Sri Mahanyasam 7.2. Purusha Suktam — Bengali Script

⚠️ AI-generated translation — the Konkani meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Konkani

श्री महान्यासम् - 7.2. पुरुष सूक्तं हें पुरुषसूक्ताचें स्तोत्र आसा. हातूंत पुरुषाक हजार माथे, दोळे आनी पांय आसात अशें सांगलां. तो सगळ्या भूंयेक व्यापून उबो रावला आनी अमरतायेचो स्वामी आसा. देवांनी पुरुषाक हवी म्हणून यज्ञ केलो आनी ताचे परस ऋचा, साम, यजुस, छंद, घोडे, गायो, ब्राह्मण, राजन्य, वैश्य, शूद्र, चंद्र, सूर्य, इंद्र, अग्नि, वायू आनी लोक जल्मले. शेवटीं भगवान रुद्राक नमस्कार आनी पुरुषसूक्त माथ्याक स्वाहा अशें म्हळां.

AI-generated · not yet verified

The Konkani meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

(তৈ. অর. 3.12.1 - তৈ. অর. 3.12.7)

Mantra 1

স॒হস্র॑শীর্ষা॒ পুরু॑ষঃ । স॒হ॒স্রা॒ক্ষ-স্স॒হস্র॑পাত্ । স ভূমিং॑-বিঁ॒শ্বতো॑ বৃ॒ত্বা । অত্য॑তিষ্ঠ-দ্দশাঙ্গু॒লম্ । পুরু॑ষ এ॒বেদগ্ং সর্ব᳚ম্ । য-দ্ভূ॒তং-যঁচ্চ॒ ভব্য᳚ম্ ।
উ॒তামৃ॑ত॒ত্বস্যেশা॑নঃ । যদন্নে॑না-তি॒রোহ॑তি ।
এ॒তাবা॑নস্য মহি॒মা । অতো॒ জ্যাযাগ্॑শ্চ॒ পূরু॑ষঃ ॥ 1

sa॒hasra̭śīrṣā॒ purṷṣaḥ | sa॒ha॒srā॒kṣa-ssa॒hasra̭pāt | sa bhūmiṃ̭-vi~॒śvato̭ vṛ॒tvā | atya̭tiṣṭha-ddaśāṅgu॒lam | purṷṣa e॒vedagṃ sarva᳚m | ya-dbhū॒taṃ-ya~cca॒ bhavya᳚m |
u॒tāmṛ̭ta॒tvasyeśā̭naḥ | yadannḙnā-ti॒roha̭ti |
e॒tāvā̭nasya mahi॒mā | ato॒ jyāyāg̭śca॒ pūrṷṣaḥ || 1

पुरुषाक हजार माथे आसात, हजार दोळे आनी हजार पांय. तो सगळ्या भूंयेक सगळ्याकडेन व्यापून उबो रावला, दहा बोटां परस वयर. पुरुषूच सगळें कांय आसा, जें जालां आनी जें जावचें आसा. तो अमरतायेचो स्वामी आसा, जो अन्नान वाडटा. ताची महिमा इतली आसा, आनी हाचे परस पुरुष व्हड आसा. ॥ 1 ^AI

Mantra 2

পাদো᳚-ঽস্য॒ বিশ্বা॑ ভূ॒তানি॑ । ত্রি॒পাদ॑স্যা॒-মৃত॑-ন্দি॒বি । ত্রি॒পাদূ॒র্ধ্ব উদৈ॒-ত্পুরু॑ষঃ । পাদো᳚ ঽস্যে॒হা-ঽঽভ॑বা॒-ত্পুনঃ॑ ।
ততো॒ বিষ্বং॒-ব্যঁ॑ক্রামত্ । সা॒শ॒না॒ন॒শ॒নে অ॒ভি ॥ তস্মা᳚-দ্বি॒রাড॑জাযত । বি॒রাজো॒ অধি॒ পূরু॑ষঃ । স জা॒তো অত্য॑রিচ্যত । প॒শ্চা-দ্ভূমি॒মথো॑ পু॒রঃ ॥ 2

pādo᳚-'sya॒ viśvā̭ bhū॒tāni̭ | tri॒pāda̭syā॒-mṛta̭-ndi॒vi | tri॒pādū॒rdhva udai॒-tpurṷṣaḥ | pādo᳚ 'sye॒hā-''bha̭vā॒-tpunaḥ̭ |
tato॒ viṣvaṃ॒-vya~̭krāmat | sā॒śa॒nā॒na॒śa॒ne a॒bhi || tasmā᳚-dvi॒rāḍa̭jāyata | vi॒rājo॒ adhi॒ pūrṷṣaḥ | sa jā॒to atya̭ricyata | pa॒ścā-dbhūmi॒matho̭ pu॒raḥ || 2

