ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତତୋ ମୂର୍ଧ୍ନା ନିପତିତଂ ଵାନରଂ ଵାନରର୍ଷଭଃ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵୋଦ୍ଵିଗ୍ନହୃଦଯୋ ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ ॥ 1 ॥
ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପାଦଯୋଃ ପତିତୋ ମମ ।
ଅଭଯଂ ତେ ଭଵେଦ୍ଵୀର ସର୍ଵମେଵାଭିଧୀଯତାମ୍ ॥ 2 ॥
ସ ତୁ ଵିଶ୍ଵାସିତସ୍ତେନ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ମହାତ୍ମନା ।
ଉତ୍ଥାଯ ସୁମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯଂ ଦଧିମୁଖୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 3 ॥
ନୈଵର୍କ୍ଷରଜସା ରାଜନ୍ନ ତ୍ଵଯା ନାପି ଵାଲିନା ।
ଵନଂ ନିସୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ ହି ଭକ୍ଷିତଂ ତଚ୍ଚ ଵାନରୈଃ ॥ 4 ॥
ଏଭିଃ ପ୍ରଧର୍ଷିତାଶ୍ଚୈଵ ଵାନରା ଵନରକ୍ଷିଭିଃ ।
ମଧୂନ୍ଯଚିନ୍ତଯିତ୍ଵେମାନ୍ ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ପିବନ୍ତି ଚ ॥ 5 ॥
ଶିଷ୍ଟମତ୍ରାପଵିଧ୍ଯନ୍ତି ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ତଥାପରେ ।
ନିଵାର୍ଯମାଣାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଭ୍ରୁଵୋ ଵୈ ଦର୍ଶଯନ୍ତି ହି ॥ 6 ॥
ଇମେ ହି ସଂରବ୍ଧତରାସ୍ତଥା ତୈସ୍ସମ୍ପ୍ରଧର୍ଷିତାଃ ।
ଵାରଯନ୍ତୋ ଵନାତ୍ତସ୍ମାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୈର୍ଵାନରପୁଙ୍ଗଵୈଃ ॥ 7 ॥
ତତସ୍ତୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୀରୈର୍ଵାନରୈର୍ଵାନରର୍ଷଭ ।
ସଂରକ୍ତନଯନୈଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ଧରଯଃ ପ୍ରଵିଚାଲିତାଃ ॥ 8 ॥
ପାଣିଭିର୍ନିହତାଃ କେଚିତ୍କେଚିଜ୍ଜାନୁଭିରାହତାଃ ।
ପ୍ରକୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଯଥାକାମଂ ଦେଵମାର୍ଗଂ ଚ ଦର୍ଶିତାଃ ॥ 9 ॥
ଏଵମେତେ ହତାଶ୍ଶୂରାସ୍ତ୍ଵଯି ତିଷ୍ଠତି ଭର୍ତରି ।
କୃତ୍ସ୍ନଂ ମଧୁଵନଂ ଚୈଵ ପ୍ରକାମଂ ତୈଃ ପ୍ରଭକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 10 ॥
ଏଵଂ ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯମାନଂ ତଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାନରର୍ଷଭମ୍ ।
ଅପୃଚ୍ଛତ୍ତଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା ॥ 11 ॥
କିମଯଂ ଵାନରୋ ରାଜନ୍ ଵନପଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତଃ ।
କଂ ଚାର୍ଥମଭିନିର୍ଦିଶ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 12 ॥
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ମହାତ୍ମନା ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ ॥ 13 ॥
ଆର୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ପ୍ରାହ ଵୀରୋ ଦଧିମୁଖଃ କପିଃ ।
ଅଙ୍ଗଦପ୍ରମୁଖୈର୍ଵୀରୈର୍ଭକ୍ଷିତଂ ମଧୁ ଵାନରୈଃ ॥ 14 ॥
ଵିଚିତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାମାଶାମାଗତୈର୍ହରିପୁଙ୍ଗଵୈଃ ।
ନୈଷାମକୃତ୍ଯାନାମୀଦୃଶସ୍ସ୍ଯାଦୁପକ୍ରମଃ ॥ 15 ॥
ଆଗତୈଶ୍ଚ ପ୍ରମଥିତଂ ଯଥା ମଧୁଵନଂ ହି ତୈଃ ।
ଧର୍ଷିତଂ ଚ ଵନଂ କୃତ୍ସ୍ନମୁପଯୁକ୍ତଂ ଚ ଵାନରୈଃ ॥ 16 ॥
ଵନଂ ଯଦାଽଭିପନ୍ନାସ୍ତେ ସାଧିତଂ କର୍ମ ଵାନରୈଃ ।
ଦୃଷ୍ଟା ଦେଵୀ ନ ସନ୍ଦେହୋ ନ ଚାନ୍ଯେନ ହନୂମତା ॥ 17 ॥
ନ ହ୍ଯନ୍ଯସ୍ସାଧନେ ହେତୁଃ କର୍ମଣୋଽସ୍ଯ ହନୂମତଃ ।
କାର୍ଯସିଦ୍ଧିର୍ମତିଶ୍ଚୈଵ ତସ୍ମିନ୍ଵାନରପୁଙ୍ଗଵେ ॥ 18 ॥
ଵ୍ଯଵସାଯଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରୁତଂ ଚାପି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ।
ଜାମ୍ବଵାନ୍ଯତ୍ର ନେତା ସ୍ଯାଦଙ୍ଗଦଶ୍ଚ ମହାବଲଃ ॥ 19 ॥
ହନୁମାଂଶ୍ଚାପ୍ଯଧିଷ୍ଠାତା ନ ତସ୍ଯ ଗତିରନ୍ଯଥା ।
ଅଙ୍ଗଦପ୍ରମୁଖୈର୍ଵୀରୈର୍ହତଂ ମଧୁଵନଂ କିଲ ॥ 20 ॥
ଵାରଯନ୍ତଶ୍ଚ ସହିତାସ୍ତଦା ଜାନୁଭିରାହତାଃ ।
ଏତଦର୍ଥମଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵକ୍ତୁଂ ମଧୁରଵାଗିହ ॥ 21 ॥
ନାମ୍ନା ଦଧିମୁଖୋ ନାମ ହରିଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତଵିକ୍ରମଃ ।
ଦୃଷ୍ଟା ସୀତା ମହାବାହୋ ସୌମିତ୍ରେ ପଶ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ॥ 22 ॥
ଅଭିଗମ୍ଯ ତଥା ସର୍ଵେ ପିବନ୍ତି ମଧୁ ଵାନରାଃ ।
ନ ଚାପ୍ଯଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈଦେହୀଂ ଵିଶ୍ରୁତାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ॥ 23 ॥
ଵନଂ ଦତ୍ତଵରଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଧର୍ଷଯେଯୁର୍ଵନୌକସଃ ।
ତତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ସହ ରାଘଵଃ ॥ 24 ॥
ଶ୍ରୁତ୍ଵା କର୍ଣସୁଖାଂ ଵାଣୀଂ ସୁଗ୍ରୀଵଵଦନାଚ୍ଚ୍ଯୁତାମ୍ ।
ପ୍ରାହୃଷ୍ଯତ ଭୃଶଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାବଲଃ ॥ 25 ॥
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଧିମୁଖସ୍ଯେଦଂ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଯ ଚ ।
ଵନପାଲଂ ପୁନର୍ଵାକ୍ଯଂ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ ॥ 26 ॥
ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ସୋଽହଂ ଯଦ୍ଭୁକ୍ତଂ ଵନଂ ତୈଃ କୃତକର୍ମଭିଃ ।
ମର୍ଷିତଂ ମର୍ଷଣୀଯଂ ଚ ଚେଷ୍ଟିତଂ କୃତକର୍ମଣାମ୍ ॥ 27 ॥
ଇଚ୍ଛାମି ଶୀଘ୍ରଂ ହନୁମତ୍ପ୍ରଧାନାନ୍ ଶାଖାମୃଗାଂସ୍ତାନ୍ ମୃଗରାଜଦର୍ପାନ୍ ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ କୃତାର୍ଥାନ୍ ସହ ରାଘଵାଭ୍ଯାଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ଚ ସୀତାଧିଗମେ ପ୍ରଯତ୍ନମ୍ ॥ 28 ॥
ପ୍ରୀତିସ୍ଫୀତାକ୍ଷୌ ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟୌ କୁମାରୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସିଦ୍ଧାର୍ଥୌ ଵାନରାଣାଂ ଚ ରାଜା ।
ଅଙ୍ଗୈଃ ସଂହୃଷ୍ଟୈଃ କର୍ମସିଦ୍ଧିଂ ଵିଦିତ୍ଵା ବାହ୍ଵୋରାସନ୍ନାଂ ସୋଽତିମାତ୍ରଂ ନନନ୍ଦ ॥ 29 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ |
dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha || 1 ||
uttiṣṭhottiṣṭha kasmāttvaṃ pādayoḥ patito mama |
abhayaṃ te bhavedvīra sarvamevābhidhīyatām || 2 ||
sa tu viśvāsitastena sugrīveṇa mahātmanā |
utthāya sumahāprājño vākyaṃ dadhimukho'bravīt || 3 ||
naivarkṣarajasā rājanna tvayā nāpi vālinā |
vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tacca vānaraiḥ || 4 ||
ebhiḥ pradharṣitāścaiva vānarā vanarakṣibhiḥ |
madhūnyacintayitvemān bhakṣayanti pibanti ca || 5 ||
śiṣṭamatrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare |
nivāryamāṇāste sarve bhruvo vai darśayanti hi || 6 ||
ime hi saṃrabdhatarāstathā taissampradharṣitāḥ |
vārayanto vanāttasmātkruddhairvānarapuṅgavaiḥ || 7 ||
tatastairbahubhirvīrairvānarairvānararṣabha |
saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ pravicālitāḥ || 8 ||
pāṇibhirnihatāḥ kecitkecijjānubhirāhatāḥ |
prakṛṣṭāśca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ || 9 ||
evamete hatāśśūrāstvayi tiṣṭhati bhartari |
kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate || 10 ||
evaṃ vijñāpyamānaṃ taṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |
apṛcchattaṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 11 ||
kimayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ |
kaṃ cārthamabhinirdiśya duḥkhito vākyamabravīt || 12 ||
evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |
lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 13 ||
ārya lakṣmaṇa samprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ |
aṅgadapramukhairvīrairbhakṣitaṃ madhu vānaraiḥ || 14 ||
vicitya dakṣiṇāmāśāmāgatairharipuṅgavaiḥ |
naiṣāmakṛtyānāmīdṛśassyādupakramaḥ || 15 ||
āgataiśca pramathitaṃ yathā madhuvanaṃ hi taiḥ |
dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ ca vānaraiḥ || 16 ||
vanaṃ yadā'bhipannāste sādhitaṃ karma vānaraiḥ |
dṛṣṭā devī na sandeho na cānyena hanūmatā || 17 ||
na hyanyassādhane hetuḥ karmaṇo'sya hanūmataḥ |
kāryasiddhirmatiścaiva tasminvānarapuṅgave || 18 ||
vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam |
jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca mahābalaḥ || 19 ||
hanumāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā |
aṅgadapramukhairvīrairhataṃ madhuvanaṃ kila || 20 ||
vārayantaśca sahitāstadā jānubhirāhatāḥ |
etadarthamayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāgiha || 21 ||
nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ |
dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ || 22 ||
abhigamya tathā sarve pibanti madhu vānarāḥ |
na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha || 23 ||
vanaṃ dattavaraṃ divyaṃ dharṣayeyurvanaukasaḥ |
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇassaha rāghavaḥ || 24 ||
śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām |
prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ || 25 ||
śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvassamprahṛṣya ca |
vanapālaṃ punarvākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata || 26 ||
prīto'smi so'haṃ yadbhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ |
marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām || 27 ||
icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānān śākhāmṛgāṃstān mṛgarājadarpān |
draṣṭuṃ kṛtārthān saha rāghavābhyāṃ śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam || 28 ||
prītisphītākṣau samprahṛṣṭau kumārau dṛṣṭvā siddhārthau vānarāṇāṃ ca rājā |
aṅgaiḥ saṃhṛṣṭaiḥ karmasiddhiṃ viditvā bāhvorāsannāṃ so'timātraṃ nananda || 29 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।
ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः ।
दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ 1 ॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात्त्वं पादयोः पतितो मम ।
अभयं ते भवेद्वीर सर्वमेवाभिधीयताम् ॥ 2 ॥
स तु विश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
उत्थाय सुमहाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत् ॥ 3 ॥
नैवर्क्षरजसा राजन्न त्वया नापि वालिना ।
वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तच्च वानरैः ॥ 4 ॥
एभिः प्रधर्षिताश्चैव वानरा वनरक्षिभिः ।
मधून्यचिन्तयित्वेमान् भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥ 5 ॥
शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे ।
निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुवो वै दर्शयन्ति हि ॥ 6 ॥
इमे हि संरब्धतरास्तथा तैस्सम्प्रधर्षिताः ।
वारयन्तो वनात्तस्मात्क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः ॥ 7 ॥
ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभ ।
संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः प्रविचालिताः ॥ 8 ॥
पाणिभिर्निहताः केचित्केचिज्जानुभिराहताः ।
प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः ॥ 9 ॥
एवमेते हताश्शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि ।
कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते ॥ 10 ॥
एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
अपृच्छत्तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ 11 ॥
किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः ।
कं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ 12 ॥
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना ।
लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ 13 ॥
आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः ।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः ॥ 14 ॥
विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः ।
नैषामकृत्यानामीदृशस्स्यादुपक्रमः ॥ 15 ॥
आगतैश्च प्रमथितं यथा मधुवनं हि तैः ।
धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः ॥ 16 ॥
वनं यदाऽभिपन्नास्ते साधितं कर्म वानरैः ।
दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता ॥ 17 ॥
न ह्यन्यस्साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः ।
कार्यसिद्धिर्मतिश्चैव तस्मिन्वानरपुङ्गवे ॥ 18 ॥
व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ।
जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः ॥ 19 ॥
हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल ॥ 20 ॥
वारयन्तश्च सहितास्तदा जानुभिराहताः ।
एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह ॥ 21 ॥
नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ।
दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः ॥ 22 ॥
अभिगम्य तथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः ।
न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ ॥ 23 ॥
वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः ।
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणस्सह राघवः ॥ 24 ॥
श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम् ।
प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ॥ 25 ॥
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस्सम्प्रहृष्य च ।
वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ॥ 26 ॥
प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः ।
मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम् ॥ 27 ॥
इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान् शाखामृगांस्तान् मृगराजदर्पान् ।
द्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ॥ 28 ॥
