ଜ୍ଞାନାନନ୍ଦମଯଂ ଦେଵଂ ନିର୍ମଲସ୍ଫଟିକାକୃତିଂ
ଆଧାରଂ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାଂ ହଯଗ୍ରୀଵମୁପାସ୍ମହେ ॥1॥
ସ୍ଵତସ୍ସିଦ୍ଧଂ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଫଟିକମଣିଭୂ ଭୃତ୍ପ୍ରତିଭଟଂ
ସୁଧାସଧ୍ରୀଚୀଭିର୍ଦ୍ଯୁତିଭିରଵଦାତତ୍ରିଭୁଵନଂ
ଅନନ୍ତୈସ୍ତ୍ରଯ୍ଯନ୍ତୈରନୁଵିହିତ ହେଷାହଲହଲଂ
ହତାଶେଷାଵଦ୍ଯଂ ହଯଵଦନମୀଡେମହିମହଃ ॥2॥
ସମାହାରସ୍ସାମ୍ନାଂ ପ୍ରତିପଦମୃଚାଂ ଧାମ ଯଜୁଷାଂ
ଲଯଃ ପ୍ରତ୍ଯୂହାନାଂ ଲହରିଵିତତିର୍ବୋଧଜଲଧେଃ
କଥାଦର୍ପକ୍ଷୁଭ୍ଯତ୍କଥକକୁଲକୋଲାହଲଭଵଂ
ହରତ୍ଵନ୍ତର୍ଧ୍ଵାନ୍ତଂ ହଯଵଦନହେଷାହଲହଲଃ ॥3॥
ପ୍ରାଚୀ ସନ୍ଧ୍ଯା କାଚିଦନ୍ତର୍ନିଶାଯାଃ
ପ୍ରଜ୍ଞାଦୃଷ୍ଟେ ରଞ୍ଜନଶ୍ରୀରପୂର୍ଵା
ଵକ୍ତ୍ରୀ ଵେଦାନ୍ ଭାତୁ ମେ ଵାଜିଵକ୍ତ୍ରା
ଵାଗୀଶାଖ୍ଯା ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ମୂର୍ତିଃ ॥4॥
ଵିଶୁଦ୍ଧଵିଜ୍ଞାନଘନସ୍ଵରୂପଂ
ଵିଜ୍ଞାନଵିଶ୍ରାଣନବଦ୍ଧଦୀକ୍ଷଂ
ଦଯାନିଧିଂ ଦେହଭୃତାଂ ଶରଣ୍ଯଂ
ଦେଵଂ ହଯଗ୍ରୀଵମହଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ॥5॥
ଅପୌରୁଷେଯୈରପି ଵାକ୍ପ୍ରପଞ୍ଚୈଃ
ଅଦ୍ଯାପି ତେ ଭୂତିମଦୃଷ୍ଟପାରାଂ
ସ୍ତୁଵନ୍ନହଂ ମୁଗ୍ଧ ଇତି ତ୍ଵଯୈଵ
କାରୁଣ୍ଯତୋ ନାଥ କଟାକ୍ଷଣୀଯଃ ॥6॥
ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯରମ୍ଯା ଗିରିଶସ୍ଯ ମୂର୍ତିଃ-
ଦେଵୀ ସରୋଜାସନଧର୍ମପତ୍ନୀ
ଵ୍ଯାସାଦଯୋଽପି ଵ୍ଯପଦେଶ୍ଯଵାଚଃ
ସ୍ଫୁରନ୍ତି ସର୍ଵେ ତଵ ଶକ୍ତିଲେଶୈଃ ॥7॥
ମନ୍ଦୋଽଭଵିଷ୍ଯନ୍ନିଯତଂ ଵିରିଞ୍ଚଃ
ଵାଚାଂ ନିଧେର୍ଵାଞ୍ଛିତଭାଗଧେଯଃ
ଦୈତ୍ଯାପନୀତାନ୍ ଦଯଯୈନ ଭୂଯୋଽପି
ଅଧ୍ଯାପଯିଷ୍ଯୋ ନିଗମାନ୍ନଚେତ୍ତ୍ଵମ୍ ॥8॥
ଵିତର୍କଡୋଲାଂ ଵ୍ଯଵଧୂଯ ସତ୍ତ୍ଵେ
ବୃହସ୍ପତିଂ ଵର୍ତଯସେ ଯତସ୍ତ୍ଵଂ
ତେନୈଵ ଦେଵ ତ୍ରିଦେଶେଶ୍ଵରାଣା
ଅସ୍ପୃଷ୍ଟଡୋଲାଯିତମାଧିରାଜ୍ଯମ୍ ॥9॥
ଅଗ୍ନୌ ସମିଦ୍ଧାର୍ଚିଷି ସପ୍ତତନ୍ତୋଃ
ଆତସ୍ଥିଵାନ୍ମନ୍ତ୍ରମଯଂ ଶରୀରଂ
ଅଖଣ୍ଡସାରୈର୍ହଵିଷାଂ ପ୍ରଦାନୈଃ
ଆପ୍ଯାଯନଂ ଵ୍ଯୋମସଦାଂ ଵିଧତ୍ସେ ॥10॥
ଯନ୍ମୂଲ ମୀଦୃକ୍ପ୍ରତିଭାତତ୍ତ୍ଵଂ
ଯା ମୂଲମାମ୍ନାଯମହାଦ୍ରୁମାଣାଂ
ତତ୍ତ୍ଵେନ ଜାନନ୍ତି ଵିଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵାଃ
ତ୍ଵାମକ୍ଷରାମକ୍ଷରମାତୃକାଂ ତ୍ଵାମ୍ ॥11॥
ଅଵ୍ଯାକୃତାଦ୍ଵ୍ଯାକୃତଵାନସି ତ୍ଵଂ
ନାମାନି ରୂପାଣି ଚ ଯାନି ପୂର୍ଵଂ
ଶଂସନ୍ତି ତେଷାଂ ଚରମାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ
ଵାଗୀଶ୍ଵର ତ୍ଵାଂ ତ୍ଵଦୁପଜ୍ଞଵାଚଃ ॥12॥
ମୁଗ୍ଧେନ୍ଦୁନିଷ୍ଯନ୍ଦଵିଲୋଭନୀଯାଂ
ମୂର୍ତିଂ ତଵାନନ୍ଦସୁଧାପ୍ରସୂତିଂ
ଵିପଶ୍ଚିତଶ୍ଚେତସି ଭାଵଯନ୍ତେ
ଵେଲାମୁଦାରାମିଵ ଦୁଗ୍ଧ ସିନ୍ଧୋଃ ॥13॥
ମନୋଗତଂ ପଶ୍ଯତି ଯସ୍ସଦା ତ୍ଵାଂ
ମନୀଷିଣାଂ ମାନସରାଜହଂସଂ
ସ୍ଵଯମ୍ପୁରୋଭାଵଵିଵାଦଭାଜଃ
କିଙ୍କୁର୍ଵତେ ତସ୍ଯ ଗିରୋ ଯଥାର୍ହମ୍ ॥14॥
ଅପି କ୍ଷଣାର୍ଧଂ କଲଯନ୍ତି ଯେ ତ୍ଵାଂ
ଆପ୍ଲାଵଯନ୍ତଂ ଵିଶଦୈର୍ମଯୂଖୈଃ
ଵାଚାଂ ପ୍ରଵାହୈରନିଵାରିତୈସ୍ତେ
ମନ୍ଦାକିନୀଂ ମନ୍ଦଯିତୁଂ କ୍ଷମନ୍ତେ ॥15॥
ସ୍ଵାମିନ୍ଭଵଦ୍ଦ୍ଯାନସୁଧାଭିଷେକାତ୍
ଵହନ୍ତି ଧନ୍ଯାଃ ପୁଲକାନୁବନ୍ଦଂ
