ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।
ಪರಸ್ಯ ವಿಷ್ಣೋಃ ಈಶಸ್ಯ ಮಾಯಿನಾಮ ಅಪಿ ಮೋಹಿನೀಮ್ ।
ಮಾಯಾಂ ವೇದಿತುಂ ಇಚ್ಛಾಮಃ ಭಗವನ್ತಃ ಬ್ರುವನ್ತು ನಃ ॥ 1॥
ನ ಅನುತೃಪ್ಯೇ ಜುಷನ್ ಯುಷ್ಮತ್ ವಚಃ ಹರಿಕಥಾ ಅಮೃತಮ್ ।
ಸಂಸಾರತಾಪನಿಃತಪ್ತಃ ಮರ್ತ್ಯಃ ತತ್ ತಾಪ ಭೇಷಜಮ್ ॥ 2॥
ಅನ್ತರಿಕ್ಷಃ ಉವಾಚ ।
ಏಭಿಃ ಭೂತಾನಿ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಮಹಾಭೂತೈಃ ಮಹಾಭುಜ ।
ಸಸರ್ಜೋತ್ ಚ ಅವಚಾನಿ ಆದ್ಯಃ ಸ್ವಮಾತ್ರಪ್ರಸಿದ್ಧಯೇ ॥ 3॥
ಏವಂ ಸೃಷ್ಟಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ ಪಞ್ಚಧಾತುಭಿಃ ।
ಏಕಧಾ ದಶಧಾ ಆತ್ಮಾನಂ ವಿಭಜನ್ ಜುಷತೇ ಗುಣಾನ್ ॥ 4॥
ಗುಣೈಃ ಗುಣಾನ್ ಸಃ ಭುಞ್ಜಾನಃ ಆತ್ಮಪ್ರದ್ಯೋದಿತೈಃ ಪ್ರಭುಃ ।
ಮನ್ಯಮಾನಃ ಇದಂ ಸೃಷ್ಟಂ ಆತ್ಮಾನಂ ಇಹ ಸಜ್ಜತೇ ॥ 5॥
ಕರ್ಮಾಣಿ ಕರ್ಮಭಿಃ ಕುರ್ವನ್ ಸನಿಮಿತ್ತಾನಿ ದೇಹಭೃತ್ ।
ತತ್ ತತ್ ಕರ್ಮಫಲಂ ಗೃಹ್ಣನ್ ಭ್ರಮತಿ ಇಹ ಸುಖೈತರಮ್ ॥ 6॥
ಇತ್ಥಂ ಕರ್ಮಗತೀಃ ಗಚ್ಛನ್ ಬಹ್ವಭದ್ರವಹಾಃ ಪುಮಾನ್ ।
ಆಭೂತಸಮ್ಪ್ಲವಾತ್ ಸರ್ಗಪ್ರಲಯೌ ಅಶ್ನುತೇ ಅವಶಃ ॥ 7॥
ಧಾತು ಉಪಪ್ಲವಃ ಆಸನ್ನೇ ವ್ಯಕ್ತಂ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾತ್ಮಕಮ್ ।
ಅನಾದಿನಿಧನಃ ಕಾಲಃ ಹಿ ಅವ್ಯಕ್ತಾಯ ಅಪಕರ್ಷತಿ ॥ 8॥
ಶತವರ್ಷಾಃ ಹಿ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಃ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಉಲ್ಬಣಾ ಭುವಿ ।
ತತ್ ಕಾಲ ಉಪಚಿತ ಉಷ್ಣ ಅರ್ಕಃ ಲೋಕಾನ್ ತ್ರೀನ್ ಪ್ರತಪಿಷ್ಯತಿ ॥9॥
ಪಾತಾಲತಲಂ ಆರಭ್ಯ ಸಙ್ಕರ್ಷಣಮುಖ ಅನಲಃ ।
ದಹನ್ ಊರ್ಧ್ವಶಿಖಃ ವಿಷ್ವಕ್ ವರ್ಧತೇ ವಾಯುನಾ ಈರಿತಃ ॥ 10॥
ಸಾಂವರ್ತಕಃ ಮೇಘಗಣಃ ವರ್ಷತಿ ಸ್ಮ ಶತಂ ಸಮಾಃ ।
ಧಾರಾಭಿಃ ಹಸ್ತಿಹಸ್ತಾಭಿಃ ಲೀಯತೇ ಸಲಿಲೇ ವಿರಾಟ್ ॥ 11॥
ತತಃ ವಿರಾಜಂ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ ವೈರಾಜಃ ಪುರುಷಃ ನೃಪ ।
ಅವ್ಯಕ್ತಂ ವಿಶತೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ನಿರಿನ್ಧನಃ ಇವ ಅನಲಃ ॥ 12॥
ವಾಯುನಾ ಹೃತಗನ್ಧಾ ಭೂಃ ಸಲಿಲತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ।
ಸಲಿಲಂ ತತ್ ಧೃತರಸಂ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಾಯ ಉಪಕಲ್ಪತೇ ॥ 13॥
ಹೃತರೂಪಂ ತು ತಮಸಾ ವಾಯೌ ಜ್ಯೋತಿಃ ಪ್ರಲೀಯತೇ ।
ಹೃತಸ್ಪರ್ಶಃ ಅವಕಾಶೇನ ವಾಯುಃ ನಭಸಿ ಲೀಯತೇ ।
ಕಾಲಾತ್ಮನಾ ಹೃತಗುಣಂ ನವಃ ಆತ್ಮನಿ ಲೀಯತೇ ॥ 14॥
ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಃ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಹ ವೈಕಾರಿಕೈಃ ನೃಪ ।
ಪ್ರವಿಶನ್ತಿ ಹಿ ಅಹಙ್ಕಾರಂ ಸ್ವಗುಣೈಃ ಅಹಂ ಆತ್ಮನಿ ॥ 15॥
ಏಷಾ ಮಾಯಾ ಭಗವತಃ ಸರ್ಗಸ್ಥಿತಿ ಅನ್ತಕಾರಿಣೀ ।
ತ್ರಿವರ್ಣಾ ವರ್ಣಿತಾ ಅಸ್ಮಾಭಿಃ ಕಿಂ ಭೂಯಃ ಶ್ರೋತುಂ ಇಚ್ಛಸಿ ॥ 16॥
ರಾಜಾ ಉವಾಚ ।
ಯಥಾ ಏತಾಂ ಐಶ್ವರೀಂ ಮಾಯಾಂ ದುಸ್ತರಾಂ ಅಕೃತಾತ್ಮಭಿಃ ।
ತರನ್ತಿ ಅಞ್ಜಃ ಸ್ಥೂಲಧಿಯಃ ಮಹರ್ಷಃ ಇದಂ ಉಚ್ಯತಾಮ್ ॥ 17॥
ಪ್ರಬುದ್ಧಃ ಉವಾಚ ।
ಕರ್ಮಾಣಿ ಆರಭಮಾಣಾನಾಂ ದುಃಖಹತ್ಯೈ ಸುಖಾಯ ಚ ।
ಪಶ್ಯೇತ್ ಪಾಕವಿಪರ್ಯಾಸಂ ಮಿಥುನೀಚಾರಿಣಾಂ ನೃಣಾಮ್ ॥ 18॥
ನಿತ್ಯಾರ್ತಿದೇನ ವಿತ್ತೇನ ದುರ್ಲಭೇನ ಆತ್ಮಮೃತ್ಯುನಾ ।
ಗೃಹ ಅಪತ್ಯಾಪ್ತಪಶುಭಿಃ ಕಾ ಪ್ರೀತಿಃ ಸಾಧಿತೈಃ ಚಲೈಃ ॥
19॥
ಏವಂ ಲೋಕಂ ಪರಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ನಶ್ವರಂ ಕರ್ಮನಿರ್ಮಿತಮ್ ।
ಸತುಲ್ಯ ಅತಿಶಯ ಧ್ವಂಸಂ ಯಥಾ ಮಣ್ಡಲವರ್ತಿನಾಮ್ ॥ 20॥
ತಸ್ಮಾತ್ ಗುರುಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇತ ಜಿಜ್ಞಾಸುಃ ಶ್ರೇಯಃ ಉತ್ತಮಮ್ ।
ಶಾಬ್ದೇ ಪರೇ ಚ ನಿಷ್ಣಾತಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಉಪಶಮಾಶ್ರಯಮ್ ॥ 21॥
ತತ್ರ ಭಾಗವತಾನ್ ಧರ್ಮಾನ್ ಶಿಕ್ಷೇತ್ ಗುರುಆತ್ಮದೈವತಃ ।
ಅಮಾಯಯಾ ಅನುವೃತ್ಯಾ ಯೈಃ ತುಷ್ಯೇತ್ ಆತ್ಮಾ ಆತ್ಮದಃ ಹರಿಃ ॥ 22॥
ಸರ್ವತಃ ಮನಸಃ ಅಸಙ್ಗಂ ಆದೌ ಸಙ್ಗಂ ಚ ಸಾಧುಷು ।
ದಯಾಂ ಮೈತ್ರೀಂ ಪ್ರಶ್ರಯಂ ಚ ಭೂತೇಷು ಅದ್ಧಾ ಯಥಾ ಉಚಿತಮ್ ॥ 23॥
ಶೌಚಂ ತಪಃ ತಿತಿಕ್ಷಾಂ ಚ ಮೌನಂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಂ ಆರ್ಜವಮ್ ।
ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಅಹಿಂಸಾಂ ಚ ಸಮತ್ವಂ ದ್ವನ್ದ್ವಸಞ್ಜ್ಞಯೋಃ ॥ 24॥
ಸರ್ವತ್ರ ಆತ್ಮೇಶ್ವರ ಅನ್ವೀಕ್ಷಾಂ ಕೈವಲ್ಯಂ ಅನಿಕೇತತಾಮ್ ।
ವಿವಿಕ್ತಚೀರವಸನಂ ಸನ್ತೋಷಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ॥ 25॥
ಶ್ರದ್ಧಾಂ ಭಾಗವತೇ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಅನಿನ್ದಾಂ ಅನ್ಯತ್ರ ಚ ಅಪಿ ಹಿ ।
ಮನೋವಾಕ್ ಕರ್ಮದಣ್ಡಂ ಚ ಸತ್ಯಂ ಶಮದಮೌ ಅಪಿ ॥ 26॥
ಶ್ರವಣಂ ಕೀರ್ತನಂ ಧ್ಯಾನಂ ಹರೇಃ ಅದ್ಭುತಕರ್ಮಣಃ ।
ಜನ್ಮಕರ್ಮಗುಣಾನಾಂ ಚ ತದರ್ಥೇ ಅಖಿಲಚೇಷ್ಟಿತಮ್ ॥ 27॥
ಇಷ್ಟಂ ದತ್ತಂ ತಪಃ ಜಪ್ತಂ ವೃತ್ತಂ ಯತ್ ಚ ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರಿಯಮ್ ।
