Valmiki Ramayana Sundara Kanda Sarga 55 — Latin Script

⚠️ AI-generated translation — the Marathi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Marathi

हनुमानाने लंका जाळल्यानंतर ती नगरी पाहून आपल्या क्रोधाची आणि त्या कृत्याची खंत व्यक्त केली. त्याला वाटले की सीतेचे रक्षण न करता लंका जाळल्यामुळे तीही जळाली असावी आणि आपले कार्य नष्ट झाले. क्रोधाचे दोष आणि त्याचे दुष्परिणाम यांवर त्याने विचार केला. नंतर शुभ शकुन, दृश्य कारणे आणि ऋषींच्या वचनांनी त्याचे मन प्रसन्न होऊन सीता निर्दोष असल्याची खात्री पटली. तिला पुन्हा पाहून त्याने परतीचा निश्चय केला.

AI-generated · not yet verified

The Marathi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha pañcapañcāśassargaḥ |

laṅkāṃ samastāṃ sandīpya lāṅgūlāgniṃ mahābalaḥ |

nirvāpayāmāsa tadā samudre harisattamaḥ |

Shloka 1

sandīpyamānāṃ vidhvastāṃ trastarakṣogaṇāṃ purīm |
āvekṣya hanumān laṅkāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 1 ||

प्रज्वलित होणारी, नष्ट झालेली आणि भयभीत राक्षससमूह असलेली ती नगरी लंका पाहून वानर हनुमान विचार करू लागला. ^AI

Shloka 2

tasyābhūtsumahāṃstrāsaḥ kutsā cātmanyajāyata |
laṅkāṃ pradahatā karma kiṃsvitkṛtamidaṃ mayā || 2 ||

त्याला फार मोठा धाक बसला आणि आपल्याविषयी तिरस्कार उत्पन्न झाला: 'लंका जाळणाऱ्या मी काय हे कर्म केले?' ^AI

Shloka 3

dhanyāste puruṣaśreṣṭhā ye buddhyā kopamutthitam |
nirundhanti mahātmāno dīptamagnimivāmbhasā || 3 ||

धन्य ते पुरुषश्रेष्ठ, जे बुद्धीने उठलेला क्रोध महात्मे जणू प्रज्वलित अग्नीला पाण्याने शमवतात. ^AI

Shloka 4

kruddhaḥ pāpaṃ na kuryātkaḥ kruddho hanyādgurūnapi |
kruddhaḥ paruṣayā vācā narassādhūnadhikṣipet || 4 ||

क्रुद्ध मनुष्य कोणते पाप करणार नाही? क्रुद्ध मनुष्य गुरूंनाही मारेल. क्रुद्ध मनुष्य कठोर वाणीने साधूंनाही शिव्या देईल. ^AI

Shloka 5

vācyāvācyaṃ prakupito na vijānāti karhicit |
nākāryamasti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate kvacit || 5 ||

क्रुद्ध मनुष्य कधीही बोलण्यायोग्य आणि न बोलण्यायोग्य ओळखत नाही. क्रुद्ध मनुष्याला कोणतेही अकर्तव्य नाही आणि कोणतेही अवाच्य नाही. ^AI

Shloka 6

yassamutpatitaṃ krodhaṃ kṣamayaiva nirasyati |
yathoragastvacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate || 6 ||

जो उठलेला क्रोध क्षमेनेच दूर करतो, जसा सर्प जुनाट कातडे टाकतो, तोच खरा पुरुष म्हणवला जातो. ^AI

Shloka 7

dhigastu māṃ sudurbuddhiṃ nirlajjaṃ pāpakṛttamam |
acintayitvā tāṃ sītāmagnidaṃ svāmighātukam || 7 ||

मला धिक्कार असो, मी अत्यंत दुर्बुद्धी, निर्लज्ज आणि पापकर्म करणारा; त्या सीतेचा विचार न करता मी अग्नी देणारा आणि स्वामीचा घात करणारा ठरलो. ^AI