ଅଲକ୍ଷିତେ କ୍ଵାପି ନିରୂଢ ମୂଲଂ
ଅଙ୍ଗ୍ଵେଷ୍ଵି ଵାନନ୍ଦଥୁମଙ୍କୁରନ୍ତମ୍ ॥16॥
ସ୍ଵାମିନ୍ପ୍ରତୀଚା ହୃଦଯେନ ଧନ୍ଯାଃ
ତ୍ଵଦ୍ଧ୍ଯାନଚନ୍ଦ୍ରୋଦଯଵର୍ଧମାନଂ
ଅମାନ୍ତମାନନ୍ଦପଯୋଧିମନ୍ତଃ
ପଯୋଭି ରକ୍ଷ୍ଣାଂ ପରିଵାହଯନ୍ତି ॥17॥
ସ୍ଵୈରାନୁଭାଵାସ୍ ତ୍ଵଦଧୀନଭାଵାଃ
ସମୃଦ୍ଧଵୀର୍ଯାସ୍ତ୍ଵଦନୁଗ୍ରହେଣ
ଵିପଶ୍ଚିତୋନାଥ ତରନ୍ତି ମାଯାଂ
ଵୈହାରିକୀଂ ମୋହନପିଞ୍ଛିକାଂ ତେ ॥18॥
ପ୍ରାଙ୍ନିର୍ମିତାନାଂ ତପସାଂ ଵିପାକାଃ
ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରନିଶ୍ଶ୍ରେଯସସମ୍ପଦୋ ମେ
ସମେଧିଷୀରଂ ସ୍ତଵ ପାଦପଦ୍ମେ
ସଙ୍କଲ୍ପଚିନ୍ତାମଣଯଃ ପ୍ରଣାମାଃ ॥19॥
ଵିଲୁପ୍ତମୂର୍ଧନ୍ଯଲିପିକ୍ରମାଣା
ସୁରେନ୍ଦ୍ରଚୂଡାପଦଲାଲିତାନାଂ
ତ୍ଵଦଙ୍ଘ୍ରି ରାଜୀଵରଜଃକଣାନାଂ
ଭୂଯାନ୍ପ୍ରସାଦୋ ମଯି ନାଥ ଭୂଯାତ୍ ॥20॥
ପରିସ୍ଫୁରନ୍ନୂପୁରଚିତ୍ରଭାନୁ –
ପ୍ରକାଶନିର୍ଧୂତତମୋନୁଷଙ୍ଗା
ପଦଦ୍ଵଯୀଂ ତେ ପରିଚିନ୍ମହେଽନ୍ତଃ
ପ୍ରବୋଧରାଜୀଵଵିଭାତସନ୍ଧ୍ଯାମ୍ ॥21॥
ତ୍ଵତ୍କିଙ୍କରାଲଙ୍କରଣୋଚିତାନାଂ
ତ୍ଵଯୈଵ କଲ୍ପାନ୍ତରପାଲିତାନାଂ
ମଞ୍ଜୁପ୍ରଣାଦଂ ମଣିନୂପୁରଂ ତେ
ମଞ୍ଜୂଷିକାଂ ଵେଦଗିରାଂ ପ୍ରତୀମଃ ॥22॥
ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମି ପ୍ରତିଭାଦଶାସ୍ଥାନ୍
ସନ୍ଧୁକ୍ଷଯନ୍ତଂ ସମଯପ୍ରଦୀପାନ୍
ଵିଜ୍ଞାନକଲ୍ପଦ୍ରୁମପଲ୍ଲଵାଭଂ
ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନମୁଦ୍ରାମଧୁରଂ କରଂ ତେ ॥23॥
ଚିତ୍ତେ କରୋମି ସ୍ଫୁରିତାକ୍ଷମାଲଂ
ସଵ୍ଯେତରଂ ନାଥ କରଂ ତ୍ଵଦୀଯଂ
ଜ୍ଞାନାମୃତୋଦଞ୍ଚନଲମ୍ପଟାନାଂ
ଲୀଲାଘଟୀଯନ୍ତ୍ରମିଵାଽଽଶ୍ରିତାନାମ୍ ॥24॥
ପ୍ରବୋଧସିନ୍ଧୋରରୁଣୈଃ ପ୍ରକାଶୈଃ
ପ୍ରଵାଲସଙ୍ଘାତମିଵୋଦ୍ଵହନ୍ତଂ
ଵିଭାଵଯେ ଦେଵ ସ ପୁସ୍ତକଂ ତେ
ଵାମଂ କରଂ ଦକ୍ଷିଣମାଶ୍ରିତାନାମ୍ ॥25॥
ତମାଂ ସିଭିତ୍ତ୍ଵାଵିଶଦୈର୍ମଯୂଖୈଃ
ସମ୍ପ୍ରୀଣଯନ୍ତଂ ଵିଦୁଷଶ୍ଚକୋରାନ୍
ନିଶାମଯେ ତ୍ଵାଂ ନଵପୁଣ୍ଡରୀକେ
ଶରଦ୍ଘନେଚନ୍ଦ୍ରମିଵ ସ୍ଫୁରନ୍ତମ୍ ॥26॥
ଦିଶନ୍ତୁ ମେ ଦେଵ ସଦା ତ୍ଵଦୀଯାଃ
ଦଯାତରଙ୍ଗାନୁଚରାଃ କଟାକ୍ଷାଃ
ଶ୍ରୋତ୍ରେଷୁ ପୁଂସାମମୃତଙ୍କ୍ଷରନ୍ତୀଂ
ସରସ୍ଵତୀଂ ସଂଶ୍ରିତକାମଧେନୁମ୍ ॥27॥
ଵିଶେଷଵିତ୍ପାରିଷଦେଷୁ ନାଥ
ଵିଦଗ୍ଧଗୋଷ୍ଠୀ ସମରାଙ୍ଗଣେଷୁ
ଜିଗୀଷତୋ ମେ କଵିତାର୍କିକେନ୍ଦ୍ରାନ୍
ଜିହ୍ଵାଗ୍ରସିଂହାସନମଭ୍ଯୁପେଯାଃ ॥28॥
ତ୍ଵାଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ ତ୍ଵନ୍ମଯତାଂ ପ୍ରପନ୍ନଃ
ତ୍ଵାମୁଦ୍ଗୃଣନ୍ ଶବ୍ଦମଯେନ ଧାମ୍ନା
ସ୍ଵାମିନ୍ସମାଜେଷୁ ସମେଧିଷୀଯ
ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଵାଦାହଵବଦ୍ଧଶୂରଃ ॥29॥
ନାନାଵିଧାନାମଗତିଃ କଲାନାଂ
ନ ଚାପି ତୀର୍ଥେଷୁ କୃତାଵତାରଃ
ଧ୍ରୁଵଂ ତଵାଽନାଧ ପରିଗ୍ରହାଯାଃ
ନଵ ନଵଂ ପାତ୍ରମହଂ ଦଯାଯାଃ ॥30॥
ଅକମ୍ପନୀଯାନ୍ଯପନୀତିଭେଦୈଃ
ଅଲଙ୍କୃଷୀରନ୍ ହୃଦଯଂ ମଦୀଯମ୍
ଶଙ୍କା କଲଙ୍କା ପଗମୋଜ୍ଜ୍ଵଲାନି
ତତ୍ତ୍ଵାନି ସମ୍ଯଞ୍ଚି ତଵ ପ୍ରସାଦାତ୍ ॥31॥
ଵ୍ଯାଖ୍ଯାମୁଦ୍ରାଂ କରସରସିଜୈଃ ପୁସ୍ତକଂ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରେ
ଭିଭ୍ରଦ୍ଭିନ୍ନ ସ୍ଫଟିକରୁଚିରେ ପୁଣ୍ଡରୀକେ ନିଷଣ୍ଣଃ ।