ದಾರಾನ್ ಸುತಾನ್ ಗೃಹಾನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಯತ್ ಪರಸ್ಮೈ ನಿವೇದನಮ್ ॥ 28॥
ಏವಂ ಕೃಷ್ಣಾತ್ಮನಾಥೇಷು ಮನುಷ್ಯೇಷು ಚ ಸೌಹೃದಮ್ ।
ಪರಿಚರ್ಯಾಂ ಚ ಉಭಯತ್ರ ಮಹತ್ಸು ನೃಷು ಸಾಧುಷು ॥ 29॥
ಪರಸ್ಪರ ಅನುಕಥನಂ ಪಾವನಂ ಭಗವತ್ ಯಶಃ ।
ಮಿಥಃ ರತಿಃ ಮಿಥಃ ತುಷ್ಟಿಃ ನಿವೃತ್ತಿಃ ಮಿಥಃ ಆತ್ಮನಃ ॥ 30॥
ಸ್ಮರನ್ತಃ ಸ್ಮಾರಯನ್ತಃ ಚ ಮಿಥಃ ಅಘೌಘಹರಂ ಹರಿಮ್ ।
ಭಕ್ತ್ಯಾ ಸಞ್ಜಾತಯಾ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಬಿಭ್ರತಿ ಉತ್ಪುಲಕಾಂ ತನುಮ್ ॥ 31॥
ಕ್ವಚಿತ್ ರುದನ್ತಿ ಅಚ್ಯುತಚಿನ್ತಯಾ ಕ್ವಚಿತ್
ಹಸನ್ತಿ ನನ್ದನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ಅಲೌಕಿಕಾಃ ।
ನೃತ್ಯನ್ತಿ ಗಾಯನ್ತಿ ಅನುಶೀಲಯನ್ತಿ
ಅಜಂ ಭವನ್ತಿ ತೂಷ್ಣೀಂ ಪರಂ ಏತ್ಯ ನಿರ್ವೃತಾಃ ॥ 32॥
ಇತಿ ಭಾಗವತಾನ್ ಧರ್ಮಾನ್ ಶಿಕ್ಷನ್ ಭಕ್ತ್ಯಾ ತದುತ್ಥಯಾ ।
ನಾರಾಯಣಪರಃ ಮಾಯಂ ಅಞ್ಜಃ ತರತಿ ದುಸ್ತರಾಮ್ ॥ 33॥
ರಾಜಾ ಉವಾಚ ।
ನಾರಾಯಣ ಅಭಿಧಾನಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪರಮಾತ್ಮನಃ ।
ನಿಷ್ಠಾಂ ಅರ್ಹಥ ನಃ ವಕ್ತುಂ ಯೂಯಂ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ತಮಾಃ ॥ 34॥
ಪಿಪ್ಪಲಾಯನಃ ಉವಾಚ ।
ಸ್ಥಿತಿ ಉದ್ಭವಪ್ರಲಯಹೇತುಃ ಅಹೇತುಃ ಅಸ್ಯ
ಯತ್ ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಸುಷುಪ್ತಿಷು ಸತ್ ಬಹಿಃ ಚ ।
ದೇಹ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಸುಹೃದಯಾನಿ ಚರನ್ತಿ ಯೇನ
ಸಞ್ಜೀವಿತಾನಿ ತತ್ ಅವೇಹಿ ಪರಂ ನರೇನ್ದ್ರ ॥ 35॥
ನ ಏತತ್ ಮನಃ ವಿಶತಿ ವಾಗುತ ಚಕ್ಷುಃ ಆತ್ಮಾ
ಪ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ಯಥಾ ಅನಲಂ ಅರ್ಚಿಷಃ ಸ್ವಾಃ ।
ಶಬ್ದಃ ಅಪಿ ಬೋಧಕನಿಷೇಧತಯಾ ಆತ್ಮಮೂಲಮ್
ಅರ್ಥ ಉಕ್ತಂ ಆಹ ಯದೃತೇ ನ ನಿಷೇಧಸಿದ್ಧಿಃ ॥ 36॥
ಸತ್ವಂ ರಜಃ ತಮಃ ಇತಿ ತ್ರಿವೃದೇಕಂ ಆದೌ
ಸೂತ್ರಂ ಮಹಾನ್ ಅಹಂ ಇತಿ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಜೀವಮ್ ।
ಜ್ಞಾನಕ್ರಿಯಾ ಅರ್ಥಫಲರೂಪತಯೋಃ ಉಶಕ್ತಿ
ಬ್ರಹ್ಮ ಏವ ಭಾತಿ ಸತ್ ಅಸತ್ ಚ ತಯೋಃ ಪರಂ ಯತ್ ॥ 37॥
ನ ಆತ್ಮಾ ಜಜಾನ ನ ಮರಿಷ್ಯತಿ ನ ಏಧತೇ ಅಸೌ
ನ ಕ್ಷೀಯತೇ ಸವನವಿತ್ ವ್ಯಭಿಚಾರಿಣಾಂ ಹಿ ।
ಸರ್ವತ್ರ ಶಸ್ವದನಪಾಯಿ ಉಪಲಬ್ಧಿಮಾತ್ರಂ
ಪ್ರಾಣಃ ಯಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಲೇನ ವಿಕಲ್ಪಿತಂ ಸತ್ ॥ 38॥
ಅಣ್ಡೇಷು ಪೇಶಿಷು ತರುಷು ಅವಿನಿಶ್ಚಿತೇಷು
ಪ್ರಾಣಃ ಹಿ ಜೀವಂ ಉಪಧಾವತಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ।
ಸನ್ನೇ ಯತ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಗಣೇ ಅಹಮಿ ಚ ಪ್ರಸುಪ್ತೇ
ಕೂಟಸ್ಥಃ ಆಶಯಮೃತೇ ತತ್ ಅನುಸ್ಮೃತಿಃ ನಃ ॥ 39॥
ಯಃ ಹಿ ಅಬ್ಜ ನಾಭ ಚರಣ ಏಷಣಯೋಃ ಉಭಕ್ತ್ಯಾ
ಚೇತೋಮಲಾನಿ ವಿಧಮೇತ್ ಗುಣಕರ್ಮಜಾನಿ ।
ತಸ್ಮಿನ್ ವಿಶುದ್ಧಃ ಉಪಲಭ್ಯತಃ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವಮ್
ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಯಥಾ ಅಮಲದೃಶಃ ಸವಿತೃಪ್ರಕಾಶಃ ॥ 40॥
ಕರ್ಮಯೋಗಂ ವದತ ನಃ ಪುರುಷಃ ಯೇನ ಸಂಸ್ಕೃತಃ ।
ವಿಧೂಯ ಇಹ ಆಶು ಕರ್ಮಾಣಿ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ವಿನ್ದತೇ ಪರಮ್ ॥ 41॥
ಏವಂ ಪ್ರಶ್ನಂ ಋಷಿನ್ ಪೂರ್ವಂ ಅಪೃಚ್ಛಂ ಪಿತುಃ ಅನ್ತಿಕೇ ।
ನ ಅಬ್ರುವನ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪುತ್ರಾಃ ತತ್ರ ಕಾರಣಂ ಉಚ್ಯತಾಮ್ ॥ 42॥
ಆವಿರ್ಹೋತ್ರಃ ಉವಾಚ ।
ಕರ್ಮ ಅಕರ್ಮವಿಕರ್ಮ ಇತಿ ವೇದವಾದಃ ನ ಲೌಕಿಕಃ ।
ವೇದಸ್ಯ ಚ ಈಶ್ವರಾತ್ಮತ್ವಾತ್ ತತ್ರ ಮುಹ್ಯನ್ತಿ ಸೂರಯಃ ॥ 43॥
ಪರೋಕ್ಷವಾದಃ ವೇದಃ ಅಯಂ ಬಾಲಾನಾಂ ಅನುಶಾಸನಮ್ ।
ಕರ್ಮಮೋಕ್ಷಾಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ವಿಧತ್ತೇ ಹಿ ಅಗದಂ ಯಥಾ ॥ 44॥
ನ ಆಚರೇತ್ ಯಃ ತು ವೇದ ಉಕ್ತಂ ಸ್ವಯಂ ಅಜ್ಞಃ ಅಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ।
ವಿಕರ್ಮಣಾ ಹಿ ಅಧರ್ಮೇಣ ಮೃತ್ಯೋಃ ಮೃತ್ಯುಂ ಉಪೈತಿ ಸಃ ॥ 45॥
ವೇದ ಉಕ್ತಂ ಏವ ಕುರ್ವಾಣಃ ನಿಃಸಙ್ಗಃ ಅರ್ಪಿತಂ ಈಶ್ವರೇ ।
ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಾಂ ಲಭತೇ ಸಿದ್ಧಿಂ ರೋಚನಾರ್ಥಾ ಫಲಶ್ರುತಿಃ ॥ 46॥
ಯಃ ಆಶು ಹೃದಯಗ್ರನ್ಥಿಂ ನಿರ್ಜಿಹೀಷುಃ ಪರಾತ್ಮನಃ ।
ವಿಧಿನಾ ಉಪಚರೇತ್ ದೇವಂ ತನ್ತ್ರ ಉಕ್ತೇನ ಚ ಕೇಶವಮ್ ॥ 47॥
ಲಬ್ಧ ಅನುಗ್ರಹಃ ಆಚಾರ್ಯಾತ್ ತೇನ ಸನ್ದರ್ಶಿತಾಗಮಃ ।
ಮಹಾಪುರುಷಂ ಅಭ್ಯರ್ಚೇತ್ ಮೂರ್ತ್ಯಾ ಅಭಿಮತಯಾ ಆತ್ಮನಃ ॥ 48॥
ಶುಚಿಃ ಸಮ್ಮುಖಂ ಆಸೀನಃ ಪ್ರಾಣಸಂಯಮನಾದಿಭಿಃ ।
ಪಿಣ್ಡಂ ವಿಶೋಧ್ಯ ಸನ್ನ್ಯಾಸಕೃತರಕ್ಷಃ ಅರ್ಚಯೇತ್ ಹರಿಮ್ ॥ 49॥
ಅರ್ಚಾದೌ ಹೃದಯೇ ಚ ಅಪಿ ಯಥಾಲಬ್ಧ ಉಪಚಾರಕೈಃ ।
ದ್ರವ್ಯಕ್ಷಿತಿಆತ್ಮಲಿಙ್ಗಾನಿ ನಿಷ್ಪಾದ್ಯ ಪ್ರೋಕ್ಷ್ಯ ಚ ಆಸನಮ್ ॥ 50॥
ಪಾದ್ಯಾದೀನ್ ಉಪಕಲ್ಪ್ಯಾ ಅಥ ಸನ್ನಿಧಾಪ್ಯ ಸಮಾಹಿತಃ ।
