যাজ্ঞবল্ক্যকৃত সরস্বতী স্তবম্
যাজ্ঞবল্ক্য উবাচ
কৃপাং কুরু জগন্মাতর্-মামেবং হততেজসম্ ।
গুরুশাপাত্ স্মৃতিভ্রষ্টং বিদ্যাহীনং চ দুঃখিতম্ ॥ 1 ॥
জ্ঞানং দেহি স্মৃতিং বিদ্যাং শক্তিং শিষ্য প্রবোধিনীম্ ।
গ্রন্থকর্তৃত্ব শক্তিং চ সুশিষ্যং সুপ্রতিষ্ঠিতম্ ॥ 2 ॥
প্রতিভাং সত্সভাযাং চ বিচারক্ষমতাং শুভাম্ ।
লুপ্তং সর্বং দৈব যোগা-ন্নবীভূতং পুনঃ কুরু ॥ 3 ॥
যথাঙ্কুরং ভস্মনি চ করোতি দেবতা পুনঃ ।
ব্রহ্মস্বরূপা পরমা জ্যোতীরূপা সনাতনী ॥ 4 ॥
সর্ববিদ্যাধিদেবী যা তস্যৈ বাণ্যৈ নমো নমঃ ।
বিসর্গ বিন্দুমাত্রাসু যদধিষ্ঠানমেবচ ॥ 5 ॥
তদধিষ্ঠাত্রী যা দেবী তস্যৈ বাণ্যৈ নমো নমঃ ।
ব্যাখ্যাস্বরূপা সা দেবী ব্যাখ্যাধিষ্ঠাতৃরূপিণী ॥ 6 ॥
যযা বিনা প্রসঙ্খ্যাবান্ সঙ্খ্যাং কর্তুং ন শক্যতে ।
কালসঙ্খ্যা স্বরূপা যা তস্যৈ দেব্যৈ নমো নমঃ ॥ 7 ॥
ভ্রম সিদ্ধান্তরূপা যা তস্যৈ দেব্যৈ নমো নমঃ ।
স্মৃতিশক্তি জ্ঞানশক্তি বুদ্ধিশক্তি স্বরূপিণী ॥ 8 ॥
প্রতিভাকল্পনাশক্তির্-যা চ তস্যৈ নমোনমঃ ।
সনত্কুমারো ব্রহ্মাণং জ্ঞানং পপ্রচ্ছ যত্র বৈ ॥ 9 ॥
বভূব মূকবত্সোস্পি সিদ্ধান্তং কর্তু মক্ষমঃ ।
তদাষ্জগাম ভগবা-নাত্মা শ্রীকৃষ্ণ ঈশ্বরঃ ॥ 10 ॥
উবাচ স চ তাং স্তৌহি বাণী মিষ্টাং প্রজাপতে ।
স চ তুষ্টাব তাং ব্রহ্মা চাজ্ঞযা পরমাত্মনঃ ॥ 11 ॥
চকার তত্প্রসাদেন তদা সিদ্ধান্ত মুত্তমম্ ।
যদাপ্যনন্তং পপ্রচ্ছ জ্ঞানমেকং বসুন্ধরা ॥ 12 ॥
বভূব মূকবত্সোস্পি সিদ্ধান্তং কর্তু মক্ষমঃ ।
তদা তাং চ স তুষ্টাব সন্ত্রস্তঃ কশ্যপাজ্ঞযা ॥ 13 ॥
তত শ্চকার সিদ্ধান্তং নির্মলং ভ্রম ভঞ্জনম্ ।
ব্যাসঃ পুরাণসূত্রং চ পপ্রচ্ছ বাল্মীকিং যদা ॥ 14 ॥
মৌনীভূত শ্চ সস্মার তামেব জগদম্বিকাম্ ।
তদা চকার সিদ্ধান্তং তদ্বরেণ মুনীশ্বরঃ ॥ 15 ॥
সম্প্রাপ্য নির্মলং জ্ঞানং ভ্রমান্ধ্য ধ্বংসদীপকম্ ।
পুরাণসূত্রং শ্রুত্বা চ ব্যাসঃ কৃষ্ণকলোদ্ভবঃ ॥ 16 ॥
তাং শিবাং বেদ দধ্যৌ চ শতবর্ষং চ পুষ্করে ।
তদা ত্বত্তো বরং প্রাপ্য সত্কবীন্দ্রো বভূব হ ॥ 17 ॥
তদা বেদবিভাগং চ পুরাণং চ চকার সঃ ।
যদা মহেন্দ্রঃ পপ্রচ্ছ তত্ত্বজ্ঞানং সদাশিবম্ ॥ 18 ॥
ক্ষণং তামেব সঞ্চিন্ত্য তস্মৈ জ্ঞানং দদৌ বিভুঃ ।
পপ্রচ্ছ শব্দশাস্ত্রং চ মহেন্দ্র শ্চ বৃহস্পতিম্ ॥ 19 ॥
দিব্য বর্ষ সহস্রং চ স ত্বাং দধ্যৌ চ পুষ্করে ।
তদা ত্বত্তো বরং প্রাপ্য দিব্যবর্ষসহস্রকম্ ॥ 20 ॥
উবাচ শব্দ শাস্ত্রং চ তদর্থং চ সুরেশ্বরম্ ।
অধ্যাপিতাশ্চ যে শিষ্যা যৈরধীতং মুনীশ্বরৈঃ ॥ 21 ॥
তে চ তাং পরিসঞ্চিত্য প্রবর্তন্তে সুরেশ্বরীম্ ।
