श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ द्विषष्टितमस्सर्गः ।
सीतामपश्यन्धर्मात्मा शोकोपहतचेतनः ।
विललाप महाबाहू रामः कमललोचनः ॥ 1 ॥
पश्यन्निव च तां सीतामपश्यन्मदनार्दितः ।
उवाच राघवो वाक्यं विलापाश्रयदुर्वचम् ॥ 2 ॥
त्वमशोकस्य शाखाभिः पुष्पप्रियतया प्रिये ।
आवृणोषि शरीरं ते मम शोकविवर्धिनी ॥ 3 ॥
कदलीस्कन्धसदृशौ कदल्या संवृतावुभौ ।
ऊरू पश्यामि ते देवि नासि शक्ता निगूहितुम् ॥ 4 ॥
कर्णिकारवनं भद्रे हसन्ती देवि सेवसे ।
अलं ते परिहासेन मम बाधावहेन वै ॥ 5 ॥
परिहासेन किं सीते परिश्रान्तस्य मे प्रिये ।
अयं स परिहासोऽपि साधु देवि न रोचते ॥ 6 ॥
विशेषेणाश्रमस्थाने हासोऽयं न प्रशस्यते ।
अवगच्छामि ते शीलं परिहासप्रियं प्रिये ॥ 7 ॥
आगच्छ त्वं विशालाक्षि शून्योऽयमुटजस्तव ।
सुव्यक्तं राक्षसैस्सीता भक्षिता वा हृतापि वा ॥ 8 ॥
न हि सा विलपन्तं मामुपसम्प्रैति लक्ष्मण ।
एतानि मृगयूथानि साश्रुनेत्राणि लक्ष्मण ॥ 9 ॥
शंसन्तीव हि वैदेहीं भक्षितां रजनीचरैः ।
हा ममार्ये क्व यातासि हा साध्वि वरवर्णिनि ॥ 10 ॥
हा सकामा त्वया देवी कैकेयी सा भविष्यति ।
सीतया सह निर्यातो विना सीतामुपागतः ॥ 11 ॥
कथं नाम प्रवेक्ष्यामि शून्यमन्तःपुरं पुनः ।
निर्वीर्य इति लोको मां निर्दयश्चेति वक्ष्यति ॥ 12 ॥
कातरत्वं प्रकाशं हि सीतापनयनेन मे ।
निवृत्तवनवासश्च जनकं मिथिलाधिपम् ॥ 13 ॥
कुशलं परिपृच्छन्तं कथं शक्ष्ये निरीक्षितुम् ।
विदेहराजो नूनं मां दृष्ट्वा विरहितं तया ॥ 14 ॥
सुतास्नेहेन सन्तप्तो मोहस्य वशमेष्यति ।
अथवा न गमिष्यामि पुरीं भरतपालिताम् ॥ 15 ॥
स्वर्गोऽपि सीतया हीनश्शून्य एव मतो मम ।
मामिहोत्सृज्य हि वने गच्छायोध्यां पुरीं शुभाम् ॥ 16 ॥
न त्वहं तां विना सीतां जीवेयं हि कथञ्चन ।
गाढमाश्लिष्य भरतो वाच्यो मद्वचनात्त्वया ॥ 17 ॥
अनुज्ञातोऽसि रामेण पालयेति वसुन्धराम् ।
अम्बा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो ॥ 18 ॥
कौसल्या च यथान्यायमभिवाद्या ममाऽज्ञया ।
रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सूक्तकारिणा ॥ 19 ॥
सीतायाश्च विनाशोऽयं मम चामित्रकर्शन ।
विस्तरेण जनन्या मे विनिवेद्यस्त्वया भवेत् ॥ 20 ॥
इति विलपति राघवे सुदीने वनमुपगम्य तया विना सुकेश्या ।
भयविकलमुखस्तु लक्ष्मणोऽपि व्यथितमना भृशमातुरो बभूव ॥ 21 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे द्विषष्टितमस्सर्गः ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
sītāmapaśyandharmātmā śokopahatacetanaḥ |
vilalāpa mahābāhū rāmaḥ kamalalocanaḥ || 1 ||
paśyanniva ca tāṃ sītāmapaśyanmadanārditaḥ |
uvāca rāghavo vākyaṃ vilāpāśrayadurvacam || 2 ||
tvamaśokasya śākhābhiḥ puṣpapriyatayā priye |
āvṛṇoṣi śarīraṃ te mama śokavivardhinī || 3 ||
kadalīskandhasadṛśau kadalyā saṃvṛtāvubhau |
ūrū paśyāmi te devi nāsi śaktā nigūhitum || 4 ||
karṇikāravanaṃ bhadre hasantī devi sevase |
alaṃ te parihāsena mama bādhāvahena vai || 5 ||
parihāsena kiṃ sīte pariśrāntasya me priye |
ayaṃ sa parihāso'pi sādhu devi na rocate || 6 ||
viśeṣeṇāśramasthāne hāso'yaṃ na praśasyate |
avagacchāmi te śīlaṃ parihāsapriyaṃ priye || 7 ||
āgaccha tvaṃ viśālākṣi śūnyo'yamuṭajastava |