Shloka 8

yadi dagdhā tviyaṃ laṅkā nūnamāryā'pi jānakī |
dagdhā tena mayā bharturhitaṃ kāryamajānatā || 8 ||

जर ही लंका जाळली गेली, तर निश्चितच आर्या जानकीही जळाली असेल; कारण मी स्वामीचे हित करावयाचे कर्म न जाणता ते केले. ^AI

Shloka 9

yadarthamayamārambhastatkāryamavasāditam |
mayā hi dahatā laṅkāṃ na sītā parirakṣitā || 9 ||

ज्या कारणासाठी हा उपक्रम केला, ते कार्य नष्ट झाले. कारण मी लंका जाळत असताना सीतेचे रक्षण केले नाही. ^AI

Shloka 10

īṣatkāryamidaṃ kāryaṃ kṛtamāsīnna saṃśayaḥ |
tasya krodhābhibhūtena mayā mūlakṣayaḥ kṛtaḥ || 10 ||

हे कार्य थोडेच केले गेले, यात संशय नाही. क्रोधाने ग्रासलेल्या मी मूळचा नाश केला. ^AI

Shloka 11

vinaṣṭā jānakī nūnaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate |
laṅkāyāṃ kaściduddheśassarvā bhasmīkṛtā purī || 11 ||

जानकी निश्चितच नष्ट झाली, कारण न जळालेला असा कोणताही भाग लंकेत दिसत नाही. सर्व नगरी भस्म झाली. ^AI

Shloka 12

yadi tadvihataṃ kāryaṃ mama prajñāviparyayāt |
ihaiva prāṇasannyāso mamāpi hyadya rocate || 12 ||

जर माझ्या बुद्धीच्या विपर्ययामुळे ते कार्य नष्ट झाले असेल, तर आज मलाही येथेच प्राणत्याग करणे आवडते. ^AI

Shloka 13

kimagnau nipatāmyadya āhosvidbaḍabāmukhe |
śarīramāho sattvānāṃ dadmi sāgaravāsinām || 13 ||

आज मी अग्नीत पडू का, किंवा वडवामुखात, किंवा सागरात राहणाऱ्या प्राण्यांना माझे शरीर द्यावे का? ^AI

Shloka 14

kathaṃ hi jīvatā śakyo mayā draṣṭuṃ harīśvaraḥ |
tau vā puruṣaśārdūlau kāryasarvasvaghātinā || 14 ||

कार्यसर्वस्वाचा नाश करणाऱ्या मला जिवंत राहून हरीश्वराला किंवा त्या दोन पुरुषशार्दूलांना कसे पाहता येईल? ^AI

Shloka 15

mayā khalu tadevedaṃ roṣadoṣātpradarśitam |
prathitaṃ triṣu lokeṣu kapitvamanavasthitam || 15 ||

रागाच्या दोषाने मीच हेच दाखवले. तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध असलेले, अस्थिर असे वानरत्व मी प्रकट केले. ^AI

Shloka 16

dhigastu rājasaṃ bhāvamanīśamanavasthitam |
īśvareṇāpi yadrāgānmayā sītā na rakṣitā || 16 ||

राजस भाव, अनीश आणि अस्थिर याचा धिक्कार असो. ईश्वरालाही रागामुळे मी सीतेचे रक्षण केले नाही. ^AI

Shloka 17

vinaṣṭāyāṃ tu sītāyāṃ tāvubhau vinaśiṣyataḥ |
tayorvināśe sugrīvaḥ sabandhurvinaśiṣyati || 17 ||

सीता नष्ट झाल्यास ते दोघेही (राम आणि लक्ष्मण) नष्ट होतील. त्यांच्या नाशाने सुग्रीव आपल्या नातेवाइकांसह नष्ट होईल. ^AI

Shloka 18

etadeva vacaśśrutvā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
dharmātmā sahaśatrughnaḥ kathaṃ śakṣyati jīvitum || 18 ||

