Rama

श्री राम चरित मानस - उत्तरकाण्ड

Shri Rama Charita Manasa - Uttarakanda

✍️ Valmiki 🖋️ Devanagari script
📄 Download PDF
श्री गणेशाय नमः
श्रीजानकीवल्लभो विजयते
श्रीरामचरितमानस
सप्तम सोपान (उत्तरकाण्ड)
केकीकण्ठाभनीलं सुरवरविलसद्विप्रपादाब्जचिह्नं
शोभाढ्यं पीतवस्त्रं सरसिजनयनं सर्वदा सुप्रसन्नम्।
पाणौ नाराचचापं कपिनिकरयुतं बन्धुना सेव्यमानं
नौमीड्यं जानकीशं रघुवरमनिशं पुष्पकारूढरामम् ॥ 1 ॥
कोसलेन्द्रपदकञ्जमञ्जुलौ कोमलावजमहेशवन्दितौ।
जानकीकरसरोजलालितौ चिन्तकस्य मनभृङ्गसड्गिनौ ॥ 2 ॥
कुन्दिन्दुदरगौरसुन्दरं अम्बिकापतिमभीष्टसिद्धिदम्।
कारुणीककलकञ्जलोचनं नौमि शङ्करमनङ्गमोचनम् ॥ 3 ॥
दो. रहा एक दिन अवधि कर अति आरत पुर लोग।
जहँ तहँ सोचहिं नारि नर कृस तन राम बियोग ॥
सगुन होहिं सुन्दर सकल मन प्रसन्न सब केर।
प्रभु आगवन जनाव जनु नगर रम्य चहुँ फेर ॥
कौसल्यादि मातु सब मन अनन्द अस होइ।
आयु प्रभु श्री अनुज जुत कहन चहत अब कोइ ॥
भरत नयन भुज दच्छिन फरकत बारहिं बार।
जानि सगुन मन हरष अति लागे करन बिचार ॥
रहेउ एक दिन अवधि अधारा। समुझत मन दुख भयु अपारा ॥
कारन कवन नाथ नहिं आयु। जानि कुटिल किधौं मोहि बिसरायु ॥
अहह धन्य लछिमन बड़भागी। राम पदारबिन्दु अनुरागी ॥
कपटी कुटिल मोहि प्रभु चीन्हा। ताते नाथ सङ्ग नहिं लीन्हा ॥
जौं करनी समुझै प्रभु मोरी। नहिं निस्तार कलप सत कोरी ॥
जन अवगुन प्रभु मान न क्AU। दीन बन्धु अति मृदुल सुभ्AU ॥
मोरि जियँ भरोस दृढ़ सोई। मिलिहहिं राम सगुन सुभ होई ॥
बीतें अवधि रहहि जौं प्राना। अधम कवन जग मोहि समाना ॥
दो. राम बिरह सागर महँ भरत मगन मन होत।
बिप्र रूप धरि पवन सुत आइ गयु जनु पोत ॥ 1(क) ॥
बैठि देखि कुसासन जटा मुकुट कृस गात।
राम राम रघुपति जपत स्त्रवत नयन जलजात ॥ 1(ख) ॥
देखत हनूमान अति हरषेउ। पुलक गात लोचन जल बरषेउ ॥
मन महँ बहुत भाँति सुख मानी। बोलेउ श्रवन सुधा सम बानी ॥
जासु बिरहँ सोचहु दिन राती। रटहु निरन्तर गुन गन पाँती ॥
रघुकुल तिलक सुजन सुखदाता। आयु कुसल देव मुनि त्राता ॥
रिपु रन जीति सुजस सुर गावत। सीता सहित अनुज प्रभु आवत ॥
सुनत बचन बिसरे सब दूखा। तृषावन्त जिमि पाइ पियूषा ॥
को तुम्ह तात कहाँ ते आए। मोहि परम प्रिय बचन सुनाए ॥
मारुत सुत मैं कपि हनुमाना। नामु मोर सुनु कृपानिधाना ॥
दीनबन्धु रघुपति कर किङ्कर। सुनत भरत भेण्टेउ उठि सादर ॥
मिलत प्रेम नहिं हृदयँ समाता। नयन स्त्रवत जल पुलकित गाता ॥
कपि तव दरस सकल दुख बीते। मिले आजु मोहि राम पिरीते ॥
बार बार बूझी कुसलाता। तो कहुँ देउँ काह सुनु भ्राता ॥
एहि सन्देस सरिस जग माहीं। करि बिचार देखेउँ कछु नाहीम् ॥
नाहिन तात उरिन मैं तोही। अब प्रभु चरित सुनावहु मोही ॥
तब हनुमन्त नाइ पद माथा। कहे सकल रघुपति गुन गाथा ॥
कहु कपि कबहुँ कृपाल गोसाईं। सुमिरहिं मोहि दास की नाईम् ॥
छं. निज दास ज्यों रघुबंसभूषन कबहुँ मम सुमिरन कर् यो।
सुनि भरत बचन बिनीत अति कपि पुलकित तन चरनन्हि पर् यो ॥
रघुबीर निज मुख जासु गुन गन कहत अग जग नाथ जो।
काहे न होइ बिनीत परम पुनीत सदगुन सिन्धु सो ॥
दो. राम प्रान प्रिय नाथ तुम्ह सत्य बचन मम तात।
पुनि पुनि मिलत भरत सुनि हरष न हृदयँ समात ॥ 2(क) ॥
सो. भरत चरन सिरु नाइ तुरित गयु कपि राम पहिं।
कही कुसल सब जाइ हरषि चलेउ प्रभु जान चढ़इ ॥ 2(ख) ॥
हरषि भरत कोसलपुर आए। समाचार सब गुरहि सुनाए ॥
पुनि मन्दिर महँ बात जनाई। आवत नगर कुसल रघुराई ॥
सुनत सकल जननीं उठि धाईं। कहि प्रभु कुसल भरत समुझाई ॥
समाचार पुरबासिंह पाए। नर अरु नारि हरषि सब धाए ॥
दधि दुर्बा रोचन फल फूला। नव तुलसी दल मङ्गल मूला ॥
भरि भरि हेम थार भामिनी। गावत चलिं सिन्धु सिन्धुरगामिनी ॥
जे जैसेहिं तैसेहिं उटि धावहिं। बाल बृद्ध कहँ सङ्ग न लावहिम् ॥
एक एकन्ह कहँ बूझहिं भाई। तुम्ह देखे दयाल रघुराई ॥
अवधपुरी प्रभु आवत जानी। भी सकल सोभा कै खानी ॥
बहि सुहावन त्रिबिध समीरा। भि सरजू अति निर्मल नीरा ॥
दो. हरषित गुर परिजन अनुज भूसुर बृन्द समेत।
चले भरत मन प्रेम अति सन्मुख कृपानिकेत ॥ 3(क) ॥
बहुतक चढ़ई अटारिन्ह निरखहिं गगन बिमान।
देखि मधुर सुर हरषित करहिं सुमङ्गल गान ॥ 3(ख) ॥
राका ससि रघुपति पुर सिन्धु देखि हरषान।
बढ़यो कोलाहल करत जनु नारि तरङ्ग समान ॥ 3(ग) ॥
इहाँ भानुकुल कमल दिवाकर। कपिन्ह देखावत नगर मनोहर ॥
सुनु कपीस अङ्गद लङ्केसा। पावन पुरी रुचिर यह देसा ॥
जद्यपि सब बैकुण्ठ बखाना। बेद पुरान बिदित जगु जाना ॥
अवधपुरी सम प्रिय नहिं सोऊ। यह प्रसङ्ग जानि कौ कोऊ ॥
जन्मभूमि मम पुरी सुहावनि। उत्तर दिसि बह सरजू पावनि ॥
जा मज्जन ते बिनहिं प्रयासा। मम समीप नर पावहिं बासा ॥
अति प्रिय मोहि इहाँ के बासी। मम धामदा पुरी सुख रासी ॥
हरषे सब कपि सुनि प्रभु बानी। धन्य अवध जो राम बखानी ॥
दो. आवत देखि लोग सब कृपासिन्धु भगवान।
नगर निकट प्रभु प्रेरेउ उतरेउ भूमि बिमान ॥ 4(क) ॥
उतरि कहेउ प्रभु पुष्पकहि तुम्ह कुबेर पहिं जाहु।
प्रेरित राम चलेउ सो हरषु बिरहु अति ताहु ॥ 4(ख) ॥
आए भरत सङ्ग सब लोगा। कृस तन श्रीरघुबीर बियोगा ॥
बामदेव बसिष्ठ मुनिनायक। देखे प्रभु महि धरि धनु सायक ॥
धाइ धरे गुर चरन सरोरुह। अनुज सहित अति पुलक तनोरुह ॥
भेण्टि कुसल बूझी मुनिराया। हमरें कुसल तुम्हारिहिं दाया ॥
सकल द्विजन्ह मिलि नायु माथा। धर्म धुरन्धर रघुकुलनाथा ॥
गहे भरत पुनि प्रभु पद पङ्कज। नमत जिन्हहि सुर मुनि सङ्कर अज ॥
परे भूमि नहिं उठत उठाए। बर करि कृपासिन्धु उर लाए ॥
स्यामल गात रोम भे ठाढ़ए। नव राजीव नयन जल बाढ़ए ॥
छं. राजीव लोचन स्त्रवत जल तन ललित पुलकावलि बनी।
अति प्रेम हृदयँ लगाइ अनुजहि मिले प्रभु त्रिभुअन धनी ॥
प्रभु मिलत अनुजहि सोह मो पहिं जाति नहिं उपमा कही।
जनु प्रेम अरु सिङ्गार तनु धरि मिले बर सुषमा लही ॥ 1 ॥
बूझत कृपानिधि कुसल भरतहि बचन बेगि न आवी।
सुनु सिवा सो सुख बचन मन ते भिन्न जान जो पावी ॥
अब कुसल कौसलनाथ आरत जानि जन दरसन दियो।
बूड़त बिरह बारीस कृपानिधान मोहि कर गहि लियो ॥ 2 ॥
दो. पुनि प्रभु हरषि सत्रुहन भेण्टे हृदयँ लगाइ।
लछिमन भरत मिले तब परम प्रेम दौ भाइ ॥ 5 ॥
भरतानुज लछिमन पुनि भेण्टे। दुसह बिरह सम्भव दुख मेटे ॥
सीता चरन भरत सिरु नावा। अनुज समेत परम सुख पावा ॥
प्रभु बिलोकि हरषे पुरबासी। जनित बियोग बिपति सब नासी ॥
प्रेमातुर सब लोग निहारी। कौतुक कीन्ह कृपाल खरारी ॥
अमित रूप प्रगटे तेहि काला। जथाजोग मिले सबहि कृपाला ॥
कृपादृष्टि रघुबीर बिलोकी। किए सकल नर नारि बिसोकी ॥
छन महिं सबहि मिले भगवाना। उमा मरम यह काहुँ न जाना ॥
एहि बिधि सबहि सुखी करि रामा। आगें चले सील गुन धामा ॥
कौसल्यादि मातु सब धाई। निरखि बच्छ जनु धेनु लवाई ॥
छं. जनु धेनु बालक बच्छ तजि गृहँ चरन बन परबस गीं।
दिन अन्त पुर रुख स्त्रवत थन हुङ्कार करि धावत भी ॥
अति प्रेम सब मातु भेटीं बचन मृदु बहुबिधि कहे।
गि बिषम बियोग भव तिन्ह हरष सुख अगनित लहे ॥
दो. भेटेउ तनय सुमित्राँ राम चरन रति जानि।
रामहि मिलत कैकेई हृदयँ बहुत सकुचानि ॥ 6(क) ॥
लछिमन सब मातन्ह मिलि हरषे आसिष पाइ।
कैकेइ कहँ पुनि पुनि मिले मन कर छोभु न जाइ ॥ 6 ॥
सासुन्ह सबनि मिली बैदेही। चरनन्हि लागि हरषु अति तेही ॥
देहिं असीस बूझि कुसलाता। होइ अचल तुम्हार अहिवाता ॥
सब रघुपति मुख कमल बिलोकहिं। मङ्गल जानि नयन जल रोकहिम् ॥
कनक थार आरति उतारहिं। बार बार प्रभु गात निहारहिम् ॥
नाना भाँति निछावरि करहीं। परमानन्द हरष उर भरहीम् ॥
कौसल्या पुनि पुनि रघुबीरहि। चितवति कृपासिन्धु रनधीरहि ॥
हृदयँ बिचारति बारहिं बारा। कवन भाँति लङ्कापति मारा ॥
अति सुकुमार जुगल मेरे बारे। निसिचर सुभट महाबल भारे ॥
दो. लछिमन अरु सीता सहित प्रभुहि बिलोकति मातु।
परमानन्द मगन मन पुनि पुनि पुलकित गातु ॥ 7 ॥
लङ्कापति कपीस नल नीला। जामवन्त अङ्गद सुभसीला ॥
हनुमदादि सब बानर बीरा। धरे मनोहर मनुज सरीरा ॥
भरत सनेह सील ब्रत नेमा। सादर सब बरनहिं अति प्रेमा ॥
देखि नगरबासिंह कै रीती। सकल सराहहि प्रभु पद प्रीती ॥
पुनि रघुपति सब सखा बोलाए। मुनि पद लागहु सकल सिखाए ॥
गुर बसिष्ट कुलपूज्य हमारे। इन्ह की कृपाँ दनुज रन मारे ॥
ए सब सखा सुनहु मुनि मेरे। भे समर सागर कहँ बेरे ॥
मम हित लागि जन्म इन्ह हारे। भरतहु ते मोहि अधिक पिआरे ॥
सुनि प्रभु बचन मगन सब भे। निमिष निमिष उपजत सुख ने ॥
दो. कौसल्या के चरनन्हि पुनि तिन्ह नायु माथ ॥
आसिष दीन्हे हरषि तुम्ह प्रिय मम जिमि रघुनाथ ॥ 8(क) ॥
सुमन बृष्टि नभ सङ्कुल भवन चले सुखकन्द।
चढ़ई अटारिन्ह देखहिं नगर नारि नर बृन्द ॥ 8(ख) ॥
कञ्चन कलस बिचित्र सँवारे। सबहिं धरे सजि निज निज द्वारे ॥
बन्दनवार पताका केतू। सबन्हि बनाए मङ्गल हेतू ॥
बीथीं सकल सुगन्ध सिञ्चाई। गजमनि रचि बहु चौक पुराई ॥
नाना भाँति सुमङ्गल साजे। हरषि नगर निसान बहु बाजे ॥
जहँ तहँ नारि निछावर करहीं। देहिं असीस हरष उर भरहीम् ॥
कञ्चन थार आरती नाना। जुबती सजें करहिं सुभ गाना ॥
करहिं आरती आरतिहर कें। रघुकुल कमल बिपिन दिनकर केम् ॥
पुर सोभा सम्पति कल्याना। निगम सेष सारदा बखाना ॥
तेउ यह चरित देखि ठगि रहहीं। उमा तासु गुन नर किमि कहहीम् ॥
दो. नारि कुमुदिनीं अवध सर रघुपति बिरह दिनेस।
अस्त भेँ बिगसत भीं निरखि राम राकेस ॥ 9(क) ॥
होहिं सगुन सुभ बिबिध बिधि बाजहिं गगन निसान।
पुर नर नारि सनाथ करि भवन चले भगवान ॥ 9(ख) ॥
प्रभु जानी कैकेई लजानी। प्रथम तासु गृह गे भवानी ॥
ताहि प्रबोधि बहुत सुख दीन्हा। पुनि निज भवन गवन हरि कीन्हा ॥
कृपासिन्धु जब मन्दिर गे। पुर नर नारि सुखी सब भे ॥
गुर बसिष्ट द्विज लिए बुलाई। आजु सुघरी सुदिन समुदाई ॥
सब द्विज देहु हरषि अनुसासन। रामचन्द्र बैठहिं सिङ्घासन ॥
मुनि बसिष्ट के बचन सुहाए। सुनत सकल बिप्रन्ह अति भाए ॥
कहहिं बचन मृदु बिप्र अनेका। जग अभिराम राम अभिषेका ॥
अब मुनिबर बिलम्ब नहिं कीजे। महाराज कहँ तिलक करीजै ॥
दो. तब मुनि कहेउ सुमन्त्र सन सुनत चलेउ हरषाइ।
रथ अनेक बहु बाजि गज तुरत सँवारे जाइ ॥ 10(क) ॥
जहँ तहँ धावन पठि पुनि मङ्गल द्रब्य मगाइ।
हरष समेत बसिष्ट पद पुनि सिरु नायु आइ ॥ 10(ख) ॥
नवान्हपारायण, आठवाँ विश्राम
अवधपुरी अति रुचिर बनाई। देवन्ह सुमन बृष्टि झरि लाई ॥
राम कहा सेवकन्ह बुलाई। प्रथम सखन्ह अन्हवावहु जाई ॥
सुनत बचन जहँ तहँ जन धाए। सुग्रीवादि तुरत अन्हवाए ॥
पुनि करुनानिधि भरतु हँकारे। निज कर राम जटा निरुआरे ॥
अन्हवाए प्रभु तीनिउ भाई। भगत बछल कृपाल रघुराई ॥
भरत भाग्य प्रभु कोमलताई। सेष कोटि सत सकहिं न गाई ॥
पुनि निज जटा राम बिबराए। गुर अनुसासन मागि नहाए ॥
करि मज्जन प्रभु भूषन साजे। अङ्ग अनङ्ग देखि सत लाजे ॥
दो. सासुन्ह सादर जानकिहि मज्जन तुरत कराइ।
दिब्य बसन बर भूषन अँग अँग सजे बनाइ ॥ 11(क) ॥
राम बाम दिसि सोभति रमा रूप गुन खानि।
देखि मातु सब हरषीं जन्म सुफल निज जानि ॥ 11(ख) ॥
सुनु खगेस तेहि अवसर ब्रह्मा सिव मुनि बृन्द।
चढ़इ बिमान आए सब सुर देखन सुखकन्द ॥ 11(ग) ॥
प्रभु बिलोकि मुनि मन अनुरागा। तुरत दिब्य सिङ्घासन मागा ॥
रबि सम तेज सो बरनि न जाई। बैठे राम द्विजन्ह सिरु नाई ॥
जनकसुता समेत रघुराई। पेखि प्रहरषे मुनि समुदाई ॥
बेद मन्त्र तब द्विजन्ह उचारे। नभ सुर मुनि जय जयति पुकारे ॥
प्रथम तिलक बसिष्ट मुनि कीन्हा। पुनि सब बिप्रन्ह आयसु दीन्हा ॥
सुत बिलोकि हरषीं महतारी। बार बार आरती उतारी ॥
बिप्रन्ह दान बिबिध बिधि दीन्हे। जाचक सकल अजाचक कीन्हे ॥
सिङ्घासन पर त्रिभुअन साई। देखि सुरन्ह दुन्दुभीं बजाईम् ॥
छं. नभ दुन्दुभीं बाजहिं बिपुल गन्धर्ब किन्नर गावहीं।
नाचहिं अपछरा बृन्द परमानन्द सुर मुनि पावहीम् ॥
भरतादि अनुज बिभीषनाङ्गद हनुमदादि समेत ते।
गहें छत्र चामर ब्यजन धनु असि चर्म सक्ति बिराजते ॥ 1 ॥
श्री सहित दिनकर बंस बूषन काम बहु छबि सोही।
नव अम्बुधर बर गात अम्बर पीत सुर मन मोही ॥
मुकुटाङ्गदादि बिचित्र भूषन अङ्ग अङ्गन्हि प्रति सजे।
अम्भोज नयन बिसाल उर भुज धन्य नर निरखन्ति जे ॥ 2 ॥
दो. वह सोभा समाज सुख कहत न बनि खगेस।
बरनहिं सारद सेष श्रुति सो रस जान महेस ॥ 12(क) ॥
भिन्न भिन्न अस्तुति करि गे सुर निज निज धाम।
बन्दी बेष बेद तब आए जहँ श्रीराम ॥ 12(ख) ॥
प्रभु सर्बग्य कीन्ह अति आदर कृपानिधान।
लखेउ न काहूँ मरम कछु लगे करन गुन गान ॥ 12(ग) ॥
छं. जय सगुन निर्गुन रूप अनूप भूप सिरोमने।
दसकन्धरादि प्रचण्ड निसिचर प्रबल खल भुज बल हने ॥
अवतार नर संसार भार बिभञ्जि दारुन दुख दहे।
जय प्रनतपाल दयाल प्रभु सञ्जुक्त सक्ति नमामहे ॥ 1 ॥
तव बिषम माया बस सुरासुर नाग नर अग जग हरे।
भव पन्थ भ्रमत अमित दिवस निसि काल कर्म गुननि भरे ॥
जे नाथ करि करुना बिलोके त्रिबिधि दुख ते निर्बहे।
भव खेद छेदन दच्छ हम कहुँ रच्छ राम नमामहे ॥ 2 ॥
जे ग्यान मान बिमत्त तव भव हरनि भक्ति न आदरी।
ते पाइ सुर दुर्लभ पदादपि परत हम देखत हरी ॥
बिस्वास करि सब आस परिहरि दास तव जे होइ रहे।
जपि नाम तव बिनु श्रम तरहिं भव नाथ सो समरामहे ॥ 3 ॥
जे चरन सिव अज पूज्य रज सुभ परसि मुनिपतिनी तरी।
नख निर्गता मुनि बन्दिता त्रेलोक पावनि सुरसरी ॥
ध्वज कुलिस अङ्कुस कञ्ज जुत बन फिरत कण्टक किन लहे।
पद कञ्ज द्वन्द मुकुन्द राम रमेस नित्य भजामहे ॥ 4 ॥
अब्यक्तमूलमनादि तरु त्वच चारि निगमागम भने।
षट कन्ध साखा पञ्च बीस अनेक पर्न सुमन घने ॥
फल जुगल बिधि कटु मधुर बेलि अकेलि जेहि आश्रित रहे।
पल्लवत फूलत नवल नित संसार बिटप नमामहे ॥ 5 ॥
जे ब्रह्म अजमद्वैतमनुभवगम्य मनपर ध्यावहीं।
ते कहहुँ जानहुँ नाथ हम तव सगुन जस नित गावहीम् ॥
करुनायतन प्रभु सदगुनाकर देव यह बर मागहीं।
मन बचन कर्म बिकार तजि तव चरन हम अनुरागहीम् ॥ 6 ॥
दो. सब के देखत बेदन्ह बिनती कीन्हि उदार।
अन्तर्धान भे पुनि गे ब्रह्म आगार ॥ 13(क) ॥
बैनतेय सुनु सम्भु तब आए जहँ रघुबीर।
बिनय करत गदगद गिरा पूरित पुलक सरीर ॥ 13(ख) ॥
छं. जय राम रमारमनं समनं। भव ताप भयाकुल पाहि जनम् ॥
अवधेस सुरेस रमेस बिभो। सरनागत मागत पाहि प्रभो ॥ 1 ॥
दससीस बिनासन बीस भुजा। कृत दूरि महा महि भूरि रुजा ॥
रजनीचर बृन्द पतङ्ग रहे। सर पावक तेज प्रचण्ड दहे ॥ 2 ॥
महि मण्डल मण्डन चारुतरं। धृत सायक चाप निषङ्ग बरम् ॥
मद मोह महा ममता रजनी। तम पुञ्ज दिवाकर तेज अनी ॥ 3 ॥
मनजात किरात निपात किए। मृग लोग कुभोग सरेन हिए ॥
हति नाथ अनाथनि पाहि हरे। बिषया बन पावँर भूलि परे ॥ 4 ॥
बहु रोग बियोगन्हि लोग हे। भवदङ्घ्रि निरादर के फल ए ॥
भव सिन्धु अगाध परे नर ते। पद पङ्कज प्रेम न जे करते ॥ 5 ॥
अति दीन मलीन दुखी नितहीं। जिन्ह के पद पङ्कज प्रीति नहीम् ॥
अवलम्ब भवन्त कथा जिन्ह के ॥ प्रिय सन्त अनन्त सदा तिन्ह केम् ॥ 6 ॥
नहिं राग न लोभ न मान मदा ॥ तिन्ह कें सम बैभव वा बिपदा ॥
एहि ते तव सेवक होत मुदा। मुनि त्यागत जोग भरोस सदा ॥ 7 ॥
करि प्रेम निरन्तर नेम लिएँ। पद पङ्कज सेवत सुद्ध हिएँ ॥
सम मानि निरादर आदरही। सब सन्त सुखी बिचरन्ति मही ॥ 8 ॥
मुनि मानस पङ्कज भृङ्ग भजे। रघुबीर महा रनधीर अजे ॥
तव नाम जपामि नमामि हरी। भव रोग महागद मान अरी ॥ 9 ॥
गुन सील कृपा परमायतनं। प्रनमामि निरन्तर श्रीरमनम् ॥
रघुनन्द निकन्दय द्वन्द्वघनं। महिपाल बिलोकय दीन जनम् ॥ 10 ॥
दो. बार बार बर मागुँ हरषि देहु श्रीरङ्ग।
पद सरोज अनपायनी भगति सदा सतसङ्ग ॥ 14(क) ॥
बरनि उमापति राम गुन हरषि गे कैलास।
तब प्रभु कपिन्ह दिवाए सब बिधि सुखप्रद बास ॥ 14(ख) ॥
सुनु खगपति यह कथा पावनी। त्रिबिध ताप भव भय दावनी ॥
महाराज कर सुभ अभिषेका। सुनत लहहिं नर बिरति बिबेका ॥
जे सकाम नर सुनहिं जे गावहिं। सुख सम्पति नाना बिधि पावहिम् ॥
सुर दुर्लभ सुख करि जग माहीं। अन्तकाल रघुपति पुर जाहीम् ॥
सुनहिं बिमुक्त बिरत अरु बिषी। लहहिं भगति गति सम्पति नी ॥
खगपति राम कथा मैं बरनी। स्वमति बिलास त्रास दुख हरनी ॥
बिरति बिबेक भगति दृढ़ करनी। मोह नदी कहँ सुन्दर तरनी ॥
नित नव मङ्गल कौसलपुरी। हरषित रहहिं लोग सब कुरी ॥
नित नि प्रीति राम पद पङ्कज। सबकें जिन्हहि नमत सिव मुनि अज ॥
मङ्गन बहु प्रकार पहिराए। द्विजन्ह दान नाना बिधि पाए ॥
दो. ब्रह्मानन्द मगन कपि सब कें प्रभु पद प्रीति।
जात न जाने दिवस तिन्ह गे मास षट बीति ॥ 15 ॥
बिसरे गृह सपनेहुँ सुधि नाहीं। जिमि परद्रोह सन्त मन माही ॥
तब रघुपति सब सखा बोलाए। आइ सबन्हि सादर सिरु नाए ॥
परम प्रीति समीप बैठारे। भगत सुखद मृदु बचन उचारे ॥
तुम्ह अति कीन्ह मोरि सेवकाई। मुख पर केहि बिधि करौं बड़आई ॥
ताते मोहि तुम्ह अति प्रिय लागे। मम हित लागि भवन सुख त्यागे ॥
अनुज राज सम्पति बैदेही। देह गेह परिवार सनेही ॥
सब मम प्रिय नहिं तुम्हहि समाना। मृषा न कहुँ मोर यह बाना ॥
सब के प्रिय सेवक यह नीती। मोरें अधिक दास पर प्रीती ॥
दो. अब गृह जाहु सखा सब भजेहु मोहि दृढ़ नेम।
सदा सर्बगत सर्बहित जानि करेहु अति प्रेम ॥ 16 ॥
सुनि प्रभु बचन मगन सब भे। को हम कहाँ बिसरि तन गे ॥
एकटक रहे जोरि कर आगे। सकहिं न कछु कहि अति अनुरागे ॥
परम प्रेम तिन्ह कर प्रभु देखा। कहा बिबिध बिधि ग्यान बिसेषा ॥
प्रभु सन्मुख कछु कहन न पारहिं। पुनि पुनि चरन सरोज निहारहिम् ॥
तब प्रभु भूषन बसन मगाए। नाना रङ्ग अनूप सुहाए ॥
सुग्रीवहि प्रथमहिं पहिराए। बसन भरत निज हाथ बनाए ॥
प्रभु प्रेरित लछिमन पहिराए। लङ्कापति रघुपति मन भाए ॥
अङ्गद बैठ रहा नहिं डोला। प्रीति देखि प्रभु ताहि न बोला ॥
दो. जामवन्त नीलादि सब पहिराए रघुनाथ।
हियँ धरि राम रूप सब चले नाइ पद माथ ॥ 17(क) ॥
तब अङ्गद उठि नाइ सिरु सजल नयन कर जोरि।
अति बिनीत बोलेउ बचन मनहुँ प्रेम रस बोरि ॥ 17(ख) ॥
सुनु सर्बग्य कृपा सुख सिन्धो। दीन दयाकर आरत बन्धो ॥
मरती बेर नाथ मोहि बाली। गयु तुम्हारेहि कोञ्छें घाली ॥
असरन सरन बिरदु सम्भारी। मोहि जनि तजहु भगत हितकारी ॥
मोरें तुम्ह प्रभु गुर पितु माता। जाउँ कहाँ तजि पद जलजाता ॥
तुम्हहि बिचारि कहहु नरनाहा। प्रभु तजि भवन काज मम काहा ॥
बालक ग्यान बुद्धि बल हीना। राखहु सरन नाथ जन दीना ॥
नीचि टहल गृह कै सब करिहुँ। पद पङ्कज बिलोकि भव तरिहुँ ॥
अस कहि चरन परेउ प्रभु पाही। अब जनि नाथ कहहु गृह जाही ॥
दो. अङ्गद बचन बिनीत सुनि रघुपति करुना सींव।
प्रभु उठाइ उर लायु सजल नयन राजीव ॥ 18(क) ॥
निज उर माल बसन मनि बालितनय पहिराइ।
बिदा कीन्हि भगवान तब बहु प्रकार समुझाइ ॥ 18(ख) ॥
भरत अनुज सौमित्र समेता। पठवन चले भगत कृत चेता ॥
अङ्गद हृदयँ प्रेम नहिं थोरा। फिरि फिरि चितव राम कीं ओरा ॥
बार बार कर दण्ड प्रनामा। मन अस रहन कहहिं मोहि रामा ॥
राम बिलोकनि बोलनि चलनी। सुमिरि सुमिरि सोचत हँसि मिलनी ॥
प्रभु रुख देखि बिनय बहु भाषी। चलेउ हृदयँ पद पङ्कज राखी ॥
अति आदर सब कपि पहुँचाए। भाइन्ह सहित भरत पुनि आए ॥
तब सुग्रीव चरन गहि नाना। भाँति बिनय कीन्हे हनुमाना ॥
दिन दस करि रघुपति पद सेवा। पुनि तव चरन देखिहुँ देवा ॥
पुन्य पुञ्ज तुम्ह पवनकुमारा। सेवहु जाइ कृपा आगारा ॥
अस कहि कपि सब चले तुरन्ता। अङ्गद कहि सुनहु हनुमन्ता ॥
दो. कहेहु दण्डवत प्रभु सैं तुम्हहि कहुँ कर जोरि।
बार बार रघुनायकहि सुरति कराएहु मोरि ॥ 19(क) ॥
अस कहि चलेउ बालिसुत फिरि आयु हनुमन्त।
तासु प्रीति प्रभु सन कहि मगन भे भगवन्त ॥ !9(ख) ॥
कुलिसहु चाहि कठोर अति कोमल कुसुमहु चाहि।
चित्त खगेस राम कर समुझि परि कहु काहि ॥ 19(ग) ॥
पुनि कृपाल लियो बोलि निषादा। दीन्हे भूषन बसन प्रसादा ॥
जाहु भवन मम सुमिरन करेहू। मन क्रम बचन धर्म अनुसरेहू ॥
तुम्ह मम सखा भरत सम भ्राता। सदा रहेहु पुर आवत जाता ॥
बचन सुनत उपजा सुख भारी। परेउ चरन भरि लोचन बारी ॥
चरन नलिन उर धरि गृह आवा। प्रभु सुभाउ परिजनन्हि सुनावा ॥
रघुपति चरित देखि पुरबासी। पुनि पुनि कहहिं धन्य सुखरासी ॥
राम राज बैण्ठें त्रेलोका। हरषित भे गे सब सोका ॥
बयरु न कर काहू सन कोई। राम प्रताप बिषमता खोई ॥
दो. बरनाश्रम निज निज धरम बनिरत बेद पथ लोग।
चलहिं सदा पावहिं सुखहि नहिं भय सोक न रोग ॥ 20 ॥
दैहिक दैविक भौतिक तापा। राम राज नहिं काहुहि ब्यापा ॥
सब नर करहिं परस्पर प्रीती। चलहिं स्वधर्म निरत श्रुति नीती ॥
चारिउ चरन धर्म जग माहीं। पूरि रहा सपनेहुँ अघ नाहीम् ॥
राम भगति रत नर अरु नारी। सकल परम गति के अधिकारी ॥
अल्पमृत्यु नहिं कवनिउ पीरा। सब सुन्दर सब बिरुज सरीरा ॥
नहिं दरिद्र कौ दुखी न दीना। नहिं कौ अबुध न लच्छन हीना ॥
सब निर्दम्भ धर्मरत पुनी। नर अरु नारि चतुर सब गुनी ॥
सब गुनग्य पण्डित सब ग्यानी। सब कृतग्य नहिं कपट सयानी ॥
दो. राम राज नभगेस सुनु सचराचर जग माहिम् ॥
काल कर्म सुभाव गुन कृत दुख काहुहि नाहिम् ॥ 21 ॥
भूमि सप्त सागर मेखला। एक भूप रघुपति कोसला ॥
भुअन अनेक रोम प्रति जासू। यह प्रभुता कछु बहुत न तासू ॥
सो महिमा समुझत प्रभु केरी। यह बरनत हीनता घनेरी ॥
सौ महिमा खगेस जिन्ह जानी। फिरी एहिं चरित तिन्हहुँ रति मानी ॥
सौ जाने कर फल यह लीला। कहहिं महा मुनिबर दमसीला ॥
राम राज कर सुख सम्पदा। बरनि न सकि फनीस सारदा ॥
सब उदार सब पर उपकारी। बिप्र चरन सेवक नर नारी ॥
एकनारि ब्रत रत सब झारी। ते मन बच क्रम पति हितकारी ॥