ଅମ୍ଲାନଶ୍ରୀରମୃତଵିଶଦୈରଂଶୁଭିଃ ପ୍ଲାଵଯନ୍ମାଂ
ଆଵିର୍ଭୂଯାଦନଘମହିମାମାନସେ ଵାଗଧୀଶଃ ॥32॥
ଵାଗର୍ଥସିଦ୍ଧିହେତୋଃପଠତ ହଯଗ୍ରୀଵସଂସ୍ତୁତିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା
କଵିତାର୍କିକକେସରିଣା ଵେଙ୍କଟନାଥେନ ଵିରଚିତାମେତାମ୍ ॥33॥
Roman (IAST) Transliteration
jñānānandamayaṃ devaṃ nirmalasphaṭikākṛtiṃ
ādhāraṃ sarvavidyānāṃ hayagrīvamupāsmahe ||1||
svatassiddhaṃ śuddhasphaṭikamaṇibhū bhṛtpratibhaṭaṃ
sudhāsadhrīcībhirdyutibhiravadātatribhuvanaṃ
anantaistrayyantairanuvihita heṣāhalahalaṃ
hatāśeṣāvadyaṃ hayavadanamīḍemahimahaḥ ||2||
samāhārassāmnāṃ pratipadamṛcāṃ dhāma yajuṣāṃ
layaḥ pratyūhānāṃ laharivitatirbodhajaladheḥ
kathādarpakṣubhyatkathakakulakolāhalabhavaṃ
haratvantardhvāntaṃ hayavadanaheṣāhalahalaḥ ||3||
prācī sandhyā kācidantarniśāyāḥ
prajñādṛṣṭe rañjanaśrīrapūrvā
vaktrī vedān bhātu me vājivaktrā
vāgīśākhyā vāsudevasya mūrtiḥ ||4||
viśuddhavijñānaghanasvarūpaṃ
vijñānaviśrāṇanabaddhadīkṣaṃ
dayānidhiṃ dehabhṛtāṃ śaraṇyaṃ
devaṃ hayagrīvamahaṃ prapadye ||5||
apauruṣeyairapi vākprapañcaiḥ
adyāpi te bhūtimadṛṣṭapārāṃ
stuvannahaṃ mugdha iti tvayaiva
kāruṇyato nātha kaṭākṣaṇīyaḥ ||6||
dākṣiṇyaramyā giriśasya mūrtiḥ-
devī sarojāsanadharmapatnī
vyāsādayo'pi vyapadeśyavācaḥ
sphuranti sarve tava śaktileśaiḥ ||7||
mando'bhaviṣyanniyataṃ viriñcaḥ
vācāṃ nidhervāñchitabhāgadheyaḥ
daityāpanītān dayayaina bhūyo'pi
adhyāpayiṣyo nigamānnacettvam ||8||
vitarkaḍolāṃ vyavadhūya sattve
bṛhaspatiṃ vartayase yatastvaṃ
tenaiva deva trideśeśvarāṇā
aspṛṣṭaḍolāyitamādhirājyam ||9||
agnau samiddhārciṣi saptatantoḥ
ātasthivānmantramayaṃ śarīraṃ
akhaṇḍasārairhaviṣāṃ pradānaiḥ
āpyāyanaṃ vyomasadāṃ vidhatse ||10||
yanmūla mīdṛkpratibhātattvaṃ
yā mūlamāmnāyamahādrumāṇāṃ
tattvena jānanti viśuddhasattvāḥ
tvāmakṣarāmakṣaramātṛkāṃ tvām ||11||
avyākṛtādvyākṛtavānasi tvaṃ
nāmāni rūpāṇi ca yāni pūrvaṃ
śaṃsanti teṣāṃ caramāṃ pratiṣṭhāṃ
vāgīśvara tvāṃ tvadupajñavācaḥ ||12||
mugdhenduniṣyandavilobhanīyāṃ
mūrtiṃ tavānandasudhāprasūtiṃ
vipaścitaścetasi bhāvayante
velāmudārāmiva dugdha sindhoḥ ||13||
manogataṃ paśyati yassadā tvāṃ
manīṣiṇāṃ mānasarājahaṃsaṃ
svayampurobhāvavivādabhājaḥ
kiṅkurvate tasya giro yathārham ||14||
api kṣaṇārdhaṃ kalayanti ye tvāṃ