ताचो एक चरण सगळीं जीवां आसात, तीन चरण सर्गांत अमर आसात. पुरुष तीन चरणांनी वयर उठला, एक चरणान हांगा परत जल्म घेतला. तेदनां तो सगळ्यांत पसरला, खावपी आनी न खावपी सगळ्यांकडेन. ताचे कडेन विराट जल्म घेतला, विराटा परस पुरुष वयर आसा. तो जल्म घेवन सगळ्यांक मागे सोडला, भूंय मागीर आनी मुखार. ॥ 2 ^AI

Mantra 3

যত্পুরু॑ষেণ হ॒বিষা᳚ । দে॒বা য॒জ্ঞমত॑ন্বত । ব॒স॒ন্তো অ॑স্যাসী॒দাজ্য᳚ম্ । গ্রী॒ষ্ম ই॒দ্ধ্ম শ্শ॒রদ্ধ॒বিঃ । স॒প্তাস্যা॑স-ন্পরি॒ধযঃ॑ । ত্রি-স্স॒প্ত স॒মিধঃ॑ কৃ॒তাঃ । দে॒বায-দ্য॒জ্ঞ-ন্ত॑ন্বা॒নাঃ । অব॑ধ্ন॒-ন্পুরু॑ষ-ম্প॒শুম্ ॥
তং-যঁ॒জ্ঞ-ম্ব॒র্হিষি॒ প্রৌক্ষন্ন্॑ । পুরু॑ষ-ঞ্জা॒তম॑গ্র॒তঃ ॥ 3

yatpurṷṣeṇa ha॒viṣā᳚ | de॒vā ya॒jñamata̭nvata | va॒sa॒nto a̭syāsī॒dājya᳚m | grī॒ṣma i॒ddhma śśa॒raddha॒viḥ | sa॒ptāsyā̭sa-npari॒dhayaḥ̭ | tri-ssa॒pta sa॒midhaḥ̭ kṛ॒tāḥ | de॒vāya-dya॒jña-nta̭nvā॒nāḥ | aba̭dhna॒-npurṷṣa-mpa॒śum ||
taṃ-ya~॒jña-mba॒rhiṣi॒ praukṣanṋ | purṷṣa-ñjā॒tama̭gra॒taḥ || 3

जेन्ना देवांनी पुरुषाक हवी म्हणून यज्ञ केलो, तेन्ना वसंत ऋतू ताचें तूप जालें, ग्रीष्म ऋतू सामू जालें, शरद ऋतू हवी जालें. सात परिधी आसले, एकवीस समिधा तयार केल्यो. देवांनी यज्ञ पसरतना पुरुषाक पशू म्हणून बांदलो. तो यज्ञ बर्हीशींत सिंचन केलो, पुरुषाक आदीं जल्मल्लो. ॥ 3 ^AI

Mantra 4

তেন॑ দে॒বা অয॑জন্ত । সা॒দ্ধ্যা ঋষ॑যশ্চ॒ যে ।
তস্মা᳚-দ্য॒জ্ঞা-থ্স॑র্ব॒হুতঃ॑ । সম্ভৃ॑ত-ম্পৃষদা॒জ্যম্ । প॒শূগ্স্তাগ্শ্চ॑ক্রে বায॒ব্যান্॑ । আ॒র॒ণ্যা-ন্গ্রা॒ম্যাশ্চ॒ যে । তস্মা᳚-দ্য॒জ্ঞা-থ্স॑র্ব॒হুতঃ॑ । ঋচ॒-স্সামা॑নি জজ্ঞিরে ।
ছন্দাগ্ং॑সি জজ্ঞিরে॒ তস্মা᳚ত্ । যজু॒স্তস্মা॑-দজাযত ॥ 4

tena̭ de॒vā aya̭janta | sā॒ddhyā ṛṣa̭yaśca॒ ye |
tasmā᳚-dya॒jñā-thsa̭rva॒hutaḥ̭ | sambhṛ̭ta-mpṛṣadā॒jyam | pa॒śūgstāgśca̭kre vāya॒vyāṋ | ā॒ra॒ṇyā-ngrā॒myāśca॒ ye | tasmā᳚-dya॒jñā-thsa̭rva॒hutaḥ̭ | ṛca॒-ssāmā̭ni jajñire |
chandāgṃ̭si jajñire॒ tasmā᳚t | yaju॒stasmā̭-dajāyata || 4