ಹೃತ್ ಆದಿಭಿಃ ಕೃತನ್ಯಾಸಃ ಮೂಲಮನ್ತ್ರೇಣ ಚ ಅರ್ಚಯೇತ್ ॥ 51॥
ಸಾಙ್ಗೋಪಾಙ್ಗಾಂ ಸಪಾರ್ಷದಾಂ ತಾಂ ತಾಂ ಮೂರ್ತಿಂ ಸ್ವಮನ್ತ್ರತಃ ।
ಪಾದ್ಯ ಅರ್ಘ್ಯಾಚಮನೀಯಾದ್ಯೈಃ ಸ್ನಾನವಾಸಃವಿಭೂಷಣೈಃ ॥ 52॥
ಗನ್ಧಮಾಲ್ಯಾಕ್ಷತಸ್ರಗ್ಭಿಃ ಧೂಪದೀಪಹಾರಕೈಃ ।
ಸಾಙ್ಗಂ ಸಮ್ಪೂಜ್ಯ ವಿಧಿವತ್ ಸ್ತವೈಃ ಸ್ತುತ್ವಾ ನಮೇತ್ ಹರಿಮ್ ॥ 53॥
ಆತ್ಮಾಂ ತನ್ಮಯಂ ಧ್ಯಾಯನ್ ಮೂರ್ತಿಂ ಸಮ್ಪೂಜಯೇತ್ ಹರೇಃ ।
ಶೇಷಾಂ ಆಧಾಯ ಶಿರಸಿ ಸ್ವಧಾಮ್ನಿ ಉದ್ವಾಸ್ಯ ಸತ್ಕೃತಮ್ ॥ 54॥
ಏವಂ ಅಗ್ನಿ ಅರ್ಕತೋಯಾದೌ ಅತಿಥೌ ಹೃದಯೇ ಚ ಯಃ ।
ಯಜತಿ ಈಶ್ವರಂ ಆತ್ಮಾನಂ ಅಚಿರಾತ್ ಮುಚ್ಯತೇ ಹಿ ಸಃ ॥ 55॥
ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ
ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ನಿಮಿಜಾಯನ್ತಸಂವಾದೇ
ಮಾಯಾಕರ್ಮಬ್ರಹ್ಮನಿರೂಪಣಂ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ |
parasya viṣṇoḥ īśasya māyināma api mohinīm |
māyāṃ vedituṃ icchāmaḥ bhagavantaḥ bruvantu naḥ || 1||
na anutṛpye juṣan yuṣmat vacaḥ harikathā amṛtam |
saṃsāratāpaniḥtaptaḥ martyaḥ tat tāpa bheṣajam || 2||
antarikṣaḥ uvāca |
ebhiḥ bhūtāni bhūtātmā mahābhūtaiḥ mahābhuja |
sasarjot ca avacāni ādyaḥ svamātraprasiddhaye || 3||
evaṃ sṛṣṭāni bhūtāni praviṣṭaḥ pañcadhātubhiḥ |
ekadhā daśadhā ātmānaṃ vibhajan juṣate guṇān || 4||
guṇaiḥ guṇān saḥ bhuñjānaḥ ātmapradyoditaiḥ prabhuḥ |
manyamānaḥ idaṃ sṛṣṭaṃ ātmānaṃ iha sajjate || 5||
karmāṇi karmabhiḥ kurvan sanimittāni dehabhṛt |
tat tat karmaphalaṃ gṛhṇan bhramati iha sukhaitaram || 6||
itthaṃ karmagatīḥ gacchan bahvabhadravahāḥ pumān |
ābhūtasamplavāt sargapralayau aśnute avaśaḥ || 7||
dhātu upaplavaḥ āsanne vyaktaṃ dravyaguṇātmakam |
anādinidhanaḥ kālaḥ hi avyaktāya apakarṣati || 8||
śatavarṣāḥ hi anāvṛṣṭiḥ bhaviṣyati ulbaṇā bhuvi |
tat kāla upacita uṣṇa arkaḥ lokān trīn pratapiṣyati ||9||
pātālatalaṃ ārabhya saṅkarṣaṇamukha analaḥ |
dahan ūrdhvaśikhaḥ viṣvak vardhate vāyunā īritaḥ || 10||
sāṃvartakaḥ meghagaṇaḥ varṣati sma śataṃ samāḥ |
dhārābhiḥ hastihastābhiḥ līyate salile virāṭ || 11||
tataḥ virājaṃ utsṛjya vairājaḥ puruṣaḥ nṛpa |
avyaktaṃ viśate sūkṣmaṃ nirindhanaḥ iva analaḥ || 12||
vāyunā hṛtagandhā bhūḥ salilatvāya kalpate |
salilaṃ tat dhṛtarasaṃ jyotiṣṭvāya upakalpate || 13||
hṛtarūpaṃ tu tamasā vāyau jyotiḥ pralīyate |
hṛtasparśaḥ avakāśena vāyuḥ nabhasi līyate |
kālātmanā hṛtaguṇaṃ navaḥ ātmani līyate || 14||
indriyāṇi manaḥ buddhiḥ saha vaikārikaiḥ nṛpa |
praviśanti hi ahaṅkāraṃ svaguṇaiḥ ahaṃ ātmani || 15||
eṣā māyā bhagavataḥ sargasthiti antakāriṇī |
trivarṇā varṇitā asmābhiḥ kiṃ bhūyaḥ śrotuṃ icchasi || 16||
rājā uvāca |
yathā etāṃ aiśvarīṃ māyāṃ dustarāṃ akṛtātmabhiḥ |
taranti añjaḥ sthūladhiyaḥ maharṣaḥ idaṃ ucyatām || 17||
prabuddhaḥ uvāca |
karmāṇi ārabhamāṇānāṃ duḥkhahatyai sukhāya ca |
paśyet pākaviparyāsaṃ mithunīcāriṇāṃ nṛṇām || 18||
nityārtidena vittena durlabhena ātmamṛtyunā |
gṛha apatyāptapaśubhiḥ kā prītiḥ sādhitaiḥ calaiḥ ||
19||
evaṃ lokaṃ paraṃ vidyāt naśvaraṃ karmanirmitam |
satulya atiśaya dhvaṃsaṃ yathā maṇḍalavartinām || 20||
tasmāt guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreyaḥ uttamam |
śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇi upaśamāśrayam || 21||
tatra bhāgavatān dharmān śikṣet guruātmadaivataḥ |
amāyayā anuvṛtyā yaiḥ tuṣyet ātmā ātmadaḥ hariḥ || 22||
sarvataḥ manasaḥ asaṅgaṃ ādau saṅgaṃ ca sādhuṣu |
dayāṃ maitrīṃ praśrayaṃ ca bhūteṣu addhā yathā ucitam || 23||
śaucaṃ tapaḥ titikṣāṃ ca maunaṃ svādhyāyaṃ ārjavam |
brahmacaryaṃ ahiṃsāṃ ca samatvaṃ dvandvasañjñayoḥ || 24||
sarvatra ātmeśvara anvīkṣāṃ kaivalyaṃ aniketatām |
viviktacīravasanaṃ santoṣaṃ yena kenacit || 25||
śraddhāṃ bhāgavate śāstre anindāṃ anyatra ca api hi |