ত্বং সংস্তুতা পূজিতা চ মুনীন্দ্রৈ র্মনু মানবৈঃ ॥ 22 ॥
দৈত্যেন্দ্রৈ শ্চ সুরৈশ্চাপি ব্রহ্ম বিষ্ণুশিবাদিভিঃ ।
জডীভূত স্সহস্রাস্যঃ পঞ্চবক্ত্র শ্চতুর্মুখঃ ॥ 23 ॥
যাং স্তোতুং কি মহং স্তৌমি তামেকাস্যেন মানবঃ ।
ইত্যুক্ত্বা যাজ্ঞবল্ক্য শ্চ ভক্তিনম্রাত্ম কন্ধরঃ ॥ 24 ॥
প্রণনাম নিরাহারো রুরোদ চ মুহুর্মুহুঃ ।
জ্যোতীরূপা মহামাযা তেন দৃষ্টা7প্যুবাচ তম্ ॥ 25 ॥
সুকবীন্দ্রো ভবেত্যুক্ত্বা বৈকুণ্ঠং চ জগাম হ ।
যাজ্ঞবল্ক্য কৃতং বাণী স্তোত্রমেতত্তু যঃ পঠেত্ ॥ 26 ॥
স কবীন্দ্রো মহাবাগ্মী বৃহস্পতিসমো ভবেত্ ।
মহা মূর্খশ্চ দুর্বুদ্ধির্-বর্ষমেকং যদা পঠেত্ ।
স পণ্ডিতশ্চ মেধাবী সুকবীন্দ্রো ভবেদ্ধ্রুবম্ ॥ 27 ॥
ইতি শ্রী দেবী ভাগবতে মহাপুরাণে নবমস্কন্ধে
সরস্বতীস্তবং নাম পঞ্চমোধ্যাযঃ ।
সরস্বতী কটাক্ষ সিদ্ধিরস্তু ।
ইদং মযাকৃতং পারাযণং
শ্রীসদ্গুরু চরণারবিন্দার্পণমস্তু ।
Roman (IAST) Transliteration
yājñavalkyakṛta sarasvatī stavam
yājñavalkya uvāca
kṛpāṃ kuru jaganmātar-māmevaṃ hatatejasam |
guruśāpāt smṛtibhraṣṭaṃ vidyāhīnaṃ ca duḥkhitam || 1 ||
jñānaṃ dehi smṛtiṃ vidyāṃ śaktiṃ śiṣya prabodhinīm |
granthakartṛtva śaktiṃ ca suśiṣyaṃ supratiṣṭhitam || 2 ||
pratibhāṃ satsabhāyāṃ ca vicārakṣamatāṃ śubhām |
luptaṃ sarvaṃ daiva yogā-nnavībhūtaṃ punaḥ kuru || 3 ||
yathāṅkuraṃ bhasmani ca karoti devatā punaḥ |
brahmasvarūpā paramā jyotīrūpā sanātanī || 4 ||
sarvavidyādhidevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ |
visarga bindumātrāsu yadadhiṣṭhānamevaca || 5 ||
tadadhiṣṭhātrī yā devī tasyai vāṇyai namo namaḥ |
vyākhyāsvarūpā sā devī vyākhyādhiṣṭhātṛrūpiṇī || 6 ||
yayā vinā prasaṅkhyāvān saṅkhyāṃ kartuṃ na śakyate |
kālasaṅkhyā svarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 7 ||
bhrama siddhāntarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ |
smṛtiśakti jñānaśakti buddhiśakti svarūpiṇī || 8 ||
pratibhākalpanāśaktir-yā ca tasyai namonamaḥ |
sanatkumāro brahmāṇaṃ jñānaṃ papraccha yatra vai || 9 ||
babhūva mūkavatsospi siddhāntaṃ kartu makṣamaḥ |
tadāṣjagāma bhagavā-nātmā śrīkṛṣṇa īśvaraḥ || 10 ||
uvāca sa ca tāṃ stauhi vāṇī miṣṭāṃ prajāpate |
sa ca tuṣṭāva tāṃ brahmā cājñayā paramātmanaḥ || 11 ||
