প্রথমঃ প্রশ্নঃ
ও-ন্নমঃ পরমাত্মনে । হরিঃ ওম্ ॥
সুকেশা চ ভারদ্বাজ-শ্শৈব্যশ্চ সত্যকাম-স্সৌর্যাযণী চ গার্গ্যঃ কৌসল্যশ্চাশ্বলাযনো ভার্গবো বৈদর্ভিঃ কবন্ধী কাত্যাযনস্তে হৈতে ব্রহ্মপরা ব্রহ্মনিষ্ঠাঃ পর-ম্ব্রহ্মান্বেষমাণাঃ এষ হ বৈ তত্সর্বং-বঁক্ষ্যতীতি তে হ সমিত্পাণযো ভগবন্ত-ম্পিপ্পলাদমুপসন্নাঃ ॥1॥
তান্ হ স ঋষিরুবাচ ভূয এব তপসা ব্রহ্মচর্যেণ শ্রদ্ধযা সংবঁত্সরং সংবঁত্স্যথ যথাকাম-ম্প্রশ্না-ন্পৃচ্ছত যদি বিজ্ঞাস্যাম-স্সর্বং হ বো বক্ষাম ইতি ॥2॥
অথ কবন্ধী কাত্যাযন উপেত্য পপ্রচ্ছ ভগবন্ কুতো হ বা ইমাঃ প্রজাঃ প্রজাযন্ত ইতি ॥3॥
তস্মৈ স হোবাচ-
প্রজাকামো বৈ প্রজাপতি-স্স তপো-ঽতপ্যত স তপস্তপ্ত্বা স মিথুনমুত্পাদযতে।
রযি-ঞ্চ প্রাণঞ্চেতি এতৌ মে বহুধা প্রজাঃ করিষ্যত ইতি ॥4॥
আদিত্যো হ বৈ প্রাণো রযিরেব চন্দ্রমাঃ রযির্বা এত-থ্সর্বং-যঁন্মূর্ত-ঞ্চামূর্ত-ঞ্চ তস্মান্মূর্তিরেব রযিঃ ॥5॥
অথাদিত্য উদযন্ য-ত্প্রাচী-ন্দিশ-ম্প্রবিশতি তেন প্রাচ্যা-ন্প্রাণা-ন্রশ্মিষু সন্নিধত্তে।
যদ্দক্ষিণাং-যঁ-ত্প্রতীচীং-যঁদুদীচীং-যঁদধো যদূর্ধ্বং-যঁদন্তরা দিশো যত্সর্ব-ম্প্রকাশযতি তেন সর্বা-ন্প্রাণা-ন্রশ্মিষু সন্নিধত্তে ॥6॥
স এষ বৈশ্বানরো বিশ্বরুপঃ প্রাণো-ঽগ্নিরুদযতে।
তদেতদ্ ঋচা-ঽভ্যুক্তম্ ॥7॥
বিশ্বরূপং হরিণ-ঞ্জাতবেদস-ম্পরাযণ-ঞ্জ্যোতিরেক-ন্তপন্তম্।
সহস্ররশ্মি-শ্শতধা বর্তমানঃ প্রাণঃ প্রজানামুদযত্যেষ সূর্যঃ ॥8॥
সংবঁত্সরো বৈ প্রজাপতি-স্স্তস্যাযনে দক্ষিণঞ্চোত্তর-ঞ্চ।
তদ্যে হ বৈ তদিষ্টাপূর্তে কৃতমিত্যুপাসতে তে চান্দ্রমসমেব লোকমভিজযন্তে ত এব পুনরাবর্তন্তে।
তস্মাদেত ঋষযঃ প্রজাকামা দক্ষিণ-ম্প্রতিপদ্যন্তে। এষ হ বৈ রযির্যঃ পিতৃযাণঃ ॥9॥
অথোত্তরেণ তপসা ব্রহ্মচর্যেণ শ্রদ্ধযা বিদ্যযাত্মানমন্বিষ্যাদিত্যমভিজযন্তে।
এতদ্বৈ প্রাণানামাযতনমেতদমৃতমভযমেত-ত্পরাযণমেতস্মান্ন পুনরাবর্তন্ত ইত্যেষ নিরোধঃ। তদেষ শ্লোকঃ ॥10॥
পঞ্চপাদ-ম্পিতর-ন্দ্বাদশাকৃতি-ন্দিব আহুঃ পরে অর্ধে পুরীষিণম্।
অথেমে অন্য উ পরে বিচক্ষণং সপ্তচক্রে ষডর আহুরর্পিতমিতি ॥11॥
মাসো বৈ প্রজাপতিস্তস্য কৃষ্ণপক্শ এব রযি-শ্শুক্লঃ প্রণস্তস্মাদেত ঋষয-শ্শুক্ল ইষ্ট-ঙ্কুর্বন্তীতর ইতরস্মিন্ন্ ॥12॥
অহোরাত্রো বৈ প্রজাপতিস্তস্যাহরেব প্রাণো রাত্রিরেব রযিঃ।
প্রাণং-বাঁ এতে প্রস্কন্দন্তি যে দিবা রত্যা সংযুঁজ্যন্তে ব্রহ্মচর্যমেব তদ্যদ্রাত্রৌ রত্যা সংযুঁজ্যন্তে ॥13॥
অন্নং-বৈঁ প্রজাপতিস্ততো হ বৈ তদ্রেতস্তস্মাদিমাঃ প্রজাঃ প্রজাযন্ত ইতি ॥14॥
তদ্যে হ বৈ তত্প্রজাপতিব্রত-ঞ্চরন্তি তে মিথুনমুত্পাদযন্তে।
তেষামেবৈষ ব্রহ্মলোকো যেষা-ন্তপো ব্রহ্মচর্যং-যেঁষু সত্য-ম্প্রতিষ্ঠিতম্ ॥15॥
তেষামসৌ বিরজো ব্রহ্মলোকো ন যেষু জিহ্মমনৃত-ন্ন মাযা চেতি ॥16॥
Roman (IAST) Transliteration
prathamaḥ praśnaḥ
o-nnamaḥ paramātmane | hariḥ om ||
sukeśā ca bhāradvāja-śśaibyaśca satyakāma-ssauryāyaṇī ca gārgyaḥ kausalyaścāśvalāyano bhārgavo vaidarbhiḥ kabandhī kātyāyanaste haite brahmaparā brahmaniṣṭhāḥ para-mbrahmānveṣamāṇāḥ eṣa ha vai tatsarvaṃ-va~kṣyatīti te ha samitpāṇayo bhagavanta-mpippalādamupasannāḥ ||1||
