শ্রী মহান্যাসম্ - 7.2. পুরুষ সূক্তং

Shri Mahanyasam - 7.2. Purusha Suktam

✍️ Vedic 📂 Suktam 🖋️ Bengali script
📄 Download PDF
(তৈ. অর. 3.12.1 - তৈ. অর. 3.12.7)
স॒হস্র॑শীর্​ষা॒ পুরু॑ষঃ । স॒হ॒স্রা॒ক্ষ-স্স॒হস্র॑পাত্ । স ভূমিং॑-বিঁ॒শ্বতো॑ বৃ॒ত্বা । অত্য॑তিষ্ঠ-দ্দশাঙ্গু॒লম্ । পুরু॑ষ এ॒বেদগ্ং সর্ব᳚ম্ । য-দ্ভূ॒তং-যঁচ্চ॒ ভব্য᳚ম্ ।
উ॒তামৃ॑ত॒ত্বস্যেশা॑নঃ । যদন্নে॑না-তি॒রোহ॑তি ।
1
এ॒তাবা॑নস্য মহি॒মা । অতো॒ জ্যাযাগ্॑শ্চ॒ পূরু॑ষঃ ॥ 1
পাদো᳚-ঽস্য॒ বিশ্বা॑ ভূ॒তানি॑ । ত্রি॒পাদ॑স্যা॒-মৃত॑-ন্দি॒বি । ত্রি॒পাদূ॒র্ধ্ব উদৈ॒-ত্পুরু॑ষঃ । পাদো᳚ ঽস্যে॒হা-ঽঽভ॑বা॒-ত্পুনঃ॑ ।
2
ততো॒ বিষ্বং॒-ব্যঁ॑ক্রামত্ । সা॒শ॒না॒ন॒শ॒নে অ॒ভি ॥ তস্মা᳚-দ্বি॒রাড॑জাযত । বি॒রাজো॒ অধি॒ পূরু॑ষঃ । স জা॒তো অত্য॑রিচ্যত । প॒শ্চা-দ্ভূমি॒মথো॑ পু॒রঃ ॥ 2
যত্পুরু॑ষেণ হ॒বিষা᳚ । দে॒বা য॒জ্ঞমত॑ন্বত । ব॒স॒ন্তো অ॑স্যাসী॒দাজ্য᳚ম্ । গ্রী॒ষ্ম ই॒দ্ধ্ম শ্শ॒রদ্ধ॒বিঃ । স॒প্তাস্যা॑স-ন্পরি॒ধযঃ॑ । ত্রি-স্স॒প্ত স॒মিধঃ॑ কৃ॒তাঃ । দে॒বায-দ্য॒জ্ঞ-ন্ত॑ন্বা॒নাঃ । অব॑ধ্ন॒-ন্পুরু॑ষ-ম্প॒শুম্ ॥
3
তং-যঁ॒জ্ঞ-ম্ব॒র্​হিষি॒ প্রৌক্ষন্ন্॑ । পুরু॑ষ-ঞ্জা॒তম॑গ্র॒তঃ ॥ 3
তেন॑ দে॒বা অয॑জন্ত । সা॒দ্ধ্যা ঋষ॑যশ্চ॒ যে ।
তস্মা᳚-দ্য॒জ্ঞা-থ্স॑র্ব॒হুতঃ॑ । সম্ভৃ॑ত-ম্পৃষদা॒জ্যম্ । প॒শূগ্​স্তাগ্​শ্চ॑ক্রে বায॒ব্যান্॑ । আ॒র॒ণ্যা-ন্গ্রা॒ম্যাশ্চ॒ যে । তস্মা᳚-দ্য॒জ্ঞা-থ্স॑র্ব॒হুতঃ॑ । ঋচ॒-স্সামা॑নি জজ্ঞিরে ।
4
ছন্দাগ্ং॑সি জজ্ঞিরে॒ তস্মা᳚ত্ । যজু॒স্তস্মা॑-দজাযত ॥ 4
তস্মা॒দশ্বা॑ অজাযন্ত । যে কে চো॑ভ॒যাদ॑তঃ ।
গাবো॑ হ জজ্ঞিরে॒ তস্মা᳚ত্ । তস্মা᳚জ্জা॒তা অ॑জা॒বযঃ॑ ।
যত্পুরু॑ষং॒-ব্যঁ॑দধুঃ । ক॒তি॒ধা ব্য॑কল্পযন্ন্ ।
5
মুখ॒-ঙ্কিম॑স্য॒ কৌ বা॒হূ । কাবূ॒রূ পাদা॑বুচ্যেতে । ব্রা॒হ্ম॒ণো᳚-ঽস্য॒ মুখ॑মাসীত্ । বা॒হূ রা॑জ॒ন্যঃ॑ কৃ॒তঃ ॥ 5
ঊ॒রূ তদ॑স্য॒ য-দ্বৈশ্যঃ॑ । প॒দ্ভ্যাগ্ং শূ॒দ্রো অ॑জাযত । চ॒ন্দ্রমা॒ মন॑সো জা॒তঃ । চক্ষো॒-স্সূর্যো॑ অজাযত । মুখা॒-দিন্দ্র॑শ্চা॒গ্নিশ্চ॑ ।
6
প্রা॒ণা-দ্বা॒যুর॑জাযত । নাভ্যা॑ আসীদ॒ন্তরি॑ক্ষম্ । শী॒র্​ষ্ণো দ্যৌ-স্সম॑বর্তত । প॒দ্ভ্যা-ম্ভূমি॒ র্দিশ॒-শ্শ্রোত্রা᳚ত্ । তথা॑ লো॒কাগ্ং অ॑কল্পযন্ন্ ॥ 6
বেদা॒হমে॒ত-ম্পুরু॑ষ-ম্ম॒হান্ত᳚ম্ । আ॒দি॒ত্যব॑র্ণ॒-ন্তম॑স॒স্তু পা॒রে ।