cakāra tatprasādena tadā siddhānta muttamam |
yadāpyanantaṃ papraccha jñānamekaṃ vasundharā || 12 ||
babhūva mūkavatsospi siddhāntaṃ kartu makṣamaḥ |
tadā tāṃ ca sa tuṣṭāva santrastaḥ kaśyapājñayā || 13 ||
tata ścakāra siddhāntaṃ nirmalaṃ bhrama bhañjanam |
vyāsaḥ purāṇasūtraṃ ca papraccha vālmīkiṃ yadā || 14 ||
maunībhūta śca sasmāra tāmeva jagadambikām |
tadā cakāra siddhāntaṃ tadvareṇa munīśvaraḥ || 15 ||
samprāpya nirmalaṃ jñānaṃ bhramāndhya dhvaṃsadīpakam |
purāṇasūtraṃ śrutvā ca vyāsaḥ kṛṣṇakalodbhavaḥ || 16 ||
tāṃ śivāṃ veda dadhyau ca śatavarṣaṃ ca puṣkare |
tadā tvatto varaṃ prāpya satkavīndro babhūva ha || 17 ||
tadā vedavibhāgaṃ ca purāṇaṃ ca cakāra saḥ |
yadā mahendraḥ papraccha tattvajñānaṃ sadāśivam || 18 ||
kṣaṇaṃ tāmeva sañcintya tasmai jñānaṃ dadau vibhuḥ |
papraccha śabdaśāstraṃ ca mahendra śca bṛhaspatim || 19 ||
divya varṣa sahasraṃ ca sa tvāṃ dadhyau ca puṣkare |
tadā tvatto varaṃ prāpya divyavarṣasahasrakam || 20 ||
uvāca śabda śāstraṃ ca tadarthaṃ ca sureśvaram |
adhyāpitāśca ye śiṣyā yairadhītaṃ munīśvaraiḥ || 21 ||
te ca tāṃ parisañcitya pravartante sureśvarīm |
tvaṃ saṃstutā pūjitā ca munīndrai rmanu mānavaiḥ || 22 ||
daityendrai śca suraiścāpi brahma viṣṇuśivādibhiḥ |
jaḍībhūta ssahasrāsyaḥ pañcavaktra ścaturmukhaḥ || 23 ||
yāṃ stotuṃ ki mahaṃ staumi tāmekāsyena mānavaḥ |
ityuktvā yājñavalkya śca bhaktinamrātma kandharaḥ || 24 ||
praṇanāma nirāhāro ruroda ca muhurmuhuḥ |
jyotīrūpā mahāmāyā tena dṛṣṭā7pyuvāca tam || 25 ||
sukavīndro bhavetyuktvā vaikuṇṭhaṃ ca jagāma ha |
yājñavalkya kṛtaṃ vāṇī stotrametattu yaḥ paṭhet || 26 ||
sa kavīndro mahāvāgmī bṛhaspatisamo bhavet |
mahā mūrkhaśca durbuddhir-varṣamekaṃ yadā paṭhet |
sa paṇḍitaśca medhāvī sukavīndro bhaveddhruvam || 27 ||
iti śrī devī bhāgavate mahāpurāṇe navamaskandhe
sarasvatīstavaṃ nāma pañcamodhyāyaḥ |
sarasvatī kaṭākṣa siddhirastu |
idaṃ mayākṛtaṃ pārāyaṇaṃ
śrīsadguru caraṇāravindārpaṇamastu |
Sanskrit — Devanagari (original)
याज्ञवल्क्यकृत सरस्वती स्तवम्
याज्ञवल्क्य उवाच
कृपां कुरु जगन्मातर्-मामेवं हततेजसम् ।