हे वचन ऐकून बंधुवात्सल्य असलेला, धर्मात्मा भरत शत्रुघ्नासह कसा जगू शकेल? ^AI

Shloka 19

ikṣvākuvaṃśe dharmiṣṭhe gate nāśamasaṃśayam |
bhaviṣyanti prajāssarvāśśokasantāpapīḍitāḥ || 19 ||

धर्मिष्ठ इक्ष्वाकुवंश नष्ट झाल्यास निःसंशय सर्व प्रजा शोकसंतापाने पीडित होतील. ^AI

Shloka 20

tadahaṃ bhāgyarahito luptadharmārthasaṅgrahaḥ || 20 ||

म्हणून मी भाग्यहीन, धर्म व अर्थ यांचा संग्रह नष्ट झालेला आहे. ^AI

roṣadoṣaparītātmā vyaktaṃ lokavināśanaḥ |

रोषदोषाने युक्त अंतःकरण असलेला, स्पष्टपणे लोकांचा नाश करणारा. ^AI

iti cintayatastasya nimittānyupapedire |
pūrvamapyupalabdhāni sākṣātpunaracintayat || 21 ||

Shloka 22

athavā cārusarvāṅgī rakṣitā svena tejasā |
na naśiṣyati kalyāṇī nāgniragnau pravartate || 22 ||

अथवा सर्वांग सुंदर असलेली, स्वतःच्या तेजाने रक्षित असलेली कल्याणी सीता नष्ट होणार नाही; अग्नी अग्नीत प्रवेश करत नाही. ^AI

Shloka 23

na hi dharmātmanastasya bhāryāmamitatejasaḥ |
svacāritrābhiguptāṃ tāṃ spraṣṭumarhati pāvakaḥ || 23 ||

अमित तेजस्वी धर्मात्मा रामाच्या पत्नीला, स्वतःच्या चारित्र्याने रक्षित असलेल्या तिला, अग्नी स्पर्श करण्यास योग्य नाही. ^AI

Shloka 24

nūnaṃ rāmaprabhāveṇa vaidehyāssukṛtena ca |
yanmāṃ dahanakarmāyaṃ nādahaddhavyavāhanaḥ || 24 ||

रामाच्या प्रभावाने आणि वैदेहीच्या सुकृतानेच हा अग्नी मला जाळणारा असूनही जाळले नाही, हे निश्चित. ^AI

Shloka 25

trayāṇāṃ bharatādīnāṃ bhrātrūṇāṃ devatā ca yā |
rāmasya ca manaḥ kāntā sā kathaṃ vinaśiṣyati || 25 ||

भरत इत्यादी तीन भावांची आणि रामाचीही जी मनःकांता देवता आहे, ती सीता कशी नष्ट होईल? ^AI

Shloka 26

yadvā dahanakarmāyaṃ sarvatra prabhuravyayaḥ |
na me dahati lāṅgūlaṃ kathamāryāṃ pradhakṣyati || 26 ||

किंवा हा अग्नी सर्वत्र सामर्थ्यवान व अव्यय आहे; तो माझी शेपटी जाळत नाही, तर आर्येला (सीतेला) कसा जाळेल? ^AI

Shloka 27

punaścācintayattatra hanumānvismitastadā |
hiraṇyanābhasya girerjalamadhye pradarśanam || 27 ||

मग हनुमान पुन्हा तेथे विस्मित होऊन विचार करू लागला: हिरण्यनाभ पर्वताचे जलामध्ये दर्शन झाले होते. ^AI

Shloka 28

tapasā satyavākyena ananyatvācca bhartari |
api sā nirdahedagniṃ na tāmagniḥ pradhakṣyati || 28 ||

तपाने, सत्यवचनाने आणि पतीविषयीच्या अनन्य भक्तीने ती अग्नीलाही जाळू शकेल; तिला अग्नी जाळणार नाही. ^AI

Shloka 29

sa tathā cintayaṃstatra devyā dharmaparigraham |
śuśrāva hanumānvākyaṃ cāraṇānāṃ mahātmanām || 29 ||

