শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অরণ্যকাণ্ডম্ ।
অথ একোনষষ্টিতমস্সর্গঃ ।
অথাশ্রমাদুপাবৃত্তমন্তরা রঘুনন্দনঃ ।
পরিপপ্রচ্ছ সৌমিত্রিং রামো দুঃখার্দিতং পুনঃ ॥ 1 ॥
তমুবাচ কিমর্থং ত্বমাগতোঽপাস্য মৈথিলীম্ ।
যদা সা তব বিশ্বাসাদ্বনে বিরহিতা মযা ॥ 2 ॥
দৃষ্ট্বৈবাভ্যাগতং ত্বাং মে মৈথিলীং ত্যজ্য লক্ষ্মণ ।
শঙ্কমানং মহত্পাপং যত্সত্যং ব্যথিতং মনঃ ॥ 3 ॥
স্ফুরতে নযনং সব্যং বাহুশ্চ হৃদযং চ মে ।
দৃষ্ট্বা লক্ষ্মণ দূরে ত্বাং সীতাবিরহিতং পথি ॥ 4 ॥
এবমুক্তন্তু সৌমিত্রির্লক্ষ্মণশ্শুভলক্ষণঃ ।
ভূযো দুঃখসমাবিষ্টো দুঃখিতং রামমব্রবীত্ ॥ 5 ॥
ন স্বযং কামকারেণ তাং ত্যক্ত্বাহমিহাগতঃ ।
প্রচোদিত স্তযৈবোগ্রৈস্ত্বত্সকাশমিহাগতঃ ॥ 6 ॥
আর্যেণেব পরাক্রুষ্টং হাসীতে লক্ষ্মণেতি চ ।
পরিত্রাহীতি যদ্বাক্যং মৈথিল্যাস্তচ্ছ্রুতিং গতম্ ॥ 7 ॥
সা তমার্তস্বরং শ্রুত্বা তব স্নেহেন মৈথিলী ।
গচ্ছ গচ্ছেতি মামাহ রুদন্তী ভযবিহ্বলা ॥ 8 ॥
প্রচোদ্যমানেন মযা গচ্ছেতি বহুশস্তযা ।
প্রত্যুক্তা মৈথিলী বাক্যমিদং ত্বত্প্রত্যযান্বিতম্ ॥ 9 ॥
ন তত্পশ্যাম্যহং রক্ষো যদস্য ভযমাবহেত্ ।
নির্বৃতা ভব নাস্ত্যেতত্কেনাপ্যেবমুদাহৃতম্ ॥ 10 ॥
বিগর্হিতং চ নীচং চ কথমার্যোঽভিধাস্যতি ।
ত্রাহীতি বচনং সীতে যস্ত্রাযেত্রিদশানপি ॥ 11 ॥
কিং নিমিত্তং তু কেনাপি ভ্রাতুরালম্ব্য মে স্বরম্ ।
রাক্ষসেনেরিতং বাক্যং ত্রাহি ত্রাহীতি শোভনে ॥ 12 ॥
বিস্বরং ব্যাহৃতং বাক্যং লক্ষ্মণ ত্রাহি মামিতি ।
ন ভবত্যা ব্যথা কার্যা কুনারীজনসেবিতা ॥ 13 ॥
অলং বৈক্লব্যমালম্ব্য স্বস্থা ভব নিরুত্সুকা ।
ন সোঽস্তি ত্রিষু লোকেষু পুমান্বৈ রাঘবং রণে ॥ 14 ॥
জাতো বা জাযমানো বা সংযুগে যঃ পরাজযেত্ ।
ন জয্যো রাঘবো যুদ্ধে দেবৈশ্শক্রপুরোগমৈঃ ॥ 15 ॥
এবমুক্তা তু বৈদেহী পরিমোহিতচেতনা ।
উবাচাশ্রূণি মুঞ্চন্তী দারুণং মামিদং বচঃ ॥ 16 ॥
ভাবো মযি তবাত্যর্থং পাপ এব নিবেশিতঃ ।
বিনষ্টে ভ্রাতরি প্রাপ্তুং ন চ ত্বং মামবাপ্স্যসি ॥ 17 ॥
সঙ্কেতাদ্ভরতেন ত্বং রামং সমনুগচ্ছসি ।
ক্রোশন্তং হি যথাত্যর্থং নৈবমভ্যবপদ্যসে ॥ 18 ॥
রিপুঃ প্রচ্ছন্নচারী ত্বং মদর্থমনুগচ্ছসি ।
রাঘবস্যান্তরপ্রেপ্সুস্তথৈনং নাভিপদ্যসে ॥ 19 ॥
এবমুক্তো হি বৈদেহ্যা সংরব্ধো রক্তলোচনঃ ।
ক্রোধাত্প্রস্ফুরমাণোষ্ঠ আশ্রমাদভিনির্গতঃ ॥ 20 ॥
এবং ব্রুবাণং সৌমিত্রিং রামস্সন্তাপমোহিতঃ ।
অব্রবীদ্দুষ্কৃতং সৌম্য তাং বিনা যত্ত্বমাগতঃ ॥ 21 ॥
জানন্নপি সমর্থং মাং রক্ষসাং বিনিবারণে ।
অনেন ক্রোধবাক্যেন মৈথিল্যা নিস্সৃতো ভবান্ ॥ 22 ॥
ন হি তে পরিতুষ্যামি ত্যক্ত্বা যদ্যাসি মৈথিলীম্ ।
ক্রুদ্ধাযাঃ পরুষং শ্রুত্বা তাং বিহায ত্বমাগতঃ ॥ 23 ॥
সর্বথা ত্ববিনীতং তে সীতযা যত্প্রচোদিতঃ ।
ক্রোধস্য বশমাপন্নো নাকরোশ্শাসনং মম ॥ 24 ॥
অসৌ হি রাক্ষসশ্শেতে শরেণাভিহতো মযা ।
