ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಕಿಷ್ಕಿನ್ಧಾಕಾಣ್ಡಮ್ ।
ಅಥ ಸಪ್ತದಶಸ್ಸರ್ಗಃ ।
ತತಶ್ಶರೇಣಾಭಿಹತೋ ರಾಮೇಣ ರಣಕರ್ಕಶಃ ।
ಪಪಾತ ಸಹಸಾ ವಾಲೀ ನಿಕೃತ್ತ ಇವ ಪಾದಪಃ ॥ 1 ॥
ಸ ಭೂಮೌ ನ್ಯಸ್ತಸರ್ವಾಙ್ಗಸ್ತಪ್ತಕಾಞ್ಚನಭೂಷಣಃ ।
ಅಪತದ್ದೇವರಾಜಸ್ಯ ಮುಕ್ತರಶ್ಮಿರಿವ ಧ್ವಜಃ ॥ 2 ॥
ತಸ್ಮಿನ್ನಿಪತಿತೇ ಭೂಮೌ ವಾನರಾಣಾಂ ಗಣೇಶ್ವರೇ ।
ನಷ್ಟಚನ್ದ್ರಮಿವ ವ್ಯೋಮ ನ ವ್ಯರಾಜತ ಭೂತಲಮ್ ॥ 3 ॥
ಭೂಮೌ ನಿಪತಿತಸ್ಯಾಪಿ ತಸ್ಯ ದೇಹಂ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।
ನ ಶ್ರೀರ್ಜಹಾತಿ ನ ಪ್ರಾಣಾ ನ ತೇಜೋ ನ ಪರಾಕ್ರಮಃ ॥ 4 ॥
ಶಕ್ರದತ್ತಾ ವರಾ ಮಾಲಾ ಕಾಞ್ಚನೀ ವಜ್ರಭೂಷಿತಾ ।
ದಧಾರ ಹರಿಮುಖ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತೇಜ್ಶಿಯಂ ಚ ಸಾ ॥ 5 ॥
ಸ ತಯಾ ಮಾಲಯಾ ವೀರೋ ಹೇಮಯಾ ಹರಿಯೂಥಪಃ ।
ಸನ್ಧ್ಯಾನುಗತಪರ್ಯನ್ತಃ ಪಯೋಧರ ಇವಾಭವತ್ ॥ 6 ॥
ತಸ್ಯ ಮಾಲಾ ಚ ದೇಹಶ್ಚ ಮರ್ಮಘಾತೀ ಚ ಯಶ್ಶರಃ ।
ತ್ರಿಧೇವ ರಚಿತಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀಃ ಪತಿತಸ್ಯಾಪಿ ಶೋಭತೇ ॥ 7 ॥
ತದಸ್ತ್ರಂ ತಸ್ಯ ವೀರಸ್ಯ ಸ್ವರ್ಗಮಾರ್ಗಪ್ರಭಾವನಮ್ ।
ರಾಮಬಾಣಾಸನಕ್ಷಿಪ್ತಮಾವಹತ್ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ 8 ॥
ತಂ ತದಾ ಪತಿತಂ ಸಙ್ಖ್ಯೇ ಗತಾರ್ಚಿಷಮಿವಾನಲಮ್ ।
ಬಹುಮಾನ್ಯ ಚ ತಂ ವೀರ ವೀಕ್ಷಮಾಣಂ ಶನೈರಿವ ॥ 9 ॥
ಯಯಾತಿಮಿವ ಪುಣ್ಯಾನ್ತೇ ದೇವಲೋಕಾದಿಹಚ್ಯುತಮ್ ।
ಆದಿತ್ಯಮಿವ ಕಾಲೇನ ಯುಗಾನ್ತೇ ಭುವಿ ಪಾತಿತಮ್ ॥ 10 ॥
ಮಹೇನ್ದ್ರಮಿವ ದುರ್ಧರ್ಷಮ್ಮುಪೇನ್ದ್ರಮಿವ ದುಸ್ಸಹಮ್ ।
ಮಹೇನ್ದ್ರಪುತ್ರಂ ಪತಿತಂ ವಾಲಿನಂ ಹೇಮಮಾಲಿನಮ್ ॥ 11 ॥
ಸಿಂಹೋರಸ್ಕಂ ಮಹಾಬಾಹುಂ ದೀಪ್ತಾಸ್ಯಂ ಹರಿಲೋಚನಮ್ ।
ಲಕ್ಷ್ಮಣಾನುಗತೋ ರಾಮೋ ದದರ್ಶೋಪಸಸರ್ಪ ಚ ॥ 12 ॥
ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ರಾಘವಂ ವಾಲೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಚ ಮಹಾಬಲಮ್ ।
ಅಬ್ರವೀತ್ಪ್ರಶ್ರಿತಂ ವಾಕ್ಯಂ ಪರುಷಂ ಧರ್ಮಸಂಹಿತಮ್ ॥ 13 ॥
ತ್ವಂ ನರಾಧಿಪತೇಃ ಪುತ್ರಃ ಪ್ರಥಿತಃ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಃ ಕುಲೀನಸ್ಸತ್ತ್ವಸಮ್ಪನ್ನ ಸ್ತೇಜಸ್ವೀ ಚರಿತವ್ರತಃ ॥ 14 ॥
ಪರಾಙ್ಮುಖವಧಂ ಕೃತ್ವಾ ಕೋಽತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ತ್ವಯಾ ಗುಣಃ ।
ಯದಹಂ ಯುದ್ಧಸಂರಬ್ಧಶ್ಶರೇಣೋರಸಿ ತಾಡಿತಃ ॥ 15 ॥
ರಾಮಃ ಕರುಣವೇದೀ ಚ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಚ ಹಿತೇ ರತಃ ।
ಸಾನುಕ್ರೋಶೋ ಜಿತೋತ್ಸಾಹಸ್ಸಮಯಜ್ಞೋ ದೃಢವ್ರತಃ ॥ 16 ॥
ಇತಿ ತೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಕಥಯನ್ತಿ ಯಶೋ ಭುವಿ ॥ 17 ॥
ದಮಶ್ಶಮಃ ಕ್ಷಮಾ ಧರ್ಮೋ ಧೃತಿಸ್ಸತ್ಯಂ ಪರಾಕ್ರಮಃ ।
ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಂ ಗುಣಾ ರಾಜನ್ದಣ್ಡಶ್ಚಾಪ್ಯಪರಾಧಿಷು ॥ 18 ॥
ತಾನ್ಗುಣಾನ್ಸಮ್ಪ್ರಧಾರ್ಯಾಹಮಗ್ರ್ಯಂ ಚಾಭಿಜನಂ ತವ ।
ತಾರಯಾ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೋಽಪಿ ಸುಗ್ರೀವೇಣ ಸಮಾಗತಃ ॥ 19 ॥
ನ ಮಾಮನ್ಯೇನ ಸಮ್ರಬ್ಧಂ ಪ್ರಮತ್ತಂ ಯೋದ್ಧು ಮರ್ಹಸಿ ।
ಇತಿ ಮೇ ಬುದ್ಧಿರುತ್ಪನ್ನಾ ಬಭೂವಾದರ್ಶನೇ ತವ ॥ 20 ॥
ನ ತ್ವಾಂ ವಿನಿಹತಾತ್ಮಾನಂ ಧರ್ಮಧ್ವಜಮಧಾರ್ಮಿಕಮ್ ।
ಜಾನೇ ಪಾಪಸಮಾಚಾರಂ ತೃಣೈಃ ಕೂಪಮಿವಾವೃತಮ್ ॥ 21 ॥
ಸತಾಂ ವೇಷಧರಂ ಪಾಪಂ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಮಿವ ಪಾವಕಮ್ ।
ನಾಹಂ ತ್ವಾಮಭಿಜಾನಾಮಿ ಧರ್ಮಚ್ಛದ್ಮಾಭಿಸಂವೃತಮ್ ॥ 22 ॥
ವಿಷಯೇ ವಾ ಪುರೇ ವಾ ತೇ ಯದಾ ಪಾಪಂ ಕರೋಮ್ಯಹಮ್ ।
ನ ಚ ತ್ವಾಮವಜಾನೇ ಚ ಕಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ಹಂಸ್ಯಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ ॥ 23 ॥
ಫಲಮೂಲಾಶನಂ ನಿತ್ಯಂ ವಾನರಂ ವನಗೋಚರಮ್ ।
ಮಾಮಿಹಾಪ್ರತಿಯುಧ್ಯನ್ತಮನ್ಯೇನ ಚ ಸಮಾಗತಮ್ ॥ 24 ॥
ತ್ವಂ ನರಾಧಿಪತೇಃ ಪುತ್ರಃ ಪ್ರತೀತಃ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಃ ।
ಲಿಙ್ಗಮಪ್ಯಸ್ತಿ ತೇ ರಾಜನನ್ದೃಶ್ಯತೇ ಧರ್ಮಸಂಹಿತಮ್ ॥ 25 ॥
ಕಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲೇ ಜಾತ್ಶೃತವಾನ್ನಷ್ಟಸಂಶಯಃ ।
ಧರ್ಮಲಿಙ್ಗಪ್ರತಿಚ್ಛನ್ನ ಕ್ರೂರಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚರೇತ್ ॥ 26 ॥
ರಾಮ ರಾಜಕುಲೇ ಜಾತೋ ಧರ್ಮವಾನಿತಿ ವಿಶ್ರುತಃ ॥ 27 ॥