दो. दण्ड जतिन्ह कर भेद जहँ नर्तक नृत्य समाज।
जीतहु मनहि सुनिअ अस रामचन्द्र कें राज ॥ 22 ॥
फूलहिं फरहिं सदा तरु कानन। रहहि एक सँग गज पञ्चानन ॥
खग मृग सहज बयरु बिसराई। सबन्हि परस्पर प्रीति बढ़आई ॥
कूजहिं खग मृग नाना बृन्दा। अभय चरहिं बन करहिं अनन्दा ॥
सीतल सुरभि पवन बह मन्दा। गूञ्जत अलि लै चलि मकरन्दा ॥
लता बिटप मागें मधु चवहीं। मनभावतो धेनु पय स्त्रवहीम् ॥
ससि सम्पन्न सदा रह धरनी। त्रेताँ भि कृतजुग कै करनी ॥
प्रगटीं गिरिन्ह बिबिध मनि खानी। जगदातमा भूप जग जानी ॥
सरिता सकल बहहिं बर बारी। सीतल अमल स्वाद सुखकारी ॥
सागर निज मरजादाँ रहहीं। डारहिं रत्न तटन्हि नर लहहीम् ॥
सरसिज सङ्कुल सकल तड़आगा। अति प्रसन्न दस दिसा बिभागा ॥
दो. बिधु महि पूर मयूखन्हि रबि तप जेतनेहि काज।
मागें बारिद देहिं जल रामचन्द्र के राज ॥ 23 ॥
कोटिन्ह बाजिमेध प्रभु कीन्हे। दान अनेक द्विजन्ह कहँ दीन्हे ॥
श्रुति पथ पालक धर्म धुरन्धर। गुनातीत अरु भोग पुरन्दर ॥
पति अनुकूल सदा रह सीता। सोभा खानि सुसील बिनीता ॥
जानति कृपासिन्धु प्रभुताई। सेवति चरन कमल मन लाई ॥
जद्यपि गृहँ सेवक सेवकिनी। बिपुल सदा सेवा बिधि गुनी ॥
निज कर गृह परिचरजा करी। रामचन्द्र आयसु अनुसरी ॥
जेहि बिधि कृपासिन्धु सुख मानि। सोइ कर श्री सेवा बिधि जानि ॥
कौसल्यादि सासु गृह माहीं। सेवि सबन्हि मान मद नाहीम् ॥
उमा रमा ब्रह्मादि बन्दिता। जगदम्बा सन्ततमनिन्दिता ॥
दो. जासु कृपा कटाच्छु सुर चाहत चितव न सोइ।
राम पदारबिन्द रति करति सुभावहि खोइ ॥ 24 ॥
सेवहिं सानकूल सब भाई। राम चरन रति अति अधिकाई ॥
प्रभु मुख कमल बिलोकत रहहीं। कबहुँ कृपाल हमहि कछु कहहीम् ॥
राम करहिं भ्रातन्ह पर प्रीती। नाना भाँति सिखावहिं नीती ॥
हरषित रहहिं नगर के लोगा। करहिं सकल सुर दुर्लभ भोगा ॥
अहनिसि बिधिहि मनावत रहहीं। श्रीरघुबीर चरन रति चहहीम् ॥
दुइ सुत सुन्दर सीताँ जाए। लव कुस बेद पुरानन्ह गाए ॥
दौ बिजी बिनी गुन मन्दिर। हरि प्रतिबिम्ब मनहुँ अति सुन्दर ॥
दुइ दुइ सुत सब भ्रातन्ह केरे। भे रूप गुन सील घनेरे ॥
दो. ग्यान गिरा गोतीत अज माया मन गुन पार।
सोइ सच्चिदानन्द घन कर नर चरित उदार ॥ 25 ॥
प्रातकाल सरू करि मज्जन। बैठहिं सभाँ सङ्ग द्विज सज्जन ॥
बेद पुरान बसिष्ट बखानहिं। सुनहिं राम जद्यपि सब जानहिम् ॥
अनुजन्ह सञ्जुत भोजन करहीं। देखि सकल जननीं सुख भरहीम् ॥
भरत सत्रुहन दोनु भाई। सहित पवनसुत उपबन जाई ॥
बूझहिं बैठि राम गुन गाहा। कह हनुमान सुमति अवगाहा ॥
सुनत बिमल गुन अति सुख पावहिं। बहुरि बहुरि करि बिनय कहावहिम् ॥
सब कें गृह गृह होहिं पुराना। रामचरित पावन बिधि नाना ॥
नर अरु नारि राम गुन गानहिं। करहिं दिवस निसि जात न जानहिम् ॥
दो. अवधपुरी बासिंह कर सुख सम्पदा समाज।
सहस सेष नहिं कहि सकहिं जहँ नृप राम बिराज ॥ 26 ॥
नारदादि सनकादि मुनीसा। दरसन लागि कोसलाधीसा ॥
दिन प्रति सकल अजोध्या आवहिं। देखि नगरु बिरागु बिसरावहिम् ॥
जातरूप मनि रचित अटारीं। नाना रङ्ग रुचिर गच ढारीम् ॥
पुर चहुँ पास कोट अति सुन्दर। रचे कँगूरा रङ्ग रङ्ग बर ॥
नव ग्रह निकर अनीक बनाई। जनु घेरी अमरावति आई ॥
महि बहु रङ्ग रचित गच काँचा। जो बिलोकि मुनिबर मन नाचा ॥
धवल धाम ऊपर नभ चुम्बत। कलस मनहुँ रबि ससि दुति निन्दत ॥
बहु मनि रचित झरोखा भ्राजहिं। गृह गृह प्रति मनि दीप बिराजहिम् ॥
छं. मनि दीप राजहिं भवन भ्राजहिं देहरीं बिद्रुम रची।
मनि खम्भ भीति बिरञ्चि बिरची कनक मनि मरकत खची ॥
सुन्दर मनोहर मन्दिरायत अजिर रुचिर फटिक रचे।
प्रति द्वार द्वार कपाट पुरट बनाइ बहु बज्रन्हि खचे ॥
दो. चारु चित्रसाला गृह गृह प्रति लिखे बनाइ।
राम चरित जे निरख मुनि ते मन लेहिं चोराइ ॥ 27 ॥
सुमन बाटिका सबहिं लगाई। बिबिध भाँति करि जतन बनाई ॥
लता ललित बहु जाति सुहाई। फूलहिं सदा बंसत कि नाई ॥
गुञ्जत मधुकर मुखर मनोहर। मारुत त्रिबिध सदा बह सुन्दर ॥
नाना खग बालकन्हि जिआए। बोलत मधुर उड़आत सुहाए ॥
मोर हंस सारस पारावत। भवननि पर सोभा अति पावत ॥
जहँ तहँ देखहिं निज परिछाहीं। बहु बिधि कूजहिं नृत्य कराहीम् ॥
सुक सारिका पढ़आवहिं बालक। कहहु राम रघुपति जनपालक ॥
राज दुआर सकल बिधि चारू। बीथीं चौहट रूचिर बजारू ॥
छं. बाजार रुचिर न बनि बरनत बस्तु बिनु गथ पाइए।
जहँ भूप रमानिवास तहँ की सम्पदा किमि गाइए ॥
बैठे बजाज सराफ बनिक अनेक मनहुँ कुबेर ते।
सब सुखी सब सच्चरित सुन्दर नारि नर सिसु जरठ जे ॥
दो. उत्तर दिसि सरजू बह निर्मल जल गम्भीर।
बाँधे घाट मनोहर स्वल्प पङ्क नहिं तीर ॥ 28 ॥
दूरि फराक रुचिर सो घाटा। जहँ जल पिअहिं बाजि गज ठाटा ॥
पनिघट परम मनोहर नाना। तहाँ न पुरुष करहिं अस्नाना ॥
राजघाट सब बिधि सुन्दर बर। मज्जहिं तहाँ बरन चारिउ नर ॥
तीर तीर देवन्ह के मन्दिर। चहुँ दिसि तिन्ह के उपबन सुन्दर ॥
कहुँ कहुँ सरिता तीर उदासी। बसहिं ग्यान रत मुनि सन्न्यासी ॥
तीर तीर तुलसिका सुहाई। बृन्द बृन्द बहु मुनिन्ह लगाई ॥
पुर सोभा कछु बरनि न जाई। बाहेर नगर परम रुचिराई ॥
देखत पुरी अखिल अघ भागा। बन उपबन बापिका तड़आगा ॥
छं. बापीं तड़आग अनूप कूप मनोहरायत सोहहीं।
सोपान सुन्दर नीर निर्मल देखि सुर मुनि मोहहीम् ॥
बहु रङ्ग कञ्ज अनेक खग कूजहिं मधुप गुञ्जारहीं।
आराम रम्य पिकादि खग रव जनु पथिक हङ्कारहीम् ॥
दो. रमानाथ जहँ राजा सो पुर बरनि कि जाइ।
अनिमादिक सुख सम्पदा रहीं अवध सब छाइ ॥ 29 ॥
जहँ तहँ नर रघुपति गुन गावहिं। बैठि परसपर इहि सिखावहिम् ॥
भजहु प्रनत प्रतिपालक रामहि। सोभा सील रूप गुन धामहि ॥
जलज बिलोचन स्यामल गातहि। पलक नयन इव सेवक त्रातहि ॥
धृत सर रुचिर चाप तूनीरहि। सन्त कञ्ज बन रबि रनधीरहि ॥
काल कराल ब्याल खगराजहि। नमत राम अकाम ममता जहि ॥
लोभ मोह मृगजूथ किरातहि। मनसिज करि हरि जन सुखदातहि ॥
संसय सोक निबिड़ तम भानुहि। दनुज गहन घन दहन कृसानुहि ॥
जनकसुता समेत रघुबीरहि। कस न भजहु भञ्जन भव भीरहि ॥
बहु बासना मसक हिम रासिहि। सदा एकरस अज अबिनासिहि ॥
मुनि रञ्जन भञ्जन महि भारहि। तुलसिदास के प्रभुहि उदारहि ॥
दो. एहि बिधि नगर नारि नर करहिं राम गुन गान।
सानुकूल सब पर रहहिं सन्तत कृपानिधान ॥ 30 ॥
जब ते राम प्रताप खगेसा। उदित भयु अति प्रबल दिनेसा ॥
पूरि प्रकास रहेउ तिहुँ लोका। बहुतेन्ह सुख बहुतन मन सोका ॥
जिन्हहि सोक ते कहुँ बखानी। प्रथम अबिद्या निसा नसानी ॥
अघ उलूक जहँ तहाँ लुकाने। काम क्रोध कैरव सकुचाने ॥
बिबिध कर्म गुन काल सुभ्AU। ए चकोर सुख लहहिं न क्AU ॥
मत्सर मान मोह मद चोरा। इन्ह कर हुनर न कवनिहुँ ओरा ॥
धरम तड़आग ग्यान बिग्याना। ए पङ्कज बिकसे बिधि नाना ॥
सुख सन्तोष बिराग बिबेका। बिगत सोक ए कोक अनेका ॥
दो. यह प्रताप रबि जाकें उर जब करि प्रकास।
पछिले बाढ़हिं प्रथम जे कहे ते पावहिं नास ॥ 31 ॥
भ्रातन्ह सहित रामु एक बारा। सङ्ग परम प्रिय पवनकुमारा ॥
सुन्दर उपबन देखन गे। सब तरु कुसुमित पल्लव ने ॥
जानि समय सनकादिक आए। तेज पुञ्ज गुन सील सुहाए ॥
ब्रह्मानन्द सदा लयलीना। देखत बालक बहुकालीना ॥
रूप धरें जनु चारिउ बेदा। समदरसी मुनि बिगत बिभेदा ॥
आसा बसन ब्यसन यह तिन्हहीं। रघुपति चरित होइ तहँ सुनहीम् ॥
तहाँ रहे सनकादि भवानी। जहँ घटसम्भव मुनिबर ग्यानी ॥
राम कथा मुनिबर बहु बरनी। ग्यान जोनि पावक जिमि अरनी ॥
दो. देखि राम मुनि आवत हरषि दण्डवत कीन्ह।
स्वागत पूँछि पीत पट प्रभु बैठन कहँ दीन्ह ॥ 32 ॥
कीन्ह दण्डवत तीनिउँ भाई। सहित पवनसुत सुख अधिकाई ॥
मुनि रघुपति छबि अतुल बिलोकी। भे मगन मन सके न रोकी ॥
स्यामल गात सरोरुह लोचन। सुन्दरता मन्दिर भव मोचन ॥
एकटक रहे निमेष न लावहिं। प्रभु कर जोरें सीस नवावहिम् ॥
तिन्ह कै दसा देखि रघुबीरा। स्त्रवत नयन जल पुलक सरीरा ॥
कर गहि प्रभु मुनिबर बैठारे। परम मनोहर बचन उचारे ॥
आजु धन्य मैं सुनहु मुनीसा। तुम्हरें दरस जाहिं अघ खीसा ॥
बड़ए भाग पाइब सतसङ्गा। बिनहिं प्रयास होहिं भव भङ्गा ॥
दो. सन्त सङ्ग अपबर्ग कर कामी भव कर पन्थ।
कहहि सन्त कबि कोबिद श्रुति पुरान सदग्रन्थ ॥ 33 ॥
सुनि प्रभु बचन हरषि मुनि चारी। पुलकित तन अस्तुति अनुसारी ॥
जय भगवन्त अनन्त अनामय। अनघ अनेक एक करुनामय ॥
जय निर्गुन जय जय गुन सागर। सुख मन्दिर सुन्दर अति नागर ॥
जय इन्दिरा रमन जय भूधर। अनुपम अज अनादि सोभाकर ॥
ग्यान निधान अमान मानप्रद। पावन सुजस पुरान बेद बद ॥
तग्य कृतग्य अग्यता भञ्जन। नाम अनेक अनाम निरञ्जन ॥
सर्ब सर्बगत सर्ब उरालय। बससि सदा हम कहुँ परिपालय ॥
द्वन्द बिपति भव फन्द बिभञ्जय। ह्रदि बसि राम काम मद गञ्जय ॥
दो. परमानन्द कृपायतन मन परिपूरन काम।
प्रेम भगति अनपायनी देहु हमहि श्रीराम ॥ 34 ॥
देहु भगति रघुपति अति पावनि। त्रिबिध ताप भव दाप नसावनि ॥
प्रनत काम सुरधेनु कलपतरु। होइ प्रसन्न दीजै प्रभु यह बरु ॥
भव बारिधि कुम्भज रघुनायक। सेवत सुलभ सकल सुख दायक ॥
मन सम्भव दारुन दुख दारय। दीनबन्धु समता बिस्तारय ॥
आस त्रास इरिषादि निवारक। बिनय बिबेक बिरति बिस्तारक ॥
भूप मौलि मन मण्डन धरनी। देहि भगति संसृति सरि तरनी ॥
मुनि मन मानस हंस निरन्तर। चरन कमल बन्दित अज सङ्कर ॥
रघुकुल केतु सेतु श्रुति रच्छक। काल करम सुभाउ गुन भच्छक ॥
तारन तरन हरन सब दूषन। तुलसिदास प्रभु त्रिभुवन भूषन ॥
दो. बार बार अस्तुति करि प्रेम सहित सिरु नाइ।
ब्रह्म भवन सनकादि गे अति अभीष्ट बर पाइ ॥ 35 ॥
सनकादिक बिधि लोक सिधाए। भ्रातन्ह राम चरन सिरु नाए ॥
पूछत प्रभुहि सकल सकुचाहीं। चितवहिं सब मारुतसुत पाहीम् ॥
सुनि चहहिं प्रभु मुख कै बानी। जो सुनि होइ सकल भ्रम हानी ॥
अन्तरजामी प्रभु सभ जाना। बूझत कहहु काह हनुमाना ॥
जोरि पानि कह तब हनुमन्ता। सुनहु दीनदयाल भगवन्ता ॥
नाथ भरत कछु पूँछन चहहीं। प्रस्न करत मन सकुचत अहहीम् ॥
तुम्ह जानहु कपि मोर सुभ्AU। भरतहि मोहि कछु अन्तर क्AU ॥
सुनि प्रभु बचन भरत गहे चरना। सुनहु नाथ प्रनतारति हरना ॥
दो. नाथ न मोहि सन्देह कछु सपनेहुँ सोक न मोह।
केवल कृपा तुम्हारिहि कृपानन्द सन्दोह ॥ 36 ॥
करुँ कृपानिधि एक ढिठाई। मैं सेवक तुम्ह जन सुखदाई ॥
सन्तन्ह कै महिमा रघुराई। बहु बिधि बेद पुरानन्ह गाई ॥
श्रीमुख तुम्ह पुनि कीन्हि बड़आई। तिन्ह पर प्रभुहि प्रीति अधिकाई ॥
सुना चहुँ प्रभु तिन्ह कर लच्छन। कृपासिन्धु गुन ग्यान बिचच्छन ॥
सन्त असन्त भेद बिलगाई। प्रनतपाल मोहि कहहु बुझाई ॥
सन्तन्ह के लच्छन सुनु भ्राता। अगनित श्रुति पुरान बिख्याता ॥
सन्त असन्तन्हि कै असि करनी। जिमि कुठार चन्दन आचरनी ॥
काटि परसु मलय सुनु भाई। निज गुन देइ सुगन्ध बसाई ॥
दो. ताते सुर सीसन्ह चढ़त जग बल्लभ श्रीखण्ड।
अनल दाहि पीटत घनहिं परसु बदन यह दण्ड ॥ 37 ॥
बिषय अलम्पट सील गुनाकर। पर दुख दुख सुख सुख देखे पर ॥
सम अभूतरिपु बिमद बिरागी। लोभामरष हरष भय त्यागी ॥
कोमलचित दीनन्ह पर दाया। मन बच क्रम मम भगति अमाया ॥
सबहि मानप्रद आपु अमानी। भरत प्रान सम मम ते प्रानी ॥
बिगत काम मम नाम परायन। सान्ति बिरति बिनती मुदितायन ॥
सीतलता सरलता मयत्री। द्विज पद प्रीति धर्म जनयत्री ॥
ए सब लच्छन बसहिं जासु उर। जानेहु तात सन्त सन्तत फुर ॥
सम दम नियम नीति नहिं डोलहिं। परुष बचन कबहूँ नहिं बोलहिम् ॥
दो. निन्दा अस्तुति उभय सम ममता मम पद कञ्ज।
ते सज्जन मम प्रानप्रिय गुन मन्दिर सुख पुञ्ज ॥ 38 ॥
सनहु असन्तन्ह केर सुभ्AU। भूलेहुँ सङ्गति करिअ न क्AU ॥
तिन्ह कर सङ्ग सदा दुखदाई। जिमि कलपहि घालि हरहाई ॥
खलन्ह हृदयँ अति ताप बिसेषी। जरहिं सदा पर सम्पति देखी ॥
जहँ कहुँ निन्दा सुनहिं पराई। हरषहिं मनहुँ परी निधि पाई ॥
काम क्रोध मद लोभ परायन। निर्दय कपटी कुटिल मलायन ॥
बयरु अकारन सब काहू सों। जो कर हित अनहित ताहू सोम् ॥
झूठि लेना झूठि देना। झूठि भोजन झूठ चबेना ॥
बोलहिं मधुर बचन जिमि मोरा। खाइ महा अति हृदय कठोरा ॥
दो. पर द्रोही पर दार रत पर धन पर अपबाद।
ते नर पाँवर पापमय देह धरें मनुजाद ॥ 39 ॥
लोभि ओढ़न लोभि डासन। सिस्त्रोदर पर जमपुर त्रास न ॥
काहू की जौं सुनहिं बड़आई। स्वास लेहिं जनु जूड़ई आई ॥
जब काहू कै देखहिं बिपती। सुखी भे मानहुँ जग नृपती ॥
स्वारथ रत परिवार बिरोधी। लम्पट काम लोभ अति क्रोधी ॥
मातु पिता गुर बिप्र न मानहिं। आपु गे अरु घालहिं आनहिम् ॥
करहिं मोह बस द्रोह परावा। सन्त सङ्ग हरि कथा न भावा ॥
अवगुन सिन्धु मन्दमति कामी। बेद बिदूषक परधन स्वामी ॥
बिप्र द्रोह पर द्रोह बिसेषा। दम्भ कपट जियँ धरें सुबेषा ॥
दो. ऐसे अधम मनुज खल कृतजुग त्रेता नाहिं।
द्वापर कछुक बृन्द बहु होइहहिं कलिजुग माहिम् ॥ 40 ॥
पर हित सरिस धर्म नहिं भाई। पर पीड़आ सम नहिं अधमाई ॥
निर्नय सकल पुरान बेद कर। कहेउँ तात जानहिं कोबिद नर ॥
नर सरीर धरि जे पर पीरा। करहिं ते सहहिं महा भव भीरा ॥
करहिं मोह बस नर अघ नाना। स्वारथ रत परलोक नसाना ॥
कालरूप तिन्ह कहँ मैं भ्राता। सुभ अरु असुभ कर्म फल दाता ॥
अस बिचारि जे परम सयाने। भजहिं मोहि संसृत दुख जाने ॥
त्यागहिं कर्म सुभासुभ दायक। भजहिं मोहि सुर नर मुनि नायक ॥
सन्त असन्तन्ह के गुन भाषे। ते न परहिं भव जिन्ह लखि राखे ॥
दो. सुनहु तात माया कृत गुन अरु दोष अनेक।
गुन यह उभय न देखिअहिं देखिअ सो अबिबेक ॥ 41 ॥
श्रीमुख बचन सुनत सब भाई। हरषे प्रेम न हृदयँ समाई ॥
करहिं बिनय अति बारहिं बारा। हनूमान हियँ हरष अपारा ॥
पुनि रघुपति निज मन्दिर गे। एहि बिधि चरित करत नित ने ॥
बार बार नारद मुनि आवहिं। चरित पुनीत राम के गावहिम् ॥
नित नव चरन देखि मुनि जाहीं। ब्रह्मलोक सब कथा कहाहीम् ॥
सुनि बिरञ्चि अतिसय सुख मानहिं। पुनि पुनि तात करहु गुन गानहिम् ॥
सनकादिक नारदहि सराहहिं। जद्यपि ब्रह्म निरत मुनि आहहिम् ॥
सुनि गुन गान समाधि बिसारी ॥ सादर सुनहिं परम अधिकारी ॥
दो. जीवनमुक्त ब्रह्मपर चरित सुनहिं तजि ध्यान।
जे हरि कथाँ न करहिं रति तिन्ह के हिय पाषान ॥ 42 ॥
एक बार रघुनाथ बोलाए। गुर द्विज पुरबासी सब आए ॥
बैठे गुर मुनि अरु द्विज सज्जन। बोले बचन भगत भव भञ्जन ॥
सनहु सकल पुरजन मम बानी। कहुँ न कछु ममता उर आनी ॥
नहिं अनीति नहिं कछु प्रभुताई। सुनहु करहु जो तुम्हहि सोहाई ॥
सोइ सेवक प्रियतम मम सोई। मम अनुसासन मानै जोई ॥
जौं अनीति कछु भाषौं भाई। तौं मोहि बरजहु भय बिसराई ॥
बड़एं भाग मानुष तनु पावा। सुर दुर्लभ सब ग्रन्थिन्ह गावा ॥
साधन धाम मोच्छ कर द्वारा। पाइ न जेहिं परलोक सँवारा ॥
दो. सो परत्र दुख पावि सिर धुनि धुनि पछिताइ।
कालहि कर्महि ईस्वरहि मिथ्या दोष लगाइ ॥ 43 ॥
एहि तन कर फल बिषय न भाई। स्वर्गु स्वल्प अन्त दुखदाई ॥
नर तनु पाइ बिषयँ मन देहीं। पलटि सुधा ते सठ बिष लेहीम् ॥
ताहि कबहुँ भल कहि न कोई। गुञ्जा ग्रहि परस मनि खोई ॥
आकर चारि लच्छ चौरासी। जोनि भ्रमत यह जिव अबिनासी ॥
फिरत सदा माया कर प्रेरा। काल कर्म सुभाव गुन घेरा ॥
कबहुँक करि करुना नर देही। देत ईस बिनु हेतु सनेही ॥
नर तनु भव बारिधि कहुँ बेरो। सन्मुख मरुत अनुग्रह मेरो ॥
करनधार सदगुर दृढ़ नावा। दुर्लभ साज सुलभ करि पावा ॥
दो. जो न तरै भव सागर नर समाज अस पाइ।
सो कृत निन्दक मन्दमति आत्माहन गति जाइ ॥ 44 ॥
जौं परलोक इहाँ सुख चहहू। सुनि मम बचन ह्रृदयँ दृढ़ गहहू ॥
सुलभ सुखद मारग यह भाई। भगति मोरि पुरान श्रुति गाई ॥
ग्यान अगम प्रत्यूह अनेका। साधन कठिन न मन कहुँ टेका ॥
करत कष्ट बहु पावि कोऊ। भक्ति हीन मोहि प्रिय नहिं सोऊ ॥
भक्ति सुतन्त्र सकल सुख खानी। बिनु सतसङ्ग न पावहिं प्रानी ॥
पुन्य पुञ्ज बिनु मिलहिं न सन्ता। सतसङ्गति संसृति कर अन्ता ॥
पुन्य एक जग महुँ नहिं दूजा। मन क्रम बचन बिप्र पद पूजा ॥
सानुकूल तेहि पर मुनि देवा। जो तजि कपटु करि द्विज सेवा ॥
दो. औरु एक गुपुत मत सबहि कहुँ कर जोरि।
सङ्कर भजन बिना नर भगति न पावि मोरि ॥ 45 ॥
कहहु भगति पथ कवन प्रयासा। जोग न मख जप तप उपवासा ॥
सरल सुभाव न मन कुटिलाई। जथा लाभ सन्तोष सदाई ॥
मोर दास कहाइ नर आसा। करि तौ कहहु कहा बिस्वासा ॥
बहुत कहुँ का कथा बढ़आई। एहि आचरन बस्य मैं भाई ॥
बैर न बिग्रह आस न त्रासा। सुखमय ताहि सदा सब आसा ॥
अनारम्भ अनिकेत अमानी। अनघ अरोष दच्छ बिग्यानी ॥
प्रीति सदा सज्जन संसर्गा। तृन सम बिषय स्वर्ग अपबर्गा ॥
भगति पच्छ हठ नहिं सठताई। दुष्ट तर्क सब दूरि बहाई ॥
दो. मम गुन ग्राम नाम रत गत ममता मद मोह।
ता कर सुख सोइ जानि परानन्द सन्दोह ॥ 46 ॥
सुनत सुधासम बचन राम के। गहे सबनि पद कृपाधाम के ॥
जननि जनक गुर बन्धु हमारे। कृपा निधान प्रान ते प्यारे ॥
तनु धनु धाम राम हितकारी। सब बिधि तुम्ह प्रनतारति हारी ॥
असि सिख तुम्ह बिनु देइ न कोऊ। मातु पिता स्वारथ रत ओऊ ॥
हेतु रहित जग जुग उपकारी। तुम्ह तुम्हार सेवक असुरारी ॥
स्वारथ मीत सकल जग माहीं। सपनेहुँ प्रभु परमारथ नाहीम् ॥
सबके बचन प्रेम रस साने। सुनि रघुनाथ हृदयँ हरषाने ॥
निज निज गृह गे आयसु पाई। बरनत प्रभु बतकही सुहाई ॥
दो. -उमा अवधबासी नर नारि कृतारथ रूप।
ब्रह्म सच्चिदानन्द घन रघुनायक जहँ भूप ॥ 47 ॥
एक बार बसिष्ट मुनि आए। जहाँ राम सुखधाम सुहाए ॥
अति आदर रघुनायक कीन्हा। पद पखारि पादोदक लीन्हा ॥
राम सुनहु मुनि कह कर जोरी। कृपासिन्धु बिनती कछु मोरी ॥
देखि देखि आचरन तुम्हारा। होत मोह मम हृदयँ अपारा ॥
महिमा अमित बेद नहिं जाना। मैं केहि भाँति कहुँ भगवाना ॥
उपरोहित्य कर्म अति मन्दा। बेद पुरान सुमृति कर निन्दा ॥
जब न लेउँ मैं तब बिधि मोही। कहा लाभ आगें सुत तोही ॥
परमातमा ब्रह्म नर रूपा। होइहि रघुकुल भूषन भूपा ॥
दो. -तब मैं हृदयँ बिचारा जोग जग्य ब्रत दान।
जा कहुँ करिअ सो पैहुँ धर्म न एहि सम आन ॥ 48 ॥
जप तप नियम जोग निज धर्मा। श्रुति सम्भव नाना सुभ कर्मा ॥
ग्यान दया दम तीरथ मज्जन। जहँ लगि धर्म कहत श्रुति सज्जन ॥
आगम निगम पुरान अनेका। पढ़ए सुने कर फल प्रभु एका ॥
तब पद पङ्कज प्रीति निरन्तर। सब साधन कर यह फल सुन्दर ॥
छूटि मल कि मलहि के धोएँ। घृत कि पाव कोइ बारि बिलोएँ ॥
प्रेम भगति जल बिनु रघुराई। अभिअन्तर मल कबहुँ न जाई ॥
सोइ सर्बग्य तग्य सोइ पण्डित। सोइ गुन गृह बिग्यान अखण्डित ॥
दच्छ सकल लच्छन जुत सोई। जाकें पद सरोज रति होई ॥
दो. नाथ एक बर मागुँ राम कृपा करि देहु।
जन्म जन्म प्रभु पद कमल कबहुँ घटै जनि नेहु ॥ 49 ॥
अस कहि मुनि बसिष्ट गृह आए। कृपासिन्धु के मन अति भाए ॥
हनूमान भरतादिक भ्राता। सङ्ग लिए सेवक सुखदाता ॥
पुनि कृपाल पुर बाहेर गे। गज रथ तुरग मगावत भे ॥
देखि कृपा करि सकल सराहे। दिए उचित जिन्ह जिन्ह तेइ चाहे ॥
हरन सकल श्रम प्रभु श्रम पाई। गे जहाँ सीतल अवँराई ॥
भरत दीन्ह निज बसन डसाई। बैठे प्रभु सेवहिं सब भाई ॥
मारुतसुत तब मारूत करी। पुलक बपुष लोचन जल भरी ॥
हनूमान सम नहिं बड़भागी। नहिं कौ राम चरन अनुरागी ॥
गिरिजा जासु प्रीति सेवकाई। बार बार प्रभु निज मुख गाई ॥
दो. तेहिं अवसर मुनि नारद आए करतल बीन।
गावन लगे राम कल कीरति सदा नबीन ॥ 50 ॥
मामवलोकय पङ्कज लोचन। कृपा बिलोकनि सोच बिमोचन ॥
नील तामरस स्याम काम अरि। हृदय कञ्ज मकरन्द मधुप हरि ॥
जातुधान बरूथ बल भञ्जन। मुनि सज्जन रञ्जन अघ गञ्जन ॥
भूसुर ससि नव बृन्द बलाहक। असरन सरन दीन जन गाहक ॥
भुज बल बिपुल भार महि खण्डित। खर दूषन बिराध बध पण्डित ॥
रावनारि सुखरूप भूपबर। जय दसरथ कुल कुमुद सुधाकर ॥
सुजस पुरान बिदित निगमागम। गावत सुर मुनि सन्त समागम ॥
कारुनीक ब्यलीक मद खण्डन। सब बिधि कुसल कोसला मण्डन ॥
कलि मल मथन नाम ममताहन। तुलसीदास प्रभु पाहि प्रनत जन ॥
दो. प्रेम सहित मुनि नारद बरनि राम गुन ग्राम।
सोभासिन्धु हृदयँ धरि गे जहाँ बिधि धाम ॥ 51 ॥
गिरिजा सुनहु बिसद यह कथा। मैं सब कही मोरि मति जथा ॥
राम चरित सत कोटि अपारा। श्रुति सारदा न बरनै पारा ॥
राम अनन्त अनन्त गुनानी। जन्म कर्म अनन्त नामानी ॥
जल सीकर महि रज गनि जाहीं। रघुपति चरित न बरनि सिराहीम् ॥
बिमल कथा हरि पद दायनी। भगति होइ सुनि अनपायनी ॥
उमा कहिउँ सब कथा सुहाई। जो भुसुण्डि खगपतिहि सुनाई ॥
कछुक राम गुन कहेउँ बखानी। अब का कहौं सो कहहु भवानी ॥
सुनि सुभ कथा उमा हरषानी। बोली अति बिनीत मृदु बानी ॥
धन्य धन्य मैं धन्य पुरारी। सुनेउँ राम गुन भव भय हारी ॥
दो. तुम्हरी कृपाँ कृपायतन अब कृतकृत्य न मोह।
जानेउँ राम प्रताप प्रभु चिदानन्द सन्दोह ॥ 52(क) ॥
नाथ तवानन ससि स्रवत कथा सुधा रघुबीर।
श्रवन पुटन्हि मन पान करि नहिं अघात मतिधीर ॥ 52(ख) ॥
राम चरित जे सुनत अघाहीं। रस बिसेष जाना तिन्ह नाहीम् ॥
जीवनमुक्त महामुनि जेऊ। हरि गुन सुनहीं निरन्तर तेऊ ॥
भव सागर चह पार जो पावा। राम कथा ता कहँ दृढ़ नावा ॥
बिषिन्ह कहँ पुनि हरि गुन ग्रामा। श्रवन सुखद अरु मन अभिरामा ॥
श्रवनवन्त अस को जग माहीं। जाहि न रघुपति चरित सोहाहीम् ॥
ते जड़ जीव निजात्मक घाती। जिन्हहि न रघुपति कथा सोहाती ॥
हरिचरित्र मानस तुम्ह गावा। सुनि मैं नाथ अमिति सुख पावा ॥
तुम्ह जो कही यह कथा सुहाई। कागभसुण्डि गरुड़ प्रति गाई ॥
दो. बिरति ग्यान बिग्यान दृढ़ राम चरन अति नेह।
बायस तन रघुपति भगति मोहि परम सन्देह ॥ 53 ॥
नर सहस्र महँ सुनहु पुरारी। कौ एक होइ धर्म ब्रतधारी ॥
धर्मसील कोटिक महँ कोई। बिषय बिमुख बिराग रत होई ॥
कोटि बिरक्त मध्य श्रुति कही। सम्यक ग्यान सकृत कौ लही ॥