āplāvayantaṃ viśadairmayūkhaiḥ
vācāṃ pravāhairanivāritaiste
mandākinīṃ mandayituṃ kṣamante ||15||
svāminbhavaddyānasudhābhiṣekāt
vahanti dhanyāḥ pulakānubandaṃ
alakṣite kvāpi nirūḍha mūlaṃ
aṅgveṣvi vānandathumaṅkurantam ||16||
svāminpratīcā hṛdayena dhanyāḥ
tvaddhyānacandrodayavardhamānaṃ
amāntamānandapayodhimantaḥ
payobhi rakṣṇāṃ parivāhayanti ||17||
svairānubhāvās tvadadhīnabhāvāḥ
samṛddhavīryāstvadanugraheṇa
vipaścitonātha taranti māyāṃ
vaihārikīṃ mohanapiñchikāṃ te ||18||
prāṅnirmitānāṃ tapasāṃ vipākāḥ
pratyagraniśśreyasasampado me
samedhiṣīraṃ stava pādapadme
saṅkalpacintāmaṇayaḥ praṇāmāḥ ||19||
viluptamūrdhanyalipikramāṇā
surendracūḍāpadalālitānāṃ
tvadaṅghri rājīvarajaḥkaṇānāṃ
bhūyānprasādo mayi nātha bhūyāt ||20||
parisphurannūpuracitrabhānu –
prakāśanirdhūtatamonuṣaṅgā
padadvayīṃ te paricinmahe'ntaḥ
prabodharājīvavibhātasandhyām ||21||
tvatkiṅkarālaṅkaraṇocitānāṃ
tvayaiva kalpāntarapālitānāṃ
mañjupraṇādaṃ maṇinūpuraṃ te
mañjūṣikāṃ vedagirāṃ pratīmaḥ ||22||
sañcintayāmi pratibhādaśāsthān
sandhukṣayantaṃ samayapradīpān
vijñānakalpadrumapallavābhaṃ
vyākhyānamudrāmadhuraṃ karaṃ te ||23||
citte karomi sphuritākṣamālaṃ
savyetaraṃ nātha karaṃ tvadīyaṃ
jñānāmṛtodañcanalampaṭānāṃ
līlāghaṭīyantramivā''śritānām ||24||
prabodhasindhoraruṇaiḥ prakāśaiḥ
pravālasaṅghātamivodvahantaṃ
vibhāvaye deva sa pustakaṃ te
vāmaṃ karaṃ dakṣiṇamāśritānām ||25||
tamāṃ sibhittvāviśadairmayūkhaiḥ
samprīṇayantaṃ viduṣaścakorān
niśāmaye tvāṃ navapuṇḍarīke
śaradghanecandramiva sphurantam ||26||
diśantu me deva sadā tvadīyāḥ
dayātaraṅgānucarāḥ kaṭākṣāḥ
śrotreṣu puṃsāmamṛtaṅkṣarantīṃ
sarasvatīṃ saṃśritakāmadhenum ||27||
viśeṣavitpāriṣadeṣu nātha
vidagdhagoṣṭhī samarāṅgaṇeṣu
jigīṣato me kavitārkikendrān
jihvāgrasiṃhāsanamabhyupeyāḥ ||28||
tvāṃ cintayan tvanmayatāṃ prapannaḥ
tvāmudgṛṇan śabdamayena dhāmnā
svāminsamājeṣu samedhiṣīya
svacchandavādāhavabaddhaśūraḥ ||29||
nānāvidhānāmagatiḥ kalānāṃ
na cāpi tīrtheṣu kṛtāvatāraḥ
dhruvaṃ tavā'nādha parigrahāyāḥ
nava navaṃ pātramahaṃ dayāyāḥ ||30||
akampanīyānyapanītibhedaiḥ
alaṅkṛṣīran hṛdayaṃ madīyam
śaṅkā kalaṅkā pagamojjvalāni
tattvāni samyañci tava prasādāt ||31||