মৃগরূপেণ যেনাহমাশ্রমাদপবাহিতঃ ॥ 25 ॥
বিকৃষ্য চাপং পরিধায সাযকং সলীলবাণেন চ তাডিতো মযা ।
মার্গীং তনুং ত্যজ্য স বিক্লবস্বরো বভূব কেযূরধরস্সরাক্ষসঃ ॥ 26 ॥
শরাহতেনৈব তদার্তযা গিরা স্বরং সমালম্ব্য সুদূরসুশ্রবম্ ।
উদাহৃতং তদ্বচনং সুদারুণং ত্বমাগতো যেন বিহায মৈথিলীম্ ॥ 27 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অরণ্যকাণ্ডে একোনষষ্টিতমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekonaṣaṣṭitamassargaḥ |
athāśramādupāvṛttamantarā raghunandanaḥ |
paripapraccha saumitriṃ rāmo duḥkhārditaṃ punaḥ || 1 ||
tamuvāca kimarthaṃ tvamāgato'pāsya maithilīm |
yadā sā tava viśvāsādvane virahitā mayā || 2 ||
dṛṣṭvaivābhyāgataṃ tvāṃ me maithilīṃ tyajya lakṣmaṇa |
śaṅkamānaṃ mahatpāpaṃ yatsatyaṃ vyathitaṃ manaḥ || 3 ||
sphurate nayanaṃ savyaṃ bāhuśca hṛdayaṃ ca me |
dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvāṃ sītāvirahitaṃ pathi || 4 ||
evamuktantu saumitrirlakṣmaṇaśśubhalakṣaṇaḥ |
bhūyo duḥkhasamāviṣṭo duḥkhitaṃ rāmamabravīt || 5 ||
na svayaṃ kāmakāreṇa tāṃ tyaktvāhamihāgataḥ |
pracodita stayaivograistvatsakāśamihāgataḥ || 6 ||
āryeṇeva parākruṣṭaṃ hāsīte lakṣmaṇeti ca |
paritrāhīti yadvākyaṃ maithilyāstacchrutiṃ gatam || 7 ||
sā tamārtasvaraṃ śrutvā tava snehena maithilī |
gaccha gaccheti māmāha rudantī bhayavihvalā || 8 ||
pracodyamānena mayā gaccheti bahuśastayā |
pratyuktā maithilī vākyamidaṃ tvatpratyayānvitam || 9 ||
na tatpaśyāmyahaṃ rakṣo yadasya bhayamāvahet |
nirvṛtā bhava nāstyetatkenāpyevamudāhṛtam || 10 ||
vigarhitaṃ ca nīcaṃ ca kathamāryo'bhidhāsyati |
trāhīti vacanaṃ sīte yastrāyetridaśānapi || 11 ||
kiṃ nimittaṃ tu kenāpi bhrāturālambya me svaram |
rākṣaseneritaṃ vākyaṃ trāhi trāhīti śobhane || 12 ||
visvaraṃ vyāhṛtaṃ vākyaṃ lakṣmaṇa trāhi māmiti |
na bhavatyā vyathā kāryā kunārījanasevitā || 13 ||
alaṃ vaiklabyamālambya svasthā bhava nirutsukā |
na so'sti triṣu lokeṣu pumānvai rāghavaṃ raṇe || 14 ||
jāto vā jāyamāno vā saṃyuge yaḥ parājayet |
na jayyo rāghavo yuddhe devaiśśakrapurogamaiḥ || 15 ||
evamuktā tu vaidehī parimohitacetanā |
uvācāśrūṇi muñcantī dāruṇaṃ māmidaṃ vacaḥ || 16 ||
bhāvo mayi tavātyarthaṃ pāpa eva niveśitaḥ |
vinaṣṭe bhrātari prāptuṃ na ca tvaṃ māmavāpsyasi || 17 ||
saṅketādbharatena tvaṃ rāmaṃ samanugacchasi |
krośantaṃ hi yathātyarthaṃ naivamabhyavapadyase || 18 ||
ripuḥ pracchannacārī tvaṃ madarthamanugacchasi |