সর্বা॑ণি রূ॒পাণি॑ বি॒চিত্য॒ ধীরঃ॑ । নামা॑নি কৃ॒ত্বাভি॒বদ॒ন্ যদাস্তে᳚ । ধা॒তা পু॒রস্তা॒-দ্যমু॑দাজ॒হার॑ । শ॒ক্রঃ প্রবি॒দ্বা-ন্প্র॒দিশ॒শ্চত॑স্রঃ । তমে॒বং-বিঁ॒দ্বান॒মৃত॑ ই॒হ ভ॑বতি । নান্যঃ পন্থা॒ অয॑নায বিদ্যতে ।
7
য॒জ্ঞেন॑ য॒জ্ঞম॑যজন্ত দে॒বাঃ । তানি॒ ধর্মা॑ণি প্রথ॒মান্যা॑সন্ন্ । তে হ॒ নাক॑-ম্মহি॒মান॑-স্সচন্তে । যত্র॒ পূর্বে॑ সা॒দ্ধ্যা-স্সন্তি॑ দে॒বাঃ ॥ 7
ও-ন্নমো ভগবতে॑ রুদ্রা॒য ॥ পুরুষসূক্তগ্ং শিরসে স্বাহা ॥
Roman (IAST) Transliteration
(tai. ara. 3.12.1 - tai. ara. 3.12.7)
sa॒hasra̭śīr​ṣā॒ purṷṣaḥ | sa॒ha॒srā॒kṣa-ssa॒hasra̭pāt | sa bhūmiṃ̭-vi~॒śvato̭ vṛ॒tvā | atya̭tiṣṭha-ddaśāṅgu॒lam | purṷṣa e॒vedagṃ sarva᳚m | ya-dbhū॒taṃ-ya~cca॒ bhavya᳚m |
u॒tāmṛ̭ta॒tvasyeśā̭naḥ | yadannḙnā-ti॒roha̭ti |
e॒tāvā̭nasya mahi॒mā | ato॒ jyāyāg̭śca॒ pūrṷṣaḥ || 1
pādo᳚-'sya॒ viśvā̭ bhū॒tāni̭ | tri॒pāda̭syā॒-mṛta̭-ndi॒vi | tri॒pādū॒rdhva udai॒-tpurṷṣaḥ | pādo᳚ 'sye॒hā-''bha̭vā॒-tpunaḥ̭ |
tato॒ viṣvaṃ॒-vya~̭krāmat | sā॒śa॒nā॒na॒śa॒ne a॒bhi || tasmā᳚-dvi॒rāḍa̭jāyata | vi॒rājo॒ adhi॒ pūrṷṣaḥ | sa jā॒to atya̭ricyata | pa॒ścā-dbhūmi॒matho̭ pu॒raḥ || 2
yatpurṷṣeṇa ha॒viṣā᳚ | de॒vā ya॒jñamata̭nvata | va॒sa॒nto a̭syāsī॒dājya᳚m | grī॒ṣma i॒ddhma śśa॒raddha॒viḥ | sa॒ptāsyā̭sa-npari॒dhayaḥ̭ | tri-ssa॒pta sa॒midhaḥ̭ kṛ॒tāḥ | de॒vāya-dya॒jña-nta̭nvā॒nāḥ | aba̭dhna॒-npurṷṣa-mpa॒śum ||
taṃ-ya~॒jña-mba॒r​hiṣi॒ praukṣanṋ | purṷṣa-ñjā॒tama̭gra॒taḥ || 3
tena̭ de॒vā aya̭janta | sā॒ddhyā ṛṣa̭yaśca॒ ye |
tasmā᳚-dya॒jñā-thsa̭rva॒hutaḥ̭ | sambhṛ̭ta-mpṛṣadā॒jyam | pa॒śūg​stāg​śca̭kre vāya॒vyāṋ | ā॒ra॒ṇyā-ngrā॒myāśca॒ ye | tasmā᳚-dya॒jñā-thsa̭rva॒hutaḥ̭ | ṛca॒-ssāmā̭ni jajñire |
chandāgṃ̭si jajñire॒ tasmā᳚t | yaju॒stasmā̭-dajāyata || 4
tasmā॒daśvā̭ ajāyanta | ye ke co̭bha॒yāda̭taḥ |
gāvo̭ ha jajñire॒ tasmā᳚t | tasmā᳚jjā॒tā a̭jā॒vayaḥ̭ |
yatpurṷṣaṃ॒-vya~̭dadhuḥ | ka॒ti॒dhā vya̭kalpayann |
mukha॒-ṅkima̭sya॒ kau bā॒hū | kāvū॒rū pādā̭vucyete | brā॒hma॒ṇo᳚-'sya॒ mukha̭māsīt | bā॒hū rā̭ja॒nyaḥ̭ kṛ॒taḥ || 5
ū॒rū tada̭sya॒ ya-dvaiśyaḥ̭ | pa॒dbhyāgṃ śū॒dro a̭jāyata | ca॒ndramā॒ mana̭so jā॒taḥ | cakṣo॒-ssūryo̭ ajāyata | mukhā॒-dindra̭ścā॒gniśca̭ |