suvyaktaṃ rākṣasaissītā bhakṣitā vā hṛtāpi vā || 8 ||
na hi sā vilapantaṃ māmupasampraiti lakṣmaṇa |
etāni mṛgayūthāni sāśrunetrāṇi lakṣmaṇa || 9 ||
śaṃsantīva hi vaidehīṃ bhakṣitāṃ rajanīcaraiḥ |
hā mamārye kva yātāsi hā sādhvi varavarṇini || 10 ||
hā sakāmā tvayā devī kaikeyī sā bhaviṣyati |
sītayā saha niryāto vinā sītāmupāgataḥ || 11 ||
kathaṃ nāma pravekṣyāmi śūnyamantaḥpuraṃ punaḥ |
nirvīrya iti loko māṃ nirdayaśceti vakṣyati || 12 ||
kātaratvaṃ prakāśaṃ hi sītāpanayanena me |
nivṛttavanavāsaśca janakaṃ mithilādhipam || 13 ||
kuśalaṃ paripṛcchantaṃ kathaṃ śakṣye nirīkṣitum |
videharājo nūnaṃ māṃ dṛṣṭvā virahitaṃ tayā || 14 ||
sutāsnehena santapto mohasya vaśameṣyati |
athavā na gamiṣyāmi purīṃ bharatapālitām || 15 ||
svargo'pi sītayā hīnaśśūnya eva mato mama |
māmihotsṛjya hi vane gacchāyodhyāṃ purīṃ śubhām || 16 ||
na tvahaṃ tāṃ vinā sītāṃ jīveyaṃ hi kathañcana |
gāḍhamāśliṣya bharato vācyo madvacanāttvayā || 17 ||
anujñāto'si rāmeṇa pālayeti vasundharām |
ambā ca mama kaikeyī sumitrā ca tvayā vibho || 18 ||
kausalyā ca yathānyāyamabhivādyā mamā'jñayā |
rakṣaṇīyā prayatnena bhavatā sūktakāriṇā || 19 ||
sītāyāśca vināśo'yaṃ mama cāmitrakarśana |
vistareṇa jananyā me vinivedyastvayā bhavet || 20 ||
iti vilapati rāghave sudīne vanamupagamya tayā vinā sukeśyā |
bhayavikalamukhastu lakṣmaṇo'pi vyathitamanā bhṛśamāturo babhūva || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ द्विषष्टितमस्सर्गः ।
सीतामपश्यन्धर्मात्मा शोकोपहतचेतनः ।
विललाप महाबाहू रामः कमललोचनः ॥ 1 ॥
पश्यन्निव च तां सीतामपश्यन्मदनार्दितः ।
उवाच राघवो वाक्यं विलापाश्रयदुर्वचम् ॥ 2 ॥
त्वमशोकस्य शाखाभिः पुष्पप्रियतया प्रिये ।
आवृणोषि शरीरं ते मम शोकविवर्धिनी ॥ 3 ॥
कदलीस्कन्धसदृशौ कदल्या संवृतावुभौ ।
ऊरू पश्यामि ते देवि नासि शक्ता निगूहितुम् ॥ 4 ॥
कर्णिकारवनं भद्रे हसन्ती देवि सेवसे ।
अलं ते परिहासेन मम बाधावहेन वै ॥ 5 ॥
परिहासेन किं सीते परिश्रान्तस्य मे प्रिये ।
अयं स परिहासोऽपि साधु देवि न रोचते ॥ 6 ॥
विशेषेणाश्रमस्थाने हासोऽयं न प्रशस्यते ।
अवगच्छामि ते शीलं परिहासप्रियं प्रिये ॥ 7 ॥
आगच्छ त्वं विशालाक्षि शून्योऽयमुटजस्तव ।
सुव्यक्तं राक्षसैस्सीता भक्षिता वा हृतापि वा ॥ 8 ॥
न हि सा विलपन्तं मामुपसम्प्रैति लक्ष्मण ।
एतानि मृगयूथानि साश्रुनेत्राणि लक्ष्मण ॥ 9 ॥
शंसन्तीव हि वैदेहीं भक्षितां रजनीचरैः ।
हा ममार्ये क्व यातासि हा साध्वि वरवर्णिनि ॥ 10 ॥
हा सकामा त्वया देवी कैकेयी सा भविष्यति ।
सीतया सह निर्यातो विना सीतामुपागतः ॥ 11 ॥
कथं नाम प्रवेक्ष्यामि शून्यमन्तःपुरं पुनः ।
निर्वीर्य इति लोको मां निर्दयश्चेति वक्ष्यति ॥ 12 ॥
कातरत्वं प्रकाशं हि सीतापनयनेन मे ।
निवृत्तवनवासश्च जनकं मिथिलाधिपम् ॥ 13 ॥
कुशलं परिपृच्छन्तं कथं शक्ष्ये निरीक्षितुम् ।
विदेहराजो नूनं मां दृष्ट्वा विरहितं तया ॥ 14 ॥
सुतास्नेहेन सन्तप्तो मोहस्य वशमेष्यति ।
अथवा न गमिष्यामि पुरीं भरतपालिताम् ॥ 15 ॥
स्वर्गोऽपि सीतया हीनश्शून्य एव मतो मम ।