अशा प्रकारे तेथे देवीच्या धर्मपरिग्रहाचा विचार करणार्‍या हनुमानाने महात्मा चारणांचे वचन ऐकले. ^AI

Shloka 30

aho khalu kṛtaṃ karma duṣkaraṃ hi hanūmatā |
agniṃ visṛjatā'bhīkṣṇaṃ bhīmaṃ rākṣasaveśmani || 30 ||

अहो! हनुमानाने राक्षसांच्या घरात वारंवार भीषण अग्नी सोडून कठीण कर्म केलेच. ^AI

Shloka 31

prapalāyitarakṣaḥ strībālavṛddhasamākulā |
janakolāhalādhmātā krandantīvādrikandaraiḥ || 31 ||

पळून गेलेल्या राक्षसांनी, स्त्रिया, बालके व वृद्ध यांनी भरलेली, जनसमुदायाच्या गोंगाटाने फुललेली ती नगरी पर्वतकंदरांसह रडत आहे असे वाटते. ^AI

Shloka 32

dagdheyaṃ nagarī sarvā sāṭṭaprākāratoraṇā |
jānakī na ca dagdheti vismayo'dbhuta eva naḥ || 32 ||

अट्ट, प्राकार व तोरणांसह ही सर्व नगरी जळाली, पण जानकी मात्र जळली नाही; हा आमचा विस्मय अद्भुतच आहे. ^AI

Shloka 33

sa nimittaiśca dṛṣṭārthaiḥ kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ |
ṛṣivākyaiśca hanumānabhavatprītamānasaḥ || 33 ||

शुभ शकुन, प्रत्यक्ष दिसणारी कारणे, महान गुण आणि ऋषींची वचने यांमुळे हनुमानाचे मन प्रसन्न झाले. ^AI

Shloka 34

tataḥ kapiḥ prāptamanorathārthastāmakṣatāṃ rājasutāṃ viditvā |
pratyakṣatastāṃ punareva dṛṣṭavā pratiprayāṇāya matiṃ cakāra || 34 ||

नंतर कपी हनुमान, इच्छित अर्थ प्राप्त झाल्याने, ती राजकुमारी सीता अक्षता (निर्दोष) आहे हे जाणून, तिला पुन्हा प्रत्यक्ष पाहून, परतीचा प्रयाण करण्याचा निश्चय केला. ^AI

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe pañcapañcāśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ पञ्चपञ्चाशस्सर्गः ।

लङ्कां समस्तां सन्दीप्य लाङ्गूलाग्निं महाबलः ।

निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिसत्तमः ।

सन्दीप्यमानां विध्वस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम् ।

आवेक्ष्य हनुमान् लङ्कां चिन्तयामास वानरः ॥ 1 ॥

तस्याभूत्सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत ।

लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित्कृतमिदं मया ॥ 2 ॥

धन्यास्ते पुरुषश्रेष्ठा ये बुद्ध्या कोपमुत्थितम् ।

निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ॥ 3 ॥

क्रुद्धः पापं न कुर्यात्कः क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि ।

क्रुद्धः परुषया वाचा नरस्साधूनधिक्षिपेत् ॥ 4 ॥

वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित् ।

नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते क्वचित् ॥ 5 ॥

यस्समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति ।

यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ॥ 6 ॥

धिगस्तु मां सुदुर्बुद्धिं निर्लज्जं पापकृत्तमम् ।

अचिन्तयित्वा तां सीतामग्निदं स्वामिघातुकम् ॥ 7 ॥

यदि दग्धा त्वियं लङ्का नूनमार्याऽपि जानकी ।

दग्धा तेन मया भर्तुर्हितं कार्यमजानता ॥ 8 ॥

यदर्थमयमारम्भस्तत्कार्यमवसादितम् ।

मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता ॥ 9 ॥

ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः ।

तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः ॥ 10 ॥

विनष्टा जानकी नूनं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।

लङ्कायां कश्चिदुद्धेशस्सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥ 11 ॥