prā॒ṇā-dvā॒yura̭jāyata | nābhyā̭ āsīda॒ntari̭kṣam | śī॒r​ṣṇo dyau-ssama̭vartata | pa॒dbhyā-mbhūmi॒ rdiśa॒-śśrotrā᳚t | tathā̭ lo॒kāgṃ a̭kalpayann || 6
vedā॒hame॒ta-mpurṷṣa-mma॒hānta᳚m | ā॒di॒tyava̭rṇa॒-ntama̭sa॒stu pā॒re |
sarvā̭ṇi rū॒pāṇi̭ vi॒citya॒ dhīraḥ̭ | nāmā̭ni kṛ॒tvābhi॒vada॒n yadāste᳚ | dhā॒tā pu॒rastā॒-dyamṷdāja॒hāra̭ | śa॒kraḥ pravi॒dvā-npra॒diśa॒ścata̭sraḥ | tame॒vaṃ-vi~॒dvāna॒mṛta̭ i॒ha bha̭vati | nānyaḥ panthā॒ aya̭nāya vidyate |
ya॒jñena̭ ya॒jñama̭yajanta de॒vāḥ | tāni॒ dharmā̭ṇi pratha॒mānyā̭sann | te ha॒ nāka̭-mmahi॒māna̭-ssacante | yatra॒ pūrvḙ sā॒ddhyā-ssanti̭ de॒vāḥ || 7
o-nnamo bhagavatḙ rudrā॒ya || puruṣasūktagṃ śirase svāhā ||
Sanskrit — Devanagari (original)
(तै. अर. 3.12.1 - तै. अर. 3.12.7)
स॒हस्र॑शीर्​षा॒ पुरु॑षः । स॒ह॒स्रा॒क्ष-स्स॒हस्र॑पात् । स भूमिं॑-विँ॒श्वतो॑ वृ॒त्वा । अत्य॑तिष्ठ-द्दशाङ्गु॒लम् । पुरु॑ष ए॒वेदग्ं सर्व᳚म् । य-द्भू॒तं-यँच्च॒ भव्य᳚म् ।
उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नः । यदन्ने॑ना-ति॒रोह॑ति ।
ए॒तावा॑नस्य महि॒मा । अतो॒ ज्यायाग्॑श्च॒ पूरु॑षः ॥ 1
पादो᳚-ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ । त्रि॒पाद॑स्या॒-मृत॑-न्दि॒वि । त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒-त्पुरु॑षः । पादो᳚ ऽस्ये॒हा-ऽऽभ॑वा॒-त्पुनः॑ ।
ततो॒ विष्वं॒-व्यँ॑क्रामत् । सा॒श॒ना॒न॒श॒ने अ॒भि ॥ तस्मा᳚-द्वि॒राड॑जायत । वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत । प॒श्चा-द्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥ 2
यत्पुरु॑षेण ह॒विषा᳚ । दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत । व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्य᳚म् । ग्री॒ष्म इ॒द्ध्म श्श॒रद्ध॒विः । स॒प्तास्या॑स-न्परि॒धयः॑ । त्रि-स्स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः । दे॒वाय-द्य॒ज्ञ-न्त॑न्वा॒नाः । अब॑ध्न॒-न्पुरु॑ष-म्प॒शुम् ॥
तं-यँ॒ज्ञ-म्ब॒र्​हिषि॒ प्रौक्षन्न्॑ । पुरु॑ष-ञ्जा॒तम॑ग्र॒तः ॥ 3
तेन॑ दे॒वा अय॑जन्त । सा॒द्ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ।