मामिहोत्सृज्य हि वने गच्छायोध्यां पुरीं शुभाम् ॥ 16 ॥
न त्वहं तां विना सीतां जीवेयं हि कथञ्चन ।
गाढमाश्लिष्य भरतो वाच्यो मद्वचनात्त्वया ॥ 17 ॥
अनुज्ञातोऽसि रामेण पालयेति वसुन्धराम् ।
अम्बा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो ॥ 18 ॥
कौसल्या च यथान्यायमभिवाद्या ममाऽज्ञया ।
रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सूक्तकारिणा ॥ 19 ॥
सीतायाश्च विनाशोऽयं मम चामित्रकर्शन ।
विस्तरेण जनन्या मे विनिवेद्यस्त्वया भवेत् ॥ 20 ॥
इति विलपति राघवे सुदीने वनमुपगम्य तया विना सुकेश्या ।
भयविकलमुखस्तु लक्ष्मणोऽपि व्यथितमना भृशमातुरो बभूव ॥ 21 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे द्विषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
sītāmapaśyandharmātmā śokopahatacetanaḥ |
vilalāpa mahābāhū rāmaḥ kamalalocanaḥ || 1 ||
paśyanniva ca tāṃ sītāmapaśyanmadanārditaḥ |
uvāca rāghavo vākyaṃ vilāpāśrayadurvacam || 2 ||
tvamaśokasya śākhābhiḥ puṣpapriyatayā priye |
āvṛṇoṣi śarīraṃ te mama śokavivardhinī || 3 ||
kadalīskandhasadṛśau kadalyā saṃvṛtāvubhau |
ūrū paśyāmi te devi nāsi śaktā nigūhitum || 4 ||
karṇikāravanaṃ bhadre hasantī devi sevase |
alaṃ te parihāsena mama bādhāvahena vai || 5 ||
parihāsena kiṃ sīte pariśrāntasya me priye |
ayaṃ sa parihāso'pi sādhu devi na rocate || 6 ||
viśeṣeṇāśramasthāne hāso'yaṃ na praśasyate |
avagacchāmi te śīlaṃ parihāsapriyaṃ priye || 7 ||
āgaccha tvaṃ viśālākṣi śūnyo'yamuṭajastava |
suvyaktaṃ rākṣasaissītā bhakṣitā vā hṛtāpi vā || 8 ||
na hi sā vilapantaṃ māmupasampraiti lakṣmaṇa |
etāni mṛgayūthāni sāśrunetrāṇi lakṣmaṇa || 9 ||
śaṃsantīva hi vaidehīṃ bhakṣitāṃ rajanīcaraiḥ |
hā mamārye kva yātāsi hā sādhvi varavarṇini || 10 ||
hā sakāmā tvayā devī kaikeyī sā bhaviṣyati |
sītayā saha niryāto vinā sītāmupāgataḥ || 11 ||
kathaṃ nāma pravekṣyāmi śūnyamantaḥpuraṃ punaḥ |
nirvīrya iti loko māṃ nirdayaśceti vakṣyati || 12 ||
kātaratvaṃ prakāśaṃ hi sītāpanayanena me |
nivṛttavanavāsaśca janakaṃ mithilādhipam || 13 ||
kuśalaṃ paripṛcchantaṃ kathaṃ śakṣye nirīkṣitum |
videharājo nūnaṃ māṃ dṛṣṭvā virahitaṃ tayā || 14 ||
sutāsnehena santapto mohasya vaśameṣyati |
athavā na gamiṣyāmi purīṃ bharatapālitām || 15 ||
svargo'pi sītayā hīnaśśūnya eva mato mama |
māmihotsṛjya hi vane gacchāyodhyāṃ purīṃ śubhām || 16 ||
na tvahaṃ tāṃ vinā sītāṃ jīveyaṃ hi kathañcana |
gāḍhamāśliṣya bharato vācyo madvacanāttvayā || 17 ||
anujñāto'si rāmeṇa pālayeti vasundharām |
ambā ca mama kaikeyī sumitrā ca tvayā vibho || 18 ||
kausalyā ca yathānyāyamabhivādyā mamā'jñayā |
rakṣaṇīyā prayatnena bhavatā sūktakāriṇā || 19 ||
sītāyāśca vināśo'yaṃ mama cāmitrakarśana |
vistareṇa jananyā me vinivedyastvayā bhavet || 20 ||
iti vilapati rāghave sudīne vanamupagamya tayā vinā sukeśyā |
bhayavikalamukhastu lakṣmaṇo'pi vyathitamanā bhṛśamāturo babhūva || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.