manovāk karmadaṇḍaṃ ca satyaṃ śamadamau api || 26||
śravaṇaṃ kīrtanaṃ dhyānaṃ hareḥ adbhutakarmaṇaḥ |
janmakarmaguṇānāṃ ca tadarthe akhilaceṣṭitam || 27||
iṣṭaṃ dattaṃ tapaḥ japtaṃ vṛttaṃ yat ca ātmanaḥ priyam |
dārān sutān gṛhān prāṇān yat parasmai nivedanam || 28||
evaṃ kṛṣṇātmanātheṣu manuṣyeṣu ca sauhṛdam |
paricaryāṃ ca ubhayatra mahatsu nṛṣu sādhuṣu || 29||
paraspara anukathanaṃ pāvanaṃ bhagavat yaśaḥ |
mithaḥ ratiḥ mithaḥ tuṣṭiḥ nivṛttiḥ mithaḥ ātmanaḥ || 30||
smarantaḥ smārayantaḥ ca mithaḥ aghaughaharaṃ harim |
bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhrati utpulakāṃ tanum || 31||
kvacit rudanti acyutacintayā kvacit
hasanti nandanti vadanti alaukikāḥ |
nṛtyanti gāyanti anuśīlayanti
ajaṃ bhavanti tūṣṇīṃ paraṃ etya nirvṛtāḥ || 32||
iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tadutthayā |
nārāyaṇaparaḥ māyaṃ añjaḥ tarati dustarām || 33||
rājā uvāca |
nārāyaṇa abhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
niṣṭhāṃ arhatha naḥ vaktuṃ yūyaṃ hi brahmavittamāḥ || 34||
pippalāyanaḥ uvāca |
sthiti udbhavapralayahetuḥ ahetuḥ asya
yat svapnajāgarasuṣuptiṣu sat bahiḥ ca |
deha indriyāsuhṛdayāni caranti yena
sañjīvitāni tat avehi paraṃ narendra || 35||
na etat manaḥ viśati vāguta cakṣuḥ ātmā
prāṇendriyāṇi ca yathā analaṃ arciṣaḥ svāḥ |
śabdaḥ api bodhakaniṣedhatayā ātmamūlam
artha uktaṃ āha yadṛte na niṣedhasiddhiḥ || 36||
satvaṃ rajaḥ tamaḥ iti trivṛdekaṃ ādau
sūtraṃ mahān ahaṃ iti pravadanti jīvam |
jñānakriyā arthaphalarūpatayoḥ uśakti
brahma eva bhāti sat asat ca tayoḥ paraṃ yat || 37||
na ātmā jajāna na mariṣyati na edhate asau
na kṣīyate savanavit vyabhicāriṇāṃ hi |
sarvatra śasvadanapāyi upalabdhimātraṃ
prāṇaḥ yathā indriyavalena vikalpitaṃ sat || 38||
aṇḍeṣu peśiṣu taruṣu aviniściteṣu
prāṇaḥ hi jīvaṃ upadhāvati tatra tatra |
sanne yat indriyagaṇe ahami ca prasupte
kūṭasthaḥ āśayamṛte tat anusmṛtiḥ naḥ || 39||
yaḥ hi abja nābha caraṇa eṣaṇayoḥ ubhaktyā
cetomalāni vidhamet guṇakarmajāni |
tasmin viśuddhaḥ upalabhyataḥ ātmatattvam
sākṣāt yathā amaladṛśaḥ savitṛprakāśaḥ || 40||
karmayogaṃ vadata naḥ puruṣaḥ yena saṃskṛtaḥ |
vidhūya iha āśu karmāṇi naiṣkarmyaṃ vindate param || 41||
evaṃ praśnaṃ ṛṣin pūrvaṃ apṛcchaṃ pituḥ antike |
na abruvan brahmaṇaḥ putrāḥ tatra kāraṇaṃ ucyatām || 42||
āvirhotraḥ uvāca |
karma akarmavikarma iti vedavādaḥ na laukikaḥ |
vedasya ca īśvarātmatvāt tatra muhyanti sūrayaḥ || 43||
parokṣavādaḥ vedaḥ ayaṃ bālānāṃ anuśāsanam |
karmamokṣāya karmāṇi vidhatte hi agadaṃ yathā || 44||
na ācaret yaḥ tu veda uktaṃ svayaṃ ajñaḥ ajitendriyaḥ |
vikarmaṇā hi adharmeṇa mṛtyoḥ mṛtyuṃ upaiti saḥ || 45||
veda uktaṃ eva kurvāṇaḥ niḥsaṅgaḥ arpitaṃ īśvare |
naiṣkarmyāṃ labhate siddhiṃ rocanārthā phalaśrutiḥ || 46||
yaḥ āśu hṛdayagranthiṃ nirjihīṣuḥ parātmanaḥ |
vidhinā upacaret devaṃ tantra uktena ca keśavam || 47||
labdha anugrahaḥ ācāryāt tena sandarśitāgamaḥ |
mahāpuruṣaṃ abhyarcet mūrtyā abhimatayā ātmanaḥ || 48||
śuciḥ sammukhaṃ āsīnaḥ prāṇasaṃyamanādibhiḥ |
piṇḍaṃ viśodhya sannyāsakṛtarakṣaḥ arcayet harim || 49||
arcādau hṛdaye ca api yathālabdha upacārakaiḥ |
dravyakṣitiātmaliṅgāni niṣpādya prokṣya ca āsanam || 50||
pādyādīn upakalpyā atha sannidhāpya samāhitaḥ |
hṛt ādibhiḥ kṛtanyāsaḥ mūlamantreṇa ca arcayet || 51||
sāṅgopāṅgāṃ sapārṣadāṃ tāṃ tāṃ mūrtiṃ svamantrataḥ |
pādya arghyācamanīyādyaiḥ snānavāsaḥvibhūṣaṇaiḥ || 52||
gandhamālyākṣatasragbhiḥ dhūpadīpahārakaiḥ |