ग्यानवन्त कोटिक महँ कोऊ। जीवनमुक्त सकृत जग सोऊ ॥
तिन्ह सहस्र महुँ सब सुख खानी। दुर्लभ ब्रह्मलीन बिग्यानी ॥
धर्मसील बिरक्त अरु ग्यानी। जीवनमुक्त ब्रह्मपर प्रानी ॥
सब ते सो दुर्लभ सुरराया। राम भगति रत गत मद माया ॥
सो हरिभगति काग किमि पाई। बिस्वनाथ मोहि कहहु बुझाई ॥
दो. राम परायन ग्यान रत गुनागार मति धीर।
नाथ कहहु केहि कारन पायु काक सरीर ॥ 54 ॥
यह प्रभु चरित पवित्र सुहावा। कहहु कृपाल काग कहँ पावा ॥
तुम्ह केहि भाँति सुना मदनारी। कहहु मोहि अति कौतुक भारी ॥
गरुड़ महाग्यानी गुन रासी। हरि सेवक अति निकट निवासी ॥
तेहिं केहि हेतु काग सन जाई। सुनी कथा मुनि निकर बिहाई ॥
कहहु कवन बिधि भा सम्बादा। दौ हरिभगत काग उरगादा ॥
गौरि गिरा सुनि सरल सुहाई। बोले सिव सादर सुख पाई ॥
धन्य सती पावन मति तोरी। रघुपति चरन प्रीति नहिं थोरी ॥
सुनहु परम पुनीत इतिहासा। जो सुनि सकल लोक भ्रम नासा ॥
उपजि राम चरन बिस्वासा। भव निधि तर नर बिनहिं प्रयासा ॥
दो. ऐसिअ प्रस्न बिहङ्गपति कीन्ह काग सन जाइ।
सो सब सादर कहिहुँ सुनहु उमा मन लाइ ॥ 55 ॥
मैं जिमि कथा सुनी भव मोचनि। सो प्रसङ्ग सुनु सुमुखि सुलोचनि ॥
प्रथम दच्छ गृह तव अवतारा। सती नाम तब रहा तुम्हारा ॥
दच्छ जग्य तब भा अपमाना। तुम्ह अति क्रोध तजे तब प्राना ॥
मम अनुचरन्ह कीन्ह मख भङ्गा। जानहु तुम्ह सो सकल प्रसङ्गा ॥
तब अति सोच भयु मन मोरें। दुखी भयुँ बियोग प्रिय तोरेम् ॥
सुन्दर बन गिरि सरित तड़आगा। कौतुक देखत फिरुँ बेरागा ॥
गिरि सुमेर उत्तर दिसि दूरी। नील सैल एक सुन्दर भूरी ॥
तासु कनकमय सिखर सुहाए। चारि चारु मोरे मन भाए ॥
तिन्ह पर एक एक बिटप बिसाला। बट पीपर पाकरी रसाला ॥
सैलोपरि सर सुन्दर सोहा। मनि सोपान देखि मन मोहा ॥
दो. -सीतल अमल मधुर जल जलज बिपुल बहुरङ्ग।
कूजत कल रव हंस गन गुञ्जत मजुंल भृङ्ग ॥ 56 ॥
तेहिं गिरि रुचिर बसि खग सोई। तासु नास कल्पान्त न होई ॥
माया कृत गुन दोष अनेका। मोह मनोज आदि अबिबेका ॥
रहे ब्यापि समस्त जग माहीं। तेहि गिरि निकट कबहुँ नहिं जाहीम् ॥
तहँ बसि हरिहि भजि जिमि कागा। सो सुनु उमा सहित अनुरागा ॥
पीपर तरु तर ध्यान सो धरी। जाप जग्य पाकरि तर करी ॥
आँब छाहँ कर मानस पूजा। तजि हरि भजनु काजु नहिं दूजा ॥
बर तर कह हरि कथा प्रसङ्गा। आवहिं सुनहिं अनेक बिहङ्गा ॥
राम चरित बिचीत्र बिधि नाना। प्रेम सहित कर सादर गाना ॥
सुनहिं सकल मति बिमल मराला। बसहिं निरन्तर जे तेहिं ताला ॥
जब मैं जाइ सो कौतुक देखा। उर उपजा आनन्द बिसेषा ॥
दो. तब कछु काल मराल तनु धरि तहँ कीन्ह निवास।
सादर सुनि रघुपति गुन पुनि आयुँ कैलास ॥ 57 ॥
गिरिजा कहेउँ सो सब इतिहासा। मैं जेहि समय गयुँ खग पासा ॥
अब सो कथा सुनहु जेही हेतू। गयु काग पहिं खग कुल केतू ॥
जब रघुनाथ कीन्हि रन क्रीड़आ। समुझत चरित होति मोहि ब्रीड़आ ॥
इन्द्रजीत कर आपु बँधायो। तब नारद मुनि गरुड़ पठायो ॥
बन्धन काटि गयो उरगादा। उपजा हृदयँ प्रचण्ड बिषादा ॥
प्रभु बन्धन समुझत बहु भाँती। करत बिचार उरग आराती ॥
ब्यापक ब्रह्म बिरज बागीसा। माया मोह पार परमीसा ॥
सो अवतार सुनेउँ जग माहीं। देखेउँ सो प्रभाव कछु नाहीम् ॥
दो. -भव बन्धन ते छूटहिं नर जपि जा कर नाम।
खर्च निसाचर बाँधेउ नागपास सोइ राम ॥ 58 ॥
नाना भाँति मनहि समुझावा। प्रगट न ग्यान हृदयँ भ्रम छावा ॥
खेद खिन्न मन तर्क बढ़आई। भयु मोहबस तुम्हरिहिं नाई ॥
ब्याकुल गयु देवरिषि पाहीं। कहेसि जो संसय निज मन माहीम् ॥
सुनि नारदहि लागि अति दाया। सुनु खग प्रबल राम कै माया ॥
जो ग्यानिन्ह कर चित अपहरी। बरिआई बिमोह मन करी ॥
जेहिं बहु बार नचावा मोही। सोइ ब्यापी बिहङ्गपति तोही ॥
महामोह उपजा उर तोरें। मिटिहि न बेगि कहें खग मोरेम् ॥
चतुरानन पहिं जाहु खगेसा। सोइ करेहु जेहि होइ निदेसा ॥
दो. अस कहि चले देवरिषि करत राम गुन गान।
हरि माया बल बरनत पुनि पुनि परम सुजान ॥ 59 ॥
तब खगपति बिरञ्चि पहिं गयू। निज सन्देह सुनावत भयू ॥
सुनि बिरञ्चि रामहि सिरु नावा। समुझि प्रताप प्रेम अति छावा ॥
मन महुँ करि बिचार बिधाता। माया बस कबि कोबिद ग्याता ॥
हरि माया कर अमिति प्रभावा। बिपुल बार जेहिं मोहि नचावा ॥
अग जगमय जग मम उपराजा। नहिं आचरज मोह खगराजा ॥
तब बोले बिधि गिरा सुहाई। जान महेस राम प्रभुताई ॥
बैनतेय सङ्कर पहिं जाहू। तात अनत पूछहु जनि काहू ॥
तहँ होइहि तव संसय हानी। चलेउ बिहङ्ग सुनत बिधि बानी ॥
दो. परमातुर बिहङ्गपति आयु तब मो पास।
जात रहेउँ कुबेर गृह रहिहु उमा कैलास ॥ 60 ॥
तेहिं मम पद सादर सिरु नावा। पुनि आपन सन्देह सुनावा ॥
सुनि ता करि बिनती मृदु बानी। परेम सहित मैं कहेउँ भवानी ॥
मिलेहु गरुड़ मारग महँ मोही। कवन भाँति समुझावौं तोही ॥
तबहि होइ सब संसय भङ्गा। जब बहु काल करिअ सतसङ्गा ॥
सुनिअ तहाँ हरि कथा सुहाई। नाना भाँति मुनिन्ह जो गाई ॥
जेहि महुँ आदि मध्य अवसाना। प्रभु प्रतिपाद्य राम भगवाना ॥
नित हरि कथा होत जहँ भाई। पठवुँ तहाँ सुनहि तुम्ह जाई ॥
जाइहि सुनत सकल सन्देहा। राम चरन होइहि अति नेहा ॥
दो. बिनु सतसङ्ग न हरि कथा तेहि बिनु मोह न भाग।
मोह गेँ बिनु राम पद होइ न दृढ़ अनुराग ॥ 61 ॥
मिलहिं न रघुपति बिनु अनुरागा। किएँ जोग तप ग्यान बिरागा ॥
उत्तर दिसि सुन्दर गिरि नीला। तहँ रह काकभुसुण्डि सुसीला ॥
राम भगति पथ परम प्रबीना। ग्यानी गुन गृह बहु कालीना ॥
राम कथा सो कहि निरन्तर। सादर सुनहिं बिबिध बिहङ्गबर ॥
जाइ सुनहु तहँ हरि गुन भूरी। होइहि मोह जनित दुख दूरी ॥
मैं जब तेहि सब कहा बुझाई। चलेउ हरषि मम पद सिरु नाई ॥
ताते उमा न मैं समुझावा। रघुपति कृपाँ मरमु मैं पावा ॥
होइहि कीन्ह कबहुँ अभिमाना। सो खौवै चह कृपानिधाना ॥
कछु तेहि ते पुनि मैं नहिं राखा। समुझि खग खगही कै भाषा ॥
प्रभु माया बलवन्त भवानी। जाहि न मोह कवन अस ग्यानी ॥
दो. ग्यानि भगत सिरोमनि त्रिभुवनपति कर जान।
ताहि मोह माया नर पावँर करहिं गुमान ॥ 62(क) ॥
मासपारायण, अट्ठाईसवाँ विश्राम
सिव बिरञ्चि कहुँ मोहि को है बपुरा आन।
अस जियँ जानि भजहिं मुनि माया पति भगवान ॥ 62(ख) ॥
गयु गरुड़ जहँ बसि भुसुण्डा। मति अकुण्ठ हरि भगति अखण्डा ॥
देखि सैल प्रसन्न मन भयू। माया मोह सोच सब गयू ॥
करि तड़आग मज्जन जलपाना। बट तर गयु हृदयँ हरषाना ॥
बृद्ध बृद्ध बिहङ्ग तहँ आए। सुनै राम के चरित सुहाए ॥
कथा अरम्भ करै सोइ चाहा। तेही समय गयु खगनाहा ॥
आवत देखि सकल खगराजा। हरषेउ बायस सहित समाजा ॥
अति आदर खगपति कर कीन्हा। स्वागत पूछि सुआसन दीन्हा ॥
करि पूजा समेत अनुरागा। मधुर बचन तब बोलेउ कागा ॥
दो. नाथ कृतारथ भयुँ मैं तव दरसन खगराज।
आयसु देहु सो करौं अब प्रभु आयहु केहि काज ॥ 63(क) ॥
सदा कृतारथ रूप तुम्ह कह मृदु बचन खगेस।
जेहि कै अस्तुति सादर निज मुख कीन्हि महेस ॥ 63(ख) ॥
सुनहु तात जेहि कारन आयुँ। सो सब भयु दरस तव पायुँ ॥
देखि परम पावन तव आश्रम। गयु मोह संसय नाना भ्रम ॥
अब श्रीराम कथा अति पावनि। सदा सुखद दुख पुञ्ज नसावनि ॥
सादर तात सुनावहु मोही। बार बार बिनवुँ प्रभु तोही ॥
सुनत गरुड़ कै गिरा बिनीता। सरल सुप्रेम सुखद सुपुनीता ॥
भयु तासु मन परम उछाहा। लाग कहै रघुपति गुन गाहा ॥
प्रथमहिं अति अनुराग भवानी। रामचरित सर कहेसि बखानी ॥
पुनि नारद कर मोह अपारा। कहेसि बहुरि रावन अवतारा ॥
प्रभु अवतार कथा पुनि गाई। तब सिसु चरित कहेसि मन लाई ॥
दो. बालचरित कहिं बिबिध बिधि मन महँ परम उछाह।
रिषि आगवन कहेसि पुनि श्री रघुबीर बिबाह ॥ 64 ॥
बहुरि राम अभिषेक प्रसङ्गा। पुनि नृप बचन राज रस भङ्गा ॥
पुरबासिंह कर बिरह बिषादा। कहेसि राम लछिमन सम्बादा ॥
बिपिन गवन केवट अनुरागा। सुरसरि उतरि निवास प्रयागा ॥
बालमीक प्रभु मिलन बखाना। चित्रकूट जिमि बसे भगवाना ॥
सचिवागवन नगर नृप मरना। भरतागवन प्रेम बहु बरना ॥
करि नृप क्रिया सङ्ग पुरबासी। भरत गे जहँ प्रभु सुख रासी ॥
पुनि रघुपति बहु बिधि समुझाए। लै पादुका अवधपुर आए ॥
भरत रहनि सुरपति सुत करनी। प्रभु अरु अत्रि भेण्ट पुनि बरनी ॥
दो. कहि बिराध बध जेहि बिधि देह तजी सरभङ्ग ॥
बरनि सुतीछन प्रीति पुनि प्रभु अगस्ति सतसङ्ग ॥ 65 ॥
कहि दण्डक बन पावनताई। गीध मित्री पुनि तेहिं गाई ॥
पुनि प्रभु पञ्चवटीं कृत बासा। भञ्जी सकल मुनिन्ह की त्रासा ॥
पुनि लछिमन उपदेस अनूपा। सूपनखा जिमि कीन्हि कुरूपा ॥
खर दूषन बध बहुरि बखाना। जिमि सब मरमु दसानन जाना ॥
दसकन्धर मारीच बतकहीं। जेहि बिधि भी सो सब तेहिं कही ॥
पुनि माया सीता कर हरना। श्रीरघुबीर बिरह कछु बरना ॥
पुनि प्रभु गीध क्रिया जिमि कीन्ही। बधि कबन्ध सबरिहि गति दीन्ही ॥
बहुरि बिरह बरनत रघुबीरा। जेहि बिधि गे सरोबर तीरा ॥
दो. प्रभु नारद सम्बाद कहि मारुति मिलन प्रसङ्ग।
पुनि सुग्रीव मिताई बालि प्रान कर भङ्ग ॥ 66((क) ॥
कपिहि तिलक करि प्रभु कृत सैल प्रबरषन बास।
बरनन बर्षा सरद अरु राम रोष कपि त्रास ॥ 66(ख) ॥
जेहि बिधि कपिपति कीस पठाए। सीता खोज सकल दिसि धाए ॥
बिबर प्रबेस कीन्ह जेहि भाँती। कपिन्ह बहोरि मिला सम्पाती ॥
सुनि सब कथा समीरकुमारा। नाघत भयु पयोधि अपारा ॥
लङ्काँ कपि प्रबेस जिमि कीन्हा। पुनि सीतहि धीरजु जिमि दीन्हा ॥
बन उजारि रावनहि प्रबोधी। पुर दहि नाघेउ बहुरि पयोधी ॥
आए कपि सब जहँ रघुराई। बैदेही कि कुसल सुनाई ॥
सेन समेति जथा रघुबीरा। उतरे जाइ बारिनिधि तीरा ॥
मिला बिभीषन जेहि बिधि आई। सागर निग्रह कथा सुनाई ॥
दो. सेतु बाँधि कपि सेन जिमि उतरी सागर पार।
गयु बसीठी बीरबर जेहि बिधि बालिकुमार ॥ 67(क) ॥
निसिचर कीस लराई बरनिसि बिबिध प्रकार।
कुम्भकरन घननाद कर बल पौरुष सङ्घार ॥ 67(ख) ॥
निसिचर निकर मरन बिधि नाना। रघुपति रावन समर बखाना ॥
रावन बध मन्दोदरि सोका। राज बिभीषण देव असोका ॥
सीता रघुपति मिलन बहोरी। सुरन्ह कीन्ह अस्तुति कर जोरी ॥
पुनि पुष्पक चढ़इ कपिन्ह समेता। अवध चले प्रभु कृपा निकेता ॥
जेहि बिधि राम नगर निज आए। बायस बिसद चरित सब गाए ॥
कहेसि बहोरि राम अभिषैका। पुर बरनत नृपनीति अनेका ॥
कथा समस्त भुसुण्ड बखानी। जो मैं तुम्ह सन कही भवानी ॥
सुनि सब राम कथा खगनाहा। कहत बचन मन परम उछाहा ॥
सो. गयु मोर सन्देह सुनेउँ सकल रघुपति चरित।
भयु राम पद नेह तव प्रसाद बायस तिलक ॥ 68(क) ॥
मोहि भयु अति मोह प्रभु बन्धन रन महुँ निरखि।
चिदानन्द सन्दोह राम बिकल कारन कवन। 68(ख) ॥
देखि चरित अति नर अनुसारी। भयु हृदयँ मम संसय भारी ॥
सोइ भ्रम अब हित करि मैं माना। कीन्ह अनुग्रह कृपानिधाना ॥
जो अति आतप ब्याकुल होई। तरु छाया सुख जानि सोई ॥
जौं नहिं होत मोह अति मोही। मिलतेउँ तात कवन बिधि तोही ॥
सुनतेउँ किमि हरि कथा सुहाई। अति बिचित्र बहु बिधि तुम्ह गाई ॥
निगमागम पुरान मत एहा। कहहिं सिद्ध मुनि नहिं सन्देहा ॥
सन्त बिसुद्ध मिलहिं परि तेही। चितवहिं राम कृपा करि जेही ॥
राम कृपाँ तव दरसन भयू। तव प्रसाद सब संसय गयू ॥
दो. सुनि बिहङ्गपति बानी सहित बिनय अनुराग।
पुलक गात लोचन सजल मन हरषेउ अति काग ॥ 69(क) ॥
श्रोता सुमति सुसील सुचि कथा रसिक हरि दास।
पाइ उमा अति गोप्यमपि सज्जन करहिं प्रकास ॥ 69(ख) ॥
बोलेउ काकभसुण्ड बहोरी। नभग नाथ पर प्रीति न थोरी ॥
सब बिधि नाथ पूज्य तुम्ह मेरे। कृपापात्र रघुनायक केरे ॥
तुम्हहि न संसय मोह न माया। मो पर नाथ कीन्ह तुम्ह दाया ॥
पठि मोह मिस खगपति तोही। रघुपति दीन्हि बड़आई मोही ॥
तुम्ह निज मोह कही खग साईं। सो नहिं कछु आचरज गोसाईम् ॥
नारद भव बिरञ्चि सनकादी। जे मुनिनायक आतमबादी ॥
मोह न अन्ध कीन्ह केहि केही। को जग काम नचाव न जेही ॥
तृस्नाँ केहि न कीन्ह बौराहा। केहि कर हृदय क्रोध नहिं दाहा ॥
दो. ग्यानी तापस सूर कबि कोबिद गुन आगार।
केहि कै लौभ बिडम्बना कीन्हि न एहिं संसार ॥ 70(क) ॥
श्री मद बक्र न कीन्ह केहि प्रभुता बधिर न काहि।
मृगलोचनि के नैन सर को अस लाग न जाहि ॥ 70(ख) ॥
गुन कृत सन्यपात नहिं केही। कौ न मान मद तजेउ निबेही ॥
जोबन ज्वर केहि नहिं बलकावा। ममता केहि कर जस न नसावा ॥
मच्छर काहि कलङ्क न लावा। काहि न सोक समीर डोलावा ॥
चिन्ता साँपिनि को नहिं खाया। को जग जाहि न ब्यापी माया ॥
कीट मनोरथ दारु सरीरा। जेहि न लाग घुन को अस धीरा ॥
सुत बित लोक ईषना तीनी। केहि के मति इन्ह कृत न मलीनी ॥
यह सब माया कर परिवारा। प्रबल अमिति को बरनै पारा ॥
सिव चतुरानन जाहि डेराहीं। अपर जीव केहि लेखे माहीम् ॥
दो. ब्यापि रहेउ संसार महुँ माया कटक प्रचण्ड ॥
सेनापति कामादि भट दम्भ कपट पाषण्ड ॥ 71(क) ॥
सो दासी रघुबीर कै समुझें मिथ्या सोपि।
छूट न राम कृपा बिनु नाथ कहुँ पद रोऽपि ॥ 71(ख) ॥
जो माया सब जगहि नचावा। जासु चरित लखि काहुँ न पावा ॥
सोइ प्रभु भ्रू बिलास खगराजा। नाच नटी इव सहित समाजा ॥
सोइ सच्चिदानन्द घन रामा। अज बिग्यान रूपो बल धामा ॥
ब्यापक ब्याप्य अखण्ड अनन्ता। अखिल अमोघसक्ति भगवन्ता ॥
अगुन अदभ्र गिरा गोतीता। सबदरसी अनवद्य अजीता ॥
निर्मम निराकार निरमोहा। नित्य निरञ्जन सुख सन्दोहा ॥
प्रकृति पार प्रभु सब उर बासी। ब्रह्म निरीह बिरज अबिनासी ॥
इहाँ मोह कर कारन नाहीं। रबि सन्मुख तम कबहुँ कि जाहीम् ॥
दो. भगत हेतु भगवान प्रभु राम धरेउ तनु भूप।
किए चरित पावन परम प्राकृत नर अनुरूप ॥ 72(क) ॥
जथा अनेक बेष धरि नृत्य करि नट कोइ।
सोइ सोइ भाव देखावि आपुन होइ न सोइ ॥ 72(ख) ॥
असि रघुपति लीला उरगारी। दनुज बिमोहनि जन सुखकारी ॥
जे मति मलिन बिषयबस कामी। प्रभु मोह धरहिं इमि स्वामी ॥
नयन दोष जा कहँ जब होई। पीत बरन ससि कहुँ कह सोई ॥
जब जेहि दिसि भ्रम होइ खगेसा। सो कह पच्छिम उयु दिनेसा ॥
नौकारूढ़ चलत जग देखा। अचल मोह बस आपुहि लेखा ॥
बालक भ्रमहिं न भ्रमहिं गृहादीं। कहहिं परस्पर मिथ्याबादी ॥
हरि बिषिक अस मोह बिहङ्गा। सपनेहुँ नहिं अग्यान प्रसङ्गा ॥
मायाबस मतिमन्द अभागी। हृदयँ जमनिका बहुबिधि लागी ॥
ते सठ हठ बस संसय करहीं। निज अग्यान राम पर धरहीम् ॥
दो. काम क्रोध मद लोभ रत गृहासक्त दुखरूप।
ते किमि जानहिं रघुपतिहि मूढ़ परे तम कूप ॥ 73(क) ॥
निर्गुन रूप सुलभ अति सगुन जान नहिं कोइ।
सुगम अगम नाना चरित सुनि मुनि मन भ्रम होइ ॥ 73(ख) ॥
सुनु खगेस रघुपति प्रभुताई। कहुँ जथामति कथा सुहाई ॥
जेहि बिधि मोह भयु प्रभु मोही। सौ सब कथा सुनावुँ तोही ॥
राम कृपा भाजन तुम्ह ताता। हरि गुन प्रीति मोहि सुखदाता ॥
ताते नहिं कछु तुम्हहिं दुरावुँ। परम रहस्य मनोहर गावुँ ॥
सुनहु राम कर सहज सुभ्AU। जन अभिमान न राखहिं क्AU ॥
संसृत मूल सूलप्रद नाना। सकल सोक दायक अभिमाना ॥
ताते करहिं कृपानिधि दूरी। सेवक पर ममता अति भूरी ॥
जिमि सिसु तन ब्रन होइ गोसाई। मातु चिराव कठिन की नाईम् ॥
दो. जदपि प्रथम दुख पावि रोवि बाल अधीर।
ब्याधि नास हित जननी गनति न सो सिसु पीर ॥ 74(क) ॥
तिमि रघुपति निज दासकर हरहिं मान हित लागि।
तुलसिदास ऐसे प्रभुहि कस न भजहु भ्रम त्यागि ॥ 74(ख) ॥
राम कृपा आपनि जड़ताई। कहुँ खगेस सुनहु मन लाई ॥
जब जब राम मनुज तनु धरहीं। भक्त हेतु लील बहु करहीम् ॥
तब तब अवधपुरी मैं ज़AUँ। बालचरित बिलोकि हरष्AUँ ॥
जन्म महोत्सव देखुँ जाई। बरष पाँच तहँ रहुँ लोभाई ॥
इष्टदेव मम बालक रामा। सोभा बपुष कोटि सत कामा ॥
निज प्रभु बदन निहारि निहारी। लोचन सुफल करुँ उरगारी ॥
लघु बायस बपु धरि हरि सङ्गा। देखुँ बालचरित बहुरङ्गा ॥
दो. लरिकाईं जहँ जहँ फिरहिं तहँ तहँ सङ्ग उड़आउँ।
जूठनि परि अजिर महँ सो उठाइ करि खाउँ ॥ 75(क) ॥
एक बार अतिसय सब चरित किए रघुबीर।
सुमिरत प्रभु लीला सोइ पुलकित भयु सरीर ॥ 75(ख) ॥
कहि भसुण्ड सुनहु खगनायक। रामचरित सेवक सुखदायक ॥
नृपमन्दिर सुन्दर सब भाँती। खचित कनक मनि नाना जाती ॥
बरनि न जाइ रुचिर अँगनाई। जहँ खेलहिं नित चारिउ भाई ॥
बालबिनोद करत रघुराई। बिचरत अजिर जननि सुखदाई ॥
मरकत मृदुल कलेवर स्यामा। अङ्ग अङ्ग प्रति छबि बहु कामा ॥
नव राजीव अरुन मृदु चरना। पदज रुचिर नख ससि दुति हरना ॥
ललित अङ्क कुलिसादिक चारी। नूपुर चारू मधुर रवकारी ॥
चारु पुरट मनि रचित बनाई। कटि किङ्किन कल मुखर सुहाई ॥
दो. रेखा त्रय सुन्दर उदर नाभी रुचिर गँभीर।
उर आयत भ्राजत बिबिध बाल बिभूषन चीर ॥ 76 ॥
अरुन पानि नख करज मनोहर। बाहु बिसाल बिभूषन सुन्दर ॥
कन्ध बाल केहरि दर ग्रीवा। चारु चिबुक आनन छबि सींवा ॥
कलबल बचन अधर अरुनारे। दुइ दुइ दसन बिसद बर बारे ॥
ललित कपोल मनोहर नासा। सकल सुखद ससि कर सम हासा ॥
नील कञ्ज लोचन भव मोचन। भ्राजत भाल तिलक गोरोचन ॥
बिकट भृकुटि सम श्रवन सुहाए। कुञ्चित कच मेचक छबि छाए ॥
पीत झीनि झगुली तन सोही। किलकनि चितवनि भावति मोही ॥
रूप रासि नृप अजिर बिहारी। नाचहिं निज प्रतिबिम्ब निहारी ॥
मोहि सन करहीं बिबिध बिधि क्रीड़आ। बरनत मोहि होति अति ब्रीड़आ ॥
किलकत मोहि धरन जब धावहिं। चलुँ भागि तब पूप देखावहिम् ॥
दो. आवत निकट हँसहिं प्रभु भाजत रुदन कराहिं।
जाउँ समीप गहन पद फिरि फिरि चिति पराहिम् ॥ 77(क) ॥
प्राकृत सिसु इव लीला देखि भयु मोहि मोह।
कवन चरित्र करत प्रभु चिदानन्द सन्दोह ॥ 77(ख) ॥
एतना मन आनत खगराया। रघुपति प्रेरित ब्यापी माया ॥
सो माया न दुखद मोहि काहीं। आन जीव इव संसृत नाहीम् ॥
नाथ इहाँ कछु कारन आना। सुनहु सो सावधान हरिजाना ॥
ग्यान अखण्ड एक सीताबर। माया बस्य जीव सचराचर ॥
जौं सब कें रह ग्यान एकरस। ईस्वर जीवहि भेद कहहु कस ॥
माया बस्य जीव अभिमानी। ईस बस्य माया गुनखानी ॥
परबस जीव स्वबस भगवन्ता। जीव अनेक एक श्रीकन्ता ॥
मुधा भेद जद्यपि कृत माया। बिनु हरि जाइ न कोटि उपाया ॥
दो. रामचन्द्र के भजन बिनु जो चह पद निर्बान।
ग्यानवन्त अपि सो नर पसु बिनु पूँछ बिषान ॥ 78(क) ॥
राकापति षोड़स उअहिं तारागन समुदाइ ॥
सकल गिरिन्ह दव लाइअ बिनु रबि राति न जाइ ॥ 78(ख) ॥
ऐसेहिं हरि बिनु भजन खगेसा। मिटि न जीवन्ह केर कलेसा ॥
हरि सेवकहि न ब्याप अबिद्या। प्रभु प्रेरित ब्यापि तेहि बिद्या ॥
ताते नास न होइ दास कर। भेद भगति भाढ़इ बिहङ्गबर ॥
भ्रम ते चकित राम मोहि देखा। बिहँसे सो सुनु चरित बिसेषा ॥
तेहि कौतुक कर मरमु न काहूँ। जाना अनुज न मातु पिताहूँ ॥
जानु पानि धाए मोहि धरना। स्यामल गात अरुन कर चरना ॥
तब मैं भागि चलेउँ उरगामी। राम गहन कहँ भुजा पसारी ॥
जिमि जिमि दूरि उड़आउँ अकासा। तहँ भुज हरि देखुँ निज पासा ॥
दो. ब्रह्मलोक लगि गयुँ मैं चितयुँ पाछ उड़आत।
जुग अङ्गुल कर बीच सब राम भुजहि मोहि तात ॥ 79(क) ॥
सप्ताबरन भेद करि जहाँ लगें गति मोरि।
गयुँ तहाँ प्रभु भुज निरखि ब्याकुल भयुँ बहोरि ॥ 79(ख) ॥
मूदेउँ नयन त्रसित जब भयुँ। पुनि चितवत कोसलपुर गयूँ ॥
मोहि बिलोकि राम मुसुकाहीं। बिहँसत तुरत गयुँ मुख माहीम् ॥
उदर माझ सुनु अण्डज राया। देखेउँ बहु ब्रह्माण्ड निकाया ॥
अति बिचित्र तहँ लोक अनेका। रचना अधिक एक ते एका ॥
कोटिन्ह चतुरानन गौरीसा। अगनित उडगन रबि रजनीसा ॥
अगनित लोकपाल जम काला। अगनित भूधर भूमि बिसाला ॥
सागर सरि सर बिपिन अपारा। नाना भाँति सृष्टि बिस्तारा ॥
सुर मुनि सिद्ध नाग नर किन्नर। चारि प्रकार जीव सचराचर ॥
दो. जो नहिं देखा नहिं सुना जो मनहूँ न समाइ।
सो सब अद्भुत देखेउँ बरनि कवनि बिधि जाइ ॥ 80(क) ॥
एक एक ब्रह्माण्ड महुँ रहुँ बरष सत एक।
एहि बिधि देखत फिरुँ मैं अण्ड कटाह अनेक ॥ 80(ख) ॥
एहि बिधि देखत फिरुँ मैं अण्ड कटाह अनेक ॥ 80(ख) ॥
लोक लोक प्रति भिन्न बिधाता। भिन्न बिष्नु सिव मनु दिसित्राता ॥
नर गन्धर्ब भूत बेताला। किन्नर निसिचर पसु खग ब्याला ॥
देव दनुज गन नाना जाती। सकल जीव तहँ आनहि भाँती ॥
महि सरि सागर सर गिरि नाना। सब प्रपञ्च तहँ आनि आना ॥
अण्डकोस प्रति प्रति निज रुपा। देखेउँ जिनस अनेक अनूपा ॥
अवधपुरी प्रति भुवन निनारी। सरजू भिन्न भिन्न नर नारी ॥
दसरथ कौसल्या सुनु ताता। बिबिध रूप भरतादिक भ्राता ॥
प्रति ब्रह्माण्ड राम अवतारा। देखुँ बालबिनोद अपारा ॥
दो. भिन्न भिन्न मै दीख सबु अति बिचित्र हरिजान।
अगनित भुवन फिरेउँ प्रभु राम न देखेउँ आन ॥ 81(क) ॥
सोइ सिसुपन सोइ सोभा सोइ कृपाल रघुबीर।
भुवन भुवन देखत फिरुँ प्रेरित मोह समीर ॥ 81(ख)
भ्रमत मोहि ब्रह्माण्ड अनेका। बीते मनहुँ कल्प सत एका ॥
फिरत फिरत निज आश्रम आयुँ। तहँ पुनि रहि कछु काल गवाँयुँ ॥
निज प्रभु जन्म अवध सुनि पायुँ। निर्भर प्रेम हरषि उठि धायुँ ॥
देखुँ जन्म महोत्सव जाई। जेहि बिधि प्रथम कहा मैं गाई ॥
राम उदर देखेउँ जग नाना। देखत बनि न जाइ बखाना ॥
तहँ पुनि देखेउँ राम सुजाना। माया पति कृपाल भगवाना ॥
करुँ बिचार बहोरि बहोरी। मोह कलिल ब्यापित मति मोरी ॥
उभय घरी महँ मैं सब देखा। भयुँ भ्रमित मन मोह बिसेषा ॥
दो. देखि कृपाल बिकल मोहि बिहँसे तब रघुबीर।
बिहँसतहीं मुख बाहेर आयुँ सुनु मतिधीर ॥ 82(क) ॥
सोइ लरिकाई मो सन करन लगे पुनि राम।
कोटि भाँति समुझावुँ मनु न लहि बिश्राम ॥ 82(ख) ॥
देखि चरित यह सो प्रभुताई। समुझत देह दसा बिसराई ॥
धरनि परेउँ मुख आव न बाता। त्राहि त्राहि आरत जन त्राता ॥
प्रेमाकुल प्रभु मोहि बिलोकी। निज माया प्रभुता तब रोकी ॥
कर सरोज प्रभु मम सिर धरेऊ। दीनदयाल सकल दुख हरेऊ ॥
कीन्ह राम मोहि बिगत बिमोहा। सेवक सुखद कृपा सन्दोहा ॥
प्रभुता प्रथम बिचारि बिचारी। मन महँ होइ हरष अति भारी ॥