tān ha sa ṛṣiruvāca bhūya eva tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā saṃva~tsaraṃ saṃva~tsyatha yathākāma-mpraśnā-npṛcchata yadi vijñāsyāma-ssarvaṃ ha vo vakṣāma iti ||2||
atha kabandhī kātyāyana upetya papraccha bhagavan kuto ha vā imāḥ prajāḥ prajāyanta iti ||3||
tasmai sa hovāca-
prajākāmo vai prajāpati-ssa tapo-'tapyata sa tapastaptvā sa mithunamutpādayate|
rayi-ñca prāṇañceti etau me bahudhā prajāḥ kariṣyata iti ||4||
ādityo ha vai prāṇo rayireva candramāḥ rayirvā eta-thsarvaṃ-ya~nmūrta-ñcāmūrta-ñca tasmānmūrtireva rayiḥ ||5||
athāditya udayan ya-tprācī-ndiśa-mpraviśati tena prācyā-nprāṇā-nraśmiṣu sannidhatte|
yaddakṣiṇāṃ-ya~-tpratīcīṃ-ya~dudīcīṃ-ya~dadho yadūrdhvaṃ-ya~dantarā diśo yatsarva-mprakāśayati tena sarvā-nprāṇā-nraśmiṣu sannidhatte ||6||
sa eṣa vaiśvānaro viśvarupaḥ prāṇo-'gnirudayate|
tadetad ṛcā-'bhyuktam ||7||
viśvarūpaṃ hariṇa-ñjātavedasa-mparāyaṇa-ñjyotireka-ntapantam|
sahasraraśmi-śśatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ ||8||
saṃva~tsaro vai prajāpati-sstasyāyane dakṣiṇañcottara-ñca|
tadye ha vai tadiṣṭāpūrte kṛtamityupāsate te cāndramasameva lokamabhijayante ta eva punarāvartante|
tasmādeta ṛṣayaḥ prajākāmā dakṣiṇa-mpratipadyante| eṣa ha vai rayiryaḥ pitṛyāṇaḥ ||9||
athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā vidyayātmānamanviṣyādityamabhijayante|
etadvai prāṇānāmāyatanametadamṛtamabhayameta-tparāyaṇametasmānna punarāvartanta ityeṣa nirodhaḥ| tadeṣa ślokaḥ ||10||
pañcapāda-mpitara-ndvādaśākṛti-ndiva āhuḥ pare ardhe purīṣiṇam|
atheme anya u pare vicakṣaṇaṃ saptacakre ṣaḍara āhurarpitamiti ||11||
māso vai prajāpatistasya kṛṣṇapakśa eva rayi-śśuklaḥ praṇastasmādeta ṛṣaya-śśukla iṣṭa-ṅkurvantītara itarasminn ||12||
ahorātro vai prajāpatistasyāhareva prāṇo rātrireva rayiḥ|
prāṇaṃ-vā~ ete praskandanti ye divā ratyā saṃyu~jyante brahmacaryameva tadyadrātrau ratyā saṃyu~jyante ||13||
annaṃ-vai~ prajāpatistato ha vai tadretastasmādimāḥ prajāḥ prajāyanta iti ||14||
tadye ha vai tatprajāpativrata-ñcaranti te mithunamutpādayante|
teṣāmevaiṣa brahmaloko yeṣā-ntapo brahmacaryaṃ-ye~ṣu satya-mpratiṣṭhitam ||15||
teṣāmasau virajo brahmaloko na yeṣu jihmamanṛta-nna māyā ceti ||16||
Sanskrit — Devanagari (original)
प्रथमः प्रश्नः
ओ-न्नमः परमात्मने । हरिः ओम् ॥
सुकेशा च भारद्वाज-श्शैब्यश्च सत्यकाम-स्सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः पर-म्ब्रह्मान्वेषमाणाः एष ह वै तत्सर्वं-वँक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्त-म्पिप्पलादमुपसन्नाः ॥1॥