rāghavasyāntaraprepsustathainaṃ nābhipadyase || 19 ||
evamukto hi vaidehyā saṃrabdho raktalocanaḥ |
krodhātprasphuramāṇoṣṭha āśramādabhinirgataḥ || 20 ||
evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ rāmassantāpamohitaḥ |
abravīdduṣkṛtaṃ saumya tāṃ vinā yattvamāgataḥ || 21 ||
jānannapi samarthaṃ māṃ rakṣasāṃ vinivāraṇe |
anena krodhavākyena maithilyā nissṛto bhavān || 22 ||
na hi te parituṣyāmi tyaktvā yadyāsi maithilīm |
kruddhāyāḥ paruṣaṃ śrutvā tāṃ vihāya tvamāgataḥ || 23 ||
sarvathā tvavinītaṃ te sītayā yatpracoditaḥ |
krodhasya vaśamāpanno nākarośśāsanaṃ mama || 24 ||
asau hi rākṣasaśśete śareṇābhihato mayā |
mṛgarūpeṇa yenāhamāśramādapavāhitaḥ || 25 ||
vikṛṣya cāpaṃ paridhāya sāyakaṃ salīlabāṇena ca tāḍito mayā |
mārgīṃ tanuṃ tyajya sa viklabasvaro babhūva keyūradharassarākṣasaḥ || 26 ||
śarāhatenaiva tadārtayā girā svaraṃ samālambya sudūrasuśravam |
udāhṛtaṃ tadvacanaṃ sudāruṇaṃ tvamāgato yena vihāya maithilīm || 27 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ एकोनषष्टितमस्सर्गः ।
अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः ।
परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखार्दितं पुनः ॥ 1 ॥
तमुवाच किमर्थं त्वमागतोऽपास्य मैथिलीम् ।
यदा सा तव विश्वासाद्वने विरहिता मया ॥ 2 ॥
दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण ।
शङ्कमानं महत्पापं यत्सत्यं व्यथितं मनः ॥ 3 ॥
स्फुरते नयनं सव्यं बाहुश्च हृदयं च मे ।
दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वां सीताविरहितं पथि ॥ 4 ॥
एवमुक्तन्तु सौमित्रिर्लक्ष्मणश्शुभलक्षणः ।
भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं राममब्रवीत् ॥ 5 ॥
न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहमिहागतः ।
प्रचोदित स्तयैवोग्रैस्त्वत्सकाशमिहागतः ॥ 6 ॥
आर्येणेव पराक्रुष्टं हासीते लक्ष्मणेति च ।
परित्राहीति यद्वाक्यं मैथिल्यास्तच्छ्रुतिं गतम् ॥ 7 ॥
सा तमार्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली ।
गच्छ गच्छेति मामाह रुदन्ती भयविह्वला ॥ 8 ॥
प्रचोद्यमानेन मया गच्छेति बहुशस्तया ।
प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यमिदं त्वत्प्रत्ययान्वितम् ॥ 9 ॥
न तत्पश्याम्यहं रक्षो यदस्य भयमावहेत् ।
निर्वृता भव नास्त्येतत्केनाप्येवमुदाहृतम् ॥ 10 ॥
विगर्हितं च नीचं च कथमार्योऽभिधास्यति ।
त्राहीति वचनं सीते यस्त्रायेत्रिदशानपि ॥ 11 ॥
किं निमित्तं तु केनापि भ्रातुरालम्ब्य मे स्वरम् ।
राक्षसेनेरितं वाक्यं त्राहि त्राहीति शोभने ॥ 12 ॥
विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण त्राहि मामिति ।
न भवत्या व्यथा कार्या कुनारीजनसेविता ॥ 13 ॥
अलं वैक्लब्यमालम्ब्य स्वस्था भव निरुत्सुका ।
न सोऽस्ति त्रिषु लोकेषु पुमान्वै राघवं रणे ॥ 14 ॥
जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत् ।
न जय्यो राघवो युद्धे देवैश्शक्रपुरोगमैः ॥ 15 ॥
एवमुक्ता तु वैदेही परिमोहितचेतना ।
उवाचाश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं मामिदं वचः ॥ 16 ॥
भावो मयि तवात्यर्थं पाप एव निवेशितः ।
विनष्टे भ्रातरि प्राप्तुं न च त्वं मामवाप्स्यसि ॥ 17 ॥
सङ्केताद्भरतेन त्वं रामं समनुगच्छसि ।
क्रोशन्तं हि यथात्यर्थं नैवमभ्यवपद्यसे ॥ 18 ॥
रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थमनुगच्छसि ।
राघवस्यान्तरप्रेप्सुस्तथैनं नाभिपद्यसे ॥ 19 ॥
एवमुक्तो हि वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः ।
क्रोधात्प्रस्फुरमाणोष्ठ आश्रमादभिनिर्गतः ॥ 20 ॥
एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामस्सन्तापमोहितः ।
अब्रवीद्दुष्कृतं सौम्य तां विना यत्त्वमागतः ॥ 21 ॥
जानन्नपि समर्थं मां रक्षसां विनिवारणे ।
अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निस्सृतो भवान् ॥ 22 ॥
न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यद्यासि मैथिलीम् ।
क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा तां विहाय त्वमागतः ॥ 23 ॥
सर्वथा त्वविनीतं ते सीतया यत्प्रचोदितः ।
क्रोधस्य वशमापन्नो नाकरोश्शासनं मम ॥ 24 ॥
असौ हि राक्षसश्शेते शरेणाभिहतो मया ।
मृगरूपेण येनाहमाश्रमादपवाहितः ॥ 25 ॥
विकृष्य चापं परिधाय सायकं सलीलबाणेन च ताडितो मया ।
मार्गीं तनुं त्यज्य स विक्लबस्वरो बभूव केयूरधरस्सराक्षसः ॥ 26 ॥
शराहतेनैव तदार्तया गिरा स्वरं समालम्ब्य सुदूरसुश्रवम् ।
उदाहृतं तद्वचनं सुदारुणं त्वमागतो येन विहाय मैथिलीम् ॥ 27 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekonaṣaṣṭitamassargaḥ |
athāśramādupāvṛttamantarā raghunandanaḥ |
paripapraccha saumitriṃ rāmo duḥkhārditaṃ punaḥ || 1 ||
tamuvāca kimarthaṃ tvamāgato'pāsya maithilīm |
yadā sā tava viśvāsādvane virahitā mayā || 2 ||
dṛṣṭvaivābhyāgataṃ tvāṃ me maithilīṃ tyajya lakṣmaṇa |
śaṅkamānaṃ mahatpāpaṃ yatsatyaṃ vyathitaṃ manaḥ || 3 ||
sphurate nayanaṃ savyaṃ bāhuśca hṛdayaṃ ca me |
dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvāṃ sītāvirahitaṃ pathi || 4 ||
evamuktantu saumitrirlakṣmaṇaśśubhalakṣaṇaḥ |
bhūyo duḥkhasamāviṣṭo duḥkhitaṃ rāmamabravīt || 5 ||
na svayaṃ kāmakāreṇa tāṃ tyaktvāhamihāgataḥ |