भगत बछलता प्रभु कै देखी। उपजी मम उर प्रीति बिसेषी ॥
सजल नयन पुलकित कर जोरी। कीन्हिउँ बहु बिधि बिनय बहोरी ॥
दो. सुनि सप्रेम मम बानी देखि दीन निज दास।
बचन सुखद गम्भीर मृदु बोले रमानिवास ॥ 83(क) ॥
काकभसुण्डि मागु बर अति प्रसन्न मोहि जानि।
अनिमादिक सिधि अपर रिधि मोच्छ सकल सुख खानि ॥ 83(ख) ॥
ग्यान बिबेक बिरति बिग्याना। मुनि दुर्लभ गुन जे जग नाना ॥
आजु देउँ सब संसय नाहीं। मागु जो तोहि भाव मन माहीम् ॥
सुनि प्रभु बचन अधिक अनुरागेउँ। मन अनुमान करन तब लागेऊँ ॥
प्रभु कह देन सकल सुख सही। भगति आपनी देन न कही ॥
भगति हीन गुन सब सुख ऐसे। लवन बिना बहु बिञ्जन जैसे ॥
भजन हीन सुख कवने काजा। अस बिचारि बोलेउँ खगराजा ॥
जौं प्रभु होइ प्रसन्न बर देहू। मो पर करहु कृपा अरु नेहू ॥
मन भावत बर मागुँ स्वामी। तुम्ह उदार उर अन्तरजामी ॥
दो. अबिरल भगति बिसुध्द तव श्रुति पुरान जो गाव।
जेहि खोजत जोगीस मुनि प्रभु प्रसाद कौ पाव ॥ 84(क) ॥
भगत कल्पतरु प्रनत हित कृपा सिन्धु सुख धाम।
सोइ निज भगति मोहि प्रभु देहु दया करि राम ॥ 84(ख) ॥
एवमस्तु कहि रघुकुलनायक। बोले बचन परम सुखदायक ॥
सुनु बायस तैं सहज सयाना। काहे न मागसि अस बरदाना ॥
सब सुख खानि भगति तैं मागी। नहिं जग कौ तोहि सम बड़भागी ॥
जो मुनि कोटि जतन नहिं लहहीं। जे जप जोग अनल तन दहहीम् ॥
रीझेउँ देखि तोरि चतुराई। मागेहु भगति मोहि अति भाई ॥
सुनु बिहङ्ग प्रसाद अब मोरें। सब सुभ गुन बसिहहिं उर तोरेम् ॥
भगति ग्यान बिग्यान बिरागा। जोग चरित्र रहस्य बिभागा ॥
जानब तैं सबही कर भेदा। मम प्रसाद नहिं साधन खेदा ॥
दोंंआया सम्भव भ्रम सब अब न ब्यापिहहिं तोहि।
जानेसु ब्रह्म अनादि अज अगुन गुनाकर मोहि ॥ 85(क) ॥
मोहि भगत प्रिय सन्तत अस बिचारि सुनु काग।
कायँ बचन मन मम पद करेसु अचल अनुराग ॥ 85(ख) ॥
अब सुनु परम बिमल मम बानी। सत्य सुगम निगमादि बखानी ॥
निज सिद्धान्त सुनावुँ तोही। सुनु मन धरु सब तजि भजु मोही ॥
मम माया सम्भव संसारा। जीव चराचर बिबिधि प्रकारा ॥
सब मम प्रिय सब मम उपजाए। सब ते अधिक मनुज मोहि भाए ॥
तिन्ह महँ द्विज द्विज महँ श्रुतिधारी। तिन्ह महुँ निगम धरम अनुसारी ॥
तिन्ह महँ प्रिय बिरक्त पुनि ग्यानी। ग्यानिहु ते अति प्रिय बिग्यानी ॥
तिन्ह ते पुनि मोहि प्रिय निज दासा। जेहि गति मोरि न दूसरि आसा ॥
पुनि पुनि सत्य कहुँ तोहि पाहीं। मोहि सेवक सम प्रिय कौ नाहीम् ॥
भगति हीन बिरञ्चि किन होई। सब जीवहु सम प्रिय मोहि सोई ॥
भगतिवन्त अति नीचु प्रानी। मोहि प्रानप्रिय असि मम बानी ॥
दो. सुचि सुसील सेवक सुमति प्रिय कहु काहि न लाग।
श्रुति पुरान कह नीति असि सावधान सुनु काग ॥ 86 ॥
एक पिता के बिपुल कुमारा। होहिं पृथक गुन सील अचारा ॥
कौ पण्डिन्त कौ तापस ग्याता। कौ धनवन्त सूर कौ दाता ॥
कौ सर्बग्य धर्मरत कोई। सब पर पितहि प्रीति सम होई ॥
कौ पितु भगत बचन मन कर्मा। सपनेहुँ जान न दूसर धर्मा ॥
सो सुत प्रिय पितु प्रान समाना। जद्यपि सो सब भाँति अयाना ॥
एहि बिधि जीव चराचर जेते। त्रिजग देव नर असुर समेते ॥
अखिल बिस्व यह मोर उपाया। सब पर मोहि बराबरि दाया ॥
तिन्ह महँ जो परिहरि मद माया। भजै मोहि मन बच अरू काया ॥
दो. पुरूष नपुंसक नारि वा जीव चराचर कोइ।
सर्ब भाव भज कपट तजि मोहि परम प्रिय सोइ ॥ 87(क) ॥
सो. सत्य कहुँ खग तोहि सुचि सेवक मम प्रानप्रिय।
अस बिचारि भजु मोहि परिहरि आस भरोस सब ॥ 87(ख) ॥
कबहूँ काल न ब्यापिहि तोही। सुमिरेसु भजेसु निरन्तर मोही ॥
प्रभु बचनामृत सुनि न अघ्AUँ। तनु पुलकित मन अति हरष्AUँ ॥
सो सुख जानि मन अरु काना। नहिं रसना पहिं जाइ बखाना ॥
प्रभु सोभा सुख जानहिं नयना। कहि किमि सकहिं तिन्हहि नहिं बयना ॥
बहु बिधि मोहि प्रबोधि सुख देई। लगे करन सिसु कौतुक तेई ॥
सजल नयन कछु मुख करि रूखा। चिति मातु लागी अति भूखा ॥
देखि मातु आतुर उठि धाई। कहि मृदु बचन लिए उर लाई ॥
गोद राखि कराव पय पाना। रघुपति चरित ललित कर गाना ॥
सो. जेहि सुख लागि पुरारि असुभ बेष कृत सिव सुखद।
अवधपुरी नर नारि तेहि सुख महुँ सन्तत मगन ॥ 88(क) ॥
सोइ सुख लवलेस जिन्ह बारक सपनेहुँ लहेउ।
ते नहिं गनहिं खगेस ब्रह्मसुखहि सज्जन सुमति ॥ 88(ख) ॥
मैं पुनि अवध रहेउँ कछु काला। देखेउँ बालबिनोद रसाला ॥
राम प्रसाद भगति बर पायुँ। प्रभु पद बन्दि निजाश्रम आयुँ ॥
तब ते मोहि न ब्यापी माया। जब ते रघुनायक अपनाया ॥
यह सब गुप्त चरित मैं गावा। हरि मायाँ जिमि मोहि नचावा ॥
निज अनुभव अब कहुँ खगेसा। बिनु हरि भजन न जाहि कलेसा ॥
राम कृपा बिनु सुनु खगराई। जानि न जाइ राम प्रभुताई ॥
जानें बिनु न होइ परतीती। बिनु परतीति होइ नहिं प्रीती ॥
प्रीति बिना नहिं भगति दिढ़आई। जिमि खगपति जल कै चिकनाई ॥
सो. बिनु गुर होइ कि ग्यान ग्यान कि होइ बिराग बिनु।
गावहिं बेद पुरान सुख कि लहिअ हरि भगति बिनु ॥ 89(क) ॥
कौ बिश्राम कि पाव तात सहज सन्तोष बिनु।
चलै कि जल बिनु नाव कोटि जतन पचि पचि मरिअ ॥ 89(ख) ॥
बिनु सन्तोष न काम नसाहीं। काम अछत सुख सपनेहुँ नाहीम् ॥
राम भजन बिनु मिटहिं कि कामा। थल बिहीन तरु कबहुँ कि जामा ॥
बिनु बिग्यान कि समता आवि। कौ अवकास कि नभ बिनु पावि ॥
श्रद्धा बिना धर्म नहिं होई। बिनु महि गन्ध कि पावि कोई ॥
बिनु तप तेज कि कर बिस्तारा। जल बिनु रस कि होइ संसारा ॥
सील कि मिल बिनु बुध सेवकाई। जिमि बिनु तेज न रूप गोसाई ॥
निज सुख बिनु मन होइ कि थीरा। परस कि होइ बिहीन समीरा ॥
कवनिउ सिद्धि कि बिनु बिस्वासा। बिनु हरि भजन न भव भय नासा ॥
दो. बिनु बिस्वास भगति नहिं तेहि बिनु द्रवहिं न रामु।
राम कृपा बिनु सपनेहुँ जीव न लह बिश्रामु ॥ 90(क) ॥
सो. अस बिचारि मतिधीर तजि कुतर्क संसय सकल।
भजहु राम रघुबीर करुनाकर सुन्दर सुखद ॥ 90(ख) ॥
निज मति सरिस नाथ मैं गाई। प्रभु प्रताप महिमा खगराई ॥
कहेउँ न कछु करि जुगुति बिसेषी। यह सब मैं निज नयनन्हि देखी ॥
महिमा नाम रूप गुन गाथा। सकल अमित अनन्त रघुनाथा ॥
निज निज मति मुनि हरि गुन गावहिं। निगम सेष सिव पार न पावहिम् ॥
तुम्हहि आदि खग मसक प्रजन्ता। नभ उड़आहिं नहिं पावहिं अन्ता ॥
तिमि रघुपति महिमा अवगाहा। तात कबहुँ कौ पाव कि थाहा ॥
रामु काम सत कोटि सुभग तन। दुर्गा कोटि अमित अरि मर्दन ॥
सक्र कोटि सत सरिस बिलासा। नभ सत कोटि अमित अवकासा ॥
दो. मरुत कोटि सत बिपुल बल रबि सत कोटि प्रकास।
ससि सत कोटि सुसीतल समन सकल भव त्रास ॥ 91(क) ॥
काल कोटि सत सरिस अति दुस्तर दुर्ग दुरन्त।
धूमकेतु सत कोटि सम दुराधरष भगवन्त ॥ 91(ख) ॥
प्रभु अगाध सत कोटि पताला। समन कोटि सत सरिस कराला ॥
तीरथ अमित कोटि सम पावन। नाम अखिल अघ पूग नसावन ॥
हिमगिरि कोटि अचल रघुबीरा। सिन्धु कोटि सत सम गम्भीरा ॥
कामधेनु सत कोटि समाना। सकल काम दायक भगवाना ॥
सारद कोटि अमित चतुराई। बिधि सत कोटि सृष्टि निपुनाई ॥
बिष्नु कोटि सम पालन कर्ता। रुद्र कोटि सत सम संहर्ता ॥
धनद कोटि सत सम धनवाना। माया कोटि प्रपञ्च निधाना ॥
भार धरन सत कोटि अहीसा। निरवधि निरुपम प्रभु जगदीसा ॥
छं. निरुपम न उपमा आन राम समान रामु निगम कहै।
जिमि कोटि सत खद्योत सम रबि कहत अति लघुता लहै ॥
एहि भाँति निज निज मति बिलास मुनिस हरिहि बखानहीं।
प्रभु भाव गाहक अति कृपाल सप्रेम सुनि सुख मानहीम् ॥
दो. रामु अमित गुन सागर थाह कि पावि कोइ।
सन्तन्ह सन जस किछु सुनेउँ तुम्हहि सुनायुँ सोइ ॥ 92(क) ॥
सो. भाव बस्य भगवान सुख निधान करुना भवन।
तजि ममता मद मान भजिअ सदा सीता रवन ॥ 92(ख) ॥
सुनि भुसुण्डि के बचन सुहाए। हरषित खगपति पङ्ख फुलाए ॥
नयन नीर मन अति हरषाना। श्रीरघुपति प्रताप उर आना ॥
पाछिल मोह समुझि पछिताना। ब्रह्म अनादि मनुज करि माना ॥
पुनि पुनि काग चरन सिरु नावा। जानि राम सम प्रेम बढ़आवा ॥
गुर बिनु भव निधि तरि न कोई। जौं बिरञ्चि सङ्कर सम होई ॥
संसय सर्प ग्रसेउ मोहि ताता। दुखद लहरि कुतर्क बहु ब्राता ॥
तव सरूप गारुड़इ रघुनायक। मोहि जिआयु जन सुखदायक ॥
तव प्रसाद मम मोह नसाना। राम रहस्य अनूपम जाना ॥
दो. ताहि प्रसंसि बिबिध बिधि सीस नाइ कर जोरि।
बचन बिनीत सप्रेम मृदु बोलेउ गरुड़ बहोरि ॥ 93(क) ॥
प्रभु अपने अबिबेक ते बूझुँ स्वामी तोहि।
कृपासिन्धु सादर कहहु जानि दास निज मोहि ॥ 93(ख) ॥
तुम्ह सर्बग्य तन्य तम पारा। सुमति सुसील सरल आचारा ॥
ग्यान बिरति बिग्यान निवासा। रघुनायक के तुम्ह प्रिय दासा ॥
कारन कवन देह यह पाई। तात सकल मोहि कहहु बुझाई ॥
राम चरित सर सुन्दर स्वामी। पायहु कहाँ कहहु नभगामी ॥
नाथ सुना मैं अस सिव पाहीं। महा प्रलयहुँ नास तव नाहीम् ॥
मुधा बचन नहिं ईस्वर कही। सौ मोरें मन संसय अही ॥
अग जग जीव नाग नर देवा। नाथ सकल जगु काल कलेवा ॥
अण्ड कटाह अमित लय कारी। कालु सदा दुरतिक्रम भारी ॥
सो. तुम्हहि न ब्यापत काल अति कराल कारन कवन।
मोहि सो कहहु कृपाल ग्यान प्रभाव कि जोग बल ॥ 94(क) ॥
दो. प्रभु तव आश्रम आएँ मोर मोह भ्रम भाग।
कारन कवन सो नाथ सब कहहु सहित अनुराग ॥ 94(ख) ॥
गरुड़ गिरा सुनि हरषेउ कागा। बोलेउ उमा परम अनुरागा ॥
धन्य धन्य तव मति उरगारी। प्रस्न तुम्हारि मोहि अति प्यारी ॥
सुनि तव प्रस्न सप्रेम सुहाई। बहुत जनम कै सुधि मोहि आई ॥
सब निज कथा कहुँ मैं गाई। तात सुनहु सादर मन लाई ॥
जप तप मख सम दम ब्रत दाना। बिरति बिबेक जोग बिग्याना ॥
सब कर फल रघुपति पद प्रेमा। तेहि बिनु कौ न पावि छेमा ॥
एहि तन राम भगति मैं पाई। ताते मोहि ममता अधिकाई ॥
जेहि तें कछु निज स्वारथ होई। तेहि पर ममता कर सब कोई ॥
सो. पन्नगारि असि नीति श्रुति सम्मत सज्जन कहहिं।
अति नीचहु सन प्रीति करिअ जानि निज परम हित ॥ 95(क) ॥
पाट कीट तें होइ तेहि तें पाटम्बर रुचिर।
कृमि पालि सबु कोइ परम अपावन प्रान सम ॥ 95(ख) ॥
स्वारथ साँच जीव कहुँ एहा। मन क्रम बचन राम पद नेहा ॥
सोइ पावन सोइ सुभग सरीरा। जो तनु पाइ भजिअ रघुबीरा ॥
राम बिमुख लहि बिधि सम देही। कबि कोबिद न प्रसंसहिं तेही ॥
राम भगति एहिं तन उर जामी। ताते मोहि परम प्रिय स्वामी ॥
तजुँ न तन निज इच्छा मरना। तन बिनु बेद भजन नहिं बरना ॥
प्रथम मोहँ मोहि बहुत बिगोवा। राम बिमुख सुख कबहुँ न सोवा ॥
नाना जनम कर्म पुनि नाना। किए जोग जप तप मख दाना ॥
कवन जोनि जनमेउँ जहँ नाहीं। मैं खगेस भ्रमि भ्रमि जग माहीम् ॥
देखेउँ करि सब करम गोसाई। सुखी न भयुँ अबहिं की नाई ॥
सुधि मोहि नाथ जन्म बहु केरी। सिव प्रसाद मति मोहँ न घेरी ॥
दो. प्रथम जन्म के चरित अब कहुँ सुनहु बिहगेस।
सुनि प्रभु पद रति उपजि जातें मिटहिं कलेस ॥ 96(क) ॥
पूरुब कल्प एक प्रभु जुग कलिजुग मल मूल ॥
नर अरु नारि अधर्म रत सकल निगम प्रतिकूल ॥ 96(ख) ॥
तेहि कलिजुग कोसलपुर जाई। जन्मत भयुँ सूद्र तनु पाई ॥
सिव सेवक मन क्रम अरु बानी। आन देव निन्दक अभिमानी ॥
धन मद मत्त परम बाचाला। उग्रबुद्धि उर दम्भ बिसाला ॥
जदपि रहेउँ रघुपति रजधानी। तदपि न कछु महिमा तब जानी ॥
अब जाना मैं अवध प्रभावा। निगमागम पुरान अस गावा ॥
कवनेहुँ जन्म अवध बस जोई। राम परायन सो परि होई ॥
अवध प्रभाव जान तब प्रानी। जब उर बसहिं रामु धनुपानी ॥
सो कलिकाल कठिन उरगारी। पाप परायन सब नर नारी ॥
दो. कलिमल ग्रसे धर्म सब लुप्त भे सदग्रन्थ।
दम्भिन्ह निज मति कल्पि करि प्रगट किए बहु पन्थ ॥ 97(क) ॥
भे लोग सब मोहबस लोभ ग्रसे सुभ कर्म।
सुनु हरिजान ग्यान निधि कहुँ कछुक कलिधर्म ॥ 97(ख) ॥
बरन धर्म नहिं आश्रम चारी। श्रुति बिरोध रत सब नर नारी ॥
द्विज श्रुति बेचक भूप प्रजासन। कौ नहिं मान निगम अनुसासन ॥
मारग सोइ जा कहुँ जोइ भावा। पण्डित सोइ जो गाल बजावा ॥
मिथ्यारम्भ दम्भ रत जोई। ता कहुँ सन्त कहि सब कोई ॥
सोइ सयान जो परधन हारी। जो कर दम्भ सो बड़ आचारी ॥
जौ कह झूँठ मसखरी जाना। कलिजुग सोइ गुनवन्त बखाना ॥
निराचार जो श्रुति पथ त्यागी। कलिजुग सोइ ग्यानी सो बिरागी ॥
जाकें नख अरु जटा बिसाला। सोइ तापस प्रसिद्ध कलिकाला ॥
दो. असुभ बेष भूषन धरें भच्छाभच्छ जे खाहिं।
तेइ जोगी तेइ सिद्ध नर पूज्य ते कलिजुग माहिम् ॥ 98(क) ॥
सो. जे अपकारी चार तिन्ह कर गौरव मान्य तेइ।
मन क्रम बचन लबार तेइ बकता कलिकाल महुँ ॥ 98(ख) ॥
नारि बिबस नर सकल गोसाई। नाचहिं नट मर्कट की नाई ॥
सूद्र द्विजन्ह उपदेसहिं ग्याना। मेलि जनेऊ लेहिं कुदाना ॥
सब नर काम लोभ रत क्रोधी। देव बिप्र श्रुति सन्त बिरोधी ॥
गुन मन्दिर सुन्दर पति त्यागी। भजहिं नारि पर पुरुष अभागी ॥
सौभागिनीं बिभूषन हीना। बिधवन्ह के सिङ्गार नबीना ॥
गुर सिष बधिर अन्ध का लेखा। एक न सुनि एक नहिं देखा ॥
हरि सिष्य धन सोक न हरी। सो गुर घोर नरक महुँ परी ॥
मातु पिता बालकन्हि बोलाबहिं। उदर भरै सोइ धर्म सिखावहिम् ॥
दो. ब्रह्म ग्यान बिनु नारि नर कहहिं न दूसरि बात।
कौड़ई लागि लोभ बस करहिं बिप्र गुर घात ॥ 99(क) ॥
बादहिं सूद्र द्विजन्ह सन हम तुम्ह ते कछु घाटि।
जानि ब्रह्म सो बिप्रबर आँखि देखावहिं डाटि ॥ 99(ख) ॥
पर त्रिय लम्पट कपट सयाने। मोह द्रोह ममता लपटाने ॥
तेइ अभेदबादी ग्यानी नर। देखा में चरित्र कलिजुग कर ॥
आपु गे अरु तिन्हहू घालहिं। जे कहुँ सत मारग प्रतिपालहिम् ॥
कल्प कल्प भरि एक एक नरका। परहिं जे दूषहिं श्रुति करि तरका ॥
जे बरनाधम तेलि कुम्हारा। स्वपच किरात कोल कलवारा ॥
नारि मुई गृह सम्पति नासी। मूड़ मुड़आइ होहिं सन्यासी ॥
ते बिप्रन्ह सन आपु पुजावहिं। उभय लोक निज हाथ नसावहिम् ॥
बिप्र निरच्छर लोलुप कामी। निराचार सठ बृषली स्वामी ॥
सूद्र करहिं जप तप ब्रत नाना। बैठि बरासन कहहिं पुराना ॥
सब नर कल्पित करहिं अचारा। जाइ न बरनि अनीति अपारा ॥
दो. भे बरन सङ्कर कलि भिन्नसेतु सब लोग।
करहिं पाप पावहिं दुख भय रुज सोक बियोग ॥ 100(क) ॥
श्रुति सम्मत हरि भक्ति पथ सञ्जुत बिरति बिबेक।
तेहि न चलहिं नर मोह बस कल्पहिं पन्थ अनेक ॥ 100(ख) ॥
छं. बहु दाम सँवारहिं धाम जती। बिषया हरि लीन्हि न रहि बिरती ॥
तपसी धनवन्त दरिद्र गृही। कलि कौतुक तात न जात कही ॥
कुलवन्ति निकारहिं नारि सती। गृह आनिहिं चेरी निबेरि गती ॥
सुत मानहिं मातु पिता तब लौं। अबलानन दीख नहीं जब लौम् ॥
ससुरारि पिआरि लगी जब तें। रिपरूप कुटुम्ब भे तब तेम् ॥
नृप पाप परायन धर्म नहीं। करि दण्ड बिडम्ब प्रजा नितहीम् ॥
धनवन्त कुलीन मलीन अपी। द्विज चिन्ह जनेउ उघार तपी ॥
नहिं मान पुरान न बेदहि जो। हरि सेवक सन्त सही कलि सो।
कबि बृन्द उदार दुनी न सुनी। गुन दूषक ब्रात न कोऽपि गुनी ॥
कलि बारहिं बार दुकाल परै। बिनु अन्न दुखी सब लोग मरै ॥
दो. सुनु खगेस कलि कपट हठ दम्भ द्वेष पाषण्ड।
मान मोह मारादि मद ब्यापि रहे ब्रह्मण्ड ॥ 101(क) ॥
तामस धर्म करहिं नर जप तप ब्रत मख दान।
देव न बरषहिं धरनीं बे न जामहिं धान ॥ 101(ख) ॥
छं. अबला कच भूषन भूरि छुधा। धनहीन दुखी ममता बहुधा ॥
सुख चाहहिं मूढ़ न धर्म रता। मति थोरि कठोरि न कोमलता ॥ 1 ॥
नर पीड़इत रोग न भोग कहीं। अभिमान बिरोध अकारनहीम् ॥
लघु जीवन सम्बतु पञ्च दसा। कलपान्त न नास गुमानु असा ॥ 2 ॥
कलिकाल बिहाल किए मनुजा। नहिं मानत क्वौ अनुजा तनुजा।
नहिं तोष बिचार न सीतलता। सब जाति कुजाति भे मगता ॥ 3 ॥
इरिषा परुषाच्छर लोलुपता। भरि पूरि रही समता बिगता ॥
सब लोग बियोग बिसोक हुए। बरनाश्रम धर्म अचार गे ॥ 4 ॥
दम दान दया नहिं जानपनी। जड़ता परबञ्चनताति घनी ॥
तनु पोषक नारि नरा सगरे। परनिन्दक जे जग मो बगरे ॥ 5 ॥
दो. सुनु ब्यालारि काल कलि मल अवगुन आगार।
गुनुँ बहुत कलिजुग कर बिनु प्रयास निस्तार ॥ 102(क) ॥
कृतजुग त्रेता द्वापर पूजा मख अरु जोग।
जो गति होइ सो कलि हरि नाम ते पावहिं लोग ॥ 102(ख) ॥
कृतजुग सब जोगी बिग्यानी। करि हरि ध्यान तरहिं भव प्रानी ॥
त्रेताँ बिबिध जग्य नर करहीं। प्रभुहि समर्पि कर्म भव तरहीम् ॥
द्वापर करि रघुपति पद पूजा। नर भव तरहिं उपाय न दूजा ॥
कलिजुग केवल हरि गुन गाहा। गावत नर पावहिं भव थाहा ॥
कलिजुग जोग न जग्य न ग्याना। एक अधार राम गुन गाना ॥
सब भरोस तजि जो भज रामहि। प्रेम समेत गाव गुन ग्रामहि ॥
सोइ भव तर कछु संसय नाहीं। नाम प्रताप प्रगट कलि माहीम् ॥
कलि कर एक पुनीत प्रतापा। मानस पुन्य होहिं नहिं पापा ॥
दो. कलिजुग सम जुग आन नहिं जौं नर कर बिस्वास।
गाइ राम गुन गन बिमलँ भव तर बिनहिं प्रयास ॥ 103(क) ॥
प्रगट चारि पद धर्म के कलिल महुँ एक प्रधान।
जेन केन बिधि दीन्हें दान करि कल्यान ॥ 103(ख) ॥
नित जुग धर्म होहिं सब केरे। हृदयँ राम माया के प्रेरे ॥
सुद्ध सत्व समता बिग्याना। कृत प्रभाव प्रसन्न मन जाना ॥
सत्व बहुत रज कछु रति कर्मा। सब बिधि सुख त्रेता कर धर्मा ॥
बहु रज स्वल्प सत्व कछु तामस। द्वापर धर्म हरष भय मानस ॥
तामस बहुत रजोगुन थोरा। कलि प्रभाव बिरोध चहुँ ओरा ॥
बुध जुग धर्म जानि मन माहीं। तजि अधर्म रति धर्म कराहीम् ॥
काल धर्म नहिं ब्यापहिं ताही। रघुपति चरन प्रीति अति जाही ॥
नट कृत बिकट कपट खगराया। नट सेवकहि न ब्यापि माया ॥
दो. हरि माया कृत दोष गुन बिनु हरि भजन न जाहिं।
भजिअ राम तजि काम सब अस बिचारि मन माहिम् ॥ 104(क) ॥
तेहि कलिकाल बरष बहु बसेउँ अवध बिहगेस।
परेउ दुकाल बिपति बस तब मैं गयुँ बिदेस ॥ 104(ख) ॥
गयुँ उजेनी सुनु उरगारी। दीन मलीन दरिद्र दुखारी ॥
गेँ काल कछु सम्पति पाई। तहँ पुनि करुँ सम्भु सेवकाई ॥
बिप्र एक बैदिक सिव पूजा। करि सदा तेहि काजु न दूजा ॥
परम साधु परमारथ बिन्दक। सम्भु उपासक नहिं हरि निन्दक ॥
तेहि सेवुँ मैं कपट समेता। द्विज दयाल अति नीति निकेता ॥
बाहिज नम्र देखि मोहि साईं। बिप्र पढ़आव पुत्र की नाईम् ॥
सम्भु मन्त्र मोहि द्विजबर दीन्हा। सुभ उपदेस बिबिध बिधि कीन्हा ॥
जपुँ मन्त्र सिव मन्दिर जाई। हृदयँ दम्भ अहमिति अधिकाई ॥
दो. मैं खल मल सङ्कुल मति नीच जाति बस मोह।
हरि जन द्विज देखें जरुँ करुँ बिष्नु कर द्रोह ॥ 105(क) ॥
सो. गुर नित मोहि प्रबोध दुखित देखि आचरन मम।
मोहि उपजि अति क्रोध दम्भिहि नीति कि भावी ॥ 105(ख) ॥
एक बार गुर लीन्ह बोलाई। मोहि नीति बहु भाँति सिखाई ॥
सिव सेवा कर फल सुत सोई। अबिरल भगति राम पद होई ॥
रामहि भजहिं तात सिव धाता। नर पावँर कै केतिक बाता ॥
जासु चरन अज सिव अनुरागी। तातु द्रोहँ सुख चहसि अभागी ॥
हर कहुँ हरि सेवक गुर कहेऊ। सुनि खगनाथ हृदय मम दहेऊ ॥
अधम जाति मैं बिद्या पाएँ। भयुँ जथा अहि दूध पिआएँ ॥
मानी कुटिल कुभाग्य कुजाती। गुर कर द्रोह करुँ दिनु राती ॥
अति दयाल गुर स्वल्प न क्रोधा। पुनि पुनि मोहि सिखाव सुबोधा ॥
जेहि ते नीच बड़आई पावा। सो प्रथमहिं हति ताहि नसावा ॥
धूम अनल सम्भव सुनु भाई। तेहि बुझाव घन पदवी पाई ॥
रज मग परी निरादर रही। सब कर पद प्रहार नित सही ॥
मरुत उड़आव प्रथम तेहि भरी। पुनि नृप नयन किरीटन्हि परी ॥
सुनु खगपति अस समुझि प्रसङ्गा। बुध नहिं करहिं अधम कर सङ्गा ॥
कबि कोबिद गावहिं असि नीती। खल सन कलह न भल नहिं प्रीती ॥
उदासीन नित रहिअ गोसाईं। खल परिहरिअ स्वान की नाईम् ॥
मैं खल हृदयँ कपट कुटिलाई। गुर हित कहि न मोहि सोहाई ॥
दो. एक बार हर मन्दिर जपत रहेउँ सिव नाम।
गुर आयु अभिमान तें उठि नहिं कीन्ह प्रनाम ॥ 106(क) ॥
सो दयाल नहिं कहेउ कछु उर न रोष लवलेस।
अति अघ गुर अपमानता सहि नहिं सके महेस ॥ 106(ख) ॥
मन्दिर माझ भी नभ बानी। रे हतभाग्य अग्य अभिमानी ॥
जद्यपि तव गुर कें नहिं क्रोधा। अति कृपाल चित सम्यक बोधा ॥
तदपि साप सठ दैहुँ तोही। नीति बिरोध सोहाइ न मोही ॥
जौं नहिं दण्ड करौं खल तोरा। भ्रष्ट होइ श्रुतिमारग मोरा ॥
जे सठ गुर सन इरिषा करहीं। रौरव नरक कोटि जुग परहीम् ॥
त्रिजग जोनि पुनि धरहिं सरीरा। अयुत जन्म भरि पावहिं पीरा ॥
बैठ रहेसि अजगर इव पापी। सर्प होहि खल मल मति ब्यापी ॥
महा बिटप कोटर महुँ जाई ॥ रहु अधमाधम अधगति पाई ॥
दो. हाहाकार कीन्ह गुर दारुन सुनि सिव साप ॥
कम्पित मोहि बिलोकि अति उर उपजा परिताप ॥ 107(क) ॥
करि दण्डवत सप्रेम द्विज सिव सन्मुख कर जोरि।
बिनय करत गदगद स्वर समुझि घोर गति मोरि ॥ 107(ख) ॥
नमामीशमीशान निर्वाणरूपं। विम्भुं ब्यापकं ब्रह्म वेदस्वरूपं।
निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरींह। चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहम् ॥
निराकारमोङ्कारमूलं तुरीयं। गिरा ग्यान गोतीतमीशं गिरीशम् ॥
करालं महाकाल कालं कृपालं। गुणागार संसारपारं नतोऽहम् ॥
तुषाराद्रि सङ्काश गौरं गभीरं। मनोभूत कोटि प्रभा श्री शरीरम् ॥
स्फुरन्मौलि कल्लोलिनी चारु गङ्गा। लसद्भालबालेन्दु कण्ठे भुजङ्गा ॥
चलत्कुण्डलं भ्रू सुनेत्रं विशालं। प्रसन्नाननं नीलकण्ठं दयालम् ॥
मृगाधीशचर्माम्बरं मुण्डमालं। प्रियं शङ्करं सर्वनाथं भजामि ॥
प्रचण्डं प्रकृष्टं प्रगल्भं परेशं। अखण्डं अजं भानुकोटिप्रकाशम् ॥
त्रयःशूल निर्मूलनं शूलपाणिं। भजेऽहं भवानीपतिं भावगम्यम् ॥
कलातीत कल्याण कल्पान्तकारी। सदा सज्जनान्ददाता पुरारी ॥
चिदानन्दसन्दोह मोहापहारी। प्रसीद प्रसीद प्रभो मन्मथारी ॥
न यावद् उमानाथ पादारविन्दं। भजन्तीह लोके परे वा नराणाम् ॥
न तावत्सुखं शान्ति सन्तापनाशं। प्रसीद प्रभो सर्वभूताधिवासम् ॥
न जानामि योगं जपं नैव पूजां। नतोऽहं सदा सर्वदा शम्भु तुभ्यम् ॥
जरा जन्म दुःखौघ तातप्यमानं। प्रभो पाहि आपन्नमामीश शम्भो ॥
श्लोक-रुद्राष्टकमिदं प्रोक्तं विप्रेण हरतोषये।