तस्मा᳚-द्य॒ज्ञा-थ्स॑र्व॒हुतः॑ । सम्भृ॑त-म्पृषदा॒ज्यम् । प॒शूग्​स्ताग्​श्च॑क्रे वाय॒व्यान्॑ । आ॒र॒ण्या-न्ग्रा॒म्याश्च॒ ये । तस्मा᳚-द्य॒ज्ञा-थ्स॑र्व॒हुतः॑ । ऋच॒-स्सामा॑नि जज्ञिरे ।
छन्दाग्ं॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा᳚त् । यजु॒स्तस्मा॑-दजायत ॥ 4
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त । ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा᳚त् । तस्मा᳚ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑ ।
यत्पुरु॑षं॒-व्यँ॑दधुः । क॒ति॒धा व्य॑कल्पयन्न् ।
मुख॒-ङ्किम॑स्य॒ कौ बा॒हू । कावू॒रू पादा॑वुच्येते । ब्रा॒ह्म॒णो᳚-ऽस्य॒ मुख॑मासीत् । बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृ॒तः ॥ 5
ऊ॒रू तद॑स्य॒ य-द्वैश्यः॑ । प॒द्भ्याग्ं शू॒द्रो अ॑जायत । च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तः । चक्षो॒-स्सूर्यो॑ अजायत । मुखा॒-दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ ।
प्रा॒णा-द्वा॒युर॑जायत । नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षम् । शी॒र्​ष्णो द्यौ-स्सम॑वर्तत । प॒द्भ्या-म्भूमि॒ र्दिश॒-श्श्रोत्रा᳚त् । तथा॑ लो॒काग्ं अ॑कल्पयन्न् ॥ 6
वेदा॒हमे॒त-म्पुरु॑ष-म्म॒हान्त᳚म् । आ॒दि॒त्यव॑र्ण॒-न्तम॑स॒स्तु पा॒रे ।
सर्वा॑णि रू॒पाणि॑ वि॒चित्य॒ धीरः॑ । नामा॑नि कृ॒त्वाभि॒वद॒न् यदास्ते᳚ । धा॒ता पु॒रस्ता॒-द्यमु॑दाज॒हार॑ । श॒क्रः प्रवि॒द्वा-न्प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः । तमे॒वं-विँ॒द्वान॒मृत॑ इ॒ह भ॑वति । नान्यः पन्था॒ अय॑नाय विद्यते ।
य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वाः । तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन्न् । ते ह॒ नाक॑-म्महि॒मान॑-स्सचन्ते । यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒द्ध्या-स्सन्ति॑ दे॒वाः ॥ 7
ओ-न्नमो भगवते॑ रुद्रा॒य ॥ पुरुषसूक्तग्ं शिरसे स्वाहा ॥
(tai. ara. 3.12.1 - tai. ara. 3.12.7)
sa॒hasra̭śīr​ṣā॒ purṷṣaḥ | sa॒ha॒srā॒kṣa-ssa॒hasra̭pāt | sa bhūmiṃ̭-vi~॒śvato̭ vṛ॒tvā | atya̭tiṣṭha-ddaśāṅgu॒lam | purṷṣa e॒vedagṃ sarva᳚m | ya-dbhū॒taṃ-ya~cca॒ bhavya᳚m |
u॒tāmṛ̭ta॒tvasyeśā̭naḥ | yadannḙnā-ti॒roha̭ti |
e॒tāvā̭nasya mahi॒mā | ato॒ jyāyāg̭śca॒ pūrṷṣaḥ || 1