तान् ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवँत्सरं संवँत्स्यथ यथाकाम-म्प्रश्ना-न्पृच्छत यदि विज्ञास्याम-स्सर्वं ह वो वक्षाम इति ॥2॥
अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥3॥
तस्मै स होवाच-
प्रजाकामो वै प्रजापति-स्स तपो-ऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते।
रयि-ञ्च प्राणञ्चेति एतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥4॥
आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमाः रयिर्वा एत-थ्सर्वं-यँन्मूर्त-ञ्चामूर्त-ञ्च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥5॥
अथादित्य उदयन् य-त्प्राची-न्दिश-म्प्रविशति तेन प्राच्या-न्प्राणा-न्रश्मिषु सन्निधत्ते।
यद्दक्षिणां-यँ-त्प्रतीचीं-यँदुदीचीं-यँदधो यदूर्ध्वं-यँदन्तरा दिशो यत्सर्व-म्प्रकाशयति तेन सर्वा-न्प्राणा-न्रश्मिषु सन्निधत्ते ॥6॥
स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणो-ऽग्निरुदयते।
तदेतद् ऋचा-ऽभ्युक्तम् ॥7॥
विश्वरूपं हरिण-ञ्जातवेदस-म्परायण-ञ्ज्योतिरेक-न्तपन्तम्।
सहस्ररश्मि-श्शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥8॥
संवँत्सरो वै प्रजापति-स्स्तस्यायने दक्षिणञ्चोत्तर-ञ्च।
तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते त एव पुनरावर्तन्ते।
तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिण-म्प्रतिपद्यन्ते। एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः ॥9॥
अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते।
एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेत-त्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधः। तदेष श्लोकः ॥10॥
पञ्चपाद-म्पितर-न्द्वादशाकृति-न्दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम्।
अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥11॥
मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्श एव रयि-श्शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषय-श्शुक्ल इष्ट-ङ्कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्न् ॥12॥
अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः।
प्राणं-वाँ एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुँज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुँज्यन्ते ॥13॥
अन्नं-वैँ प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥14॥
तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रत-ञ्चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते।
तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषा-न्तपो ब्रह्मचर्यं-येँषु सत्य-म्प्रतिष्ठितम् ॥15॥
तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृत-न्न माया चेति ॥16॥
prathamaḥ praśnaḥ
o-nnamaḥ paramātmane | hariḥ om ||