ये पठन्ति नरा भक्त्या तेषां शम्भुः प्रसीदति ॥ 9 ॥
दो. -सुनि बिनती सर्बग्य सिव देखि ब्रिप्र अनुरागु।
पुनि मन्दिर नभबानी भि द्विजबर बर मागु ॥ 108(क) ॥
जौं प्रसन्न प्रभु मो पर नाथ दीन पर नेहु।
निज पद भगति देइ प्रभु पुनि दूसर बर देहु ॥ 108(ख) ॥
तव माया बस जीव जड़ सन्तत फिरि भुलान।
तेहि पर क्रोध न करिअ प्रभु कृपा सिन्धु भगवान ॥ 108(ग) ॥
सङ्कर दीनदयाल अब एहि पर होहु कृपाल।
साप अनुग्रह होइ जेहिं नाथ थोरेहीं काल ॥ 108(घ) ॥
एहि कर होइ परम कल्याना। सोइ करहु अब कृपानिधाना ॥
बिप्रगिरा सुनि परहित सानी। एवमस्तु इति भि नभबानी ॥
जदपि कीन्ह एहिं दारुन पापा। मैं पुनि दीन्ह कोप करि सापा ॥
तदपि तुम्हार साधुता देखी। करिहुँ एहि पर कृपा बिसेषी ॥
छमासील जे पर उपकारी। ते द्विज मोहि प्रिय जथा खरारी ॥
मोर श्राप द्विज ब्यर्थ न जाइहि। जन्म सहस अवस्य यह पाइहि ॥
जनमत मरत दुसह दुख होई। अहि स्वल्पु नहिं ब्यापिहि सोई ॥
कवनेउँ जन्म मिटिहि नहिं ग्याना। सुनहि सूद्र मम बचन प्रवाना ॥
रघुपति पुरीं जन्म तब भयू। पुनि तैं मम सेवाँ मन दयू ॥
पुरी प्रभाव अनुग्रह मोरें। राम भगति उपजिहि उर तोरेम् ॥
सुनु मम बचन सत्य अब भाई। हरितोषन ब्रत द्विज सेवकाई ॥
अब जनि करहि बिप्र अपमाना। जानेहु सन्त अनन्त समाना ॥
इन्द्र कुलिस मम सूल बिसाला। कालदण्ड हरि चक्र कराला ॥
जो इन्ह कर मारा नहिं मरी। बिप्रद्रोह पावक सो जरी ॥
अस बिबेक राखेहु मन माहीं। तुम्ह कहँ जग दुर्लभ कछु नाहीम् ॥
औरु एक आसिषा मोरी। अप्रतिहत गति होइहि तोरी ॥
दो. सुनि सिव बचन हरषि गुर एवमस्तु इति भाषि।
मोहि प्रबोधि गयु गृह सम्भु चरन उर राखि ॥ 109(क) ॥
प्रेरित काल बिधि गिरि जाइ भयुँ मैं ब्याल।
पुनि प्रयास बिनु सो तनु जजेउँ गेँ कछु काल ॥ 109(ख) ॥
जोइ तनु धरुँ तजुँ पुनि अनायास हरिजान।
जिमि नूतन पट पहिरि नर परिहरि पुरान ॥ 109(ग) ॥
सिवँ राखी श्रुति नीति अरु मैं नहिं पावा क्लेस।
एहि बिधि धरेउँ बिबिध तनु ग्यान न गयु खगेस ॥ 109(घ) ॥
त्रिजग देव नर जोइ तनु धरुँ। तहँ तहँ राम भजन अनुसरूँ ॥
एक सूल मोहि बिसर न क्AU। गुर कर कोमल सील सुभ्AU ॥
चरम देह द्विज कै मैं पाई। सुर दुर्लभ पुरान श्रुति गाई ॥
खेलुँ तहूँ बालकन्ह मीला। करुँ सकल रघुनायक लीला ॥
प्रौढ़ भेँ मोहि पिता पढ़आवा। समझुँ सुनुँ गुनुँ नहिं भावा ॥
मन ते सकल बासना भागी। केवल राम चरन लय लागी ॥
कहु खगेस अस कवन अभागी। खरी सेव सुरधेनुहि त्यागी ॥
प्रेम मगन मोहि कछु न सोहाई। हारेउ पिता पढ़आइ पढ़आई ॥
भे कालबस जब पितु माता। मैं बन गयुँ भजन जनत्राता ॥
जहँ जहँ बिपिन मुनीस्वर पावुँ। आश्रम जाइ जाइ सिरु नावुँ ॥
बूझत तिन्हहि राम गुन गाहा। कहहिं सुनुँ हरषित खगनाहा ॥
सुनत फिरुँ हरि गुन अनुबादा। अब्याहत गति सम्भु प्रसादा ॥
छूटी त्रिबिध ईषना गाढ़ई। एक लालसा उर अति बाढ़ई ॥
राम चरन बारिज जब देखौं। तब निज जन्म सफल करि लेखौम् ॥
जेहि पूँछुँ सोइ मुनि अस कही। ईस्वर सर्ब भूतमय अही ॥
निर्गुन मत नहिं मोहि सोहाई। सगुन ब्रह्म रति उर अधिकाई ॥
दो. गुर के बचन सुरति करि राम चरन मनु लाग।
रघुपति जस गावत फिरुँ छन छन नव अनुराग ॥ 110(क) ॥
मेरु सिखर बट छायाँ मुनि लोमस आसीन।
देखि चरन सिरु नायुँ बचन कहेउँ अति दीन ॥ 110(ख) ॥
सुनि मम बचन बिनीत मृदु मुनि कृपाल खगराज।
मोहि सादर पूँछत भे द्विज आयहु केहि काज ॥ 110(ग) ॥
तब मैं कहा कृपानिधि तुम्ह सर्बग्य सुजान।
सगुन ब्रह्म अवराधन मोहि कहहु भगवान ॥ 110(घ) ॥
तब मुनिष रघुपति गुन गाथा। कहे कछुक सादर खगनाथा ॥
ब्रह्मग्यान रत मुनि बिग्यानि। मोहि परम अधिकारी जानी ॥
लागे करन ब्रह्म उपदेसा। अज अद्वेत अगुन हृदयेसा ॥
अकल अनीह अनाम अरुपा। अनुभव गम्य अखण्ड अनूपा ॥
मन गोतीत अमल अबिनासी। निर्बिकार निरवधि सुख रासी ॥
सो तैं ताहि तोहि नहिं भेदा। बारि बीचि इव गावहि बेदा ॥
बिबिध भाँति मोहि मुनि समुझावा। निर्गुन मत मम हृदयँ न आवा ॥
पुनि मैं कहेउँ नाइ पद सीसा। सगुन उपासन कहहु मुनीसा ॥
राम भगति जल मम मन मीना। किमि बिलगाइ मुनीस प्रबीना ॥
सोइ उपदेस कहहु करि दाया। निज नयनन्हि देखौं रघुराया ॥
भरि लोचन बिलोकि अवधेसा। तब सुनिहुँ निर्गुन उपदेसा ॥
मुनि पुनि कहि हरिकथा अनूपा। खण्डि सगुन मत अगुन निरूपा ॥
तब मैं निर्गुन मत कर दूरी। सगुन निरूपुँ करि हठ भूरी ॥
उत्तर प्रतिउत्तर मैं कीन्हा। मुनि तन भे क्रोध के चीन्हा ॥
सुनु प्रभु बहुत अवग्या किएँ। उपज क्रोध ग्यानिन्ह के हिएँ ॥
अति सङ्घरषन जौं कर कोई। अनल प्रगट चन्दन ते होई ॥
दो. -बारम्बार सकोप मुनि करि निरुपन ग्यान।
मैं अपनें मन बैठ तब करुँ बिबिध अनुमान ॥ 111(क) ॥
क्रोध कि द्वेतबुद्धि बिनु द्वैत कि बिनु अग्यान।
मायाबस परिछिन्न जड़ जीव कि ईस समान ॥ 111(ख) ॥
कबहुँ कि दुख सब कर हित ताकें। तेहि कि दरिद्र परस मनि जाकेम् ॥
परद्रोही की होहिं निसङ्का। कामी पुनि कि रहहिं अकलङ्का ॥
बंस कि रह द्विज अनहित कीन्हें। कर्म कि होहिं स्वरूपहि चीन्हेम् ॥
काहू सुमति कि खल सँग जामी। सुभ गति पाव कि परत्रिय गामी ॥
भव कि परहिं परमात्मा बिन्दक। सुखी कि होहिं कबहुँ हरिनिन्दक ॥
राजु कि रहि नीति बिनु जानें। अघ कि रहहिं हरिचरित बखानेम् ॥
पावन जस कि पुन्य बिनु होई। बिनु अघ अजस कि पावि कोई ॥
लाभु कि किछु हरि भगति समाना। जेहि गावहिं श्रुति सन्त पुराना ॥
हानि कि जग एहि सम किछु भाई। भजिअ न रामहि नर तनु पाई ॥
अघ कि पिसुनता सम कछु आना। धर्म कि दया सरिस हरिजाना ॥
एहि बिधि अमिति जुगुति मन गुनूँ। मुनि उपदेस न सादर सुनूँ ॥
पुनि पुनि सगुन पच्छ मैं रोपा। तब मुनि बोलेउ बचन सकोपा ॥
मूढ़ परम सिख देउँ न मानसि। उत्तर प्रतिउत्तर बहु आनसि ॥
सत्य बचन बिस्वास न करही। बायस इव सबही ते डरही ॥
सठ स्वपच्छ तब हृदयँ बिसाला। सपदि होहि पच्छी चण्डाला ॥
लीन्ह श्राप मैं सीस चढ़आई। नहिं कछु भय न दीनता आई ॥
दो. तुरत भयुँ मैं काग तब पुनि मुनि पद सिरु नाइ।
सुमिरि राम रघुबंस मनि हरषित चलेउँ उड़आइ ॥ 112(क) ॥
उमा जे राम चरन रत बिगत काम मद क्रोध ॥
निज प्रभुमय देखहिं जगत केहि सन करहिं बिरोध ॥ 112(ख) ॥
सुनु खगेस नहिं कछु रिषि दूषन। उर प्रेरक रघुबंस बिभूषन ॥
कृपासिन्धु मुनि मति करि भोरी। लीन्हि प्रेम परिच्छा मोरी ॥
मन बच क्रम मोहि निज जन जाना। मुनि मति पुनि फेरी भगवाना ॥
रिषि मम महत सीलता देखी। राम चरन बिस्वास बिसेषी ॥
अति बिसमय पुनि पुनि पछिताई। सादर मुनि मोहि लीन्ह बोलाई ॥
मम परितोष बिबिध बिधि कीन्हा। हरषित राममन्त्र तब दीन्हा ॥
बालकरूप राम कर ध्याना। कहेउ मोहि मुनि कृपानिधाना ॥
सुन्दर सुखद मिहि अति भावा। सो प्रथमहिं मैं तुम्हहि सुनावा ॥
मुनि मोहि कछुक काल तहँ राखा। रामचरितमानस तब भाषा ॥
सादर मोहि यह कथा सुनाई। पुनि बोले मुनि गिरा सुहाई ॥
रामचरित सर गुप्त सुहावा। सम्भु प्रसाद तात मैं पावा ॥
तोहि निज भगत राम कर जानी। ताते मैं सब कहेउँ बखानी ॥
राम भगति जिन्ह कें उर नाहीं। कबहुँ न तात कहिअ तिन्ह पाहीम् ॥
मुनि मोहि बिबिध भाँति समुझावा। मैं सप्रेम मुनि पद सिरु नावा ॥
निज कर कमल परसि मम सीसा। हरषित आसिष दीन्ह मुनीसा ॥
राम भगति अबिरल उर तोरें। बसिहि सदा प्रसाद अब मोरेम् ॥
दो. -सदा राम प्रिय होहु तुम्ह सुभ गुन भवन अमान।
कामरूप इच्धामरन ग्यान बिराग निधान ॥ 113(क) ॥
जेंहिं आश्रम तुम्ह बसब पुनि सुमिरत श्रीभगवन्त।
ब्यापिहि तहँ न अबिद्या जोजन एक प्रजन्त ॥ 113(ख) ॥
काल कर्म गुन दोष सुभ्AU। कछु दुख तुम्हहि न ब्यापिहि क्AU ॥
राम रहस्य ललित बिधि नाना। गुप्त प्रगट इतिहास पुराना ॥
बिनु श्रम तुम्ह जानब सब सोऊ। नित नव नेह राम पद होऊ ॥
जो इच्छा करिहहु मन माहीं। हरि प्रसाद कछु दुर्लभ नाहीम् ॥
सुनि मुनि आसिष सुनु मतिधीरा। ब्रह्मगिरा भि गगन गँभीरा ॥
एवमस्तु तव बच मुनि ग्यानी। यह मम भगत कर्म मन बानी ॥
सुनि नभगिरा हरष मोहि भयू। प्रेम मगन सब संसय गयू ॥
करि बिनती मुनि आयसु पाई। पद सरोज पुनि पुनि सिरु नाई ॥
हरष सहित एहिं आश्रम आयुँ। प्रभु प्रसाद दुर्लभ बर पायुँ ॥
इहाँ बसत मोहि सुनु खग ईसा। बीते कलप सात अरु बीसा ॥
करुँ सदा रघुपति गुन गाना। सादर सुनहिं बिहङ्ग सुजाना ॥
जब जब अवधपुरीं रघुबीरा। धरहिं भगत हित मनुज सरीरा ॥
तब तब जाइ राम पुर रहूँ। सिसुलीला बिलोकि सुख लहूँ ॥
पुनि उर राखि राम सिसुरूपा। निज आश्रम आवुँ खगभूपा ॥
कथा सकल मैं तुम्हहि सुनाई। काग देह जेहिं कारन पाई ॥
कहिउँ तात सब प्रस्न तुम्हारी। राम भगति महिमा अति भारी ॥
दो. ताते यह तन मोहि प्रिय भयु राम पद नेह।
निज प्रभु दरसन पायुँ गे सकल सन्देह ॥ 114(क) ॥
मासपारायण, उन्तीसवाँ विश्राम
भगति पच्छ हठ करि रहेउँ दीन्हि महारिषि साप।
मुनि दुर्लभ बर पायुँ देखहु भजन प्रताप ॥ 114(ख) ॥
जे असि भगति जानि परिहरहीं। केवल ग्यान हेतु श्रम करहीम् ॥
ते जड़ कामधेनु गृहँ त्यागी। खोजत आकु फिरहिं पय लागी ॥
सुनु खगेस हरि भगति बिहाई। जे सुख चाहहिं आन उपाई ॥
ते सठ महासिन्धु बिनु तरनी। पैरि पार चाहहिं जड़ करनी ॥
सुनि भसुण्डि के बचन भवानी। बोलेउ गरुड़ हरषि मृदु बानी ॥
तव प्रसाद प्रभु मम उर माहीं। संसय सोक मोह भ्रम नाहीम् ॥
सुनेउँ पुनीत राम गुन ग्रामा। तुम्हरी कृपाँ लहेउँ बिश्रामा ॥
एक बात प्रभु पूँछुँ तोही। कहहु बुझाइ कृपानिधि मोही ॥
कहहिं सन्त मुनि बेद पुराना। नहिं कछु दुर्लभ ग्यान समाना ॥
सोइ मुनि तुम्ह सन कहेउ गोसाईं। नहिं आदरेहु भगति की नाईम् ॥
ग्यानहि भगतिहि अन्तर केता। सकल कहहु प्रभु कृपा निकेता ॥
सुनि उरगारि बचन सुख माना। सादर बोलेउ काग सुजाना ॥
भगतिहि ग्यानहि नहिं कछु भेदा। उभय हरहिं भव सम्भव खेदा ॥
नाथ मुनीस कहहिं कछु अन्तर। सावधान सौ सुनु बिहङ्गबर ॥
ग्यान बिराग जोग बिग्याना। ए सब पुरुष सुनहु हरिजाना ॥
पुरुष प्रताप प्रबल सब भाँती। अबला अबल सहज जड़ जाती ॥
दो. -पुरुष त्यागि सक नारिहि जो बिरक्त मति धीर ॥
न तु कामी बिषयाबस बिमुख जो पद रघुबीर ॥ 115(क) ॥
सो. सौ मुनि ग्याननिधान मृगनयनी बिधु मुख निरखि।
बिबस होइ हरिजान नारि बिष्नु माया प्रगट ॥ 115(ख) ॥
इहाँ न पच्छपात कछु राखुँ। बेद पुरान सन्त मत भाषुँ ॥
मोह न नारि नारि कें रूपा। पन्नगारि यह रीति अनूपा ॥
माया भगति सुनहु तुम्ह दोऊ। नारि बर्ग जानि सब कोऊ ॥
पुनि रघुबीरहि भगति पिआरी। माया खलु नर्तकी बिचारी ॥
भगतिहि सानुकूल रघुराया। ताते तेहि डरपति अति माया ॥
राम भगति निरुपम निरुपाधी। बसि जासु उर सदा अबाधी ॥
तेहि बिलोकि माया सकुचाई। करि न सकि कछु निज प्रभुताई ॥
अस बिचारि जे मुनि बिग्यानी। जाचहीं भगति सकल सुख खानी ॥
दो. यह रहस्य रघुनाथ कर बेगि न जानि कोइ।
जो जानि रघुपति कृपाँ सपनेहुँ मोह न होइ ॥ 116(क) ॥
औरु ग्यान भगति कर भेद सुनहु सुप्रबीन।
जो सुनि होइ राम पद प्रीति सदा अबिछीन ॥ 116(ख) ॥
सुनहु तात यह अकथ कहानी। समुझत बनि न जाइ बखानी ॥
ईस्वर अंस जीव अबिनासी। चेतन अमल सहज सुख रासी ॥
सो मायाबस भयु गोसाईं। बँध्यो कीर मरकट की नाई ॥
जड़ चेतनहि ग्रन्थि परि गी। जदपि मृषा छूटत कठिनी ॥
तब ते जीव भयु संसारी। छूट न ग्रन्थि न होइ सुखारी ॥
श्रुति पुरान बहु कहेउ उपाई। छूट न अधिक अधिक अरुझाई ॥
जीव हृदयँ तम मोह बिसेषी। ग्रन्थि छूट किमि परि न देखी ॥
अस सञ्जोग ईस जब करी। तबहुँ कदाचित सो निरुअरी ॥
सात्त्विक श्रद्धा धेनु सुहाई। जौं हरि कृपाँ हृदयँ बस आई ॥
जप तप ब्रत जम नियम अपारा। जे श्रुति कह सुभ धर्म अचारा ॥
तेइ तृन हरित चरै जब गाई। भाव बच्छ सिसु पाइ पेन्हाई ॥
नोइ निबृत्ति पात्र बिस्वासा। निर्मल मन अहीर निज दासा ॥
परम धर्ममय पय दुहि भाई। अवटै अनल अकाम बिहाई ॥
तोष मरुत तब छमाँ जुड़आवै। धृति सम जावनु देइ जमावै ॥
मुदिताँ मथैं बिचार मथानी। दम अधार रजु सत्य सुबानी ॥
तब मथि काढ़इ लेइ नवनीता। बिमल बिराग सुभग सुपुनीता ॥
दो. जोग अगिनि करि प्रगट तब कर्म सुभासुभ लाइ।
बुद्धि सिरावैं ग्यान घृत ममता मल जरि जाइ ॥ 117(क) ॥
तब बिग्यानरूपिनि बुद्धि बिसद घृत पाइ।
चित्त दिआ भरि धरै दृढ़ समता दिअटि बनाइ ॥ 117(ख) ॥
तीनि अवस्था तीनि गुन तेहि कपास तें काढ़इ।
तूल तुरीय सँवारि पुनि बाती करै सुगाढ़इ ॥ 117(ग) ॥
सो. एहि बिधि लेसै दीप तेज रासि बिग्यानमय ॥
जातहिं जासु समीप जरहिं मदादिक सलभ सब ॥ 117(घ) ॥
सोहमस्मि इति बृत्ति अखण्डा। दीप सिखा सोइ परम प्रचण्डा ॥
आतम अनुभव सुख सुप्रकासा। तब भव मूल भेद भ्रम नासा ॥
प्रबल अबिद्या कर परिवारा। मोह आदि तम मिटि अपारा ॥
तब सोइ बुद्धि पाइ उँजिआरा। उर गृहँ बैठि ग्रन्थि निरुआरा ॥
छोरन ग्रन्थि पाव जौं सोई। तब यह जीव कृतारथ होई ॥
छोरत ग्रन्थि जानि खगराया। बिघ्न अनेक करि तब माया ॥
रिद्धि सिद्धि प्रेरि बहु भाई। बुद्धहि लोभ दिखावहिं आई ॥
कल बल छल करि जाहिं समीपा। अञ्चल बात बुझावहिं दीपा ॥
होइ बुद्धि जौं परम सयानी। तिन्ह तन चितव न अनहित जानी ॥
जौं तेहि बिघ्न बुद्धि नहिं बाधी। तौ बहोरि सुर करहिं उपाधी ॥
इन्द्रीं द्वार झरोखा नाना। तहँ तहँ सुर बैठे करि थाना ॥
आवत देखहिं बिषय बयारी। ते हठि देही कपाट उघारी ॥
जब सो प्रभञ्जन उर गृहँ जाई। तबहिं दीप बिग्यान बुझाई ॥
ग्रन्थि न छूटि मिटा सो प्रकासा। बुद्धि बिकल भि बिषय बतासा ॥
इन्द्रिन्ह सुरन्ह न ग्यान सोहाई। बिषय भोग पर प्रीति सदाई ॥
बिषय समीर बुद्धि कृत भोरी। तेहि बिधि दीप को बार बहोरी ॥
दो. तब फिरि जीव बिबिध बिधि पावि संसृति क्लेस।
हरि माया अति दुस्तर तरि न जाइ बिहगेस ॥ 118(क) ॥
कहत कठिन समुझत कठिन साधन कठिन बिबेक।
होइ घुनाच्छर न्याय जौं पुनि प्रत्यूह अनेक ॥ 118(ख) ॥
ग्यान पन्थ कृपान कै धारा। परत खगेस होइ नहिं बारा ॥
जो निर्बिघ्न पन्थ निर्बही। सो कैवल्य परम पद लही ॥
अति दुर्लभ कैवल्य परम पद। सन्त पुरान निगम आगम बद ॥
राम भजत सोइ मुकुति गोसाई। अनिच्छित आवि बरिआई ॥
जिमि थल बिनु जल रहि न सकाई। कोटि भाँति कौ करै उपाई ॥
तथा मोच्छ सुख सुनु खगराई। रहि न सकि हरि भगति बिहाई ॥
अस बिचारि हरि भगत सयाने। मुक्ति निरादर भगति लुभाने ॥
भगति करत बिनु जतन प्रयासा। संसृति मूल अबिद्या नासा ॥
भोजन करिअ तृपिति हित लागी। जिमि सो असन पचवै जठरागी ॥
असि हरिभगति सुगम सुखदाई। को अस मूढ़ न जाहि सोहाई ॥
दो. सेवक सेब्य भाव बिनु भव न तरिअ उरगारि ॥
भजहु राम पद पङ्कज अस सिद्धान्त बिचारि ॥ 119(क) ॥
जो चेतन कहँ ज़ड़ करि ज़ड़हि करि चैतन्य।
अस समर्थ रघुनायकहिं भजहिं जीव ते धन्य ॥ 119(ख) ॥
कहेउँ ग्यान सिद्धान्त बुझाई। सुनहु भगति मनि कै प्रभुताई ॥
राम भगति चिन्तामनि सुन्दर। बसि गरुड़ जाके उर अन्तर ॥
परम प्रकास रूप दिन राती। नहिं कछु चहिअ दिआ घृत बाती ॥
मोह दरिद्र निकट नहिं आवा। लोभ बात नहिं ताहि बुझावा ॥
प्रबल अबिद्या तम मिटि जाई। हारहिं सकल सलभ समुदाई ॥
खल कामादि निकट नहिं जाहीं। बसि भगति जाके उर माहीम् ॥
गरल सुधासम अरि हित होई। तेहि मनि बिनु सुख पाव न कोई ॥
ब्यापहिं मानस रोग न भारी। जिन्ह के बस सब जीव दुखारी ॥
राम भगति मनि उर बस जाकें। दुख लवलेस न सपनेहुँ ताकेम् ॥
चतुर सिरोमनि तेइ जग माहीं। जे मनि लागि सुजतन कराहीम् ॥
सो मनि जदपि प्रगट जग अही। राम कृपा बिनु नहिं कौ लही ॥
सुगम उपाय पाइबे केरे। नर हतभाग्य देहिं भटमेरे ॥
पावन पर्बत बेद पुराना। राम कथा रुचिराकर नाना ॥
मर्मी सज्जन सुमति कुदारी। ग्यान बिराग नयन उरगारी ॥
भाव सहित खोजि जो प्रानी। पाव भगति मनि सब सुख खानी ॥
मोरें मन प्रभु अस बिस्वासा। राम ते अधिक राम कर दासा ॥
राम सिन्धु घन सज्जन धीरा। चन्दन तरु हरि सन्त समीरा ॥
सब कर फल हरि भगति सुहाई। सो बिनु सन्त न काहूँ पाई ॥
अस बिचारि जोइ कर सतसङ्गा। राम भगति तेहि सुलभ बिहङ्गा ॥
दो. ब्रह्म पयोनिधि मन्दर ग्यान सन्त सुर आहिं।
कथा सुधा मथि काढ़हिं भगति मधुरता जाहिम् ॥ 120(क) ॥
बिरति चर्म असि ग्यान मद लोभ मोह रिपु मारि।
जय पाइअ सो हरि भगति देखु खगेस बिचारि ॥ 120(ख) ॥
पुनि सप्रेम बोलेउ खगर्AU। जौं कृपाल मोहि ऊपर भ्AU ॥
नाथ मोहि निज सेवक जानी। सप्त प्रस्न कहहु बखानी ॥
प्रथमहिं कहहु नाथ मतिधीरा। सब ते दुर्लभ कवन सरीरा ॥
बड़ दुख कवन कवन सुख भारी। सौ सञ्छेपहिं कहहु बिचारी ॥
सन्त असन्त मरम तुम्ह जानहु। तिन्ह कर सहज सुभाव बखानहु ॥
कवन पुन्य श्रुति बिदित बिसाला। कहहु कवन अघ परम कराला ॥
मानस रोग कहहु समुझाई। तुम्ह सर्बग्य कृपा अधिकाई ॥
तात सुनहु सादर अति प्रीती। मैं सञ्छेप कहुँ यह नीती ॥
नर तन सम नहिं कवनिउ देही। जीव चराचर जाचत तेही ॥
नरक स्वर्ग अपबर्ग निसेनी। ग्यान बिराग भगति सुभ देनी ॥
सो तनु धरि हरि भजहिं न जे नर। होहिं बिषय रत मन्द मन्द तर ॥
काँच किरिच बदलें ते लेही। कर ते डारि परस मनि देहीम् ॥
नहिं दरिद्र सम दुख जग माहीं। सन्त मिलन सम सुख जग नाहीम् ॥
पर उपकार बचन मन काया। सन्त सहज सुभाउ खगराया ॥
सन्त सहहिं दुख परहित लागी। परदुख हेतु असन्त अभागी ॥
भूर्ज तरू सम सन्त कृपाला। परहित निति सह बिपति बिसाला ॥
सन इव खल पर बन्धन करी। खाल कढ़आइ बिपति सहि मरी ॥
खल बिनु स्वारथ पर अपकारी। अहि मूषक इव सुनु उरगारी ॥
पर सम्पदा बिनासि नसाहीं। जिमि ससि हति हिम उपल बिलाहीम् ॥
दुष्ट उदय जग आरति हेतू। जथा प्रसिद्ध अधम ग्रह केतू ॥
सन्त उदय सन्तत सुखकारी। बिस्व सुखद जिमि इन्दु तमारी ॥
परम धर्म श्रुति बिदित अहिंसा। पर निन्दा सम अघ न गरीसा ॥
हर गुर निन्दक दादुर होई। जन्म सहस्र पाव तन सोई ॥
द्विज निन्दक बहु नरक भोगकरि। जग जनमि बायस सरीर धरि ॥
सुर श्रुति निन्दक जे अभिमानी। रौरव नरक परहिं ते प्रानी ॥
होहिं उलूक सन्त निन्दा रत। मोह निसा प्रिय ग्यान भानु गत ॥
सब के निन्दा जे जड़ करहीं। ते चमगादुर होइ अवतरहीम् ॥
सुनहु तात अब मानस रोगा। जिन्ह ते दुख पावहिं सब लोगा ॥
मोह सकल ब्याधिन्ह कर मूला। तिन्ह ते पुनि उपजहिं बहु सूला ॥
काम बात कफ लोभ अपारा। क्रोध पित्त नित छाती जारा ॥
प्रीति करहिं जौं तीनिउ भाई। उपजि सन्यपात दुखदाई ॥
बिषय मनोरथ दुर्गम नाना। ते सब सूल नाम को जाना ॥
ममता दादु कण्डु इरषाई। हरष बिषाद गरह बहुताई ॥
पर सुख देखि जरनि सोइ छी। कुष्ट दुष्टता मन कुटिली ॥
अहङ्कार अति दुखद डमरुआ। दम्भ कपट मद मान नेहरुआ ॥
तृस्ना उदरबृद्धि अति भारी। त्रिबिध ईषना तरुन तिजारी ॥
जुग बिधि ज्वर मत्सर अबिबेका। कहँ लागि कहौं कुरोग अनेका ॥
दो. एक ब्याधि बस नर मरहिं ए असाधि बहु ब्याधि।
पीड़हिं सन्तत जीव कहुँ सो किमि लहै समाधि ॥ 121(क) ॥
नेम धर्म आचार तप ग्यान जग्य जप दान।
भेषज पुनि कोटिन्ह नहिं रोग जाहिं हरिजान ॥ 121(ख) ॥
एहि बिधि सकल जीव जग रोगी। सोक हरष भय प्रीति बियोगी ॥
मानक रोग कछुक मैं गाए। हहिं सब कें लखि बिरलेन्ह पाए ॥
जाने ते छीजहिं कछु पापी। नास न पावहिं जन परितापी ॥
बिषय कुपथ्य पाइ अङ्कुरे। मुनिहु हृदयँ का नर बापुरे ॥
राम कृपाँ नासहि सब रोगा। जौं एहि भाँति बनै संयोगा ॥
सदगुर बैद बचन बिस्वासा। सञ्जम यह न बिषय कै आसा ॥
रघुपति भगति सजीवन मूरी। अनूपान श्रद्धा मति पूरी ॥
एहि बिधि भलेहिं सो रोग नसाहीं। नाहिं त जतन कोटि नहिं जाहीम् ॥
जानिअ तब मन बिरुज गोसाँई। जब उर बल बिराग अधिकाई ॥
सुमति छुधा बाढ़इ नित नी। बिषय आस दुर्बलता गी ॥
बिमल ग्यान जल जब सो नहाई। तब रह राम भगति उर छाई ॥
सिव अज सुक सनकादिक नारद। जे मुनि ब्रह्म बिचार बिसारद ॥
सब कर मत खगनायक एहा। करिअ राम पद पङ्कज नेहा ॥
श्रुति पुरान सब ग्रन्थ कहाहीं। रघुपति भगति बिना सुख नाहीम् ॥
कमठ पीठ जामहिं बरु बारा। बन्ध्या सुत बरु काहुहि मारा ॥
फूलहिं नभ बरु बहुबिधि फूला। जीव न लह सुख हरि प्रतिकूला ॥
तृषा जाइ बरु मृगजल पाना। बरु जामहिं सस सीस बिषाना ॥
अन्धकारु बरु रबिहि नसावै। राम बिमुख न जीव सुख पावै ॥
हिम ते अनल प्रगट बरु होई। बिमुख राम सुख पाव न कोई ॥
दो0=बारि मथें घृत होइ बरु सिकता ते बरु तेल।
बिनु हरि भजन न भव तरिअ यह सिद्धान्त अपेल ॥ 122(क) ॥
मसकहि करि बिंरञ्चि प्रभु अजहि मसक ते हीन।
अस बिचारि तजि संसय रामहि भजहिं प्रबीन ॥ 122(ख) ॥
श्लोक- विनिच्श्रितं वदामि ते न अन्यथा वचांसि मे।
हरिं नरा भजन्ति येऽतिदुस्तरं तरन्ति ते ॥ 122(ग) ॥
कहेउँ नाथ हरि चरित अनूपा। ब्यास समास स्वमति अनुरुपा ॥
श्रुति सिद्धान्त इहि उरगारी। राम भजिअ सब काज बिसारी ॥
प्रभु रघुपति तजि सेइअ काही। मोहि से सठ पर ममता जाही ॥
तुम्ह बिग्यानरूप नहिं मोहा। नाथ कीन्हि मो पर अति छोहा ॥
पूछिहुँ राम कथा अति पावनि। सुक सनकादि सम्भु मन भावनि ॥
सत सङ्गति दुर्लभ संसारा। निमिष दण्ड भरि एकु बारा ॥
देखु गरुड़ निज हृदयँ बिचारी। मैं रघुबीर भजन अधिकारी ॥
सकुनाधम सब भाँति अपावन। प्रभु मोहि कीन्ह बिदित जग पावन ॥
दो. आजु धन्य मैं धन्य अति जद्यपि सब बिधि हीन।
निज जन जानि राम मोहि सन्त समागम दीन ॥ 123(क) ॥
नाथ जथामति भाषेउँ राखेउँ नहिं कछु गोइ।
चरित सिन्धु रघुनायक थाह कि पावि कोइ ॥ 123 ॥
सुमिरि राम के गुन गन नाना। पुनि पुनि हरष भुसुण्डि सुजाना ॥
महिमा निगम नेति करि गाई। अतुलित बल प्रताप प्रभुताई ॥
सिव अज पूज्य चरन रघुराई। मो पर कृपा परम मृदुलाई ॥
अस सुभाउ कहुँ सुनुँ न देखुँ। केहि खगेस रघुपति सम लेखुँ ॥
साधक सिद्ध बिमुक्त उदासी। कबि कोबिद कृतग्य सन्न्यासी ॥