ಅಭವ್ಯೋ ಭವ್ಯರೂಪೇಣ ಕಿಮರ್ಥಂ ಪರಿಧಾವಸಿ ।
ಸಾಮ ದಾನಂ ಕ್ಷಮಾ ಧರ್ಮಸ್ಸತ್ಯಂ ಧೃತಿಪರಾಕ್ರಮೌ ।
ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಂ ಗುಣಾ ರಾಜನ್ ದಣ್ಡಶ್ಚಾಪ್ಯಪರಾಧಿಷು ॥ 28 ॥
ವಯಂ ವನಚರಾ ರಾಮ ಮೃಗಾ ಮೂಲಫಲಾಶನಾಃ ।
ಏಷಾ ಪ್ರಕೃತಿರಸ್ಮಾಕಂ ಪುರುಷಸ್ತ್ವಂ ನರೇಶ್ವರಃ ॥ 29 ॥
ಭೂಮಿರ್ಹಿರಣ್ಯಂ ರೂಪ್ಯಂ ಚ ವಿಗ್ರಹೇ ಕಾರಣಾನಿ ಚ ।
ಅತ್ರ ಕಸ್ತೇ ವನೇ ಲೋಭೋ ಮದೀಯೇಷು ಫಲೇಷು ವಾ ॥ 30 ॥
ನಯಶ್ಚ ವಿನಯಶ್ಚೋಭೌ ನಿಗ್ರಹಾನುಗ್ರಹಾವಪಿ ॥ 31 ॥
ರಾಜವೃತ್ತಿರಸಙ್ಕೀರ್ಣಾ ನ ನೃಪಾಃ ಕಾಮವೃತ್ತಯಃ ।
ತ್ವಂ ತು ಕಾಮಪ್ರಧಾನಶ್ಚ ಕೋಪನಶ್ಚಾನವಸ್ಥಿತಃ ॥ 32 ॥
ರಾಜವೃತ್ತೇಶ್ಚ ಸಙ್ಕೀಣಶ್ಶರಾಸನಪರಾಯಣಃ ।
ನ ತೇಽಸ್ತ್ಯಪಚಿತಿರ್ಧರ್ಮೇ ನಾರ್ಥೇ ಬುದ್ಧಿರವಸ್ಥಿತಾ ॥ 33 ॥
ಇನ್ದ್ರಿಯೈಃ ಕಾಮವೃತ್ತಸ್ಸನ್ಕೃಷ್ಯಸೇ ಮನುಜೇಶ್ವರ ।
ಹತ್ವಾ ಬಾಣೇನ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಮಾಮಿಹಾನಪರಾಧಿನಮ್ ॥ 34 ॥
ಕಿಂ ವಕ್ಷ್ಯಸಿ ಸತಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕರ್ಮ ಕೃತ್ವಾ ಜುಗುಪ್ಸಿತಮ್ ।
ರಾಜಹಾ ಬ್ರಹ್ಮಹಾ ಗೋಘ್ನಶ್ಚೋರಃ ಪ್ರಾಣಿವಧೇ ರತಃ ॥ 35 ॥
ನಾಸ್ತಿಕಃ ಪರಿವೇತ್ತಾ ಚ ಸರ್ವೇ ನಿರಯಗಾಮಿನಃ ।
ಸೂಚಕಶ್ಚ ಕದರ್ಯಶ್ಚ ಮಿತ್ರಘ್ನೋ ಗುರುತಲ್ಪಗಃ ॥ 36 ॥
ಲೋಕಂ ಪಾಪಾತ್ಮನಾಮೇತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ ।
ಅಧಾರ್ಯಂ ಚರ್ಮ ಮೇ ಸದ್ಭೀ ರೋಮಾಣ್ಯಸ್ಥಿ ಚ ವರ್ಜಿತಮ್ ।
ಅಭಕ್ಷ್ಯಾಣಿ ಚ ಮಾಂಸಾನಿ ತ್ವದ್ವಿಧೈರ್ಧರ್ಮಚಾರಿಭಿಃ ॥ 37 ॥
ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ನಖಾ ಭಕ್ಷ್ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಷತ್ರೇಣ ರಾಘವ ॥ 38 ॥
ಶಲ್ಯಕ ಶ್ಶ್ವಾವಿಧೋ ಗೋಧಾ ಶಶಃ ಕೂರ್ಮಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಃ ।
ಚರ್ಮ ಚಾಸ್ಥಿ ಚ ಮೇ ರಾಜನ್ ನಸ್ಪೃಶನ್ತಿ ಮನೀಷಿಣಃ ॥ 39 ॥
ಅಭಕ್ಷ್ಯಾಣಿ ಚ ಮಾಂಸಾನಿ ಸೋಽಹಂ ಪಞ್ಚನಖೋ ಹತಃ ।
ತಾರಯಾ ವಾಕ್ಯಮುಕ್ತೋಽಹಂ ಸತ್ಯಂ ಸರ್ವಜ್ಞಯಾ ಹಿತಮ್ ॥ 40 ॥
ತದತಿಕ್ರಮ್ಯ ಮೋಹೇನ ಕಾಲಸ್ಯ ವಶಮಾಗತಃ ।
ತ್ವಯಾ ನಾಥೇನ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ನ ಸನಾಥಾ ವಸುನ್ಧರಾ ।
ಪ್ರಮದಾ ಶೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾ ಧೂರ್ತೇನ ಪತಿನಾ ಯಥಾ ॥ 41 ॥
ಶಠೋ ನೈಕೃತಿಕಃ ಕ್ಷುದ್ರೋ ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಶ್ರಿತಮಾನಸಃ ।
ಕಥಂ ದಶರಥೇನ ತ್ವಂ ಜಾತಃ ಪಾಪೋ ಮಹಾತ್ಮನಾ ॥ 42 ॥
ಛಿನ್ನಚಾರಿತ್ರಕಕ್ಷ್ಯೇಣ ಸತಾಂ ಧರ್ಮಾತಿವರ್ತಿನಾ ।
ತ್ಯಕ್ತಧರ್ಮಾಙ್ಕುಶೇನಾಹಂ ನಿಹತೋ ರಾಮಹಸ್ತಿನಾ ॥ 43 ॥
ಅಶುಭಂ ಚಾಪ್ಯಯುಕ್ತಂ ಚ ಸತಾಂ ಚೈವ ವಿಗರ್ಹಿತಮ್ ।
ವಕ್ಷ್ಯಸೇ ಚೇದೃಶಂ ಕೃತ್ವಾ ಸದ್ಭಿಸ್ಸಹ ಸಮಾಗತಃ ॥ 44 ॥
ಉದಾಸೀನೇಷು ಯೋಽಸ್ಮಾಸು ವಿಕ್ರಮಽಸ್ತೇ ಪ್ರಕಾಶಿತಃ ।
ಅಪಕಾರಿಷು ತೇ ರಾಜನ್ನಹಿ ಪಶ್ಯಾಮಿ ವಿಕ್ರಮಮ್ ॥ 45 ॥
ದೃಶ್ಯಮಾನಸ್ತು ಯುದ್ಧ್ಯೇಥಾ ಮಯಾ ಯದಿ ನೃಪಾತ್ಮಜ ।
ಅದ್ಯ ವೈವಸ್ವತಂ ದೇವಂ ಪಶ್ಯೇಸ್ತ್ವಂ ನಿಹತೋ ಮಯಾ ॥ 46 ॥
ತ್ವಯಾಽದೃಶ್ಯೇನ ತು ರಣೇ ನಿಹತೋಽಹಂ ದುರಾಸದಃ ।
ಪ್ರಸುಪ್ತಃ ಪನ್ನಗೇನೇವ ನರಃ ಪಾನವಶಂ ಗತಃ ॥ 47 ॥
ಮಾಮೇವ ಯದಿ ಪೂರ್ವಂ ತ್ವಮೇತದರ್ಥಮಚೋದಯಃ ॥ 48 ॥
ಮೈಥಿಲೀಮಹಮೇಕಾಹ್ನಾ ತವ ಚಾನೀತವಾನ್ಭವೇತ್ ।
ಸುಗ್ರೀವಪ್ರಿಯಕಾಮೇನ ಯದಹಂ ನಿಹತಸ್ತ್ವಯಾ ।
ಕಣ್ಠೇ ಬದ್ಧ್ವಾ ಪ್ರದದ್ಯಾಂ ತೇ ನಿಹತಂ ರಾವಣಂ ರಣೇ ॥ 49 ॥
ನ್ಯಸ್ತಾಂ ಸಾಗರತೋಯೇ ವಾ ಪಾತಾಲೇ ವಾಪಿ ಮೈಥಿಲೀಮ್ ।
ಆನಯೇಯಂ ತವಾದೇಶಾಚ್ಛ್ವೇತಾಮಶ್ವತರೀಮಿವ ॥ 50 ॥
ಯುಕ್ತಂ ಯತ್ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾದ್ರಾಜ್ಯಂ ಸುಗ್ರೀವಸ್ಸ್ವರ್ಗತೇ ಮಯಿ ।
ಅಯುಕ್ತಂ ಯದಧರ್ಮೇಣ ತ್ವಯಾಽಹಂ ನಿಹತೋ ರಣೇ ॥ 51 ॥
ಕಾಮಮೇವಂ ವಿಧೋ ಲೋಕಃ ಕಾಲೇನ ವಿನಿಯುಜ್ಯತೇ ।
ಕ್ಷಮಂ ಚೇದ್ಭವತಾ ಪ್ರಾಪ್ತಮುತ್ತರಂ ಸಾಧು ಚಿನ್ತ್ಯತಾಮ್ ॥ 52 ॥
ಇತ್ಯೇವಮುಕ್ತ್ವಾ ಪರಿಶುಷ್ಕವಕ್ತ್ರಃ ಶರಾಭಿಘಾತಾದ್ವ್ಯಥಿತೋ ಮಹಾತ್ಮಾ ।
ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ರಾಮಂ ರವಿಸನ್ನಿಕಾಶಂ ತೂಷ್ಣೀಂ ಬಭೂವಾಮರರಾಜಸೂನುಃ ॥ 53 ॥
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಕಿಷ್ಕಿನ್ಧಾಕಾಣ್ಡೇ ಸಪ್ತದಶಸ್ಸರ್ಗಃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
tataśśareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |
papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ || 1 ||
sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ || 2 ||
tasminnipatite bhūmau vānarāṇāṃ gaṇeśvare |
naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam || 3 ||
bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |
na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ || 4 ||
śakradattā varā mālā kāñcanī vajrabhūṣitā |
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejśiyaṃ ca sā || 5 ||
sa tayā mālayā vīro hemayā hariyūthapaḥ |
sandhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat || 6 ||
tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaśśaraḥ |
tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate || 7 ||
tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |
rāmabāṇāsanakṣiptamāvahatparamāṃ gatim || 8 ||
taṃ tadā patitaṃ saṅkhye gatārciṣamivānalam |
bahumānya ca taṃ vīra vīkṣamāṇaṃ śanairiva || 9 ||
yayātimiva puṇyānte devalokādihacyutam |
ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam || 10 ||
mahendramiva durdharṣammupendramiva dussaham |
mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam || 11 ||
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |
lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca || 12 ||
taṃ dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam || 13 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priyadarśanaḥ kulīnassattvasampanna stejasvī caritavrataḥ || 14 ||
parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko'tra prāptastvayā guṇaḥ |
yadahaṃ yuddhasaṃrabdhaśśareṇorasi tāḍitaḥ || 15 ||
rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ |
sānukrośo jitotsāhassamayajño dṛḍhavrataḥ || 16 ||
iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi || 17 ||
damaśśamaḥ kṣamā dharmo dhṛtissatyaṃ parākramaḥ |
pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyaparādhiṣu || 18 ||
tānguṇānsampradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |
tārayā pratiṣiddho'pi sugrīveṇa samāgataḥ || 19 ||
na māmanyena samrabdhaṃ pramattaṃ yoddhu marhasi |
iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava || 20 ||
na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |
jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam || 21 ||
satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |
nāhaṃ tvāmabhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam || 22 ||
viṣaye vā pure vā te yadā pāpaṃ karomyaham |
na ca tvāmavajāne ca kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam || 23 ||
phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |
māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam || 24 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |
liṅgamapyasti te rājanandṛśyate dharmasaṃhitam || 25 ||
kaḥ kṣatriyakule jātśṛtavānnaṣṭasaṃśayaḥ |
dharmaliṅgapraticchanna krūraṃ karma samācaret || 26 ||
rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ || 27 ||
abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi |
sāma dānaṃ kṣamā dharmassatyaṃ dhṛtiparākramau |
pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyaparādhiṣu || 28 ||
vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |
eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ || 29 ||
bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca vigrahe kāraṇāni ca |
atra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā || 30 ||
nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi || 31 ||
rājavṛttirasaṅkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ |
tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ || 32 ||
rājavṛtteśca saṅkīṇaśśarāsanaparāyaṇaḥ |
na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā || 33 ||
indriyaiḥ kāmavṛttassankṛṣyase manujeśvara |
hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam || 34 ||
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam |
rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ || 35 ||
nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ |
sūcakaśca kadaryaśca mitraghno gurutalpagaḥ || 36 ||
lokaṃ pāpātmanāmete gacchante nātra saṃśayaḥ |
adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ || 37 ||
pañca pañca nakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava || 38 ||
śalyaka śśvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ |
carma cāsthi ca me rājan naspṛśanti manīṣiṇaḥ || 39 ||
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ |
tārayā vākyamukto'haṃ satyaṃ sarvajñayā hitam || 40 ||
tadatikramya mohena kālasya vaśamāgataḥ |
tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasundharā |
pramadā śīlasampannā dhūrtena patinā yathā || 41 ||
śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyāpraśritamānasaḥ |
kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā || 42 ||
chinnacāritrakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |
tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā || 43 ||
aśubhaṃ cāpyayuktaṃ ca satāṃ caiva vigarhitam |
vakṣyase cedṛśaṃ kṛtvā sadbhissaha samāgataḥ || 44 ||
udāsīneṣu yo'smāsu vikrama'ste prakāśitaḥ |
apakāriṣu te rājannahi paśyāmi vikramam || 45 ||
dṛśyamānastu yuddhyethā mayā yadi nṛpātmaja |
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā || 46 ||
tvayā'dṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ |
prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ || 47 ||
māmeva yadi pūrvaṃ tvametadarthamacodayaḥ || 48 ||
maithilīmahamekāhnā tava cānītavānbhavet |
sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe || 49 ||
nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |
ānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva || 50 ||
yuktaṃ yatprāpnuyādrājyaṃ sugrīvassvargate mayi |
ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayā'haṃ nihato raṇe || 51 ||
kāmamevaṃ vidho lokaḥ kālena viniyujyate |
kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām || 52 ||
ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā |
samīkṣya rāmaṃ ravisannikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ || 53 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe saptadaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ सप्तदशस्सर्गः ।