ताचेर देवांनी यज्ञ केलो, साध्य आनी ऋषी जे आसले. त्या सर्वहुत यज्ञा परस घृत मेळयलें. ताणें पशूंक आनी पक्ष्यांक केलें, वायव्य आनी अरण्य आनी ग्राम्य जे आसले. त्या सर्वहुत यज्ञा परस ऋचा आनी साम जल्मलें. छंद जल्मलें ताचे परस, यजुस ताचे परस जल्मलें. ॥ 4 ^AI

Mantra 5

তস্মা॒দশ্বা॑ অজাযন্ত । যে কে চো॑ভ॒যাদ॑তঃ ।
গাবো॑ হ জজ্ঞিরে॒ তস্মা᳚ত্ । তস্মা᳚জ্জা॒তা অ॑জা॒বযঃ॑ ।
যত্পুরু॑ষং॒-ব্যঁ॑দধুঃ । ক॒তি॒ধা ব্য॑কল্পযন্ন্ ।
মুখ॒-ঙ্কিম॑স্য॒ কৌ বা॒হূ । কাবূ॒রূ পাদা॑বুচ্যেতে । ব্রা॒হ্ম॒ণো᳚-ঽস্য॒ মুখ॑মাসীত্ । বা॒হূ রা॑জ॒ন্যঃ॑ কৃ॒তঃ ॥ 5

tasmā॒daśvā̭ ajāyanta | ye ke co̭bha॒yāda̭taḥ |
gāvo̭ ha jajñire॒ tasmā᳚t | tasmā᳚jjā॒tā a̭jā॒vayaḥ̭ |
yatpurṷṣaṃ॒-vya~̭dadhuḥ | ka॒ti॒dhā vya̭kalpayann |
mukha॒-ṅkima̭sya॒ kau bā॒hū | kāvū॒rū pādā̭vucyete | brā॒hma॒ṇo᳚-'sya॒ mukha̭māsīt | bā॒hū rā̭ja॒nyaḥ̭ kṛ॒taḥ || 5

ताचे परस घोडे जल्मले, जे दोनय दांत आसले. गायो जल्मल्यो ताचे परस, ताचे परस बकरी आनी मेंढरां जल्मलीं. जेन्ना पुरुषाक विभाग केलो, कितले तरेन वांटले. ताचें मुख कितें आसा, ताचे दोन भुज कितें, ताचे दोन पांय कितें म्हण्टात. ब्राह्मण ताचें मुख जालें, भुज राजन्य केलो. ॥ 5 ^AI

Mantra 6

ঊ॒রূ তদ॑স্য॒ য-দ্বৈশ্যঃ॑ । প॒দ্ভ্যাগ্ং শূ॒দ্রো অ॑জাযত । চ॒ন্দ্রমা॒ মন॑সো জা॒তঃ । চক্ষো॒-স্সূর্যো॑ অজাযত । মুখা॒-দিন্দ্র॑শ্চা॒গ্নিশ্চ॑ ।
প্রা॒ণা-দ্বা॒যুর॑জাযত । নাভ্যা॑ আসীদ॒ন্তরি॑ক্ষম্ । শী॒র্ষ্ণো দ্যৌ-স্সম॑বর্তত । প॒দ্ভ্যা-ম্ভূমি॒ র্দিশ॒-শ্শ্রোত্রা᳚ত্ । তথা॑ লো॒কাগ্ং অ॑কল্পযন্ন্ ॥ 6

ū॒rū tada̭sya॒ ya-dvaiśyaḥ̭ | pa॒dbhyāgṃ śū॒dro a̭jāyata | ca॒ndramā॒ mana̭so jā॒taḥ | cakṣo॒-ssūryo̭ ajāyata | mukhā॒-dindra̭ścā॒gniśca̭ |
prā॒ṇā-dvā॒yura̭jāyata | nābhyā̭ āsīda॒ntari̭kṣam | śī॒rṣṇo dyau-ssama̭vartata | pa॒dbhyā-mbhūmi॒ rdiśa॒-śśrotrā᳚t | tathā̭ lo॒kāgṃ a̭kalpayann || 6