गुरुशापात् स्मृतिभ्रष्टं विद्याहीनं च दुःखितम् ॥ 1 ॥
ज्ञानं देहि स्मृतिं विद्यां शक्तिं शिष्य प्रबोधिनीम् ।
ग्रन्थकर्तृत्व शक्तिं च सुशिष्यं सुप्रतिष्ठितम् ॥ 2 ॥
प्रतिभां सत्सभायां च विचारक्षमतां शुभाम् ।
लुप्तं सर्वं दैव योगा-न्नवीभूतं पुनः कुरु ॥ 3 ॥
यथाङ्कुरं भस्मनि च करोति देवता पुनः ।
ब्रह्मस्वरूपा परमा ज्योतीरूपा सनातनी ॥ 4 ॥
सर्वविद्याधिदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ।
विसर्ग बिन्दुमात्रासु यदधिष्ठानमेवच ॥ 5 ॥
तदधिष्ठात्री या देवी तस्यै वाण्यै नमो नमः ।
व्याख्यास्वरूपा सा देवी व्याख्याधिष्ठातृरूपिणी ॥ 6 ॥
यया विना प्रसङ्ख्यावान् सङ्ख्यां कर्तुं न शक्यते ।
कालसङ्ख्या स्वरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ॥ 7 ॥
भ्रम सिद्धान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ।
स्मृतिशक्ति ज्ञानशक्ति बुद्धिशक्ति स्वरूपिणी ॥ 8 ॥
प्रतिभाकल्पनाशक्तिर्-या च तस्यै नमोनमः ।
सनत्कुमारो ब्रह्माणं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वै ॥ 9 ॥
बभूव मूकवत्सोस्पि सिद्धान्तं कर्तु मक्षमः ।
तदाष्जगाम भगवा-नात्मा श्रीकृष्ण ईश्वरः ॥ 10 ॥
उवाच स च तां स्तौहि वाणी मिष्टां प्रजापते ।
स च तुष्टाव तां ब्रह्मा चाज्ञया परमात्मनः ॥ 11 ॥
चकार तत्प्रसादेन तदा सिद्धान्त मुत्तमम् ।
यदाप्यनन्तं पप्रच्छ ज्ञानमेकं वसुन्धरा ॥ 12 ॥
बभूव मूकवत्सोस्पि सिद्धान्तं कर्तु मक्षमः ।
तदा तां च स तुष्टाव सन्त्रस्तः कश्यपाज्ञया ॥ 13 ॥
तत श्चकार सिद्धान्तं निर्मलं भ्रम भञ्जनम् ।
व्यासः पुराणसूत्रं च पप्रच्छ वाल्मीकिं यदा ॥ 14 ॥
मौनीभूत श्च सस्मार तामेव जगदम्बिकाम् ।
तदा चकार सिद्धान्तं तद्वरेण मुनीश्वरः ॥ 15 ॥
सम्प्राप्य निर्मलं ज्ञानं भ्रमान्ध्य ध्वंसदीपकम् ।
पुराणसूत्रं श्रुत्वा च व्यासः कृष्णकलोद्भवः ॥ 16 ॥
तां शिवां वेद दध्यौ च शतवर्षं च पुष्करे ।
तदा त्वत्तो वरं प्राप्य सत्कवीन्द्रो बभूव ह ॥ 17 ॥
तदा वेदविभागं च पुराणं च चकार सः ।
यदा महेन्द्रः पप्रच्छ तत्त्वज्ञानं सदाशिवम् ॥ 18 ॥
क्षणं तामेव सञ्चिन्त्य तस्मै ज्ञानं ददौ विभुः ।
पप्रच्छ शब्दशास्त्रं च महेन्द्र श्च बृहस्पतिम् ॥ 19 ॥
दिव्य वर्ष सहस्रं च स त्वां दध्यौ च पुष्करे ।
तदा त्वत्तो वरं प्राप्य दिव्यवर्षसहस्रकम् ॥ 20 ॥
उवाच शब्द शास्त्रं च तदर्थं च सुरेश्वरम् ।
अध्यापिताश्च ये शिष्या यैरधीतं मुनीश्वरैः ॥ 21 ॥