जोगी सूर सुतापस ग्यानी। धर्म निरत पण्डित बिग्यानी ॥
तरहिं न बिनु सीँ मम स्वामी। राम नमामि नमामि नमामी ॥
सरन गेँ मो से अघ रासी। होहिं सुद्ध नमामि अबिनासी ॥
दो. जासु नाम भव भेषज हरन घोर त्रय सूल।
सो कृपालु मोहि तो पर सदा रहु अनुकूल ॥ 124(क) ॥
सुनि भुसुण्डि के बचन सुभ देखि राम पद नेह।
बोलेउ प्रेम सहित गिरा गरुड़ बिगत सन्देह ॥ 124(ख) ॥
मै कृत्कृत्य भयुँ तव बानी। सुनि रघुबीर भगति रस सानी ॥
राम चरन नूतन रति भी। माया जनित बिपति सब गी ॥
मोह जलधि बोहित तुम्ह भे। मो कहँ नाथ बिबिध सुख दे ॥
मो पहिं होइ न प्रति उपकारा। बन्दुँ तव पद बारहिं बारा ॥
पूरन काम राम अनुरागी। तुम्ह सम तात न कौ बड़भागी ॥
सन्त बिटप सरिता गिरि धरनी। पर हित हेतु सबन्ह कै करनी ॥
सन्त हृदय नवनीत समाना। कहा कबिन्ह परि कहै न जाना ॥
निज परिताप द्रवि नवनीता। पर दुख द्रवहिं सन्त सुपुनीता ॥
जीवन जन्म सुफल मम भयू। तव प्रसाद संसय सब गयू ॥
जानेहु सदा मोहि निज किङ्कर। पुनि पुनि उमा कहि बिहङ्गबर ॥
दो. तासु चरन सिरु नाइ करि प्रेम सहित मतिधीर।
गयु गरुड़ बैकुण्ठ तब हृदयँ राखि रघुबीर ॥ 125(क) ॥
गिरिजा सन्त समागम सम न लाभ कछु आन।
बिनु हरि कृपा न होइ सो गावहिं बेद पुरान ॥ 125(ख) ॥
कहेउँ परम पुनीत इतिहासा। सुनत श्रवन छूटहिं भव पासा ॥
प्रनत कल्पतरु करुना पुञ्जा। उपजि प्रीति राम पद कञ्जा ॥
मन क्रम बचन जनित अघ जाई। सुनहिं जे कथा श्रवन मन लाई ॥
तीर्थाटन साधन समुदाई। जोग बिराग ग्यान निपुनाई ॥
नाना कर्म धर्म ब्रत दाना। सञ्जम दम जप तप मख नाना ॥
भूत दया द्विज गुर सेवकाई। बिद्या बिनय बिबेक बड़आई ॥
जहँ लगि साधन बेद बखानी। सब कर फल हरि भगति भवानी ॥
सो रघुनाथ भगति श्रुति गाई। राम कृपाँ काहूँ एक पाई ॥
दो. मुनि दुर्लभ हरि भगति नर पावहिं बिनहिं प्रयास।
जे यह कथा निरन्तर सुनहिं मानि बिस्वास ॥ 126 ॥
सोइ सर्बग्य गुनी सोइ ग्याता। सोइ महि मण्डित पण्डित दाता ॥
धर्म परायन सोइ कुल त्राता। राम चरन जा कर मन राता ॥
नीति निपुन सोइ परम सयाना। श्रुति सिद्धान्त नीक तेहिं जाना ॥
सोइ कबि कोबिद सोइ रनधीरा। जो छल छाड़इ भजि रघुबीरा ॥
धन्य देस सो जहँ सुरसरी। धन्य नारि पतिब्रत अनुसरी ॥
धन्य सो भूपु नीति जो करी। धन्य सो द्विज निज धर्म न टरी ॥
सो धन धन्य प्रथम गति जाकी। धन्य पुन्य रत मति सोइ पाकी ॥
धन्य घरी सोइ जब सतसङ्गा। धन्य जन्म द्विज भगति अभङ्गा ॥
दो. सो कुल धन्य उमा सुनु जगत पूज्य सुपुनीत।
श्रीरघुबीर परायन जेहिं नर उपज बिनीत ॥ 127 ॥
मति अनुरूप कथा मैं भाषी। जद्यपि प्रथम गुप्त करि राखी ॥
तव मन प्रीति देखि अधिकाई। तब मैं रघुपति कथा सुनाई ॥
यह न कहिअ सठही हठसीलहि। जो मन लाइ न सुन हरि लीलहि ॥
कहिअ न लोभिहि क्रोधहि कामिहि। जो न भजि सचराचर स्वामिहि ॥
द्विज द्रोहिहि न सुनाइअ कबहूँ। सुरपति सरिस होइ नृप जबहूँ ॥
राम कथा के तेइ अधिकारी। जिन्ह कें सतसङ्गति अति प्यारी ॥
गुर पद प्रीति नीति रत जेई। द्विज सेवक अधिकारी तेई ॥
ता कहँ यह बिसेष सुखदाई। जाहि प्रानप्रिय श्रीरघुराई ॥
दो. राम चरन रति जो चह अथवा पद निर्बान।
भाव सहित सो यह कथा करु श्रवन पुट पान ॥ 128 ॥
राम कथा गिरिजा मैं बरनी। कलि मल समनि मनोमल हरनी ॥
संसृति रोग सजीवन मूरी। राम कथा गावहिं श्रुति सूरी ॥
एहि महँ रुचिर सप्त सोपाना। रघुपति भगति केर पन्थाना ॥
अति हरि कृपा जाहि पर होई। पाउँ देइ एहिं मारग सोई ॥
मन कामना सिद्धि नर पावा। जे यह कथा कपट तजि गावा ॥
कहहिं सुनहिं अनुमोदन करहीं। ते गोपद इव भवनिधि तरहीम् ॥
सुनि सब कथा हृदयँ अति भाई। गिरिजा बोली गिरा सुहाई ॥
नाथ कृपाँ मम गत सन्देहा। राम चरन उपजेउ नव नेहा ॥
दो. मैं कृतकृत्य भिउँ अब तव प्रसाद बिस्वेस।
उपजी राम भगति दृढ़ बीते सकल कलेस ॥ 129 ॥
यह सुभ सम्भु उमा सम्बादा। सुख सम्पादन समन बिषादा ॥
भव भञ्जन गञ्जन सन्देहा। जन रञ्जन सज्जन प्रिय एहा ॥
राम उपासक जे जग माहीं। एहि सम प्रिय तिन्ह के कछु नाहीम् ॥
रघुपति कृपाँ जथामति गावा। मैं यह पावन चरित सुहावा ॥
एहिं कलिकाल न साधन दूजा। जोग जग्य जप तप ब्रत पूजा ॥
रामहि सुमिरिअ गाइअ रामहि। सन्तत सुनिअ राम गुन ग्रामहि ॥
जासु पतित पावन बड़ बाना। गावहिं कबि श्रुति सन्त पुराना ॥
ताहि भजहि मन तजि कुटिलाई। राम भजें गति केहिं नहिं पाई ॥
छं. पाई न केहिं गति पतित पावन राम भजि सुनु सठ मना।
गनिका अजामिल ब्याध गीध गजादि खल तारे घना ॥
आभीर जमन किरात खस स्वपचादि अति अघरूप जे।
कहि नाम बारक तेपि पावन होहिं राम नमामि ते ॥ 1 ॥
रघुबंस भूषन चरित यह नर कहहिं सुनहिं जे गावहीं।
कलि मल मनोमल धोइ बिनु श्रम राम धाम सिधावहीम् ॥
सत पञ्च चौपाईं मनोहर जानि जो नर उर धरै।
दारुन अबिद्या पञ्च जनित बिकार श्रीरघुबर हरै ॥ 2 ॥
सुन्दर सुजान कृपा निधान अनाथ पर कर प्रीति जो।
सो एक राम अकाम हित निर्बानप्रद सम आन को ॥
जाकी कृपा लवलेस ते मतिमन्द तुलसीदासहूँ।
पायो परम बिश्रामु राम समान प्रभु नाहीं कहूँ ॥ 3 ॥
दो. मो सम दीन न दीन हित तुम्ह समान रघुबीर।
अस बिचारि रघुबंस मनि हरहु बिषम भव भीर ॥ 130(क) ॥
कामिहि नारि पिआरि जिमि लोभहि प्रिय जिमि दाम।
तिमि रघुनाथ निरन्तर प्रिय लागहु मोहि राम ॥ 130(ख) ॥
श्लोक-यत्पूर्व प्रभुणा कृतं सुकविना श्रीशम्भुना दुर्गमं
श्रीमद्रामपदाब्जभक्तिमनिशं प्राप्त्यै तु रामायणम्।
मत्वा तद्रघुनाथमनिरतं स्वान्तस्तमःशान्तये
भाषाबद्धमिदं चकार तुलसीदासस्तथा मानसम् ॥ 1 ॥
पुण्यं पापहरं सदा शिवकरं विज्ञानभक्तिप्रदं
मायामोहमलापहं सुविमलं प्रेमाम्बुपूरं शुभम्।
श्रीमद्रामचरित्रमानसमिदं भक्त्यावगाहन्ति ये
ते संसारपतङ्गघोरकिरणैर्दह्यन्ति नो मानवाः ॥ 2 ॥
मासपारायण, तीसवाँ विश्राम
नवान्हपारायण, नवाँ विश्राम
---------
इति श्रीमद्रामचरितमानसे सकलकलिकलुषविध्वंसने
सप्तमः सोपानः समाप्तः।
(उत्तरकाण्ड समाप्त)
--------
आरति श्रीरामायनजी की। कीरति कलित ललित सिय पी की ॥
गावत ब्रह्मादिक मुनि नारद। बालमीक बिग्यान बिसारद।
सुक सनकादि सेष अरु सारद। बरनि पवनसुत कीरति नीकी ॥ 1 ॥
गावत बेद पुरान अष्टदस। छो सास्त्र सब ग्रन्थन को रस।
मुनि जन धन सन्तन को सरबस। सार अंस सम्मत सबही की ॥ 2 ॥
गावत सन्तत सम्भु भवानी। अरु घटसम्भव मुनि बिग्यानी।
ब्यास आदि कबिबर्ज बखानी। कागभुसुण्डि गरुड के ही की ॥ 3 ॥
कलिमल हरनि बिषय रस फीकी। सुभग सिङ्गार मुक्ति जुबती की।
दलन रोग भव मूरि अमी की। तात मात सब बिधि तुलसी की ॥ 4 ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrī gaṇeśāya namaḥ
śrījānakīvallabho vijayate
śrīrāmacaritamānasa
saptama sopāna (uttarakāṇḍa)
kekīkaṇṭhābhanīlaṃ suravaravilasadviprapādābjacihnaṃ
śobhāḍhyaṃ pītavastraṃ sarasijanayanaṃ sarvadā suprasannam|
pāṇau nārācacāpaṃ kapinikarayutaṃ bandhunā sevyamānaṃ
naumīḍyaṃ jānakīśaṃ raghuvaramaniśaṃ puṣpakārūḍharāmam || 1 ||
kosalendrapadakañjamañjulau komalāvajamaheśavanditau|
jānakīkarasarojalālitau cintakasya manabhṛṅgasaḍginau || 2 ||
kundindudaragaurasundaraṃ ambikāpatimabhīṣṭasiddhidam|
kāruṇīkakalakañjalocanaṃ naumi śaṅkaramanaṅgamocanam || 3 ||
do. rahā eka dina avadhi kara ati ārata pura loga|
jaha~ taha~ socahiṃ nāri nara kṛsa tana rāma biyoga ||
saguna hohiṃ sundara sakala mana prasanna saba kera|
prabhu āgavana janāva janu nagara ramya cahu~ phera ||
kausalyādi mātu saba mana ananda asa hoi|
āyu prabhu śrī anuja juta kahana cahata aba koi ||
bharata nayana bhuja dacchina pharakata bārahiṃ bāra|
jāni saguna mana haraṣa ati lāge karana bicāra ||
raheu eka dina avadhi adhārā| samujhata mana dukha bhayu apārā ||
kārana kavana nātha nahiṃ āyu| jāni kuṭila kidhauṃ mohi bisarāyu ||
ahaha dhanya lachimana baḍa़bhāgī| rāma padārabindu anurāgī ||
kapaṭī kuṭila mohi prabhu cīnhā| tāte nātha saṅga nahiṃ līnhā ||
jauṃ karanī samujhai prabhu morī| nahiṃ nistāra kalapa sata korī ||
jana avaguna prabhu māna na kAU| dīna bandhu ati mṛdula subhAU ||
mori jiya~ bharosa dṛḍha़ soī| milihahiṃ rāma saguna subha hoī ||
bīteṃ avadhi rahahi jauṃ prānā| adhama kavana jaga mohi samānā ||
do. rāma biraha sāgara maha~ bharata magana mana hota|
bipra rūpa dhari pavana suta āi gayu janu pota || 1(ka) ||
baiṭhi dekhi kusāsana jaṭā mukuṭa kṛsa gāta|
rāma rāma raghupati japata stravata nayana jalajāta || 1(kha) ||
dekhata hanūmāna ati haraṣeu| pulaka gāta locana jala baraṣeu ||
mana maha~ bahuta bhā~ti sukha mānī| boleu śravana sudhā sama bānī ||
jāsu biraha~ socahu dina rātī| raṭahu nirantara guna gana pā~tī ||
raghukula tilaka sujana sukhadātā| āyu kusala deva muni trātā ||
ripu rana jīti sujasa sura gāvata| sītā sahita anuja prabhu āvata ||
sunata bacana bisare saba dūkhā| tṛṣāvanta jimi pāi piyūṣā ||
ko tumha tāta kahā~ te āe| mohi parama priya bacana sunāe ||
māruta suta maiṃ kapi hanumānā| nāmu mora sunu kṛpānidhānā ||
dīnabandhu raghupati kara kiṅkara| sunata bharata bheṇṭeu uṭhi sādara ||
milata prema nahiṃ hṛdaya~ samātā| nayana stravata jala pulakita gātā ||
kapi tava darasa sakala dukha bīte| mile āju mohi rāma pirīte ||
bāra bāra būjhī kusalātā| to kahu~ deu~ kāha sunu bhrātā ||
ehi sandesa sarisa jaga māhīṃ| kari bicāra dekheu~ kachu nāhīm ||
nāhina tāta urina maiṃ tohī| aba prabhu carita sunāvahu mohī ||
taba hanumanta nāi pada māthā| kahe sakala raghupati guna gāthā ||
kahu kapi kabahu~ kṛpāla gosāīṃ| sumirahiṃ mohi dāsa kī nāīm ||
chaṃ. nija dāsa jyoṃ raghubaṃsabhūṣana kabahu~ mama sumirana kar yo|
suni bharata bacana binīta ati kapi pulakita tana carananhi par yo ||
raghubīra nija mukha jāsu guna gana kahata aga jaga nātha jo|
kāhe na hoi binīta parama punīta sadaguna sindhu so ||
do. rāma prāna priya nātha tumha satya bacana mama tāta|
puni puni milata bharata suni haraṣa na hṛdaya~ samāta || 2(ka) ||
so. bharata carana siru nāi turita gayu kapi rāma pahiṃ|
kahī kusala saba jāi haraṣi caleu prabhu jāna caḍha़i || 2(kha) ||
haraṣi bharata kosalapura āe| samācāra saba gurahi sunāe ||
puni mandira maha~ bāta janāī| āvata nagara kusala raghurāī ||
sunata sakala jananīṃ uṭhi dhāīṃ| kahi prabhu kusala bharata samujhāī ||
samācāra purabāsiṃha pāe| nara aru nāri haraṣi saba dhāe ||
dadhi durbā rocana phala phūlā| nava tulasī dala maṅgala mūlā ||
bhari bhari hema thāra bhāminī| gāvata caliṃ sindhu sindhuragāminī ||
je jaisehiṃ taisehiṃ uṭi dhāvahiṃ| bāla bṛddha kaha~ saṅga na lāvahim ||
eka ekanha kaha~ būjhahiṃ bhāī| tumha dekhe dayāla raghurāī ||
avadhapurī prabhu āvata jānī| bhī sakala sobhā kai khānī ||
bahi suhāvana tribidha samīrā| bhi sarajū ati nirmala nīrā ||
do. haraṣita gura parijana anuja bhūsura bṛnda sameta|
cale bharata mana prema ati sanmukha kṛpāniketa || 3(ka) ||
bahutaka caḍha़ī aṭārinha nirakhahiṃ gagana bimāna|
dekhi madhura sura haraṣita karahiṃ sumaṅgala gāna || 3(kha) ||
rākā sasi raghupati pura sindhu dekhi haraṣāna|
baḍha़yo kolāhala karata janu nāri taraṅga samāna || 3(ga) ||
ihā~ bhānukula kamala divākara| kapinha dekhāvata nagara manohara ||
sunu kapīsa aṅgada laṅkesā| pāvana purī rucira yaha desā ||
jadyapi saba baikuṇṭha bakhānā| beda purāna bidita jagu jānā ||
avadhapurī sama priya nahiṃ soū| yaha prasaṅga jāni kau koū ||
janmabhūmi mama purī suhāvani| uttara disi baha sarajū pāvani ||
jā majjana te binahiṃ prayāsā| mama samīpa nara pāvahiṃ bāsā ||
ati priya mohi ihā~ ke bāsī| mama dhāmadā purī sukha rāsī ||
haraṣe saba kapi suni prabhu bānī| dhanya avadha jo rāma bakhānī ||
do. āvata dekhi loga saba kṛpāsindhu bhagavāna|
nagara nikaṭa prabhu prereu utareu bhūmi bimāna || 4(ka) ||
utari kaheu prabhu puṣpakahi tumha kubera pahiṃ jāhu|
prerita rāma caleu so haraṣu birahu ati tāhu || 4(kha) ||
āe bharata saṅga saba logā| kṛsa tana śrīraghubīra biyogā ||
bāmadeva basiṣṭha munināyaka| dekhe prabhu mahi dhari dhanu sāyaka ||
dhāi dhare gura carana saroruha| anuja sahita ati pulaka tanoruha ||
bheṇṭi kusala būjhī munirāyā| hamareṃ kusala tumhārihiṃ dāyā ||
sakala dvijanha mili nāyu māthā| dharma dhurandhara raghukulanāthā ||
gahe bharata puni prabhu pada paṅkaja| namata jinhahi sura muni saṅkara aja ||
pare bhūmi nahiṃ uṭhata uṭhāe| bara kari kṛpāsindhu ura lāe ||
syāmala gāta roma bhe ṭhāḍha़e| nava rājīva nayana jala bāḍha़e ||
chaṃ. rājīva locana stravata jala tana lalita pulakāvali banī|
ati prema hṛdaya~ lagāi anujahi mile prabhu tribhuana dhanī ||
prabhu milata anujahi soha mo pahiṃ jāti nahiṃ upamā kahī|
janu prema aru siṅgāra tanu dhari mile bara suṣamā lahī || 1 ||
būjhata kṛpānidhi kusala bharatahi bacana begi na āvī|
sunu sivā so sukha bacana mana te bhinna jāna jo pāvī ||
aba kusala kausalanātha ārata jāni jana darasana diyo|
būḍa़ta biraha bārīsa kṛpānidhāna mohi kara gahi liyo || 2 ||
do. puni prabhu haraṣi satruhana bheṇṭe hṛdaya~ lagāi|
lachimana bharata mile taba parama prema dau bhāi || 5 ||
bharatānuja lachimana puni bheṇṭe| dusaha biraha sambhava dukha meṭe ||
sītā carana bharata siru nāvā| anuja sameta parama sukha pāvā ||
prabhu biloki haraṣe purabāsī| janita biyoga bipati saba nāsī ||
premātura saba loga nihārī| kautuka kīnha kṛpāla kharārī ||
amita rūpa pragaṭe tehi kālā| jathājoga mile sabahi kṛpālā ||
kṛpādṛṣṭi raghubīra bilokī| kie sakala nara nāri bisokī ||
chana mahiṃ sabahi mile bhagavānā| umā marama yaha kāhu~ na jānā ||
ehi bidhi sabahi sukhī kari rāmā| āgeṃ cale sīla guna dhāmā ||
kausalyādi mātu saba dhāī| nirakhi baccha janu dhenu lavāī ||
chaṃ. janu dhenu bālaka baccha taji gṛha~ carana bana parabasa gīṃ|
dina anta pura rukha stravata thana huṅkāra kari dhāvata bhī ||
ati prema saba mātu bheṭīṃ bacana mṛdu bahubidhi kahe|
gi biṣama biyoga bhava tinha haraṣa sukha aganita lahe ||
do. bheṭeu tanaya sumitrā~ rāma carana rati jāni|
rāmahi milata kaikeī hṛdaya~ bahuta sakucāni || 6(ka) ||
lachimana saba mātanha mili haraṣe āsiṣa pāi|
kaikei kaha~ puni puni mile mana kara chobhu na jāi || 6 ||
sāsunha sabani milī baidehī| carananhi lāgi haraṣu ati tehī ||
dehiṃ asīsa būjhi kusalātā| hoi acala tumhāra ahivātā ||
saba raghupati mukha kamala bilokahiṃ| maṅgala jāni nayana jala rokahim ||
kanaka thāra ārati utārahiṃ| bāra bāra prabhu gāta nihārahim ||
nānā bhā~ti nichāvari karahīṃ| paramānanda haraṣa ura bharahīm ||
kausalyā puni puni raghubīrahi| citavati kṛpāsindhu ranadhīrahi ||
hṛdaya~ bicārati bārahiṃ bārā| kavana bhā~ti laṅkāpati mārā ||
ati sukumāra jugala mere bāre| nisicara subhaṭa mahābala bhāre ||
do. lachimana aru sītā sahita prabhuhi bilokati mātu|
paramānanda magana mana puni puni pulakita gātu || 7 ||
laṅkāpati kapīsa nala nīlā| jāmavanta aṅgada subhasīlā ||
hanumadādi saba bānara bīrā| dhare manohara manuja sarīrā ||
bharata saneha sīla brata nemā| sādara saba baranahiṃ ati premā ||
dekhi nagarabāsiṃha kai rītī| sakala sarāhahi prabhu pada prītī ||
puni raghupati saba sakhā bolāe| muni pada lāgahu sakala sikhāe ||
gura basiṣṭa kulapūjya hamāre| inha kī kṛpā~ danuja rana māre ||
e saba sakhā sunahu muni mere| bhe samara sāgara kaha~ bere ||
mama hita lāgi janma inha hāre| bharatahu te mohi adhika piāre ||
suni prabhu bacana magana saba bhe| nimiṣa nimiṣa upajata sukha ne ||
do. kausalyā ke carananhi puni tinha nāyu mātha ||
āsiṣa dīnhe haraṣi tumha priya mama jimi raghunātha || 8(ka) ||
sumana bṛṣṭi nabha saṅkula bhavana cale sukhakanda|
caḍha़ī aṭārinha dekhahiṃ nagara nāri nara bṛnda || 8(kha) ||
kañcana kalasa bicitra sa~vāre| sabahiṃ dhare saji nija nija dvāre ||
bandanavāra patākā ketū| sabanhi banāe maṅgala hetū ||
bīthīṃ sakala sugandha siñcāī| gajamani raci bahu cauka purāī ||
nānā bhā~ti sumaṅgala sāje| haraṣi nagara nisāna bahu bāje ||
jaha~ taha~ nāri nichāvara karahīṃ| dehiṃ asīsa haraṣa ura bharahīm ||
kañcana thāra āratī nānā| jubatī sajeṃ karahiṃ subha gānā ||
karahiṃ āratī āratihara keṃ| raghukula kamala bipina dinakara kem ||
pura sobhā sampati kalyānā| nigama seṣa sāradā bakhānā ||
teu yaha carita dekhi ṭhagi rahahīṃ| umā tāsu guna nara kimi kahahīm ||
do. nāri kumudinīṃ avadha sara raghupati biraha dinesa|
asta bhe~ bigasata bhīṃ nirakhi rāma rākesa || 9(ka) ||
hohiṃ saguna subha bibidha bidhi bājahiṃ gagana nisāna|
pura nara nāri sanātha kari bhavana cale bhagavāna || 9(kha) ||
prabhu jānī kaikeī lajānī| prathama tāsu gṛha ge bhavānī ||
tāhi prabodhi bahuta sukha dīnhā| puni nija bhavana gavana hari kīnhā ||
kṛpāsindhu jaba mandira ge| pura nara nāri sukhī saba bhe ||
gura basiṣṭa dvija lie bulāī| āju sugharī sudina samudāī ||
saba dvija dehu haraṣi anusāsana| rāmacandra baiṭhahiṃ siṅghāsana ||
muni basiṣṭa ke bacana suhāe| sunata sakala bipranha ati bhāe ||
kahahiṃ bacana mṛdu bipra anekā| jaga abhirāma rāma abhiṣekā ||
aba munibara bilamba nahiṃ kīje| mahārāja kaha~ tilaka karījai ||
do. taba muni kaheu sumantra sana sunata caleu haraṣāi|
ratha aneka bahu bāji gaja turata sa~vāre jāi || 10(ka) ||
jaha~ taha~ dhāvana paṭhi puni maṅgala drabya magāi|
haraṣa sameta basiṣṭa pada puni siru nāyu āi || 10(kha) ||
navānhapārāyaṇa, āṭhavā~ viśrāma
avadhapurī ati rucira banāī| devanha sumana bṛṣṭi jhari lāī ||
rāma kahā sevakanha bulāī| prathama sakhanha anhavāvahu jāī ||
sunata bacana jaha~ taha~ jana dhāe| sugrīvādi turata anhavāe ||
puni karunānidhi bharatu ha~kāre| nija kara rāma jaṭā niruāre ||
anhavāe prabhu tīniu bhāī| bhagata bachala kṛpāla raghurāī ||
bharata bhāgya prabhu komalatāī| seṣa koṭi sata sakahiṃ na gāī ||
puni nija jaṭā rāma bibarāe| gura anusāsana māgi nahāe ||
kari majjana prabhu bhūṣana sāje| aṅga anaṅga dekhi sata lāje ||
do. sāsunha sādara jānakihi majjana turata karāi|
dibya basana bara bhūṣana a~ga a~ga saje banāi || 11(ka) ||
rāma bāma disi sobhati ramā rūpa guna khāni|
dekhi mātu saba haraṣīṃ janma suphala nija jāni || 11(kha) ||
sunu khagesa tehi avasara brahmā siva muni bṛnda|
caḍha़i bimāna āe saba sura dekhana sukhakanda || 11(ga) ||
prabhu biloki muni mana anurāgā| turata dibya siṅghāsana māgā ||
rabi sama teja so barani na jāī| baiṭhe rāma dvijanha siru nāī ||
janakasutā sameta raghurāī| pekhi praharaṣe muni samudāī ||
beda mantra taba dvijanha ucāre| nabha sura muni jaya jayati pukāre ||
prathama tilaka basiṣṭa muni kīnhā| puni saba bipranha āyasu dīnhā ||
suta biloki haraṣīṃ mahatārī| bāra bāra āratī utārī ||
bipranha dāna bibidha bidhi dīnhe| jācaka sakala ajācaka kīnhe ||
siṅghāsana para tribhuana sāī| dekhi suranha dundubhīṃ bajāīm ||
chaṃ. nabha dundubhīṃ bājahiṃ bipula gandharba kinnara gāvahīṃ|
nācahiṃ apacharā bṛnda paramānanda sura muni pāvahīm ||
bharatādi anuja bibhīṣanāṅgada hanumadādi sameta te|
gaheṃ chatra cāmara byajana dhanu asi carma sakti birājate || 1 ||
śrī sahita dinakara baṃsa būṣana kāma bahu chabi sohī|