प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा ।
अङ्गैः संहृष्टैः कर्मसिद्धिं विदित्वा बाह्वोरासन्नां सोऽतिमात्रं ननन्द ॥ 29 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ |
dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha || 1 ||
uttiṣṭhottiṣṭha kasmāttvaṃ pādayoḥ patito mama |
abhayaṃ te bhavedvīra sarvamevābhidhīyatām || 2 ||
sa tu viśvāsitastena sugrīveṇa mahātmanā |
utthāya sumahāprājño vākyaṃ dadhimukho'bravīt || 3 ||
naivarkṣarajasā rājanna tvayā nāpi vālinā |
vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tacca vānaraiḥ || 4 ||
ebhiḥ pradharṣitāścaiva vānarā vanarakṣibhiḥ |
madhūnyacintayitvemān bhakṣayanti pibanti ca || 5 ||
śiṣṭamatrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare |
nivāryamāṇāste sarve bhruvo vai darśayanti hi || 6 ||
ime hi saṃrabdhatarāstathā taissampradharṣitāḥ |
vārayanto vanāttasmātkruddhairvānarapuṅgavaiḥ || 7 ||
tatastairbahubhirvīrairvānarairvānararṣabha |
saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ pravicālitāḥ || 8 ||
pāṇibhirnihatāḥ kecitkecijjānubhirāhatāḥ |
prakṛṣṭāśca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ || 9 ||
evamete hatāśśūrāstvayi tiṣṭhati bhartari |
kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate || 10 ||
evaṃ vijñāpyamānaṃ taṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |
apṛcchattaṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 11 ||
kimayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ |
kaṃ cārthamabhinirdiśya duḥkhito vākyamabravīt || 12 ||
evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |
lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 13 ||
ārya lakṣmaṇa samprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ |
aṅgadapramukhairvīrairbhakṣitaṃ madhu vānaraiḥ || 14 ||
vicitya dakṣiṇāmāśāmāgatairharipuṅgavaiḥ |
naiṣāmakṛtyānāmīdṛśassyādupakramaḥ || 15 ||
āgataiśca pramathitaṃ yathā madhuvanaṃ hi taiḥ |
dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ ca vānaraiḥ || 16 ||
vanaṃ yadā'bhipannāste sādhitaṃ karma vānaraiḥ |
dṛṣṭā devī na sandeho na cānyena hanūmatā || 17 ||
na hyanyassādhane hetuḥ karmaṇo'sya hanūmataḥ |
kāryasiddhirmatiścaiva tasminvānarapuṅgave || 18 ||
vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam |
jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca mahābalaḥ || 19 ||
hanumāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā |
aṅgadapramukhairvīrairhataṃ madhuvanaṃ kila || 20 ||
vārayantaśca sahitāstadā jānubhirāhatāḥ |
etadarthamayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāgiha || 21 ||
nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ |
dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ || 22 ||
abhigamya tathā sarve pibanti madhu vānarāḥ |
na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha || 23 ||
vanaṃ dattavaraṃ divyaṃ dharṣayeyurvanaukasaḥ |
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇassaha rāghavaḥ || 24 ||
śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām |
prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ || 25 ||
śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvassamprahṛṣya ca |
vanapālaṃ punarvākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata || 26 ||
prīto'smi so'haṃ yadbhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ |
marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām || 27 ||
icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānān śākhāmṛgāṃstān mṛgarājadarpān |
draṣṭuṃ kṛtārthān saha rāghavābhyāṃ śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam || 28 ||
prītisphītākṣau samprahṛṣṭau kumārau dṛṣṭvā siddhārthau vānarāṇāṃ ca rājā |
aṅgaiḥ saṃhṛṣṭaiḥ karmasiddhiṃ viditvā bāhvorāsannāṃ so'timātraṃ nananda || 29 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.