव (सहज हाकेला धावणारा) हो. हा अग्नी भरताचा यज्ञ ऐकतो, सूर्यासारखा तो मोठ्या तेजाने प्रकाशतो. जो पुरूच्या रणांमध्ये स्थिर राहिला, तो दैवी अतिथी आम्हाला शिवकारक होऊन प्रकाशला. हे अग्ने, मी तुझी स्तुती करतो, मी तुझ्यासाठी मनाची स्तुती पाठवतो, जेणेकरून तू आमच्या हाकांमध्ये वंदनीय होशील. हे अग्ने, तू वाळवंटात पाण्याच्या विहिरीसारखा आहेस, हे प्राचीन राजा, यज्ञ करणाऱ्या पुरूसाठी तू आहेस. AI
तू आपल्या बळाने आणि तेजाने (सर्वांपेक्षा) वेगळा आहेस. हे अग्ने, तू आपल्या तेजस्वी रूपाने यातुधान्यांना (राक्षसी शक्तींना) परतवून लाव; तू विस्तीर्ण निवासस्थानांमध्ये प्रकाशमान होत आहेस. ज्याला अज्ञानी जाणत नाहीत, असा तो सुंदर रूपाचा, सुंदर दर्शनाचा आणि स्वतःकडे वळलेल्या (सरळ) स्वभावाचा अग्नी आम्ही जाणकारांसह पाहू या. तो सर्व जाणणारा अग्नी सर्व ज्ञानमार्ग जाणून अमर देवांमध्ये हव्य (आहुती) अर्पण करो. पापमुक्त करणाऱ्या (अग्नी)कडे मी आवाहन केले; ज्याने मला (रक्षणासाठी) वेढले, त्या इंद्रा, हे इंद्र, शतक्रतू, तुझे क्षत्र आणि इंद्रिये (सामर्थ्ये) तुला दिली गेली आहेत. AI
(वि॒श्वरू॑प॒ - स्त्वष्टे - न्द्रं॑-वृँ॒त्रं - ब्र॑ह्मवा॒दिन॒-स्स त्वै - ना-ऽसो॑मयाज्ये॒ - ष वै दे॑वर॒थो - दे॒वा वै नर्चि ना - य॒ज्ञो - ऽग्ने॑ म॒हान् - त्रीन् - निवी॑त॒ - मायु॑ष्टे॒ - द्वाद॑श)
(वि॒श्वरू॑पो॒ - नैनग्ं॑ शीतरू॒रा - व॒द्य वसु॑ - पूर्वे॒द्यु - र्वाजा॒ इत्य - ग्ने॑ म॒हान् - निवी॑त - म॒न्या यन्ति॒ - चतुः॑ सप्ततिः )
(vi॒śvarṷ̄pa॒ - stvaṣṭe - ndraṃ̭-vṛ~॒traṃ - bra̭hmavā॒dina॒-ssa tvai - nā-'so̭mayājye॒ - ṣa vai dḙvara॒tho - de॒vā vai narci nā - ya॒jño - 'gnḙ ma॒hān - trīn - nivī̭ta॒ - māyṷṣṭe॒ - dvāda̭śa)
(vi॒śvarṷ̄po॒ - nainagṃ̭ śītarū॒rā - va॒dya vasṷ - pūrve॒dyu - rvājā॒ itya - gnḙ ma॒hān - nivī̭ta - ma॒nyā yanti॒ - catuḥ̭ saptatiḥ )
(यह्वी, मध्वराय, वरुण राजा, तुश्चत्वारिंश — असे चार; अध्याय १२) (विश्वरूप त्वष्ट्राचा पुत्र, इंद्र, वृत्र, ब्रह्मवादी — हे सर्व; तो त्वैना असोमयाजी; तो देवरथ; देवांनी नर्चि ना; यज्ञ; हे अग्ने, महान; तीन निवीत; आयुष्टे; बारा) (विश्वरूप, नैनं शीतरूरा, अवद्य वसु, पूर्वेद्युः, वाजाः इति, हे अग्ने, महान, निवीत, मन्या यन्ति — चौऱ्याहत्तर) AI
॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताया-न्द्वितीयकाण्डे पञ्चमः प्रश्न-स्समाप्तः ॥
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyā-ndvitīyakāṇḍe pañcamaḥ praśna-ssamāptaḥ ||
हरिः ओम्. कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहितेच्या द्वितीय कांडातील पाचवा प्रश्न संपला. AI