ते च तां परिसञ्चित्य प्रवर्तन्ते सुरेश्वरीम् ।
त्वं संस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रै र्मनु मानवैः ॥ 22 ॥
दैत्येन्द्रै श्च सुरैश्चापि ब्रह्म विष्णुशिवादिभिः ।
जडीभूत स्सहस्रास्यः पञ्चवक्त्र श्चतुर्मुखः ॥ 23 ॥
यां स्तोतुं कि महं स्तौमि तामेकास्येन मानवः ।
इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्य श्च भक्तिनम्रात्म कन्धरः ॥ 24 ॥
प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्मुहुः ।
ज्योतीरूपा महामाया तेन दृष्टा7प्युवाच तम् ॥ 25 ॥
सुकवीन्द्रो भवेत्युक्त्वा वैकुण्ठं च जगाम ह ।
याज्ञवल्क्य कृतं वाणी स्तोत्रमेतत्तु यः पठेत् ॥ 26 ॥
स कवीन्द्रो महावाग्मी बृहस्पतिसमो भवेत् ।
महा मूर्खश्च दुर्बुद्धिर्-वर्षमेकं यदा पठेत् ।
स पण्डितश्च मेधावी सुकवीन्द्रो भवेद्ध्रुवम् ॥ 27 ॥
इति श्री देवी भागवते महापुराणे नवमस्कन्धे
सरस्वतीस्तवं नाम पञ्चमोध्यायः ।
सरस्वती कटाक्ष सिद्धिरस्तु ।
इदं मयाकृतं पारायणं
श्रीसद्गुरु चरणारविन्दार्पणमस्तु ।
yājñavalkyakṛta sarasvatī stavam
yājñavalkya uvāca
kṛpāṃ kuru jaganmātar-māmevaṃ hatatejasam |
guruśāpāt smṛtibhraṣṭaṃ vidyāhīnaṃ ca duḥkhitam || 1 ||
jñānaṃ dehi smṛtiṃ vidyāṃ śaktiṃ śiṣya prabodhinīm |
granthakartṛtva śaktiṃ ca suśiṣyaṃ supratiṣṭhitam || 2 ||
pratibhāṃ satsabhāyāṃ ca vicārakṣamatāṃ śubhām |
luptaṃ sarvaṃ daiva yogā-nnavībhūtaṃ punaḥ kuru || 3 ||
yathāṅkuraṃ bhasmani ca karoti devatā punaḥ |
brahmasvarūpā paramā jyotīrūpā sanātanī || 4 ||
sarvavidyādhidevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ |
visarga bindumātrāsu yadadhiṣṭhānamevaca || 5 ||
tadadhiṣṭhātrī yā devī tasyai vāṇyai namo namaḥ |
vyākhyāsvarūpā sā devī vyākhyādhiṣṭhātṛrūpiṇī || 6 ||
yayā vinā prasaṅkhyāvān saṅkhyāṃ kartuṃ na śakyate |
kālasaṅkhyā svarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 7 ||
bhrama siddhāntarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ |
smṛtiśakti jñānaśakti buddhiśakti svarūpiṇī || 8 ||
pratibhākalpanāśaktir-yā ca tasyai namonamaḥ |
sanatkumāro brahmāṇaṃ jñānaṃ papraccha yatra vai || 9 ||
babhūva mūkavatsospi siddhāntaṃ kartu makṣamaḥ |
tadāṣjagāma bhagavā-nātmā śrīkṛṣṇa īśvaraḥ || 10 ||
uvāca sa ca tāṃ stauhi vāṇī miṣṭāṃ prajāpate |
