ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ഏകോനവിംശസ്സര്ഗഃ ।
സ വാനരമഹാരാജശ്ശയാനശ്ശരവിക്ഷതഃ ।
പ്രത്യുക്തോ ഹേതുമദ്വാക്യൈര്നോത്തരം പ്രത്യപദ്യത ॥ 1 ॥
അശ്മഭിഃ പ്രവിഭിന്നാങ്ഗഃ പാദപൈരാഹതോ ഭൃശമ് ।
രാമബാണേന ചാക്രാന്തോ ജീവിതാന്തേ മുമോഹ സഃ ॥ 2 ॥
തം ഭാര്യാ ബാണമോക്ഷേണ രാമദത്തേന സംയുഗേ ।
ഹതം പ്ലവഗശാര്ദൂലം താരാ ശുശ്രാവ വാലിനമ് ॥ 3 ॥
സാ സപുത്രാപ്രിയം ശ്രുത്വാ വധം ഭര്തുസ്സുദാരുണമ് ।
നിഷ്പപാത ഭൃശം തസ്മാദ്വിവിധാ ഗിരിഗഹ്വരാത് ॥ 4 ॥
യേ ത്വങ്ഗദപരീവാരാ വാനരാ ഭീമവിക്രമാഃ ।
തേ സകാര്മുകമാലോക്യ രാമം ത്രസ്താഃ പ്രദുദ്രുവുഃ ॥ 5 ॥
സാ ദദര്ശ തതസ്ത്രസ്താന്ഹരീനാപതതോ ഭൃശമ് ।
യൂഥാദിവ പരിഭ്രഷ്ടാന്മൃഗാന്നിഹതയൂഥപാന് ॥ 6 ॥
താനുവാച സമാസാദ്യ ദുഃഖിതാന്ദുഖിതാ സതീ ।
രാമവിത്രാസിതാന്സര്വാനനുബദ്ധാനിവേഷുഭിഃ ॥ 7 ॥
വാനരാഃ രാജസിംഹസ്യ യസ്യ യൂയം പുരസ്സരാഃ ।
തം വിഹായ സുസന്ത്രസ്താഃ കസ്മാദ്ദ്രവഥ ദുര്ഗതാഃ ॥ 8 ॥
രാജ്യഹേതോസ്സ ചേദ്ഭ്രാതാ ഭ്രാത്രാ രൌദ്രേണ പാതിതഃ ।
രാമേണ പ്രഹിതൈരൌദ്രൈര്മാര്ഗണൈര്ദൂരപാതിഭിഃ ॥ 9 ॥
കപിപത്ന്യാ വചശ്ശ്രുത്വാ കപയഃ കാമരൂപിണഃ ।
പ്രാപ്തകാലമവിക്ലിഷ്ടമൂചുര്വചനമങ്ഗനാമ് ॥ 10 ॥
ജീവപുത്രേ നിവര്തസ്വ പുത്രം രക്ഷസ്വ ചാങ്ഗദമ് ।
അന്തകോ രാമരൂപേണ ഹത്വാ നയതി വാലിനമ് ॥ 11 ॥
ക്ഷിപ്താന് വൃക്ഷാന്സമാവിധ്യ വിപുലാശ്ച ശിലാസ്തഥാ ।
വാലീ വജ്രസമൈര്ബാണൈ രാമേണ വിനിപാതിതഃ ॥ 12 ॥
അഭിദ്രുതമിദം സര്വം വിദ്രുതം പ്രസൃതം ബലമ് ।
അസ്മിന് പ്ലവഗശാര്ദൂലേ ഹതേ ശക്രസമപ്രഭേ ॥ 13 ॥
രക്ഷ്യതാം നഗരദ്വാരമങ്ഗദശ്ചാഭിഷിച്യതാമ് ।
പദസ്ഥം വാലിനഃ പുത്രം ഭജിഷ്യന്തി പ്ലവങ്ഗമാഃ ॥ 14 ॥
അഥവാഽരുചിതം സ്ഥാനമിഹ തേ രുചിരാനനേ ।
ആവിശന്തി ഹി ദുര്ഗാണി ക്ഷിപ്രമന്യാനി വാനരാഃ ॥ 15 ॥
അഭാര്യാശ്ച സഭാര്യാശ്ച സന്ത്യത്ര വനചാരിണഃ ।
ലുബ്ധേഭ്യോ വിപ്രയുക്തേഭ്യസ്തേഭ്യോ നസ്തുമുലം ഭയമ് ॥ 16 ॥
അല്പാന്തരഗതാനാം തു ശ്രുത്വാ വചനമങ്ഗനാ ।
ആത്മനഃ പ്രതിരൂപം സാ ബഭാഷേ ചാരുഹാസിനീ ॥ 17 ॥
പുത്രേണ മമ കിം കാര്യം രാജ്യേനച കിമാത്മനാ ।
കപിസിംഹേ മഹാഭാഗേ തസ്മിന്ഭര്തരി നശ്യതി ॥ 18 ॥
പാദമൂലം ഗമിഷ്യാമി തസ്യൈവാഹം മഹാത്മനഃ ।
യോഽസൌ രാമപ്രയുക്തേന ശരേണ വിനിപാതിതഃ ॥ 19 ॥
ഏവമുക്ത്വാ പ്രദുദ്രാവ രുദന്തീ ശോകകര്ശിതാ ।
ശിരശ്ചോരശ്ച ബാഹുഭ്യാം ദുഃഖേന സമഭിധ്നതീ ॥ 20 ॥
ആവ്രജന്തീ ദദര്ശാഥ പതിം നിപതിതം ഭുവി ।
ഹന്താരം ദാനവേന്ദ്രാണാം സമരേഷ്വനിവര്തിനമ് ॥ 21 ॥
ക്ഷേപ്താരം പര്വതേന്ദ്രാണാം വജ്രാണാമിവ വാസവമ് ।
മഹാവാതസമാവിഷ്ടം മഹാമേഘൌഘനിസ്സ്വനമ് ॥ 22 ॥
ക്രതുല്യപരാക്രാന്തം വൃഷ്ടവേവോപരതം ഘനമ് ।
നര്ദന്തം നര്ദതാം ഭീമം ശൂരം ശൂരേണ പാതിതമ് ॥ 23 ॥
ശാര്ദൂലേനാമിഷസ്യാര്ഥേ മൃഗരാജം യഥാഹതമ് ।
അര്ചിതം സര്വലോകസ്യ സപതാകം സവേദികമ് ॥ 24 ॥
നാഗഹേതോസ്സുപര്ണേന ചൈത്യമുന്മഥിതം യഥാ ।
അവഷ്ടഭ്യ ച തിഷ്ഠന്തം ദദര്ശ ധനുരുത്തമ് ॥ 25 ॥
രാമം രാമാനുജം ചൈവ ഭര്തുശ്ചൈവാനുജം ശുഭാ ।
താവതീത്യ സമാസാദ്യ ഭര്താരം നിഹതം രണേ ॥ 26 ॥
സമീക്ഷ്യ വ്യഥിതാ ഭൂമൌ സമ്ഭ്രാന്താ നിപപാത ഹ ।
സുപ്ത്വേവ പുനരുത്ഥായ ആര്യപുത്രേതി ശോചതീ ॥ 27 ॥
രുരോദ സാ പതിം ദൃഷ്ട്വാ സംവീതം മൃത്യുദാമഭിഃ ।
താമവേക്ഷ്യ തു സുഗ്രീവഃ ക്രോശന്തീം കുരരീമിവ ।
വിഷാദമഗമത്കഷ്ടം ദൃഷ്ട്വാ ചാങ്ഗദമാഗതമ് ॥ 28 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡേ ഏകോനവിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonaviṃśassargaḥ |
sa vānaramahārājaśśayānaśśaravikṣataḥ |
pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata || 1 ||
aśmabhiḥ pravibhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam |
rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ || 2 ||
taṃ bhāryā bāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge |
hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam || 3 ||
sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartussudāruṇam |
niṣpapāta bhṛśaṃ tasmādvividhā girigahvarāt || 4 ||