vyākhyāmudrāṃ karasarasijaiḥ pustakaṃ śaṅkhacakre
bhibhradbhinna sphaṭikarucire puṇḍarīke niṣaṇṇaḥ |
amlānaśrīramṛtaviśadairaṃśubhiḥ plāvayanmāṃ
āvirbhūyādanaghamahimāmānase vāgadhīśaḥ ||32||
vāgarthasiddhihetoḥpaṭhata hayagrīvasaṃstutiṃ bhaktyā
kavitārkikakesariṇā veṅkaṭanāthena viracitāmetām ||33||
Sanskrit — Devanagari (original)
ज्ञानानन्दमयं देवं निर्मलस्फटिकाकृतिं
आधारं सर्वविद्यानां हयग्रीवमुपास्महे ॥1॥
स्वतस्सिद्धं शुद्धस्फटिकमणिभू भृत्प्रतिभटं
सुधासध्रीचीभिर्द्युतिभिरवदातत्रिभुवनं
अनन्तैस्त्रय्यन्तैरनुविहित हेषाहलहलं
हताशेषावद्यं हयवदनमीडेमहिमहः ॥2॥
समाहारस्साम्नां प्रतिपदमृचां धाम यजुषां
लयः प्रत्यूहानां लहरिविततिर्बोधजलधेः
कथादर्पक्षुभ्यत्कथककुलकोलाहलभवं
हरत्वन्तर्ध्वान्तं हयवदनहेषाहलहलः ॥3॥
प्राची सन्ध्या काचिदन्तर्निशायाः
प्रज्ञादृष्टे रञ्जनश्रीरपूर्वा
वक्त्री वेदान् भातु मे वाजिवक्त्रा
वागीशाख्या वासुदेवस्य मूर्तिः ॥4॥
विशुद्धविज्ञानघनस्वरूपं
विज्ञानविश्राणनबद्धदीक्षं
दयानिधिं देहभृतां शरण्यं
देवं हयग्रीवमहं प्रपद्ये ॥5॥
अपौरुषेयैरपि वाक्प्रपञ्चैः
अद्यापि ते भूतिमदृष्टपारां
स्तुवन्नहं मुग्ध इति त्वयैव
कारुण्यतो नाथ कटाक्षणीयः ॥6॥
दाक्षिण्यरम्या गिरिशस्य मूर्तिः-
देवी सरोजासनधर्मपत्नी
व्यासादयोऽपि व्यपदेश्यवाचः
स्फुरन्ति सर्वे तव शक्तिलेशैः ॥7॥
मन्दोऽभविष्यन्नियतं विरिञ्चः
वाचां निधेर्वाञ्छितभागधेयः
दैत्यापनीतान् दययैन भूयोऽपि
अध्यापयिष्यो निगमान्नचेत्त्वम् ॥8॥
वितर्कडोलां व्यवधूय सत्त्वे
बृहस्पतिं वर्तयसे यतस्त्वं
तेनैव देव त्रिदेशेश्वराणा
अस्पृष्टडोलायितमाधिराज्यम् ॥9॥
अग्नौ समिद्धार्चिषि सप्ततन्तोः
आतस्थिवान्मन्त्रमयं शरीरं
अखण्डसारैर्हविषां प्रदानैः
आप्यायनं व्योमसदां विधत्से ॥10॥
यन्मूल मीदृक्प्रतिभातत्त्वं
या मूलमाम्नायमहाद्रुमाणां
तत्त्वेन जानन्ति विशुद्धसत्त्वाः
त्वामक्षरामक्षरमातृकां त्वाम् ॥11॥
अव्याकृताद्व्याकृतवानसि त्वं
नामानि रूपाणि च यानि पूर्वं
शंसन्ति तेषां चरमां प्रतिष्ठां
वागीश्वर त्वां त्वदुपज्ञवाचः ॥12॥
मुग्धेन्दुनिष्यन्दविलोभनीयां
मूर्तिं तवानन्दसुधाप्रसूतिं
विपश्चितश्चेतसि भावयन्ते
वेलामुदारामिव दुग्ध सिन्धोः ॥13॥
मनोगतं पश्यति यस्सदा त्वां
मनीषिणां मानसराजहंसं
स्वयम्पुरोभावविवादभाजः
किङ्कुर्वते तस्य गिरो यथार्हम् ॥14॥
अपि क्षणार्धं कलयन्ति ये त्वां
आप्लावयन्तं विशदैर्मयूखैः
वाचां प्रवाहैरनिवारितैस्ते
मन्दाकिनीं मन्दयितुं क्षमन्ते ॥15॥
स्वामिन्भवद्द्यानसुधाभिषेकात्
वहन्ति धन्याः पुलकानुबन्दं