sukeśā ca bhāradvāja-śśaibyaśca satyakāma-ssauryāyaṇī ca gārgyaḥ kausalyaścāśvalāyano bhārgavo vaidarbhiḥ kabandhī kātyāyanaste haite brahmaparā brahmaniṣṭhāḥ para-mbrahmānveṣamāṇāḥ eṣa ha vai tatsarvaṃ-va~kṣyatīti te ha samitpāṇayo bhagavanta-mpippalādamupasannāḥ ||1||
tān ha sa ṛṣiruvāca bhūya eva tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā saṃva~tsaraṃ saṃva~tsyatha yathākāma-mpraśnā-npṛcchata yadi vijñāsyāma-ssarvaṃ ha vo vakṣāma iti ||2||
atha kabandhī kātyāyana upetya papraccha bhagavan kuto ha vā imāḥ prajāḥ prajāyanta iti ||3||
tasmai sa hovāca-
prajākāmo vai prajāpati-ssa tapo-'tapyata sa tapastaptvā sa mithunamutpādayate|
rayi-ñca prāṇañceti etau me bahudhā prajāḥ kariṣyata iti ||4||
ādityo ha vai prāṇo rayireva candramāḥ rayirvā eta-thsarvaṃ-ya~nmūrta-ñcāmūrta-ñca tasmānmūrtireva rayiḥ ||5||
athāditya udayan ya-tprācī-ndiśa-mpraviśati tena prācyā-nprāṇā-nraśmiṣu sannidhatte|
yaddakṣiṇāṃ-ya~-tpratīcīṃ-ya~dudīcīṃ-ya~dadho yadūrdhvaṃ-ya~dantarā diśo yatsarva-mprakāśayati tena sarvā-nprāṇā-nraśmiṣu sannidhatte ||6||
sa eṣa vaiśvānaro viśvarupaḥ prāṇo-'gnirudayate|
tadetad ṛcā-'bhyuktam ||7||
viśvarūpaṃ hariṇa-ñjātavedasa-mparāyaṇa-ñjyotireka-ntapantam|
sahasraraśmi-śśatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ ||8||
saṃva~tsaro vai prajāpati-sstasyāyane dakṣiṇañcottara-ñca|
tadye ha vai tadiṣṭāpūrte kṛtamityupāsate te cāndramasameva lokamabhijayante ta eva punarāvartante|
tasmādeta ṛṣayaḥ prajākāmā dakṣiṇa-mpratipadyante| eṣa ha vai rayiryaḥ pitṛyāṇaḥ ||9||
athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā vidyayātmānamanviṣyādityamabhijayante|
etadvai prāṇānāmāyatanametadamṛtamabhayameta-tparāyaṇametasmānna punarāvartanta ityeṣa nirodhaḥ| tadeṣa ślokaḥ ||10||
pañcapāda-mpitara-ndvādaśākṛti-ndiva āhuḥ pare ardhe purīṣiṇam|
atheme anya u pare vicakṣaṇaṃ saptacakre ṣaḍara āhurarpitamiti ||11||
māso vai prajāpatistasya kṛṣṇapakśa eva rayi-śśuklaḥ praṇastasmādeta ṛṣaya-śśukla iṣṭa-ṅkurvantītara itarasminn ||12||
ahorātro vai prajāpatistasyāhareva prāṇo rātrireva rayiḥ|
prāṇaṃ-vā~ ete praskandanti ye divā ratyā saṃyu~jyante brahmacaryameva tadyadrātrau ratyā saṃyu~jyante ||13||
annaṃ-vai~ prajāpatistato ha vai tadretastasmādimāḥ prajāḥ prajāyanta iti ||14||
tadye ha vai tatprajāpativrata-ñcaranti te mithunamutpādayante|
teṣāmevaiṣa brahmaloko yeṣā-ntapo brahmacaryaṃ-ye~ṣu satya-mpratiṣṭhitam ||15||
teṣāmasau virajo brahmaloko na yeṣu jihmamanṛta-nna māyā ceti ||16||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.