ye tvaṅgadaparīvārā vānarā bhīmavikramāḥ |
te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ || 5 ||
sā dadarśa tatastrastānharīnāpatato bhṛśam |
yūthādiva paribhraṣṭānmṛgānnihatayūthapān || 6 ||
tānuvāca samāsādya duḥkhitāndukhitā satī |
rāmavitrāsitānsarvānanubaddhāniveṣubhiḥ || 7 ||
vānarāḥ rājasiṃhasya yasya yūyaṃ purassarāḥ |
taṃ vihāya susantrastāḥ kasmāddravatha durgatāḥ || 8 ||
rājyahetossa cedbhrātā bhrātrā raudreṇa pātitaḥ |
rāmeṇa prahitairaudrairmārgaṇairdūrapātibhiḥ || 9 ||
kapipatnyā vacaśśrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
prāptakālamavikliṣṭamūcurvacanamaṅganām || 10 ||
jīvaputre nivartasva putraṃ rakṣasva cāṅgadam |
antako rāmarūpeṇa hatvā nayati vālinam || 11 ||
kṣiptān vṛkṣānsamāvidhya vipulāśca śilāstathā |
vālī vajrasamairbāṇai rāmeṇa vinipātitaḥ || 12 ||
abhidrutamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam |
asmin plavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe || 13 ||
rakṣyatāṃ nagaradvāramaṅgadaścābhiṣicyatām |
padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṅgamāḥ || 14 ||
athavā'rucitaṃ sthānamiha te rucirānane |
āviśanti hi durgāṇi kṣipramanyāni vānarāḥ || 15 ||
abhāryāśca sabhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ |
lubdhebhyo viprayuktebhyastebhyo nastumulaṃ bhayam || 16 ||
alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā |
ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī || 17 ||
putreṇa mama kiṃ kāryaṃ rājyenaca kimātmanā |
kapisiṃhe mahābhāge tasminbhartari naśyati || 18 ||
pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ |
yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ || 19 ||
evamuktvā pradudrāva rudantī śokakarśitā |
śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhidhnatī || 20 ||
āvrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi |
hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinam || 21 ||
kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam |
mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughanissvanam || 22 ||
kratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭavevoparataṃ ghanam |
nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam || 23 ||
śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathāhatam |
arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam || 24 ||
nāgahetossuparṇena caityamunmathitaṃ yathā |
avaṣṭabhya ca tiṣṭhantaṃ dadarśa dhanuruttam || 25 ||
rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaivānujaṃ śubhā |
tāvatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe || 26 ||
samīkṣya vyathitā bhūmau sambhrāntā nipapāta ha |
suptveva punarutthāya āryaputreti śocatī || 27 ||
ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃvītaṃ mṛtyudāmabhiḥ |
tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva |
viṣādamagamatkaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ एकोनविंशस्सर्गः ।
स वानरमहाराजश्शयानश्शरविक्षतः ।
प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ 1 ॥
अश्मभिः प्रविभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम् ।
रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः ॥ 2 ॥
तं भार्या बाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे ।
हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम् ॥ 3 ॥
सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुस्सुदारुणम् ।
निष्पपात भृशं तस्माद्विविधा गिरिगह्वरात् ॥ 4 ॥
ये त्वङ्गदपरीवारा वानरा भीमविक्रमाः ।
ते सकार्मुकमालोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः ॥ 5 ॥
सा ददर्श ततस्त्रस्तान्हरीनापततो भृशम् ।
यूथादिव परिभ्रष्टान्मृगान्निहतयूथपान् ॥ 6 ॥
तानुवाच समासाद्य दुःखितान्दुखिता सती ।
रामवित्रासितान्सर्वाननुबद्धानिवेषुभिः ॥ 7 ॥
वानराः राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरस्सराः ।
तं विहाय सुसन्त्रस्ताः कस्माद्द्रवथ दुर्गताः ॥ 8 ॥
राज्यहेतोस्स चेद्भ्राता भ्रात्रा रौद्रेण पातितः ।
रामेण प्रहितैरौद्रैर्मार्गणैर्दूरपातिभिः ॥ 9 ॥
कपिपत्न्या वचश्श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः ।
प्राप्तकालमविक्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम् ॥ 10 ॥
जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रं रक्षस्व चाङ्गदम् ।
अन्तको रामरूपेण हत्वा नयति वालिनम् ॥ 11 ॥
क्षिप्तान् वृक्षान्समाविध्य विपुलाश्च शिलास्तथा ।
वाली वज्रसमैर्बाणै रामेण विनिपातितः ॥ 12 ॥
अभिद्रुतमिदं सर्वं विद्रुतं प्रसृतं बलम् ।
अस्मिन् प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे ॥ 13 ॥
रक्ष्यतां नगरद्वारमङ्गदश्चाभिषिच्यताम् ।
पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवङ्गमाः ॥ 14 ॥
अथवाऽरुचितं स्थानमिह ते रुचिरानने ।
आविशन्ति हि दुर्गाणि क्षिप्रमन्यानि वानराः ॥ 15 ॥
अभार्याश्च सभार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः ।
लुब्धेभ्यो विप्रयुक्तेभ्यस्तेभ्यो नस्तुमुलं भयम् ॥ 16 ॥
अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना ।
आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी ॥ 17 ॥
पुत्रेण मम किं कार्यं राज्येनच किमात्मना ।
कपिसिंहे महाभागे तस्मिन्भर्तरि नश्यति ॥ 18 ॥
पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः ।
योऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः ॥ 19 ॥
एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदन्ती शोककर्शिता ।
शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिध्नती ॥ 20 ॥
आव्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि ।
हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनम् ॥ 21 ॥
क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम् ।
महावातसमाविष्टं महामेघौघनिस्स्वनम् ॥ 22 ॥
क्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्टवेवोपरतं घनम् ।
नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम् ॥ 23 ॥
शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजं यथाहतम् ।
अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम् ॥ 24 ॥
नागहेतोस्सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा ।
अवष्टभ्य च तिष्ठन्तं ददर्श धनुरुत्तम् ॥ 25 ॥
रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैवानुजं शुभा ।
तावतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे ॥ 26 ॥
समीक्ष्य व्यथिता भूमौ सम्भ्रान्ता निपपात ह ।
सुप्त्वेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति शोचती ॥ 27 ॥
रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संवीतं मृत्युदामभिः ।
तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव ।
विषादमगमत्कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम् ॥ 28 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनविंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekonaviṃśassargaḥ |
sa vānaramahārājaśśayānaśśaravikṣataḥ |
pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata || 1 ||