अलक्षिते क्वापि निरूढ मूलं
अङ्ग्वेष्वि वानन्दथुमङ्कुरन्तम् ॥16॥
स्वामिन्प्रतीचा हृदयेन धन्याः
त्वद्ध्यानचन्द्रोदयवर्धमानं
अमान्तमानन्दपयोधिमन्तः
पयोभि रक्ष्णां परिवाहयन्ति ॥17॥
स्वैरानुभावास् त्वदधीनभावाः
समृद्धवीर्यास्त्वदनुग्रहेण
विपश्चितोनाथ तरन्ति मायां
वैहारिकीं मोहनपिञ्छिकां ते ॥18॥
प्राङ्निर्मितानां तपसां विपाकाः
प्रत्यग्रनिश्श्रेयससम्पदो मे
समेधिषीरं स्तव पादपद्मे
सङ्कल्पचिन्तामणयः प्रणामाः ॥19॥
विलुप्तमूर्धन्यलिपिक्रमाणा
सुरेन्द्रचूडापदलालितानां
त्वदङ्घ्रि राजीवरजःकणानां
भूयान्प्रसादो मयि नाथ भूयात् ॥20॥
परिस्फुरन्नूपुरचित्रभानु –
प्रकाशनिर्धूततमोनुषङ्गा
पदद्वयीं ते परिचिन्महेऽन्तः
प्रबोधराजीवविभातसन्ध्याम् ॥21॥
त्वत्किङ्करालङ्करणोचितानां
त्वयैव कल्पान्तरपालितानां
मञ्जुप्रणादं मणिनूपुरं ते
मञ्जूषिकां वेदगिरां प्रतीमः ॥22॥
सञ्चिन्तयामि प्रतिभादशास्थान्
सन्धुक्षयन्तं समयप्रदीपान्
विज्ञानकल्पद्रुमपल्लवाभं
व्याख्यानमुद्रामधुरं करं ते ॥23॥
चित्ते करोमि स्फुरिताक्षमालं
सव्येतरं नाथ करं त्वदीयं
ज्ञानामृतोदञ्चनलम्पटानां
लीलाघटीयन्त्रमिवाऽऽश्रितानाम् ॥24॥
प्रबोधसिन्धोररुणैः प्रकाशैः
प्रवालसङ्घातमिवोद्वहन्तं
विभावये देव स पुस्तकं ते
वामं करं दक्षिणमाश्रितानाम् ॥25॥
तमां सिभित्त्वाविशदैर्मयूखैः
सम्प्रीणयन्तं विदुषश्चकोरान्
निशामये त्वां नवपुण्डरीके
शरद्घनेचन्द्रमिव स्फुरन्तम् ॥26॥
दिशन्तु मे देव सदा त्वदीयाः
दयातरङ्गानुचराः कटाक्षाः
श्रोत्रेषु पुंसाममृतङ्क्षरन्तीं
सरस्वतीं संश्रितकामधेनुम् ॥27॥
विशेषवित्पारिषदेषु नाथ
विदग्धगोष्ठी समराङ्गणेषु
जिगीषतो मे कवितार्किकेन्द्रान्
जिह्वाग्रसिंहासनमभ्युपेयाः ॥28॥
त्वां चिन्तयन् त्वन्मयतां प्रपन्नः
त्वामुद्गृणन् शब्दमयेन धाम्ना
स्वामिन्समाजेषु समेधिषीय
स्वच्छन्दवादाहवबद्धशूरः ॥29॥
नानाविधानामगतिः कलानां
न चापि तीर्थेषु कृतावतारः
ध्रुवं तवाऽनाध परिग्रहायाः
नव नवं पात्रमहं दयायाः ॥30॥
अकम्पनीयान्यपनीतिभेदैः
अलङ्कृषीरन् हृदयं मदीयम्
शङ्का कलङ्का पगमोज्ज्वलानि
तत्त्वानि सम्यञ्चि तव प्रसादात् ॥31॥
व्याख्यामुद्रां करसरसिजैः पुस्तकं शङ्खचक्रे
भिभ्रद्भिन्न स्फटिकरुचिरे पुण्डरीके निषण्णः ।
अम्लानश्रीरमृतविशदैरंशुभिः प्लावयन्मां
आविर्भूयादनघमहिमामानसे वागधीशः ॥32॥
वागर्थसिद्धिहेतोःपठत हयग्रीवसंस्तुतिं भक्त्या
कवितार्किककेसरिणा वेङ्कटनाथेन विरचितामेताम् ॥33॥
jñānānandamayaṃ devaṃ nirmalasphaṭikākṛtiṃ
ādhāraṃ sarvavidyānāṃ hayagrīvamupāsmahe ||1||