यदि तद्विहतं कार्यं मम प्रज्ञाविपर्ययात् ।

इहैव प्राणसन्न्यासो ममापि ह्यद्य रोचते ॥ 12 ॥

किमग्नौ निपताम्यद्य आहोस्विद्बडबामुखे ।

शरीरमाहो सत्त्वानां दद्मि सागरवासिनाम् ॥ 13 ॥

कथं हि जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः ।

तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना ॥ 14 ॥

मया खलु तदेवेदं रोषदोषात्प्रदर्शितम् ।

प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपित्वमनवस्थितम् ॥ 15 ॥

धिगस्तु राजसं भावमनीशमनवस्थितम् ।

ईश्वरेणापि यद्रागान्मया सीता न रक्षिता ॥ 16 ॥

विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनशिष्यतः ।

तयोर्विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर्विनशिष्यति ॥ 17 ॥

एतदेव वचश्श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः ।

धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम् ॥ 18 ॥

इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम् ।

भविष्यन्ति प्रजास्सर्वाश्शोकसन्तापपीडिताः ॥ 19 ॥

तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः ॥ 20 ॥

रोषदोषपरीतात्मा व्यक्तं लोकविनाशनः ।

इति चिन्तयतस्तस्य निमित्तान्युपपेदिरे ।

पूर्वमप्युपलब्धानि साक्षात्पुनरचिन्तयत् ॥ 21 ॥

अथवा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा ।

न नशिष्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ प्रवर्तते ॥ 22 ॥

न हि धर्मात्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः ।

स्वचारित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुमर्हति पावकः ॥ 23 ॥

नूनं रामप्रभावेण वैदेह्यास्सुकृतेन च ।

यन्मां दहनकर्मायं नादहद्धव्यवाहनः ॥ 24 ॥

त्रयाणां भरतादीनां भ्रात्रूणां देवता च या ।

रामस्य च मनः कान्ता सा कथं विनशिष्यति ॥ 25 ॥

यद्वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुरव्ययः ।

न मे दहति लाङ्गूलं कथमार्यां प्रधक्ष्यति ॥ 26 ॥

पुनश्चाचिन्तयत्तत्र हनुमान्विस्मितस्तदा ।

हिरण्यनाभस्य गिरेर्जलमध्ये प्रदर्शनम् ॥ 27 ॥

तपसा सत्यवाक्येन अनन्यत्वाच्च भर्तरि ।

अपि सा निर्दहेदग्निं न तामग्निः प्रधक्ष्यति ॥ 28 ॥

स तथा चिन्तयंस्तत्र देव्या धर्मपरिग्रहम् ।

शुश्राव हनुमान्वाक्यं चारणानां महात्मनाम् ॥ 29 ॥

अहो खलु कृतं कर्म दुष्करं हि हनूमता ।

अग्निं विसृजताऽभीक्ष्णं भीमं राक्षसवेश्मनि ॥ 30 ॥

प्रपलायितरक्षः स्त्रीबालवृद्धसमाकुला ।

जनकोलाहलाध्माता क्रन्दन्तीवाद्रिकन्दरैः ॥ 31 ॥

दग्धेयं नगरी सर्वा साट्टप्राकारतोरणा ।

जानकी न च दग्धेति विस्मयोऽद्भुत एव नः ॥ 32 ॥

स निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः ।

ऋषिवाक्यैश्च हनुमानभवत्प्रीतमानसः ॥ 33 ॥

ततः कपिः प्राप्तमनोरथार्थस्तामक्षतां राजसुतां विदित्वा ।

प्रत्यक्षतस्तां पुनरेव दृष्टवा प्रतिप्रयाणाय मतिं चकार ॥ 34 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चपञ्चाशस्सर्गः ॥

5.55 sundarakāṇḍa - pañcapañcāśa sargaḥ