sa ca tuṣṭāva tāṃ brahmā cājñayā paramātmanaḥ || 11 ||
cakāra tatprasādena tadā siddhānta muttamam |
yadāpyanantaṃ papraccha jñānamekaṃ vasundharā || 12 ||
babhūva mūkavatsospi siddhāntaṃ kartu makṣamaḥ |
tadā tāṃ ca sa tuṣṭāva santrastaḥ kaśyapājñayā || 13 ||
tata ścakāra siddhāntaṃ nirmalaṃ bhrama bhañjanam |
vyāsaḥ purāṇasūtraṃ ca papraccha vālmīkiṃ yadā || 14 ||
maunībhūta śca sasmāra tāmeva jagadambikām |
tadā cakāra siddhāntaṃ tadvareṇa munīśvaraḥ || 15 ||
samprāpya nirmalaṃ jñānaṃ bhramāndhya dhvaṃsadīpakam |
purāṇasūtraṃ śrutvā ca vyāsaḥ kṛṣṇakalodbhavaḥ || 16 ||
tāṃ śivāṃ veda dadhyau ca śatavarṣaṃ ca puṣkare |
tadā tvatto varaṃ prāpya satkavīndro babhūva ha || 17 ||
tadā vedavibhāgaṃ ca purāṇaṃ ca cakāra saḥ |
yadā mahendraḥ papraccha tattvajñānaṃ sadāśivam || 18 ||
kṣaṇaṃ tāmeva sañcintya tasmai jñānaṃ dadau vibhuḥ |
papraccha śabdaśāstraṃ ca mahendra śca bṛhaspatim || 19 ||
divya varṣa sahasraṃ ca sa tvāṃ dadhyau ca puṣkare |
tadā tvatto varaṃ prāpya divyavarṣasahasrakam || 20 ||
uvāca śabda śāstraṃ ca tadarthaṃ ca sureśvaram |
adhyāpitāśca ye śiṣyā yairadhītaṃ munīśvaraiḥ || 21 ||
te ca tāṃ parisañcitya pravartante sureśvarīm |
tvaṃ saṃstutā pūjitā ca munīndrai rmanu mānavaiḥ || 22 ||
daityendrai śca suraiścāpi brahma viṣṇuśivādibhiḥ |
jaḍībhūta ssahasrāsyaḥ pañcavaktra ścaturmukhaḥ || 23 ||
yāṃ stotuṃ ki mahaṃ staumi tāmekāsyena mānavaḥ |
ityuktvā yājñavalkya śca bhaktinamrātma kandharaḥ || 24 ||
praṇanāma nirāhāro ruroda ca muhurmuhuḥ |
jyotīrūpā mahāmāyā tena dṛṣṭā7pyuvāca tam || 25 ||
sukavīndro bhavetyuktvā vaikuṇṭhaṃ ca jagāma ha |
yājñavalkya kṛtaṃ vāṇī stotrametattu yaḥ paṭhet || 26 ||
sa kavīndro mahāvāgmī bṛhaspatisamo bhavet |
mahā mūrkhaśca durbuddhir-varṣamekaṃ yadā paṭhet |
sa paṇḍitaśca medhāvī sukavīndro bhaveddhruvam || 27 ||
iti śrī devī bhāgavate mahāpurāṇe navamaskandhe
sarasvatīstavaṃ nāma pañcamodhyāyaḥ |
sarasvatī kaṭākṣa siddhirastu |
idaṃ mayākṛtaṃ pārāyaṇaṃ
śrīsadguru caraṇāravindārpaṇamastu |
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.