ततश्शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः ।
पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ॥ 1 ॥
स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।
अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः ॥ 2 ॥
तस्मिन्निपतिते भूमौ वानराणां गणेश्वरे ।
नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत भूतलम् ॥ 3 ॥
भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः ।
न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥ 4 ॥
शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी वज्रभूषिता ।
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेज्शियं च सा ॥ 5 ॥
स तया मालया वीरो हेमया हरियूथपः ।
सन्ध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ॥ 6 ॥
तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यश्शरः ।
त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते ॥ 7 ॥
तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् ।
रामबाणासनक्षिप्तमावहत्परमां गतिम् ॥ 8 ॥
तं तदा पतितं सङ्ख्ये गतार्चिषमिवानलम् ।
बहुमान्य च तं वीर वीक्षमाणं शनैरिव ॥ 9 ॥
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिहच्युतम् ।
आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् ॥ 10 ॥
महेन्द्रमिव दुर्धर्षम्मुपेन्द्रमिव दुस्सहम् ।
महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम् ॥ 11 ॥
सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् ।
लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च ॥ 12 ॥
तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम् ॥ 13 ॥
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः कुलीनस्सत्त्वसम्पन्न स्तेजस्वी चरितव्रतः ॥ 14 ॥
पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः ।
यदहं युद्धसंरब्धश्शरेणोरसि ताडितः ॥ 15 ॥
रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः ।
सानुक्रोशो जितोत्साहस्समयज्ञो दृढव्रतः ॥ 16 ॥
इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥ 17 ॥
दमश्शमः क्षमा धर्मो धृतिस्सत्यं पराक्रमः ।
पार्थिवानां गुणा राजन्दण्डश्चाप्यपराधिषु ॥ 18 ॥
तान्गुणान्सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव ।
तारया प्रतिषिद्धोऽपि सुग्रीवेण समागतः ॥ 19 ॥
न मामन्येन सम्रब्धं प्रमत्तं योद्धु मर्हसि ।
इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव ॥ 20 ॥
न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम् ।
जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ 21 ॥
सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम् ।
नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥ 22 ॥
विषये वा पुरे वा ते यदा पापं करोम्यहम् ।
न च त्वामवजाने च कस्मात्त्वं हंस्यकिल्बिषम् ॥ 23 ॥
फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम् ।
मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम् ॥ 24 ॥
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः ।
लिङ्गमप्यस्ति ते राजनन्दृश्यते धर्मसंहितम् ॥ 25 ॥
कः क्षत्रियकुले जात्शृतवान्नष्टसंशयः ।
धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्न क्रूरं कर्म समाचरेत् ॥ 26 ॥
राम राजकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः ॥ 27 ॥
अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि ।
साम दानं क्षमा धर्मस्सत्यं धृतिपराक्रमौ ।
पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपराधिषु ॥ 28 ॥
वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः ।
एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वरः ॥ 29 ॥
भूमिर्हिरण्यं रूप्यं च विग्रहे कारणानि च ।
अत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥ 30 ॥
नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि ॥ 31 ॥
राजवृत्तिरसङ्कीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ।
त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः ॥ 32 ॥
राजवृत्तेश्च सङ्कीणश्शरासनपरायणः ।
न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता ॥ 33 ॥
इन्द्रियैः कामवृत्तस्सन्कृष्यसे मनुजेश्वर ।
हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम् ॥ 34 ॥
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ।
राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः ॥ 35 ॥
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः ।
सूचकश्च कदर्यश्च मित्रघ्नो गुरुतल्पगः ॥ 36 ॥
लोकं पापात्मनामेते गच्छन्ते नात्र संशयः ।
अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम् ।
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः ॥ 37 ॥
पञ्च पञ्च नखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव ॥ 38 ॥
शल्यक श्श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः ।
चर्म चास्थि च मे राजन् नस्पृशन्ति मनीषिणः ॥ 39 ॥
अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः ।
तारया वाक्यमुक्तोऽहं सत्यं सर्वज्ञया हितम् ॥ 40 ॥
तदतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशमागतः ।
त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुन्धरा ।
प्रमदा शीलसम्पन्ना धूर्तेन पतिना यथा ॥ 41 ॥
शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्याप्रश्रितमानसः ।
कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना ॥ 42 ॥
छिन्नचारित्रकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना ।
त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना ॥ 43 ॥
अशुभं चाप्ययुक्तं च सतां चैव विगर्हितम् ।
वक्ष्यसे चेदृशं कृत्वा सद्भिस्सह समागतः ॥ 44 ॥
उदासीनेषु योऽस्मासु विक्रमऽस्ते प्रकाशितः ।
अपकारिषु ते राजन्नहि पश्यामि विक्रमम् ॥ 45 ॥
दृश्यमानस्तु युद्ध्येथा मया यदि नृपात्मज ।
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया ॥ 46 ॥
त्वयाऽदृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः ।
प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः ॥ 47 ॥
मामेव यदि पूर्वं त्वमेतदर्थमचोदयः ॥ 48 ॥
मैथिलीमहमेकाह्ना तव चानीतवान्भवेत् ।
सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया ।
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां ते निहतं रावणं रणे ॥ 49 ॥
न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम् ।
आनयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव ॥ 50 ॥
युक्तं यत्प्राप्नुयाद्राज्यं सुग्रीवस्स्वर्गते मयि ।
अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाऽहं निहतो रणे ॥ 51 ॥
काममेवं विधो लोकः कालेन विनियुज्यते ।
क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥ 52 ॥
इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद्व्यथितो महात्मा ।
समीक्ष्य रामं रविसन्निकाशं तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः ॥ 53 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तदशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha saptadaśassargaḥ |
tataśśareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |
papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ || 1 ||
sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ || 2 ||
tasminnipatite bhūmau vānarāṇāṃ gaṇeśvare |
naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam || 3 ||
bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |
na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ || 4 ||
śakradattā varā mālā kāñcanī vajrabhūṣitā |
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejśiyaṃ ca sā || 5 ||
sa tayā mālayā vīro hemayā hariyūthapaḥ |
sandhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat || 6 ||
tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaśśaraḥ |
tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate || 7 ||
tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |
rāmabāṇāsanakṣiptamāvahatparamāṃ gatim || 8 ||
taṃ tadā patitaṃ saṅkhye gatārciṣamivānalam |
bahumānya ca taṃ vīra vīkṣamāṇaṃ śanairiva || 9 ||
yayātimiva puṇyānte devalokādihacyutam |
ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam || 10 ||
mahendramiva durdharṣammupendramiva dussaham |
mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam || 11 ||
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |
lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca || 12 ||
taṃ dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam || 13 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priyadarśanaḥ kulīnassattvasampanna stejasvī caritavrataḥ || 14 ||
parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko'tra prāptastvayā guṇaḥ |
yadahaṃ yuddhasaṃrabdhaśśareṇorasi tāḍitaḥ || 15 ||
rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ |
sānukrośo jitotsāhassamayajño dṛḍhavrataḥ || 16 ||
iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi || 17 ||
damaśśamaḥ kṣamā dharmo dhṛtissatyaṃ parākramaḥ |
pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyaparādhiṣu || 18 ||
tānguṇānsampradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |
tārayā pratiṣiddho'pi sugrīveṇa samāgataḥ || 19 ||
na māmanyena samrabdhaṃ pramattaṃ yoddhu marhasi |
iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava || 20 ||
na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |
jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam || 21 ||
satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |
nāhaṃ tvāmabhijānāmi dharmacchadmābhisaṃvṛtam || 22 ||
viṣaye vā pure vā te yadā pāpaṃ karomyaham |
na ca tvāmavajāne ca kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam || 23 ||
phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |
māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam || 24 ||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |
liṅgamapyasti te rājanandṛśyate dharmasaṃhitam || 25 ||
kaḥ kṣatriyakule jātśṛtavānnaṣṭasaṃśayaḥ |
dharmaliṅgapraticchanna krūraṃ karma samācaret || 26 ||
rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ || 27 ||
abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi |
sāma dānaṃ kṣamā dharmassatyaṃ dhṛtiparākramau |
pārthivānāṃ guṇā rājan daṇḍaścāpyaparādhiṣu || 28 ||
vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |
eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ || 29 ||
bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca vigrahe kāraṇāni ca |
atra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā || 30 ||
nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi || 31 ||
rājavṛttirasaṅkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ |
tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ || 32 ||
rājavṛtteśca saṅkīṇaśśarāsanaparāyaṇaḥ |
na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā || 33 ||
indriyaiḥ kāmavṛttassankṛṣyase manujeśvara |
hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam || 34 ||
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam |
rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ || 35 ||
nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ |
sūcakaśca kadaryaśca mitraghno gurutalpagaḥ || 36 ||
lokaṃ pāpātmanāmete gacchante nātra saṃśayaḥ |
adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ || 37 ||
pañca pañca nakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava || 38 ||
śalyaka śśvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ |
carma cāsthi ca me rājan naspṛśanti manīṣiṇaḥ || 39 ||
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ |
tārayā vākyamukto'haṃ satyaṃ sarvajñayā hitam || 40 ||
tadatikramya mohena kālasya vaśamāgataḥ |
tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasundharā |
pramadā śīlasampannā dhūrtena patinā yathā || 41 ||
śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyāpraśritamānasaḥ |
kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā || 42 ||
chinnacāritrakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |
tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā || 43 ||
aśubhaṃ cāpyayuktaṃ ca satāṃ caiva vigarhitam |
vakṣyase cedṛśaṃ kṛtvā sadbhissaha samāgataḥ || 44 ||
udāsīneṣu yo'smāsu vikrama'ste prakāśitaḥ |
apakāriṣu te rājannahi paśyāmi vikramam || 45 ||
dṛśyamānastu yuddhyethā mayā yadi nṛpātmaja |
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā || 46 ||
tvayā'dṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ |
prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ || 47 ||
māmeva yadi pūrvaṃ tvametadarthamacodayaḥ || 48 ||
maithilīmahamekāhnā tava cānītavānbhavet |
sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe || 49 ||
nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |
ānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva || 50 ||
yuktaṃ yatprāpnuyādrājyaṃ sugrīvassvargate mayi |
ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayā'haṃ nihato raṇe || 51 ||
kāmamevaṃ vidho lokaḥ kālena viniyujyate |
kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām || 52 ||
ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā |
samīkṣya rāmaṃ ravisannikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ || 53 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe saptadaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Kannada script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.