svatassiddhaṃ śuddhasphaṭikamaṇibhū bhṛtpratibhaṭaṃ
sudhāsadhrīcībhirdyutibhiravadātatribhuvanaṃ
anantaistrayyantairanuvihita heṣāhalahalaṃ
hatāśeṣāvadyaṃ hayavadanamīḍemahimahaḥ ||2||
samāhārassāmnāṃ pratipadamṛcāṃ dhāma yajuṣāṃ
layaḥ pratyūhānāṃ laharivitatirbodhajaladheḥ
kathādarpakṣubhyatkathakakulakolāhalabhavaṃ
haratvantardhvāntaṃ hayavadanaheṣāhalahalaḥ ||3||
prācī sandhyā kācidantarniśāyāḥ
prajñādṛṣṭe rañjanaśrīrapūrvā
vaktrī vedān bhātu me vājivaktrā
vāgīśākhyā vāsudevasya mūrtiḥ ||4||
viśuddhavijñānaghanasvarūpaṃ
vijñānaviśrāṇanabaddhadīkṣaṃ
dayānidhiṃ dehabhṛtāṃ śaraṇyaṃ
devaṃ hayagrīvamahaṃ prapadye ||5||
apauruṣeyairapi vākprapañcaiḥ
adyāpi te bhūtimadṛṣṭapārāṃ
stuvannahaṃ mugdha iti tvayaiva
kāruṇyato nātha kaṭākṣaṇīyaḥ ||6||
dākṣiṇyaramyā giriśasya mūrtiḥ-
devī sarojāsanadharmapatnī
vyāsādayo'pi vyapadeśyavācaḥ
sphuranti sarve tava śaktileśaiḥ ||7||
mando'bhaviṣyanniyataṃ viriñcaḥ
vācāṃ nidhervāñchitabhāgadheyaḥ
daityāpanītān dayayaina bhūyo'pi
adhyāpayiṣyo nigamānnacettvam ||8||
vitarkaḍolāṃ vyavadhūya sattve
bṛhaspatiṃ vartayase yatastvaṃ
tenaiva deva trideśeśvarāṇā
aspṛṣṭaḍolāyitamādhirājyam ||9||
agnau samiddhārciṣi saptatantoḥ
ātasthivānmantramayaṃ śarīraṃ
akhaṇḍasārairhaviṣāṃ pradānaiḥ
āpyāyanaṃ vyomasadāṃ vidhatse ||10||
yanmūla mīdṛkpratibhātattvaṃ
yā mūlamāmnāyamahādrumāṇāṃ
tattvena jānanti viśuddhasattvāḥ
tvāmakṣarāmakṣaramātṛkāṃ tvām ||11||
avyākṛtādvyākṛtavānasi tvaṃ
nāmāni rūpāṇi ca yāni pūrvaṃ
śaṃsanti teṣāṃ caramāṃ pratiṣṭhāṃ
vāgīśvara tvāṃ tvadupajñavācaḥ ||12||
mugdhenduniṣyandavilobhanīyāṃ
mūrtiṃ tavānandasudhāprasūtiṃ
vipaścitaścetasi bhāvayante
velāmudārāmiva dugdha sindhoḥ ||13||
manogataṃ paśyati yassadā tvāṃ
manīṣiṇāṃ mānasarājahaṃsaṃ
svayampurobhāvavivādabhājaḥ
kiṅkurvate tasya giro yathārham ||14||
api kṣaṇārdhaṃ kalayanti ye tvāṃ
āplāvayantaṃ viśadairmayūkhaiḥ
vācāṃ pravāhairanivāritaiste
mandākinīṃ mandayituṃ kṣamante ||15||
svāminbhavaddyānasudhābhiṣekāt
vahanti dhanyāḥ pulakānubandaṃ
alakṣite kvāpi nirūḍha mūlaṃ
aṅgveṣvi vānandathumaṅkurantam ||16||
svāminpratīcā hṛdayena dhanyāḥ
tvaddhyānacandrodayavardhamānaṃ
amāntamānandapayodhimantaḥ
payobhi rakṣṇāṃ parivāhayanti ||17||