ताचे मांडयो वैश्य जात जालो, पांयांतल्यान शूद्र जल्मलो. चंद्र मनांतल्यान जल्मलो, सूर्य दोळ्यांतल्यान जल्मलो. इंद्र आनी अग्नि तोंडांतल्यान जल्मले, वायू प्राणांतल्यान जल्मलो. अंतरिक्ष नाभींतल्यान आसलें, माथ्यांतल्यान आकाश उत्पन्न जालें. पांयांतल्यान भूंय, कानांतल्यान दिका उत्पन्न जाल्यो. अशे तरेन ताणें लोक रचले. ^AI

Mantra 7

বেদা॒হমে॒ত-ম্পুরু॑ষ-ম্ম॒হান্ত᳚ম্ । আ॒দি॒ত্যব॑র্ণ॒-ন্তম॑স॒স্তু পা॒রে ।
সর্বা॑ণি রূ॒পাণি॑ বি॒চিত্য॒ ধীরঃ॑ । নামা॑নি কৃ॒ত্বাভি॒বদ॒ন্ যদাস্তে᳚ । ধা॒তা পু॒রস্তা॒-দ্যমু॑দাজ॒হার॑ । শ॒ক্রঃ প্রবি॒দ্বা-ন্প্র॒দিশ॒শ্চত॑স্রঃ । তমে॒বং-বিঁ॒দ্বান॒মৃত॑ ই॒হ ভ॑বতি । নান্যঃ পন্থা॒ অয॑নায বিদ্যতে ।
য॒জ্ঞেন॑ য॒জ্ঞম॑যজন্ত দে॒বাঃ । তানি॒ ধর্মা॑ণি প্রথ॒মান্যা॑সন্ন্ । তে হ॒ নাক॑-ম্মহি॒মান॑-স্সচন্তে । যত্র॒ পূর্বে॑ সা॒দ্ধ্যা-স্সন্তি॑ দে॒বাঃ ॥ 7

vedā॒hame॒ta-mpurṷṣa-mma॒hānta᳚m | ā॒di॒tyava̭rṇa॒-ntama̭sa॒stu pā॒re |
sarvā̭ṇi rū॒pāṇi̭ vi॒citya॒ dhīraḥ̭ | nāmā̭ni kṛ॒tvābhi॒vada॒n yadāste᳚ | dhā॒tā pu॒rastā॒-dyamṷdāja॒hāra̭ | śa॒kraḥ pravi॒dvā-npra॒diśa॒ścata̭sraḥ | tame॒vaṃ-vi~॒dvāna॒mṛta̭ i॒ha bha̭vati | nānyaḥ panthā॒ aya̭nāya vidyate |
ya॒jñena̭ ya॒jñama̭yajanta de॒vāḥ | tāni॒ dharmā̭ṇi pratha॒mānyā̭sann | te ha॒ nāka̭-mmahi॒māna̭-ssacante | yatra॒ pūrvḙ sā॒ddhyā-ssanti̭ de॒vāḥ || 7

हांव त्या म्हान पुरुषाक जाणां, जो सूर्यासारको तेजस्वी आनी अंधकाराच्या पलतडी आसा. बुद्धिमानान सगळीं रूपां न्याहाळून नांवां दवरून ताका उलो मारतात, तो असो आसता. धाता देवान पयलीं ताका वयर हाडलो, शक्रान चारूय दिका जाणून घेतल्यो. असो ताका जाणपी इहीं अमर जाता, हे वाटे खातीर दुसरो मार्ग ना. देवांनी यज्ञान यज्ञाची पूजा केली, तीं पयलींचीं धर्म आसलीं. ते आपल्या म्हायमेन स्वर्गांत वास करतात, थंय पूर्वज साध्य देव आसात. ^AI

ও-ন্নমো ভগবতে॑ রুদ্রা॒য ॥ পুরুষসূক্তগ্ং শিরসে স্বাহা ॥

o-nnamo bhagavatḙ rudrā॒ya || puruṣasūktagṃ śirase svāhā ||

ओं, भगवान रुद्राक नमस्कार. पुरुषसूक्त माथ्याक स्वाहा. ^AI

Sanskrit — Devanagari (original)

(तै. अर. 3.12.1 - तै. अर. 3.12.7)

स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः । स॒ह॒स्रा॒क्ष-स्स॒हस्र॑पात् । स भूमिं॑-विँ॒श्वतो॑ वृ॒त्वा । अत्य॑तिष्ठ-द्दशाङ्गु॒लम् । पुरु॑ष ए॒वेदग्ं सर्व᳚म् । य-द्भू॒तं-यँच्च॒ भव्य᳚म् ।

उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नः । यदन्ने॑ना-ति॒रोह॑ति ।

ए॒तावा॑नस्य महि॒मा । अतो॒ ज्यायाग्॑श्च॒ पूरु॑षः ॥ 1

पादो᳚-ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ । त्रि॒पाद॑स्या॒-मृत॑-न्दि॒वि । त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒-त्पुरु॑षः । पादो᳚ ऽस्ये॒हा-ऽऽभ॑वा॒-त्पुनः॑ ।

ततो॒ विष्वं॒-व्यँ॑क्रामत् । सा॒श॒ना॒न॒श॒ने अ॒भि ॥ तस्मा᳚-द्वि॒राड॑जायत । वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत । प॒श्चा-द्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥ 2

यत्पुरु॑षेण ह॒विषा᳚ । दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत । व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्य᳚म् । ग्री॒ष्म इ॒द्ध्म श्श॒रद्ध॒विः । स॒प्तास्या॑स-न्परि॒धयः॑ । त्रि-स्स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः । दे॒वाय-द्य॒ज्ञ-न्त॑न्वा॒नाः । अब॑ध्न॒-न्पुरु॑ष-म्प॒शुम् ॥

तं-यँ॒ज्ञ-म्ब॒र्हिषि॒ प्रौक्षन्न्॑ । पुरु॑ष-ञ्जा॒तम॑ग्र॒तः ॥ 3

तेन॑ दे॒वा अय॑जन्त । सा॒द्ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ।

तस्मा᳚-द्य॒ज्ञा-थ्स॑र्व॒हुतः॑ । सम्भृ॑त-म्पृषदा॒ज्यम् । प॒शूग्स्ताग्श्च॑क्रे वाय॒व्यान्॑ । आ॒र॒ण्या-न्ग्रा॒म्याश्च॒ ये । तस्मा᳚-द्य॒ज्ञा-थ्स॑र्व॒हुतः॑ । ऋच॒-स्सामा॑नि जज्ञिरे ।

छन्दाग्ं॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा᳚त् । यजु॒स्तस्मा॑-दजायत ॥ 4

तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त । ये के चो॑भ॒याद॑तः ।

गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा᳚त् । तस्मा᳚ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑ ।

यत्पुरु॑षं॒-व्यँ॑दधुः । क॒ति॒धा व्य॑कल्पयन्न् ।

मुख॒-ङ्किम॑स्य॒ कौ बा॒हू । कावू॒रू पादा॑वुच्येते । ब्रा॒ह्म॒णो᳚-ऽस्य॒ मुख॑मासीत् । बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृ॒तः ॥ 5

ऊ॒रू तद॑स्य॒ य-द्वैश्यः॑ । प॒द्भ्याग्ं शू॒द्रो अ॑जायत । च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तः । चक्षो॒-स्सूर्यो॑ अजायत । मुखा॒-दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ ।

प्रा॒णा-द्वा॒युर॑जायत । नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षम् । शी॒र्ष्णो द्यौ-स्सम॑वर्तत । प॒द्भ्या-म्भूमि॒ र्दिश॒-श्श्रोत्रा᳚त् । तथा॑ लो॒काग्ं अ॑कल्पयन्न् ॥ 6

वेदा॒हमे॒त-म्पुरु॑ष-म्म॒हान्त᳚म् । आ॒दि॒त्यव॑र्ण॒-न्तम॑स॒स्तु पा॒रे ।

सर्वा॑णि रू॒पाणि॑ वि॒चित्य॒ धीरः॑ । नामा॑नि कृ॒त्वाभि॒वद॒न् यदास्ते᳚ । धा॒ता पु॒रस्ता॒-द्यमु॑दाज॒हार॑ । श॒क्रः प्रवि॒द्वा-न्प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः । तमे॒वं-विँ॒द्वान॒मृत॑ इ॒ह भ॑वति । नान्यः पन्था॒ अय॑नाय विद्यते ।

य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वाः । तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन्न् । ते ह॒ नाक॑-म्महि॒मान॑-स्सचन्ते । यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒द्ध्या-स्सन्ति॑ दे॒वाः ॥ 7

ओ-न्नमो भगवते॑ रुद्रा॒य ॥ पुरुषसूक्तग्ं शिरसे स्वाहा ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

শ্রী মহান্যাসম্ - 7.2. পুরুষ সূক্তং