aśmabhiḥ pravibhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam |
rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ || 2 ||
taṃ bhāryā bāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge |
hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam || 3 ||
sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartussudāruṇam |
niṣpapāta bhṛśaṃ tasmādvividhā girigahvarāt || 4 ||
ye tvaṅgadaparīvārā vānarā bhīmavikramāḥ |
te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ || 5 ||
sā dadarśa tatastrastānharīnāpatato bhṛśam |
yūthādiva paribhraṣṭānmṛgānnihatayūthapān || 6 ||
tānuvāca samāsādya duḥkhitāndukhitā satī |
rāmavitrāsitānsarvānanubaddhāniveṣubhiḥ || 7 ||
vānarāḥ rājasiṃhasya yasya yūyaṃ purassarāḥ |
taṃ vihāya susantrastāḥ kasmāddravatha durgatāḥ || 8 ||
rājyahetossa cedbhrātā bhrātrā raudreṇa pātitaḥ |
rāmeṇa prahitairaudrairmārgaṇairdūrapātibhiḥ || 9 ||
kapipatnyā vacaśśrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
prāptakālamavikliṣṭamūcurvacanamaṅganām || 10 ||
jīvaputre nivartasva putraṃ rakṣasva cāṅgadam |
antako rāmarūpeṇa hatvā nayati vālinam || 11 ||
kṣiptān vṛkṣānsamāvidhya vipulāśca śilāstathā |
vālī vajrasamairbāṇai rāmeṇa vinipātitaḥ || 12 ||
abhidrutamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam |
asmin plavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe || 13 ||
rakṣyatāṃ nagaradvāramaṅgadaścābhiṣicyatām |
padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṅgamāḥ || 14 ||
athavā'rucitaṃ sthānamiha te rucirānane |
āviśanti hi durgāṇi kṣipramanyāni vānarāḥ || 15 ||
abhāryāśca sabhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ |
lubdhebhyo viprayuktebhyastebhyo nastumulaṃ bhayam || 16 ||
alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā |
ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī || 17 ||
putreṇa mama kiṃ kāryaṃ rājyenaca kimātmanā |
kapisiṃhe mahābhāge tasminbhartari naśyati || 18 ||
pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ |
yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ || 19 ||
evamuktvā pradudrāva rudantī śokakarśitā |
śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhidhnatī || 20 ||
āvrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi |
hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinam || 21 ||
kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam |
mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughanissvanam || 22 ||
kratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭavevoparataṃ ghanam |
nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam || 23 ||
śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathāhatam |
arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam || 24 ||
nāgahetossuparṇena caityamunmathitaṃ yathā |
avaṣṭabhya ca tiṣṭhantaṃ dadarśa dhanuruttam || 25 ||
rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaivānujaṃ śubhā |
tāvatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe || 26 ||
samīkṣya vyathitā bhūmau sambhrāntā nipapāta ha |
suptveva punarutthāya āryaputreti śocatī || 27 ||
ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃvītaṃ mṛtyudāmabhiḥ |
tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva |
viṣādamagamatkaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.