pracodita stayaivograistvatsakāśamihāgataḥ || 6 ||
āryeṇeva parākruṣṭaṃ hāsīte lakṣmaṇeti ca |
paritrāhīti yadvākyaṃ maithilyāstacchrutiṃ gatam || 7 ||
sā tamārtasvaraṃ śrutvā tava snehena maithilī |
gaccha gaccheti māmāha rudantī bhayavihvalā || 8 ||
pracodyamānena mayā gaccheti bahuśastayā |
pratyuktā maithilī vākyamidaṃ tvatpratyayānvitam || 9 ||
na tatpaśyāmyahaṃ rakṣo yadasya bhayamāvahet |
nirvṛtā bhava nāstyetatkenāpyevamudāhṛtam || 10 ||
vigarhitaṃ ca nīcaṃ ca kathamāryo'bhidhāsyati |
trāhīti vacanaṃ sīte yastrāyetridaśānapi || 11 ||
kiṃ nimittaṃ tu kenāpi bhrāturālambya me svaram |
rākṣaseneritaṃ vākyaṃ trāhi trāhīti śobhane || 12 ||
visvaraṃ vyāhṛtaṃ vākyaṃ lakṣmaṇa trāhi māmiti |
na bhavatyā vyathā kāryā kunārījanasevitā || 13 ||
alaṃ vaiklabyamālambya svasthā bhava nirutsukā |
na so'sti triṣu lokeṣu pumānvai rāghavaṃ raṇe || 14 ||
jāto vā jāyamāno vā saṃyuge yaḥ parājayet |
na jayyo rāghavo yuddhe devaiśśakrapurogamaiḥ || 15 ||
evamuktā tu vaidehī parimohitacetanā |
uvācāśrūṇi muñcantī dāruṇaṃ māmidaṃ vacaḥ || 16 ||
bhāvo mayi tavātyarthaṃ pāpa eva niveśitaḥ |
vinaṣṭe bhrātari prāptuṃ na ca tvaṃ māmavāpsyasi || 17 ||
saṅketādbharatena tvaṃ rāmaṃ samanugacchasi |
krośantaṃ hi yathātyarthaṃ naivamabhyavapadyase || 18 ||
ripuḥ pracchannacārī tvaṃ madarthamanugacchasi |
rāghavasyāntaraprepsustathainaṃ nābhipadyase || 19 ||
evamukto hi vaidehyā saṃrabdho raktalocanaḥ |
krodhātprasphuramāṇoṣṭha āśramādabhinirgataḥ || 20 ||
evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ rāmassantāpamohitaḥ |
abravīdduṣkṛtaṃ saumya tāṃ vinā yattvamāgataḥ || 21 ||
jānannapi samarthaṃ māṃ rakṣasāṃ vinivāraṇe |
anena krodhavākyena maithilyā nissṛto bhavān || 22 ||
na hi te parituṣyāmi tyaktvā yadyāsi maithilīm |
kruddhāyāḥ paruṣaṃ śrutvā tāṃ vihāya tvamāgataḥ || 23 ||
sarvathā tvavinītaṃ te sītayā yatpracoditaḥ |
krodhasya vaśamāpanno nākarośśāsanaṃ mama || 24 ||
asau hi rākṣasaśśete śareṇābhihato mayā |
mṛgarūpeṇa yenāhamāśramādapavāhitaḥ || 25 ||
vikṛṣya cāpaṃ paridhāya sāyakaṃ salīlabāṇena ca tāḍito mayā |
mārgīṃ tanuṃ tyajya sa viklabasvaro babhūva keyūradharassarākṣasaḥ || 26 ||
śarāhatenaiva tadārtayā girā svaraṃ samālambya sudūrasuśravam |
udāhṛtaṃ tadvacanaṃ sudāruṇaṃ tvamāgato yena vihāya maithilīm || 27 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.