nava ambudhara bara gāta ambara pīta sura mana mohī ||
mukuṭāṅgadādi bicitra bhūṣana aṅga aṅganhi prati saje|
ambhoja nayana bisāla ura bhuja dhanya nara nirakhanti je || 2 ||
do. vaha sobhā samāja sukha kahata na bani khagesa|
baranahiṃ sārada seṣa śruti so rasa jāna mahesa || 12(ka) ||
bhinna bhinna astuti kari ge sura nija nija dhāma|
bandī beṣa beda taba āe jaha~ śrīrāma || 12(kha) ||
prabhu sarbagya kīnha ati ādara kṛpānidhāna|
lakheu na kāhū~ marama kachu lage karana guna gāna || 12(ga) ||
chaṃ. jaya saguna nirguna rūpa anūpa bhūpa siromane|
dasakandharādi pracaṇḍa nisicara prabala khala bhuja bala hane ||
avatāra nara saṃsāra bhāra bibhañji dāruna dukha dahe|
jaya pranatapāla dayāla prabhu sañjukta sakti namāmahe || 1 ||
tava biṣama māyā basa surāsura nāga nara aga jaga hare|
bhava pantha bhramata amita divasa nisi kāla karma gunani bhare ||
je nātha kari karunā biloke tribidhi dukha te nirbahe|
bhava kheda chedana daccha hama kahu~ raccha rāma namāmahe || 2 ||
je gyāna māna bimatta tava bhava harani bhakti na ādarī|
te pāi sura durlabha padādapi parata hama dekhata harī ||
bisvāsa kari saba āsa parihari dāsa tava je hoi rahe|
japi nāma tava binu śrama tarahiṃ bhava nātha so samarāmahe || 3 ||
je carana siva aja pūjya raja subha parasi munipatinī tarī|
nakha nirgatā muni banditā treloka pāvani surasarī ||
dhvaja kulisa aṅkusa kañja juta bana phirata kaṇṭaka kina lahe|
pada kañja dvanda mukunda rāma ramesa nitya bhajāmahe || 4 ||
abyaktamūlamanādi taru tvaca cāri nigamāgama bhane|
ṣaṭa kandha sākhā pañca bīsa aneka parna sumana ghane ||
phala jugala bidhi kaṭu madhura beli akeli jehi āśrita rahe|
pallavata phūlata navala nita saṃsāra biṭapa namāmahe || 5 ||
je brahma ajamadvaitamanubhavagamya manapara dhyāvahīṃ|
te kahahu~ jānahu~ nātha hama tava saguna jasa nita gāvahīm ||
karunāyatana prabhu sadagunākara deva yaha bara māgahīṃ|
mana bacana karma bikāra taji tava carana hama anurāgahīm || 6 ||
do. saba ke dekhata bedanha binatī kīnhi udāra|
antardhāna bhe puni ge brahma āgāra || 13(ka) ||
bainateya sunu sambhu taba āe jaha~ raghubīra|
binaya karata gadagada girā pūrita pulaka sarīra || 13(kha) ||
chaṃ. jaya rāma ramāramanaṃ samanaṃ| bhava tāpa bhayākula pāhi janam ||
avadhesa suresa ramesa bibho| saranāgata māgata pāhi prabho || 1 ||
dasasīsa bināsana bīsa bhujā| kṛta dūri mahā mahi bhūri rujā ||
rajanīcara bṛnda pataṅga rahe| sara pāvaka teja pracaṇḍa dahe || 2 ||
mahi maṇḍala maṇḍana cārutaraṃ| dhṛta sāyaka cāpa niṣaṅga baram ||
mada moha mahā mamatā rajanī| tama puñja divākara teja anī || 3 ||
manajāta kirāta nipāta kie| mṛga loga kubhoga sarena hie ||
hati nātha anāthani pāhi hare| biṣayā bana pāva~ra bhūli pare || 4 ||
bahu roga biyoganhi loga he| bhavadaṅghri nirādara ke phala e ||
bhava sindhu agādha pare nara te| pada paṅkaja prema na je karate || 5 ||
ati dīna malīna dukhī nitahīṃ| jinha ke pada paṅkaja prīti nahīm ||
avalamba bhavanta kathā jinha ke || priya santa ananta sadā tinha kem || 6 ||
nahiṃ rāga na lobha na māna madā || tinha keṃ sama baibhava vā bipadā ||
ehi te tava sevaka hota mudā| muni tyāgata joga bharosa sadā || 7 ||
kari prema nirantara nema lie~| pada paṅkaja sevata suddha hie~ ||
sama māni nirādara ādarahī| saba santa sukhī bicaranti mahī || 8 ||
muni mānasa paṅkaja bhṛṅga bhaje| raghubīra mahā ranadhīra aje ||
tava nāma japāmi namāmi harī| bhava roga mahāgada māna arī || 9 ||
guna sīla kṛpā paramāyatanaṃ| pranamāmi nirantara śrīramanam ||
raghunanda nikandaya dvandvaghanaṃ| mahipāla bilokaya dīna janam || 10 ||
do. bāra bāra bara māgu~ haraṣi dehu śrīraṅga|
pada saroja anapāyanī bhagati sadā satasaṅga || 14(ka) ||
barani umāpati rāma guna haraṣi ge kailāsa|
taba prabhu kapinha divāe saba bidhi sukhaprada bāsa || 14(kha) ||
sunu khagapati yaha kathā pāvanī| tribidha tāpa bhava bhaya dāvanī ||
mahārāja kara subha abhiṣekā| sunata lahahiṃ nara birati bibekā ||
je sakāma nara sunahiṃ je gāvahiṃ| sukha sampati nānā bidhi pāvahim ||
sura durlabha sukha kari jaga māhīṃ| antakāla raghupati pura jāhīm ||
sunahiṃ bimukta birata aru biṣī| lahahiṃ bhagati gati sampati nī ||
khagapati rāma kathā maiṃ baranī| svamati bilāsa trāsa dukha haranī ||
birati bibeka bhagati dṛḍha़ karanī| moha nadī kaha~ sundara taranī ||
nita nava maṅgala kausalapurī| haraṣita rahahiṃ loga saba kurī ||
nita ni prīti rāma pada paṅkaja| sabakeṃ jinhahi namata siva muni aja ||
maṅgana bahu prakāra pahirāe| dvijanha dāna nānā bidhi pāe ||
do. brahmānanda magana kapi saba keṃ prabhu pada prīti|
jāta na jāne divasa tinha ge māsa ṣaṭa bīti || 15 ||
bisare gṛha sapanehu~ sudhi nāhīṃ| jimi paradroha santa mana māhī ||
taba raghupati saba sakhā bolāe| āi sabanhi sādara siru nāe ||
parama prīti samīpa baiṭhāre| bhagata sukhada mṛdu bacana ucāre ||
tumha ati kīnha mori sevakāī| mukha para kehi bidhi karauṃ baḍa़āī ||
tāte mohi tumha ati priya lāge| mama hita lāgi bhavana sukha tyāge ||
anuja rāja sampati baidehī| deha geha parivāra sanehī ||
saba mama priya nahiṃ tumhahi samānā| mṛṣā na kahu~ mora yaha bānā ||
saba ke priya sevaka yaha nītī| moreṃ adhika dāsa para prītī ||
do. aba gṛha jāhu sakhā saba bhajehu mohi dṛḍha़ nema|
sadā sarbagata sarbahita jāni karehu ati prema || 16 ||
suni prabhu bacana magana saba bhe| ko hama kahā~ bisari tana ge ||
ekaṭaka rahe jori kara āge| sakahiṃ na kachu kahi ati anurāge ||
parama prema tinha kara prabhu dekhā| kahā bibidha bidhi gyāna biseṣā ||
prabhu sanmukha kachu kahana na pārahiṃ| puni puni carana saroja nihārahim ||
taba prabhu bhūṣana basana magāe| nānā raṅga anūpa suhāe ||
sugrīvahi prathamahiṃ pahirāe| basana bharata nija hātha banāe ||
prabhu prerita lachimana pahirāe| laṅkāpati raghupati mana bhāe ||
aṅgada baiṭha rahā nahiṃ ḍolā| prīti dekhi prabhu tāhi na bolā ||
do. jāmavanta nīlādi saba pahirāe raghunātha|
hiya~ dhari rāma rūpa saba cale nāi pada mātha || 17(ka) ||
taba aṅgada uṭhi nāi siru sajala nayana kara jori|
ati binīta boleu bacana manahu~ prema rasa bori || 17(kha) ||
sunu sarbagya kṛpā sukha sindho| dīna dayākara ārata bandho ||
maratī bera nātha mohi bālī| gayu tumhārehi koñcheṃ ghālī ||
asarana sarana biradu sambhārī| mohi jani tajahu bhagata hitakārī ||
moreṃ tumha prabhu gura pitu mātā| jāu~ kahā~ taji pada jalajātā ||
tumhahi bicāri kahahu naranāhā| prabhu taji bhavana kāja mama kāhā ||
bālaka gyāna buddhi bala hīnā| rākhahu sarana nātha jana dīnā ||
nīci ṭahala gṛha kai saba karihu~| pada paṅkaja biloki bhava tarihu~ ||
asa kahi carana pareu prabhu pāhī| aba jani nātha kahahu gṛha jāhī ||
do. aṅgada bacana binīta suni raghupati karunā sīṃva|
prabhu uṭhāi ura lāyu sajala nayana rājīva || 18(ka) ||
nija ura māla basana mani bālitanaya pahirāi|
bidā kīnhi bhagavāna taba bahu prakāra samujhāi || 18(kha) ||
bharata anuja saumitra sametā| paṭhavana cale bhagata kṛta cetā ||
aṅgada hṛdaya~ prema nahiṃ thorā| phiri phiri citava rāma kīṃ orā ||
bāra bāra kara daṇḍa pranāmā| mana asa rahana kahahiṃ mohi rāmā ||
rāma bilokani bolani calanī| sumiri sumiri socata ha~si milanī ||
prabhu rukha dekhi binaya bahu bhāṣī| caleu hṛdaya~ pada paṅkaja rākhī ||
ati ādara saba kapi pahu~cāe| bhāinha sahita bharata puni āe ||
taba sugrīva carana gahi nānā| bhā~ti binaya kīnhe hanumānā ||
dina dasa kari raghupati pada sevā| puni tava carana dekhihu~ devā ||
punya puñja tumha pavanakumārā| sevahu jāi kṛpā āgārā ||
asa kahi kapi saba cale turantā| aṅgada kahi sunahu hanumantā ||
do. kahehu daṇḍavata prabhu saiṃ tumhahi kahu~ kara jori|
bāra bāra raghunāyakahi surati karāehu mori || 19(ka) ||
asa kahi caleu bālisuta phiri āyu hanumanta|
tāsu prīti prabhu sana kahi magana bhe bhagavanta || !9(kha) ||
kulisahu cāhi kaṭhora ati komala kusumahu cāhi|
citta khagesa rāma kara samujhi pari kahu kāhi || 19(ga) ||
puni kṛpāla liyo boli niṣādā| dīnhe bhūṣana basana prasādā ||
jāhu bhavana mama sumirana karehū| mana krama bacana dharma anusarehū ||
tumha mama sakhā bharata sama bhrātā| sadā rahehu pura āvata jātā ||
bacana sunata upajā sukha bhārī| pareu carana bhari locana bārī ||
carana nalina ura dhari gṛha āvā| prabhu subhāu parijananhi sunāvā ||
raghupati carita dekhi purabāsī| puni puni kahahiṃ dhanya sukharāsī ||
rāma rāja baiṇṭheṃ trelokā| haraṣita bhe ge saba sokā ||
bayaru na kara kāhū sana koī| rāma pratāpa biṣamatā khoī ||
do. baranāśrama nija nija dharama banirata beda patha loga|
calahiṃ sadā pāvahiṃ sukhahi nahiṃ bhaya soka na roga || 20 ||
daihika daivika bhautika tāpā| rāma rāja nahiṃ kāhuhi byāpā ||
saba nara karahiṃ paraspara prītī| calahiṃ svadharma nirata śruti nītī ||
cāriu carana dharma jaga māhīṃ| pūri rahā sapanehu~ agha nāhīm ||
rāma bhagati rata nara aru nārī| sakala parama gati ke adhikārī ||
alpamṛtyu nahiṃ kavaniu pīrā| saba sundara saba biruja sarīrā ||
nahiṃ daridra kau dukhī na dīnā| nahiṃ kau abudha na lacchana hīnā ||
saba nirdambha dharmarata punī| nara aru nāri catura saba gunī ||
saba gunagya paṇḍita saba gyānī| saba kṛtagya nahiṃ kapaṭa sayānī ||
do. rāma rāja nabhagesa sunu sacarācara jaga māhim ||
kāla karma subhāva guna kṛta dukha kāhuhi nāhim || 21 ||
bhūmi sapta sāgara mekhalā| eka bhūpa raghupati kosalā ||
bhuana aneka roma prati jāsū| yaha prabhutā kachu bahuta na tāsū ||
so mahimā samujhata prabhu kerī| yaha baranata hīnatā ghanerī ||
sau mahimā khagesa jinha jānī| phirī ehiṃ carita tinhahu~ rati mānī ||
sau jāne kara phala yaha līlā| kahahiṃ mahā munibara damasīlā ||
rāma rāja kara sukha sampadā| barani na saki phanīsa sāradā ||
saba udāra saba para upakārī| bipra carana sevaka nara nārī ||
ekanāri brata rata saba jhārī| te mana baca krama pati hitakārī ||
do. daṇḍa jatinha kara bheda jaha~ nartaka nṛtya samāja|
jītahu manahi sunia asa rāmacandra keṃ rāja || 22 ||
phūlahiṃ pharahiṃ sadā taru kānana| rahahi eka sa~ga gaja pañcānana ||
khaga mṛga sahaja bayaru bisarāī| sabanhi paraspara prīti baḍha़āī ||
kūjahiṃ khaga mṛga nānā bṛndā| abhaya carahiṃ bana karahiṃ anandā ||
sītala surabhi pavana baha mandā| gūñjata ali lai cali makarandā ||
latā biṭapa māgeṃ madhu cavahīṃ| manabhāvato dhenu paya stravahīm ||
sasi sampanna sadā raha dharanī| tretā~ bhi kṛtajuga kai karanī ||
pragaṭīṃ girinha bibidha mani khānī| jagadātamā bhūpa jaga jānī ||
saritā sakala bahahiṃ bara bārī| sītala amala svāda sukhakārī ||
sāgara nija marajādā~ rahahīṃ| ḍārahiṃ ratna taṭanhi nara lahahīm ||
sarasija saṅkula sakala taḍa़āgā| ati prasanna dasa disā bibhāgā ||
do. bidhu mahi pūra mayūkhanhi rabi tapa jetanehi kāja|
māgeṃ bārida dehiṃ jala rāmacandra ke rāja || 23 ||
koṭinha bājimedha prabhu kīnhe| dāna aneka dvijanha kaha~ dīnhe ||
śruti patha pālaka dharma dhurandhara| gunātīta aru bhoga purandara ||
pati anukūla sadā raha sītā| sobhā khāni susīla binītā ||
jānati kṛpāsindhu prabhutāī| sevati carana kamala mana lāī ||
jadyapi gṛha~ sevaka sevakinī| bipula sadā sevā bidhi gunī ||
nija kara gṛha paricarajā karī| rāmacandra āyasu anusarī ||
jehi bidhi kṛpāsindhu sukha māni| soi kara śrī sevā bidhi jāni ||
kausalyādi sāsu gṛha māhīṃ| sevi sabanhi māna mada nāhīm ||
umā ramā brahmādi banditā| jagadambā santatamaninditā ||
do. jāsu kṛpā kaṭācchu sura cāhata citava na soi|
rāma padārabinda rati karati subhāvahi khoi || 24 ||
sevahiṃ sānakūla saba bhāī| rāma carana rati ati adhikāī ||
prabhu mukha kamala bilokata rahahīṃ| kabahu~ kṛpāla hamahi kachu kahahīm ||
rāma karahiṃ bhrātanha para prītī| nānā bhā~ti sikhāvahiṃ nītī ||
haraṣita rahahiṃ nagara ke logā| karahiṃ sakala sura durlabha bhogā ||
ahanisi bidhihi manāvata rahahīṃ| śrīraghubīra carana rati cahahīm ||
dui suta sundara sītā~ jāe| lava kusa beda purānanha gāe ||
dau bijī binī guna mandira| hari pratibimba manahu~ ati sundara ||
dui dui suta saba bhrātanha kere| bhe rūpa guna sīla ghanere ||
do. gyāna girā gotīta aja māyā mana guna pāra|
soi saccidānanda ghana kara nara carita udāra || 25 ||
prātakāla sarū kari majjana| baiṭhahiṃ sabhā~ saṅga dvija sajjana ||
beda purāna basiṣṭa bakhānahiṃ| sunahiṃ rāma jadyapi saba jānahim ||
anujanha sañjuta bhojana karahīṃ| dekhi sakala jananīṃ sukha bharahīm ||
bharata satruhana donu bhāī| sahita pavanasuta upabana jāī ||
būjhahiṃ baiṭhi rāma guna gāhā| kaha hanumāna sumati avagāhā ||
sunata bimala guna ati sukha pāvahiṃ| bahuri bahuri kari binaya kahāvahim ||
saba keṃ gṛha gṛha hohiṃ purānā| rāmacarita pāvana bidhi nānā ||
nara aru nāri rāma guna gānahiṃ| karahiṃ divasa nisi jāta na jānahim ||
do. avadhapurī bāsiṃha kara sukha sampadā samāja|
sahasa seṣa nahiṃ kahi sakahiṃ jaha~ nṛpa rāma birāja || 26 ||
nāradādi sanakādi munīsā| darasana lāgi kosalādhīsā ||
dina prati sakala ajodhyā āvahiṃ| dekhi nagaru birāgu bisarāvahim ||
jātarūpa mani racita aṭārīṃ| nānā raṅga rucira gaca ḍhārīm ||
pura cahu~ pāsa koṭa ati sundara| race ka~gūrā raṅga raṅga bara ||
nava graha nikara anīka banāī| janu gherī amarāvati āī ||
mahi bahu raṅga racita gaca kā~cā| jo biloki munibara mana nācā ||
dhavala dhāma ūpara nabha cumbata| kalasa manahu~ rabi sasi duti nindata ||
bahu mani racita jharokhā bhrājahiṃ| gṛha gṛha prati mani dīpa birājahim ||
chaṃ. mani dīpa rājahiṃ bhavana bhrājahiṃ deharīṃ bidruma racī|
mani khambha bhīti birañci biracī kanaka mani marakata khacī ||
sundara manohara mandirāyata ajira rucira phaṭika race|
prati dvāra dvāra kapāṭa puraṭa banāi bahu bajranhi khace ||
do. cāru citrasālā gṛha gṛha prati likhe banāi|
rāma carita je nirakha muni te mana lehiṃ corāi || 27 ||
sumana bāṭikā sabahiṃ lagāī| bibidha bhā~ti kari jatana banāī ||
latā lalita bahu jāti suhāī| phūlahiṃ sadā baṃsata ki nāī ||
guñjata madhukara mukhara manohara| māruta tribidha sadā baha sundara ||
nānā khaga bālakanhi jiāe| bolata madhura uḍa़āta suhāe ||
mora haṃsa sārasa pārāvata| bhavanani para sobhā ati pāvata ||
jaha~ taha~ dekhahiṃ nija parichāhīṃ| bahu bidhi kūjahiṃ nṛtya karāhīm ||
suka sārikā paḍha़āvahiṃ bālaka| kahahu rāma raghupati janapālaka ||
rāja duāra sakala bidhi cārū| bīthīṃ cauhaṭa rūcira bajārū ||
chaṃ. bājāra rucira na bani baranata bastu binu gatha pāie|
jaha~ bhūpa ramānivāsa taha~ kī sampadā kimi gāie ||
baiṭhe bajāja sarāpha banika aneka manahu~ kubera te|
saba sukhī saba saccarita sundara nāri nara sisu jaraṭha je ||
do. uttara disi sarajū baha nirmala jala gambhīra|
bā~dhe ghāṭa manohara svalpa paṅka nahiṃ tīra || 28 ||
dūri pharāka rucira so ghāṭā| jaha~ jala piahiṃ bāji gaja ṭhāṭā ||
panighaṭa parama manohara nānā| tahā~ na puruṣa karahiṃ asnānā ||
rājaghāṭa saba bidhi sundara bara| majjahiṃ tahā~ barana cāriu nara ||
tīra tīra devanha ke mandira| cahu~ disi tinha ke upabana sundara ||
kahu~ kahu~ saritā tīra udāsī| basahiṃ gyāna rata muni sannyāsī ||
tīra tīra tulasikā suhāī| bṛnda bṛnda bahu muninha lagāī ||
pura sobhā kachu barani na jāī| bāhera nagara parama rucirāī ||
dekhata purī akhila agha bhāgā| bana upabana bāpikā taḍa़āgā ||
chaṃ. bāpīṃ taḍa़āga anūpa kūpa manoharāyata sohahīṃ|
sopāna sundara nīra nirmala dekhi sura muni mohahīm ||
bahu raṅga kañja aneka khaga kūjahiṃ madhupa guñjārahīṃ|
ārāma ramya pikādi khaga rava janu pathika haṅkārahīm ||
do. ramānātha jaha~ rājā so pura barani ki jāi|
animādika sukha sampadā rahīṃ avadha saba chāi || 29 ||
jaha~ taha~ nara raghupati guna gāvahiṃ| baiṭhi parasapara ihi sikhāvahim ||
bhajahu pranata pratipālaka rāmahi| sobhā sīla rūpa guna dhāmahi ||
jalaja bilocana syāmala gātahi| palaka nayana iva sevaka trātahi ||
dhṛta sara rucira cāpa tūnīrahi| santa kañja bana rabi ranadhīrahi ||
kāla karāla byāla khagarājahi| namata rāma akāma mamatā jahi ||
lobha moha mṛgajūtha kirātahi| manasija kari hari jana sukhadātahi ||
saṃsaya soka nibiḍa़ tama bhānuhi| danuja gahana ghana dahana kṛsānuhi ||
janakasutā sameta raghubīrahi| kasa na bhajahu bhañjana bhava bhīrahi ||
bahu bāsanā masaka hima rāsihi| sadā ekarasa aja abināsihi ||
muni rañjana bhañjana mahi bhārahi| tulasidāsa ke prabhuhi udārahi ||
do. ehi bidhi nagara nāri nara karahiṃ rāma guna gāna|
sānukūla saba para rahahiṃ santata kṛpānidhāna || 30 ||
jaba te rāma pratāpa khagesā| udita bhayu ati prabala dinesā ||
pūri prakāsa raheu tihu~ lokā| bahutenha sukha bahutana mana sokā ||
jinhahi soka te kahu~ bakhānī| prathama abidyā nisā nasānī ||
agha ulūka jaha~ tahā~ lukāne| kāma krodha kairava sakucāne ||
bibidha karma guna kāla subhAU| e cakora sukha lahahiṃ na kAU ||
matsara māna moha mada corā| inha kara hunara na kavanihu~ orā ||
dharama taḍa़āga gyāna bigyānā| e paṅkaja bikase bidhi nānā ||
sukha santoṣa birāga bibekā| bigata soka e koka anekā ||
do. yaha pratāpa rabi jākeṃ ura jaba kari prakāsa|
pachile bāḍha़hiṃ prathama je kahe te pāvahiṃ nāsa || 31 ||
bhrātanha sahita rāmu eka bārā| saṅga parama priya pavanakumārā ||
sundara upabana dekhana ge| saba taru kusumita pallava ne ||
jāni samaya sanakādika āe| teja puñja guna sīla suhāe ||
brahmānanda sadā layalīnā| dekhata bālaka bahukālīnā ||
rūpa dhareṃ janu cāriu bedā| samadarasī muni bigata bibhedā ||
āsā basana byasana yaha tinhahīṃ| raghupati carita hoi taha~ sunahīm ||
tahā~ rahe sanakādi bhavānī| jaha~ ghaṭasambhava munibara gyānī ||
rāma kathā munibara bahu baranī| gyāna joni pāvaka jimi aranī ||
do. dekhi rāma muni āvata haraṣi daṇḍavata kīnha|
svāgata pū~chi pīta paṭa prabhu baiṭhana kaha~ dīnha || 32 ||
kīnha daṇḍavata tīniu~ bhāī| sahita pavanasuta sukha adhikāī ||
muni raghupati chabi atula bilokī| bhe magana mana sake na rokī ||
syāmala gāta saroruha locana| sundaratā mandira bhava mocana ||