sāṅgaṃ sampūjya vidhivat stavaiḥ stutvā namet harim || 53||
ātmāṃ tanmayaṃ dhyāyan mūrtiṃ sampūjayet hareḥ |
śeṣāṃ ādhāya śirasi svadhāmni udvāsya satkṛtam || 54||
evaṃ agni arkatoyādau atithau hṛdaye ca yaḥ |
yajati īśvaraṃ ātmānaṃ acirāt mucyate hi saḥ || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe nimijāyantasaṃvāde
māyākarmabrahmanirūpaṇaṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
परस्य विष्णोः ईशस्य मायिनाम अपि मोहिनीम् ।
मायां वेदितुं इच्छामः भगवन्तः ब्रुवन्तु नः ॥ 1॥
न अनुतृप्ये जुषन् युष्मत् वचः हरिकथा अमृतम् ।
संसारतापनिःतप्तः मर्त्यः तत् ताप भेषजम् ॥ 2॥
अन्तरिक्षः उवाच ।
एभिः भूतानि भूतात्मा महाभूतैः महाभुज ।
ससर्जोत् च अवचानि आद्यः स्वमात्रप्रसिद्धये ॥ 3॥
एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्चधातुभिः ।
एकधा दशधा आत्मानं विभजन् जुषते गुणान् ॥ 4॥
गुणैः गुणान् सः भुञ्जानः आत्मप्रद्योदितैः प्रभुः ।
मन्यमानः इदं सृष्टं आत्मानं इह सज्जते ॥ 5॥
कर्माणि कर्मभिः कुर्वन् सनिमित्तानि देहभृत् ।
तत् तत् कर्मफलं गृह्णन् भ्रमति इह सुखैतरम् ॥ 6॥
इत्थं कर्मगतीः गच्छन् बह्वभद्रवहाः पुमान् ।
आभूतसम्प्लवात् सर्गप्रलयौ अश्नुते अवशः ॥ 7॥
धातु उपप्लवः आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् ।
अनादिनिधनः कालः हि अव्यक्ताय अपकर्षति ॥ 8॥
शतवर्षाः हि अनावृष्टिः भविष्यति उल्बणा भुवि ।
तत् काल उपचित उष्ण अर्कः लोकान् त्रीन् प्रतपिष्यति ॥9॥
पातालतलं आरभ्य सङ्कर्षणमुख अनलः ।
दहन् ऊर्ध्वशिखः विष्वक् वर्धते वायुना ईरितः ॥ 10॥
सांवर्तकः मेघगणः वर्षति स्म शतं समाः ।
धाराभिः हस्तिहस्ताभिः लीयते सलिले विराट् ॥ 11॥
ततः विराजं उत्सृज्य वैराजः पुरुषः नृप ।
अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धनः इव अनलः ॥ 12॥
वायुना हृतगन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते ।
सलिलं तत् धृतरसं ज्योतिष्ट्वाय उपकल्पते ॥ 13॥
हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते ।
हृतस्पर्शः अवकाशेन वायुः नभसि लीयते ।
कालात्मना हृतगुणं नवः आत्मनि लीयते ॥ 14॥
इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः सह वैकारिकैः नृप ।
प्रविशन्ति हि अहङ्कारं स्वगुणैः अहं आत्मनि ॥ 15॥
एषा माया भगवतः सर्गस्थिति अन्तकारिणी ।
त्रिवर्णा वर्णिता अस्माभिः किं भूयः श्रोतुं इच्छसि ॥ 16॥
राजा उवाच ।
यथा एतां ऐश्वरीं मायां दुस्तरां अकृतात्मभिः ।
तरन्ति अञ्जः स्थूलधियः महर्षः इदं उच्यताम् ॥ 17॥
प्रबुद्धः उवाच ।
कर्माणि आरभमाणानां दुःखहत्यै सुखाय च ।
पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ 18॥
नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेन आत्ममृत्युना ।
गृह अपत्याप्तपशुभिः का प्रीतिः साधितैः चलैः ॥
19॥
एवं लोकं परं विद्यात् नश्वरं कर्मनिर्मितम् ।
सतुल्य अतिशय ध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ 20॥
तस्मात् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेयः उत्तमम् ।
शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मणि उपशमाश्रयम् ॥ 21॥
तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेत् गुरुआत्मदैवतः ।
अमायया अनुवृत्या यैः तुष्येत् आत्मा आत्मदः हरिः ॥ 22॥
सर्वतः मनसः असङ्गं आदौ सङ्गं च साधुषु ।
दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेषु अद्धा यथा उचितम् ॥ 23॥
शौचं तपः तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायं आर्जवम् ।
ब्रह्मचर्यं अहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसञ्ज्ञयोः ॥ 24॥
सर्वत्र आत्मेश्वर अन्वीक्षां कैवल्यं अनिकेतताम् ।
विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ 25॥
श्रद्धां भागवते शास्त्रे अनिन्दां अन्यत्र च अपि हि ।
मनोवाक् कर्मदण्डं च सत्यं शमदमौ अपि ॥ 26॥
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेः अद्भुतकर्मणः ।
जन्मकर्मगुणानां च तदर्थे अखिलचेष्टितम् ॥ 27॥
इष्टं दत्तं तपः जप्तं वृत्तं यत् च आत्मनः प्रियम् ।
दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत् परस्मै निवेदनम् ॥ 28॥
एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् ।
परिचर्यां च उभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ 29॥
परस्पर अनुकथनं पावनं भगवत् यशः ।
मिथः रतिः मिथः तुष्टिः निवृत्तिः मिथः आत्मनः ॥ 30॥
स्मरन्तः स्मारयन्तः च मिथः अघौघहरं हरिम् ।
भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रति उत्पुलकां तनुम् ॥ 31॥
क्वचित् रुदन्ति अच्युतचिन्तया क्वचित्
हसन्ति नन्दन्ति वदन्ति अलौकिकाः ।
नृत्यन्ति गायन्ति अनुशीलयन्ति
अजं भवन्ति तूष्णीं परं एत्य निर्वृताः ॥ 32॥
इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया ।
नारायणपरः मायं अञ्जः तरति दुस्तराम् ॥ 33॥
राजा उवाच ।
नारायण अभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।
निष्ठां अर्हथ नः वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः ॥ 34॥
पिप्पलायनः उवाच ।
स्थिति उद्भवप्रलयहेतुः अहेतुः अस्य
यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सत् बहिः च ।
देह इन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन
सञ्जीवितानि तत् अवेहि परं नरेन्द्र ॥ 35॥
न एतत् मनः विशति वागुत चक्षुः आत्मा
प्राणेन्द्रियाणि च यथा अनलं अर्चिषः स्वाः ।
शब्दः अपि बोधकनिषेधतया आत्ममूलम्
अर्थ उक्तं आह यदृते न निषेधसिद्धिः ॥ 36॥
सत्वं रजः तमः इति त्रिवृदेकं आदौ
सूत्रं महान् अहं इति प्रवदन्ति जीवम् ।
ज्ञानक्रिया अर्थफलरूपतयोः उशक्ति
ब्रह्म एव भाति सत् असत् च तयोः परं यत् ॥ 37॥
न आत्मा जजान न मरिष्यति न एधते असौ
न क्षीयते सवनवित् व्यभिचारिणां हि ।
सर्वत्र शस्वदनपायि उपलब्धिमात्रं
प्राणः यथा इन्द्रियवलेन विकल्पितं सत् ॥ 38॥
अण्डेषु पेशिषु तरुषु अविनिश्चितेषु
प्राणः हि जीवं उपधावति तत्र तत्र ।
सन्ने यत् इन्द्रियगणे अहमि च प्रसुप्ते
कूटस्थः आशयमृते तत् अनुस्मृतिः नः ॥ 39॥
यः हि अब्ज नाभ चरण एषणयोः उभक्त्या
चेतोमलानि विधमेत् गुणकर्मजानि ।
तस्मिन् विशुद्धः उपलभ्यतः आत्मतत्त्वम्
साक्षात् यथा अमलदृशः सवितृप्रकाशः ॥ 40॥
कर्मयोगं वदत नः पुरुषः येन संस्कृतः ।
विधूय इह आशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ 41॥
एवं प्रश्नं ऋषिन् पूर्वं अपृच्छं पितुः अन्तिके ।
न अब्रुवन् ब्रह्मणः पुत्राः तत्र कारणं उच्यताम् ॥ 42॥
आविर्होत्रः उवाच ।
कर्म अकर्मविकर्म इति वेदवादः न लौकिकः ।
वेदस्य च ईश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरयः ॥ 43॥
परोक्षवादः वेदः अयं बालानां अनुशासनम् ।
कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते हि अगदं यथा ॥ 44॥
न आचरेत् यः तु वेद उक्तं स्वयं अज्ञः अजितेन्द्रियः ।
विकर्मणा हि अधर्मेण मृत्योः मृत्युं उपैति सः ॥ 45॥
वेद उक्तं एव कुर्वाणः निःसङ्गः अर्पितं ईश्वरे ।
नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः ॥ 46॥
यः आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीषुः परात्मनः ।
विधिना उपचरेत् देवं तन्त्र उक्तेन च केशवम् ॥ 47॥
लब्ध अनुग्रहः आचार्यात् तेन सन्दर्शितागमः ।
महापुरुषं अभ्यर्चेत् मूर्त्या अभिमतया आत्मनः ॥ 48॥
शुचिः सम्मुखं आसीनः प्राणसंयमनादिभिः ।
पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षः अर्चयेत् हरिम् ॥ 49॥
अर्चादौ हृदये च अपि यथालब्ध उपचारकैः ।
द्रव्यक्षितिआत्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य च आसनम् ॥ 50॥
पाद्यादीन् उपकल्प्या अथ सन्निधाप्य समाहितः ।
हृत् आदिभिः कृतन्यासः मूलमन्त्रेण च अर्चयेत् ॥ 51॥
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रतः ।
पाद्य अर्घ्याचमनीयाद्यैः स्नानवासःविभूषणैः ॥ 52॥
गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिः धूपदीपहारकैः ।
साङ्गं सम्पूज्य विधिवत् स्तवैः स्तुत्वा नमेत् हरिम् ॥ 53॥
आत्मां तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेत् हरेः ।
शेषां आधाय शिरसि स्वधाम्नि उद्वास्य सत्कृतम् ॥ 54॥
एवं अग्नि अर्कतोयादौ अतिथौ हृदये च यः ।