pādo᳚-'sya॒ viśvā̭ bhū॒tāni̭ | tri॒pāda̭syā॒-mṛta̭-ndi॒vi | tri॒pādū॒rdhva udai॒-tpurṷṣaḥ | pādo᳚ 'sye॒hā-''bha̭vā॒-tpunaḥ̭ |
tato॒ viṣvaṃ॒-vya~̭krāmat | sā॒śa॒nā॒na॒śa॒ne a॒bhi || tasmā᳚-dvi॒rāḍa̭jāyata | vi॒rājo॒ adhi॒ pūrṷṣaḥ | sa jā॒to atya̭ricyata | pa॒ścā-dbhūmi॒matho̭ pu॒raḥ || 2
yatpurṷṣeṇa ha॒viṣā᳚ | de॒vā ya॒jñamata̭nvata | va॒sa॒nto a̭syāsī॒dājya᳚m | grī॒ṣma i॒ddhma śśa॒raddha॒viḥ | sa॒ptāsyā̭sa-npari॒dhayaḥ̭ | tri-ssa॒pta sa॒midhaḥ̭ kṛ॒tāḥ | de॒vāya-dya॒jña-nta̭nvā॒nāḥ | aba̭dhna॒-npurṷṣa-mpa॒śum ||
taṃ-ya~॒jña-mba॒r​hiṣi॒ praukṣanṋ | purṷṣa-ñjā॒tama̭gra॒taḥ || 3
tena̭ de॒vā aya̭janta | sā॒ddhyā ṛṣa̭yaśca॒ ye |
tasmā᳚-dya॒jñā-thsa̭rva॒hutaḥ̭ | sambhṛ̭ta-mpṛṣadā॒jyam | pa॒śūg​stāg​śca̭kre vāya॒vyāṋ | ā॒ra॒ṇyā-ngrā॒myāśca॒ ye | tasmā᳚-dya॒jñā-thsa̭rva॒hutaḥ̭ | ṛca॒-ssāmā̭ni jajñire |
chandāgṃ̭si jajñire॒ tasmā᳚t | yaju॒stasmā̭-dajāyata || 4
tasmā॒daśvā̭ ajāyanta | ye ke co̭bha॒yāda̭taḥ |
gāvo̭ ha jajñire॒ tasmā᳚t | tasmā᳚jjā॒tā a̭jā॒vayaḥ̭ |
yatpurṷṣaṃ॒-vya~̭dadhuḥ | ka॒ti॒dhā vya̭kalpayann |
mukha॒-ṅkima̭sya॒ kau bā॒hū | kāvū॒rū pādā̭vucyete | brā॒hma॒ṇo᳚-'sya॒ mukha̭māsīt | bā॒hū rā̭ja॒nyaḥ̭ kṛ॒taḥ || 5
ū॒rū tada̭sya॒ ya-dvaiśyaḥ̭ | pa॒dbhyāgṃ śū॒dro a̭jāyata | ca॒ndramā॒ mana̭so jā॒taḥ | cakṣo॒-ssūryo̭ ajāyata | mukhā॒-dindra̭ścā॒gniśca̭ |
prā॒ṇā-dvā॒yura̭jāyata | nābhyā̭ āsīda॒ntari̭kṣam | śī॒r​ṣṇo dyau-ssama̭vartata | pa॒dbhyā-mbhūmi॒ rdiśa॒-śśrotrā᳚t | tathā̭ lo॒kāgṃ a̭kalpayann || 6
vedā॒hame॒ta-mpurṷṣa-mma॒hānta᳚m | ā॒di॒tyava̭rṇa॒-ntama̭sa॒stu pā॒re |
sarvā̭ṇi rū॒pāṇi̭ vi॒citya॒ dhīraḥ̭ | nāmā̭ni kṛ॒tvābhi॒vada॒n yadāste᳚ | dhā॒tā pu॒rastā॒-dyamṷdāja॒hāra̭ | śa॒kraḥ pravi॒dvā-npra॒diśa॒ścata̭sraḥ | tame॒vaṃ-vi~॒dvāna॒mṛta̭ i॒ha bha̭vati | nānyaḥ panthā॒ aya̭nāya vidyate |
ya॒jñena̭ ya॒jñama̭yajanta de॒vāḥ | tāni॒ dharmā̭ṇi pratha॒mānyā̭sann | te ha॒ nāka̭-mmahi॒māna̭-ssacante | yatra॒ pūrvḙ sā॒ddhyā-ssanti̭ de॒vāḥ || 7
o-nnamo bhagavatḙ rudrā॒ya || puruṣasūktagṃ śirase svāhā ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in