svairānubhāvās tvadadhīnabhāvāḥ
samṛddhavīryāstvadanugraheṇa
vipaścitonātha taranti māyāṃ
vaihārikīṃ mohanapiñchikāṃ te ||18||
prāṅnirmitānāṃ tapasāṃ vipākāḥ
pratyagraniśśreyasasampado me
samedhiṣīraṃ stava pādapadme
saṅkalpacintāmaṇayaḥ praṇāmāḥ ||19||
viluptamūrdhanyalipikramāṇā
surendracūḍāpadalālitānāṃ
tvadaṅghri rājīvarajaḥkaṇānāṃ
bhūyānprasādo mayi nātha bhūyāt ||20||
parisphurannūpuracitrabhānu –
prakāśanirdhūtatamonuṣaṅgā
padadvayīṃ te paricinmahe'ntaḥ
prabodharājīvavibhātasandhyām ||21||
tvatkiṅkarālaṅkaraṇocitānāṃ
tvayaiva kalpāntarapālitānāṃ
mañjupraṇādaṃ maṇinūpuraṃ te
mañjūṣikāṃ vedagirāṃ pratīmaḥ ||22||
sañcintayāmi pratibhādaśāsthān
sandhukṣayantaṃ samayapradīpān
vijñānakalpadrumapallavābhaṃ
vyākhyānamudrāmadhuraṃ karaṃ te ||23||
citte karomi sphuritākṣamālaṃ
savyetaraṃ nātha karaṃ tvadīyaṃ
jñānāmṛtodañcanalampaṭānāṃ
līlāghaṭīyantramivā''śritānām ||24||
prabodhasindhoraruṇaiḥ prakāśaiḥ
pravālasaṅghātamivodvahantaṃ
vibhāvaye deva sa pustakaṃ te
vāmaṃ karaṃ dakṣiṇamāśritānām ||25||
tamāṃ sibhittvāviśadairmayūkhaiḥ
samprīṇayantaṃ viduṣaścakorān
niśāmaye tvāṃ navapuṇḍarīke
śaradghanecandramiva sphurantam ||26||
diśantu me deva sadā tvadīyāḥ
dayātaraṅgānucarāḥ kaṭākṣāḥ
śrotreṣu puṃsāmamṛtaṅkṣarantīṃ
sarasvatīṃ saṃśritakāmadhenum ||27||
viśeṣavitpāriṣadeṣu nātha
vidagdhagoṣṭhī samarāṅgaṇeṣu
jigīṣato me kavitārkikendrān
jihvāgrasiṃhāsanamabhyupeyāḥ ||28||
tvāṃ cintayan tvanmayatāṃ prapannaḥ
tvāmudgṛṇan śabdamayena dhāmnā
svāminsamājeṣu samedhiṣīya
svacchandavādāhavabaddhaśūraḥ ||29||
nānāvidhānāmagatiḥ kalānāṃ
na cāpi tīrtheṣu kṛtāvatāraḥ
dhruvaṃ tavā'nādha parigrahāyāḥ
nava navaṃ pātramahaṃ dayāyāḥ ||30||
akampanīyānyapanītibhedaiḥ
alaṅkṛṣīran hṛdayaṃ madīyam
śaṅkā kalaṅkā pagamojjvalāni
tattvāni samyañci tava prasādāt ||31||
vyākhyāmudrāṃ karasarasijaiḥ pustakaṃ śaṅkhacakre
bhibhradbhinna sphaṭikarucire puṇḍarīke niṣaṇṇaḥ |
amlānaśrīramṛtaviśadairaṃśubhiḥ plāvayanmāṃ
āvirbhūyādanaghamahimāmānase vāgadhīśaḥ ||32||
vāgarthasiddhihetoḥpaṭhata hayagrīvasaṃstutiṃ bhaktyā
kavitārkikakesariṇā veṅkaṭanāthena viracitāmetām ||33||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.