यजति ईश्वरं आत्मानं अचिरात् मुच्यते हि सः ॥ 55॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे निमिजायन्तसंवादे
मायाकर्मब्रह्मनिरूपणं तृतीयोऽध्यायः ॥
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ |
parasya viṣṇoḥ īśasya māyināma api mohinīm |
māyāṃ vedituṃ icchāmaḥ bhagavantaḥ bruvantu naḥ || 1||
na anutṛpye juṣan yuṣmat vacaḥ harikathā amṛtam |
saṃsāratāpaniḥtaptaḥ martyaḥ tat tāpa bheṣajam || 2||
antarikṣaḥ uvāca |
ebhiḥ bhūtāni bhūtātmā mahābhūtaiḥ mahābhuja |
sasarjot ca avacāni ādyaḥ svamātraprasiddhaye || 3||
evaṃ sṛṣṭāni bhūtāni praviṣṭaḥ pañcadhātubhiḥ |
ekadhā daśadhā ātmānaṃ vibhajan juṣate guṇān || 4||
guṇaiḥ guṇān saḥ bhuñjānaḥ ātmapradyoditaiḥ prabhuḥ |
manyamānaḥ idaṃ sṛṣṭaṃ ātmānaṃ iha sajjate || 5||
karmāṇi karmabhiḥ kurvan sanimittāni dehabhṛt |
tat tat karmaphalaṃ gṛhṇan bhramati iha sukhaitaram || 6||
itthaṃ karmagatīḥ gacchan bahvabhadravahāḥ pumān |
ābhūtasamplavāt sargapralayau aśnute avaśaḥ || 7||
dhātu upaplavaḥ āsanne vyaktaṃ dravyaguṇātmakam |
anādinidhanaḥ kālaḥ hi avyaktāya apakarṣati || 8||
śatavarṣāḥ hi anāvṛṣṭiḥ bhaviṣyati ulbaṇā bhuvi |
tat kāla upacita uṣṇa arkaḥ lokān trīn pratapiṣyati ||9||
pātālatalaṃ ārabhya saṅkarṣaṇamukha analaḥ |
dahan ūrdhvaśikhaḥ viṣvak vardhate vāyunā īritaḥ || 10||
sāṃvartakaḥ meghagaṇaḥ varṣati sma śataṃ samāḥ |
dhārābhiḥ hastihastābhiḥ līyate salile virāṭ || 11||
tataḥ virājaṃ utsṛjya vairājaḥ puruṣaḥ nṛpa |
avyaktaṃ viśate sūkṣmaṃ nirindhanaḥ iva analaḥ || 12||
vāyunā hṛtagandhā bhūḥ salilatvāya kalpate |
salilaṃ tat dhṛtarasaṃ jyotiṣṭvāya upakalpate || 13||
hṛtarūpaṃ tu tamasā vāyau jyotiḥ pralīyate |
hṛtasparśaḥ avakāśena vāyuḥ nabhasi līyate |
kālātmanā hṛtaguṇaṃ navaḥ ātmani līyate || 14||
indriyāṇi manaḥ buddhiḥ saha vaikārikaiḥ nṛpa |
praviśanti hi ahaṅkāraṃ svaguṇaiḥ ahaṃ ātmani || 15||
eṣā māyā bhagavataḥ sargasthiti antakāriṇī |
trivarṇā varṇitā asmābhiḥ kiṃ bhūyaḥ śrotuṃ icchasi || 16||
rājā uvāca |
yathā etāṃ aiśvarīṃ māyāṃ dustarāṃ akṛtātmabhiḥ |
taranti añjaḥ sthūladhiyaḥ maharṣaḥ idaṃ ucyatām || 17||
prabuddhaḥ uvāca |
karmāṇi ārabhamāṇānāṃ duḥkhahatyai sukhāya ca |
paśyet pākaviparyāsaṃ mithunīcāriṇāṃ nṛṇām || 18||
nityārtidena vittena durlabhena ātmamṛtyunā |
gṛha apatyāptapaśubhiḥ kā prītiḥ sādhitaiḥ calaiḥ ||
19||
evaṃ lokaṃ paraṃ vidyāt naśvaraṃ karmanirmitam |
satulya atiśaya dhvaṃsaṃ yathā maṇḍalavartinām || 20||
tasmāt guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreyaḥ uttamam |
śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇi upaśamāśrayam || 21||
tatra bhāgavatān dharmān śikṣet guruātmadaivataḥ |
amāyayā anuvṛtyā yaiḥ tuṣyet ātmā ātmadaḥ hariḥ || 22||
sarvataḥ manasaḥ asaṅgaṃ ādau saṅgaṃ ca sādhuṣu |
dayāṃ maitrīṃ praśrayaṃ ca bhūteṣu addhā yathā ucitam || 23||
śaucaṃ tapaḥ titikṣāṃ ca maunaṃ svādhyāyaṃ ārjavam |
brahmacaryaṃ ahiṃsāṃ ca samatvaṃ dvandvasañjñayoḥ || 24||
sarvatra ātmeśvara anvīkṣāṃ kaivalyaṃ aniketatām |
viviktacīravasanaṃ santoṣaṃ yena kenacit || 25||
śraddhāṃ bhāgavate śāstre anindāṃ anyatra ca api hi |
manovāk karmadaṇḍaṃ ca satyaṃ śamadamau api || 26||
śravaṇaṃ kīrtanaṃ dhyānaṃ hareḥ adbhutakarmaṇaḥ |
janmakarmaguṇānāṃ ca tadarthe akhilaceṣṭitam || 27||
iṣṭaṃ dattaṃ tapaḥ japtaṃ vṛttaṃ yat ca ātmanaḥ priyam |
dārān sutān gṛhān prāṇān yat parasmai nivedanam || 28||
evaṃ kṛṣṇātmanātheṣu manuṣyeṣu ca sauhṛdam |
paricaryāṃ ca ubhayatra mahatsu nṛṣu sādhuṣu || 29||
paraspara anukathanaṃ pāvanaṃ bhagavat yaśaḥ |
mithaḥ ratiḥ mithaḥ tuṣṭiḥ nivṛttiḥ mithaḥ ātmanaḥ || 30||
smarantaḥ smārayantaḥ ca mithaḥ aghaughaharaṃ harim |
bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhrati utpulakāṃ tanum || 31||
kvacit rudanti acyutacintayā kvacit
hasanti nandanti vadanti alaukikāḥ |
nṛtyanti gāyanti anuśīlayanti
ajaṃ bhavanti tūṣṇīṃ paraṃ etya nirvṛtāḥ || 32||
iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tadutthayā |
nārāyaṇaparaḥ māyaṃ añjaḥ tarati dustarām || 33||
rājā uvāca |
nārāyaṇa abhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
niṣṭhāṃ arhatha naḥ vaktuṃ yūyaṃ hi brahmavittamāḥ || 34||
pippalāyanaḥ uvāca |
sthiti udbhavapralayahetuḥ ahetuḥ asya
yat svapnajāgarasuṣuptiṣu sat bahiḥ ca |
deha indriyāsuhṛdayāni caranti yena
sañjīvitāni tat avehi paraṃ narendra || 35||
na etat manaḥ viśati vāguta cakṣuḥ ātmā
prāṇendriyāṇi ca yathā analaṃ arciṣaḥ svāḥ |
śabdaḥ api bodhakaniṣedhatayā ātmamūlam
artha uktaṃ āha yadṛte na niṣedhasiddhiḥ || 36||
satvaṃ rajaḥ tamaḥ iti trivṛdekaṃ ādau
sūtraṃ mahān ahaṃ iti pravadanti jīvam |
jñānakriyā arthaphalarūpatayoḥ uśakti
brahma eva bhāti sat asat ca tayoḥ paraṃ yat || 37||
na ātmā jajāna na mariṣyati na edhate asau
na kṣīyate savanavit vyabhicāriṇāṃ hi |
sarvatra śasvadanapāyi upalabdhimātraṃ
prāṇaḥ yathā indriyavalena vikalpitaṃ sat || 38||
aṇḍeṣu peśiṣu taruṣu aviniściteṣu
prāṇaḥ hi jīvaṃ upadhāvati tatra tatra |
sanne yat indriyagaṇe ahami ca prasupte
kūṭasthaḥ āśayamṛte tat anusmṛtiḥ naḥ || 39||
yaḥ hi abja nābha caraṇa eṣaṇayoḥ ubhaktyā
cetomalāni vidhamet guṇakarmajāni |
tasmin viśuddhaḥ upalabhyataḥ ātmatattvam
sākṣāt yathā amaladṛśaḥ savitṛprakāśaḥ || 40||
karmayogaṃ vadata naḥ puruṣaḥ yena saṃskṛtaḥ |
vidhūya iha āśu karmāṇi naiṣkarmyaṃ vindate param || 41||
evaṃ praśnaṃ ṛṣin pūrvaṃ apṛcchaṃ pituḥ antike |
na abruvan brahmaṇaḥ putrāḥ tatra kāraṇaṃ ucyatām || 42||
āvirhotraḥ uvāca |
karma akarmavikarma iti vedavādaḥ na laukikaḥ |
vedasya ca īśvarātmatvāt tatra muhyanti sūrayaḥ || 43||
parokṣavādaḥ vedaḥ ayaṃ bālānāṃ anuśāsanam |
karmamokṣāya karmāṇi vidhatte hi agadaṃ yathā || 44||
na ācaret yaḥ tu veda uktaṃ svayaṃ ajñaḥ ajitendriyaḥ |
vikarmaṇā hi adharmeṇa mṛtyoḥ mṛtyuṃ upaiti saḥ || 45||
veda uktaṃ eva kurvāṇaḥ niḥsaṅgaḥ arpitaṃ īśvare |
naiṣkarmyāṃ labhate siddhiṃ rocanārthā phalaśrutiḥ || 46||
yaḥ āśu hṛdayagranthiṃ nirjihīṣuḥ parātmanaḥ |
vidhinā upacaret devaṃ tantra uktena ca keśavam || 47||
labdha anugrahaḥ ācāryāt tena sandarśitāgamaḥ |
mahāpuruṣaṃ abhyarcet mūrtyā abhimatayā ātmanaḥ || 48||
śuciḥ sammukhaṃ āsīnaḥ prāṇasaṃyamanādibhiḥ |
piṇḍaṃ viśodhya sannyāsakṛtarakṣaḥ arcayet harim || 49||
arcādau hṛdaye ca api yathālabdha upacārakaiḥ |
dravyakṣitiātmaliṅgāni niṣpādya prokṣya ca āsanam || 50||
pādyādīn upakalpyā atha sannidhāpya samāhitaḥ |
hṛt ādibhiḥ kṛtanyāsaḥ mūlamantreṇa ca arcayet || 51||
sāṅgopāṅgāṃ sapārṣadāṃ tāṃ tāṃ mūrtiṃ svamantrataḥ |
pādya arghyācamanīyādyaiḥ snānavāsaḥvibhūṣaṇaiḥ || 52||
gandhamālyākṣatasragbhiḥ dhūpadīpahārakaiḥ |
sāṅgaṃ sampūjya vidhivat stavaiḥ stutvā namet harim || 53||
ātmāṃ tanmayaṃ dhyāyan mūrtiṃ sampūjayet hareḥ |
śeṣāṃ ādhāya śirasi svadhāmni udvāsya satkṛtam || 54||
evaṃ agni arkatoyādau atithau hṛdaye ca yaḥ |
yajati īśvaraṃ ātmānaṃ acirāt mucyate hi saḥ || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe nimijāyantasaṃvāde
māyākarmabrahmanirūpaṇaṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Kannada script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.