ekaṭaka rahe nimeṣa na lāvahiṃ| prabhu kara joreṃ sīsa navāvahim ||
tinha kai dasā dekhi raghubīrā| stravata nayana jala pulaka sarīrā ||
kara gahi prabhu munibara baiṭhāre| parama manohara bacana ucāre ||
āju dhanya maiṃ sunahu munīsā| tumhareṃ darasa jāhiṃ agha khīsā ||
baḍa़e bhāga pāiba satasaṅgā| binahiṃ prayāsa hohiṃ bhava bhaṅgā ||
do. santa saṅga apabarga kara kāmī bhava kara pantha|
kahahi santa kabi kobida śruti purāna sadagrantha || 33 ||
suni prabhu bacana haraṣi muni cārī| pulakita tana astuti anusārī ||
jaya bhagavanta ananta anāmaya| anagha aneka eka karunāmaya ||
jaya nirguna jaya jaya guna sāgara| sukha mandira sundara ati nāgara ||
jaya indirā ramana jaya bhūdhara| anupama aja anādi sobhākara ||
gyāna nidhāna amāna mānaprada| pāvana sujasa purāna beda bada ||
tagya kṛtagya agyatā bhañjana| nāma aneka anāma nirañjana ||
sarba sarbagata sarba urālaya| basasi sadā hama kahu~ paripālaya ||
dvanda bipati bhava phanda bibhañjaya| hradi basi rāma kāma mada gañjaya ||
do. paramānanda kṛpāyatana mana paripūrana kāma|
prema bhagati anapāyanī dehu hamahi śrīrāma || 34 ||
dehu bhagati raghupati ati pāvani| tribidha tāpa bhava dāpa nasāvani ||
pranata kāma suradhenu kalapataru| hoi prasanna dījai prabhu yaha baru ||
bhava bāridhi kumbhaja raghunāyaka| sevata sulabha sakala sukha dāyaka ||
mana sambhava dāruna dukha dāraya| dīnabandhu samatā bistāraya ||
āsa trāsa iriṣādi nivāraka| binaya bibeka birati bistāraka ||
bhūpa mauli mana maṇḍana dharanī| dehi bhagati saṃsṛti sari taranī ||
muni mana mānasa haṃsa nirantara| carana kamala bandita aja saṅkara ||
raghukula ketu setu śruti racchaka| kāla karama subhāu guna bhacchaka ||
tārana tarana harana saba dūṣana| tulasidāsa prabhu tribhuvana bhūṣana ||
do. bāra bāra astuti kari prema sahita siru nāi|
brahma bhavana sanakādi ge ati abhīṣṭa bara pāi || 35 ||
sanakādika bidhi loka sidhāe| bhrātanha rāma carana siru nāe ||
pūchata prabhuhi sakala sakucāhīṃ| citavahiṃ saba mārutasuta pāhīm ||
suni cahahiṃ prabhu mukha kai bānī| jo suni hoi sakala bhrama hānī ||
antarajāmī prabhu sabha jānā| būjhata kahahu kāha hanumānā ||
jori pāni kaha taba hanumantā| sunahu dīnadayāla bhagavantā ||
nātha bharata kachu pū~chana cahahīṃ| prasna karata mana sakucata ahahīm ||
tumha jānahu kapi mora subhAU| bharatahi mohi kachu antara kAU ||
suni prabhu bacana bharata gahe caranā| sunahu nātha pranatārati haranā ||
do. nātha na mohi sandeha kachu sapanehu~ soka na moha|
kevala kṛpā tumhārihi kṛpānanda sandoha || 36 ||
karu~ kṛpānidhi eka ḍhiṭhāī| maiṃ sevaka tumha jana sukhadāī ||
santanha kai mahimā raghurāī| bahu bidhi beda purānanha gāī ||
śrīmukha tumha puni kīnhi baḍa़āī| tinha para prabhuhi prīti adhikāī ||
sunā cahu~ prabhu tinha kara lacchana| kṛpāsindhu guna gyāna bicacchana ||
santa asanta bheda bilagāī| pranatapāla mohi kahahu bujhāī ||
santanha ke lacchana sunu bhrātā| aganita śruti purāna bikhyātā ||
santa asantanhi kai asi karanī| jimi kuṭhāra candana ācaranī ||
kāṭi parasu malaya sunu bhāī| nija guna dei sugandha basāī ||
do. tāte sura sīsanha caḍha़ta jaga ballabha śrīkhaṇḍa|
anala dāhi pīṭata ghanahiṃ parasu badana yaha daṇḍa || 37 ||
biṣaya alampaṭa sīla gunākara| para dukha dukha sukha sukha dekhe para ||
sama abhūtaripu bimada birāgī| lobhāmaraṣa haraṣa bhaya tyāgī ||
komalacita dīnanha para dāyā| mana baca krama mama bhagati amāyā ||
sabahi mānaprada āpu amānī| bharata prāna sama mama te prānī ||
bigata kāma mama nāma parāyana| sānti birati binatī muditāyana ||
sītalatā saralatā mayatrī| dvija pada prīti dharma janayatrī ||
e saba lacchana basahiṃ jāsu ura| jānehu tāta santa santata phura ||
sama dama niyama nīti nahiṃ ḍolahiṃ| paruṣa bacana kabahū~ nahiṃ bolahim ||
do. nindā astuti ubhaya sama mamatā mama pada kañja|
te sajjana mama prānapriya guna mandira sukha puñja || 38 ||
sanahu asantanha kera subhAU| bhūlehu~ saṅgati karia na kAU ||
tinha kara saṅga sadā dukhadāī| jimi kalapahi ghāli harahāī ||
khalanha hṛdaya~ ati tāpa biseṣī| jarahiṃ sadā para sampati dekhī ||
jaha~ kahu~ nindā sunahiṃ parāī| haraṣahiṃ manahu~ parī nidhi pāī ||
kāma krodha mada lobha parāyana| nirdaya kapaṭī kuṭila malāyana ||
bayaru akārana saba kāhū soṃ| jo kara hita anahita tāhū som ||
jhūṭhi lenā jhūṭhi denā| jhūṭhi bhojana jhūṭha cabenā ||
bolahiṃ madhura bacana jimi morā| khāi mahā ati hṛdaya kaṭhorā ||
do. para drohī para dāra rata para dhana para apabāda|
te nara pā~vara pāpamaya deha dhareṃ manujāda || 39 ||
lobhi oḍha़na lobhi ḍāsana| sistrodara para jamapura trāsa na ||
kāhū kī jauṃ sunahiṃ baḍa़āī| svāsa lehiṃ janu jūḍa़ī āī ||
jaba kāhū kai dekhahiṃ bipatī| sukhī bhe mānahu~ jaga nṛpatī ||
svāratha rata parivāra birodhī| lampaṭa kāma lobha ati krodhī ||
mātu pitā gura bipra na mānahiṃ| āpu ge aru ghālahiṃ ānahim ||
karahiṃ moha basa droha parāvā| santa saṅga hari kathā na bhāvā ||
avaguna sindhu mandamati kāmī| beda bidūṣaka paradhana svāmī ||
bipra droha para droha biseṣā| dambha kapaṭa jiya~ dhareṃ subeṣā ||
do. aise adhama manuja khala kṛtajuga tretā nāhiṃ|
dvāpara kachuka bṛnda bahu hoihahiṃ kalijuga māhim || 40 ||
para hita sarisa dharma nahiṃ bhāī| para pīḍa़ā sama nahiṃ adhamāī ||
nirnaya sakala purāna beda kara| kaheu~ tāta jānahiṃ kobida nara ||
nara sarīra dhari je para pīrā| karahiṃ te sahahiṃ mahā bhava bhīrā ||
karahiṃ moha basa nara agha nānā| svāratha rata paraloka nasānā ||
kālarūpa tinha kaha~ maiṃ bhrātā| subha aru asubha karma phala dātā ||
asa bicāri je parama sayāne| bhajahiṃ mohi saṃsṛta dukha jāne ||
tyāgahiṃ karma subhāsubha dāyaka| bhajahiṃ mohi sura nara muni nāyaka ||
santa asantanha ke guna bhāṣe| te na parahiṃ bhava jinha lakhi rākhe ||
do. sunahu tāta māyā kṛta guna aru doṣa aneka|
guna yaha ubhaya na dekhiahiṃ dekhia so abibeka || 41 ||
śrīmukha bacana sunata saba bhāī| haraṣe prema na hṛdaya~ samāī ||
karahiṃ binaya ati bārahiṃ bārā| hanūmāna hiya~ haraṣa apārā ||
puni raghupati nija mandira ge| ehi bidhi carita karata nita ne ||
bāra bāra nārada muni āvahiṃ| carita punīta rāma ke gāvahim ||
nita nava carana dekhi muni jāhīṃ| brahmaloka saba kathā kahāhīm ||
suni birañci atisaya sukha mānahiṃ| puni puni tāta karahu guna gānahim ||
sanakādika nāradahi sarāhahiṃ| jadyapi brahma nirata muni āhahim ||
suni guna gāna samādhi bisārī || sādara sunahiṃ parama adhikārī ||
do. jīvanamukta brahmapara carita sunahiṃ taji dhyāna|
je hari kathā~ na karahiṃ rati tinha ke hiya pāṣāna || 42 ||
eka bāra raghunātha bolāe| gura dvija purabāsī saba āe ||
baiṭhe gura muni aru dvija sajjana| bole bacana bhagata bhava bhañjana ||
sanahu sakala purajana mama bānī| kahu~ na kachu mamatā ura ānī ||
nahiṃ anīti nahiṃ kachu prabhutāī| sunahu karahu jo tumhahi sohāī ||
soi sevaka priyatama mama soī| mama anusāsana mānai joī ||
jauṃ anīti kachu bhāṣauṃ bhāī| tauṃ mohi barajahu bhaya bisarāī ||
baḍa़eṃ bhāga mānuṣa tanu pāvā| sura durlabha saba granthinha gāvā ||
sādhana dhāma moccha kara dvārā| pāi na jehiṃ paraloka sa~vārā ||
do. so paratra dukha pāvi sira dhuni dhuni pachitāi|
kālahi karmahi īsvarahi mithyā doṣa lagāi || 43 ||
ehi tana kara phala biṣaya na bhāī| svargu svalpa anta dukhadāī ||
nara tanu pāi biṣaya~ mana dehīṃ| palaṭi sudhā te saṭha biṣa lehīm ||
tāhi kabahu~ bhala kahi na koī| guñjā grahi parasa mani khoī ||
ākara cāri laccha caurāsī| joni bhramata yaha jiva abināsī ||
phirata sadā māyā kara prerā| kāla karma subhāva guna gherā ||
kabahu~ka kari karunā nara dehī| deta īsa binu hetu sanehī ||
nara tanu bhava bāridhi kahu~ bero| sanmukha maruta anugraha mero ||
karanadhāra sadagura dṛḍha़ nāvā| durlabha sāja sulabha kari pāvā ||
do. jo na tarai bhava sāgara nara samāja asa pāi|
so kṛta nindaka mandamati ātmāhana gati jāi || 44 ||
jauṃ paraloka ihā~ sukha cahahū| suni mama bacana hrṛdaya~ dṛḍha़ gahahū ||
sulabha sukhada māraga yaha bhāī| bhagati mori purāna śruti gāī ||
gyāna agama pratyūha anekā| sādhana kaṭhina na mana kahu~ ṭekā ||
karata kaṣṭa bahu pāvi koū| bhakti hīna mohi priya nahiṃ soū ||
bhakti sutantra sakala sukha khānī| binu satasaṅga na pāvahiṃ prānī ||
punya puñja binu milahiṃ na santā| satasaṅgati saṃsṛti kara antā ||
punya eka jaga mahu~ nahiṃ dūjā| mana krama bacana bipra pada pūjā ||
sānukūla tehi para muni devā| jo taji kapaṭu kari dvija sevā ||
do. auru eka guputa mata sabahi kahu~ kara jori|
saṅkara bhajana binā nara bhagati na pāvi mori || 45 ||
kahahu bhagati patha kavana prayāsā| joga na makha japa tapa upavāsā ||
sarala subhāva na mana kuṭilāī| jathā lābha santoṣa sadāī ||
mora dāsa kahāi nara āsā| kari tau kahahu kahā bisvāsā ||
bahuta kahu~ kā kathā baḍha़āī| ehi ācarana basya maiṃ bhāī ||
baira na bigraha āsa na trāsā| sukhamaya tāhi sadā saba āsā ||
anārambha aniketa amānī| anagha aroṣa daccha bigyānī ||
prīti sadā sajjana saṃsargā| tṛna sama biṣaya svarga apabargā ||
bhagati paccha haṭha nahiṃ saṭhatāī| duṣṭa tarka saba dūri bahāī ||
do. mama guna grāma nāma rata gata mamatā mada moha|
tā kara sukha soi jāni parānanda sandoha || 46 ||
sunata sudhāsama bacana rāma ke| gahe sabani pada kṛpādhāma ke ||
janani janaka gura bandhu hamāre| kṛpā nidhāna prāna te pyāre ||
tanu dhanu dhāma rāma hitakārī| saba bidhi tumha pranatārati hārī ||
asi sikha tumha binu dei na koū| mātu pitā svāratha rata oū ||
hetu rahita jaga juga upakārī| tumha tumhāra sevaka asurārī ||
svāratha mīta sakala jaga māhīṃ| sapanehu~ prabhu paramāratha nāhīm ||
sabake bacana prema rasa sāne| suni raghunātha hṛdaya~ haraṣāne ||
nija nija gṛha ge āyasu pāī| baranata prabhu batakahī suhāī ||
do. -umā avadhabāsī nara nāri kṛtāratha rūpa|
brahma saccidānanda ghana raghunāyaka jaha~ bhūpa || 47 ||
eka bāra basiṣṭa muni āe| jahā~ rāma sukhadhāma suhāe ||
ati ādara raghunāyaka kīnhā| pada pakhāri pādodaka līnhā ||
rāma sunahu muni kaha kara jorī| kṛpāsindhu binatī kachu morī ||
dekhi dekhi ācarana tumhārā| hota moha mama hṛdaya~ apārā ||
mahimā amita beda nahiṃ jānā| maiṃ kehi bhā~ti kahu~ bhagavānā ||
uparohitya karma ati mandā| beda purāna sumṛti kara nindā ||
jaba na leu~ maiṃ taba bidhi mohī| kahā lābha āgeṃ suta tohī ||
paramātamā brahma nara rūpā| hoihi raghukula bhūṣana bhūpā ||
do. -taba maiṃ hṛdaya~ bicārā joga jagya brata dāna|
jā kahu~ karia so paihu~ dharma na ehi sama āna || 48 ||
japa tapa niyama joga nija dharmā| śruti sambhava nānā subha karmā ||
gyāna dayā dama tīratha majjana| jaha~ lagi dharma kahata śruti sajjana ||
āgama nigama purāna anekā| paḍha़e sune kara phala prabhu ekā ||
taba pada paṅkaja prīti nirantara| saba sādhana kara yaha phala sundara ||
chūṭi mala ki malahi ke dhoe~| ghṛta ki pāva koi bāri biloe~ ||
prema bhagati jala binu raghurāī| abhiantara mala kabahu~ na jāī ||
soi sarbagya tagya soi paṇḍita| soi guna gṛha bigyāna akhaṇḍita ||
daccha sakala lacchana juta soī| jākeṃ pada saroja rati hoī ||
do. nātha eka bara māgu~ rāma kṛpā kari dehu|
janma janma prabhu pada kamala kabahu~ ghaṭai jani nehu || 49 ||
asa kahi muni basiṣṭa gṛha āe| kṛpāsindhu ke mana ati bhāe ||
hanūmāna bharatādika bhrātā| saṅga lie sevaka sukhadātā ||
puni kṛpāla pura bāhera ge| gaja ratha turaga magāvata bhe ||
dekhi kṛpā kari sakala sarāhe| die ucita jinha jinha tei cāhe ||
harana sakala śrama prabhu śrama pāī| ge jahā~ sītala ava~rāī ||
bharata dīnha nija basana ḍasāī| baiṭhe prabhu sevahiṃ saba bhāī ||
mārutasuta taba mārūta karī| pulaka bapuṣa locana jala bharī ||
hanūmāna sama nahiṃ baḍa़bhāgī| nahiṃ kau rāma carana anurāgī ||
girijā jāsu prīti sevakāī| bāra bāra prabhu nija mukha gāī ||
do. tehiṃ avasara muni nārada āe karatala bīna|
gāvana lage rāma kala kīrati sadā nabīna || 50 ||
māmavalokaya paṅkaja locana| kṛpā bilokani soca bimocana ||
nīla tāmarasa syāma kāma ari| hṛdaya kañja makaranda madhupa hari ||
jātudhāna barūtha bala bhañjana| muni sajjana rañjana agha gañjana ||
bhūsura sasi nava bṛnda balāhaka| asarana sarana dīna jana gāhaka ||
bhuja bala bipula bhāra mahi khaṇḍita| khara dūṣana birādha badha paṇḍita ||
rāvanāri sukharūpa bhūpabara| jaya dasaratha kula kumuda sudhākara ||
sujasa purāna bidita nigamāgama| gāvata sura muni santa samāgama ||
kārunīka byalīka mada khaṇḍana| saba bidhi kusala kosalā maṇḍana ||
kali mala mathana nāma mamatāhana| tulasīdāsa prabhu pāhi pranata jana ||
do. prema sahita muni nārada barani rāma guna grāma|
sobhāsindhu hṛdaya~ dhari ge jahā~ bidhi dhāma || 51 ||
girijā sunahu bisada yaha kathā| maiṃ saba kahī mori mati jathā ||
rāma carita sata koṭi apārā| śruti sāradā na baranai pārā ||
rāma ananta ananta gunānī| janma karma ananta nāmānī ||
jala sīkara mahi raja gani jāhīṃ| raghupati carita na barani sirāhīm ||
bimala kathā hari pada dāyanī| bhagati hoi suni anapāyanī ||
umā kahiu~ saba kathā suhāī| jo bhusuṇḍi khagapatihi sunāī ||
kachuka rāma guna kaheu~ bakhānī| aba kā kahauṃ so kahahu bhavānī ||
suni subha kathā umā haraṣānī| bolī ati binīta mṛdu bānī ||
dhanya dhanya maiṃ dhanya purārī| suneu~ rāma guna bhava bhaya hārī ||
do. tumharī kṛpā~ kṛpāyatana aba kṛtakṛtya na moha|
jāneu~ rāma pratāpa prabhu cidānanda sandoha || 52(ka) ||
nātha tavānana sasi sravata kathā sudhā raghubīra|
śravana puṭanhi mana pāna kari nahiṃ aghāta matidhīra || 52(kha) ||
rāma carita je sunata aghāhīṃ| rasa biseṣa jānā tinha nāhīm ||
jīvanamukta mahāmuni jeū| hari guna sunahīṃ nirantara teū ||
bhava sāgara caha pāra jo pāvā| rāma kathā tā kaha~ dṛḍha़ nāvā ||
biṣinha kaha~ puni hari guna grāmā| śravana sukhada aru mana abhirāmā ||
śravanavanta asa ko jaga māhīṃ| jāhi na raghupati carita sohāhīm ||
te jaḍa़ jīva nijātmaka ghātī| jinhahi na raghupati kathā sohātī ||
haricaritra mānasa tumha gāvā| suni maiṃ nātha amiti sukha pāvā ||
tumha jo kahī yaha kathā suhāī| kāgabhasuṇḍi garuḍa़ prati gāī ||
do. birati gyāna bigyāna dṛḍha़ rāma carana ati neha|
bāyasa tana raghupati bhagati mohi parama sandeha || 53 ||
nara sahasra maha~ sunahu purārī| kau eka hoi dharma bratadhārī ||
dharmasīla koṭika maha~ koī| biṣaya bimukha birāga rata hoī ||
koṭi birakta madhya śruti kahī| samyaka gyāna sakṛta kau lahī ||
gyānavanta koṭika maha~ koū| jīvanamukta sakṛta jaga soū ||
tinha sahasra mahu~ saba sukha khānī| durlabha brahmalīna bigyānī ||
dharmasīla birakta aru gyānī| jīvanamukta brahmapara prānī ||
saba te so durlabha surarāyā| rāma bhagati rata gata mada māyā ||
so haribhagati kāga kimi pāī| bisvanātha mohi kahahu bujhāī ||
do. rāma parāyana gyāna rata gunāgāra mati dhīra|
nātha kahahu kehi kārana pāyu kāka sarīra || 54 ||
yaha prabhu carita pavitra suhāvā| kahahu kṛpāla kāga kaha~ pāvā ||
tumha kehi bhā~ti sunā madanārī| kahahu mohi ati kautuka bhārī ||
garuḍa़ mahāgyānī guna rāsī| hari sevaka ati nikaṭa nivāsī ||
tehiṃ kehi hetu kāga sana jāī| sunī kathā muni nikara bihāī ||
kahahu kavana bidhi bhā sambādā| dau haribhagata kāga uragādā ||
gauri girā suni sarala suhāī| bole siva sādara sukha pāī ||
dhanya satī pāvana mati torī| raghupati carana prīti nahiṃ thorī ||
sunahu parama punīta itihāsā| jo suni sakala loka bhrama nāsā ||
upaji rāma carana bisvāsā| bhava nidhi tara nara binahiṃ prayāsā ||
do. aisia prasna bihaṅgapati kīnha kāga sana jāi|
so saba sādara kahihu~ sunahu umā mana lāi || 55 ||
maiṃ jimi kathā sunī bhava mocani| so prasaṅga sunu sumukhi sulocani ||
prathama daccha gṛha tava avatārā| satī nāma taba rahā tumhārā ||
daccha jagya taba bhā apamānā| tumha ati krodha taje taba prānā ||
mama anucaranha kīnha makha bhaṅgā| jānahu tumha so sakala prasaṅgā ||
taba ati soca bhayu mana moreṃ| dukhī bhayu~ biyoga priya torem ||
sundara bana giri sarita taḍa़āgā| kautuka dekhata phiru~ berāgā ||
giri sumera uttara disi dūrī| nīla saila eka sundara bhūrī ||
tāsu kanakamaya sikhara suhāe| cāri cāru more mana bhāe ||
tinha para eka eka biṭapa bisālā| baṭa pīpara pākarī rasālā ||
sailopari sara sundara sohā| mani sopāna dekhi mana mohā ||
do. -sītala amala madhura jala jalaja bipula bahuraṅga|
kūjata kala rava haṃsa gana guñjata majuṃla bhṛṅga || 56 ||
tehiṃ giri rucira basi khaga soī| tāsu nāsa kalpānta na hoī ||
māyā kṛta guna doṣa anekā| moha manoja ādi abibekā ||
rahe byāpi samasta jaga māhīṃ| tehi giri nikaṭa kabahu~ nahiṃ jāhīm ||
taha~ basi harihi bhaji jimi kāgā| so sunu umā sahita anurāgā ||
pīpara taru tara dhyāna so dharī| jāpa jagya pākari tara karī ||
ā~ba chāha~ kara mānasa pūjā| taji hari bhajanu kāju nahiṃ dūjā ||
bara tara kaha hari kathā prasaṅgā| āvahiṃ sunahiṃ aneka bihaṅgā ||
rāma carita bicītra bidhi nānā| prema sahita kara sādara gānā ||
sunahiṃ sakala mati bimala marālā| basahiṃ nirantara je tehiṃ tālā ||
jaba maiṃ jāi so kautuka dekhā| ura upajā ānanda biseṣā ||
do. taba kachu kāla marāla tanu dhari taha~ kīnha nivāsa|
sādara suni raghupati guna puni āyu~ kailāsa || 57 ||
girijā kaheu~ so saba itihāsā| maiṃ jehi samaya gayu~ khaga pāsā ||
aba so kathā sunahu jehī hetū| gayu kāga pahiṃ khaga kula ketū ||
jaba raghunātha kīnhi rana krīḍa़ā| samujhata carita hoti mohi brīḍa़ā ||
indrajīta kara āpu ba~dhāyo| taba nārada muni garuḍa़ paṭhāyo ||
bandhana kāṭi gayo uragādā| upajā hṛdaya~ pracaṇḍa biṣādā ||
prabhu bandhana samujhata bahu bhā~tī| karata bicāra uraga ārātī ||
byāpaka brahma biraja bāgīsā| māyā moha pāra paramīsā ||
so avatāra suneu~ jaga māhīṃ| dekheu~ so prabhāva kachu nāhīm ||
do. -bhava bandhana te chūṭahiṃ nara japi jā kara nāma|
kharca nisācara bā~dheu nāgapāsa soi rāma || 58 ||
nānā bhā~ti manahi samujhāvā| pragaṭa na gyāna hṛdaya~ bhrama chāvā ||
kheda khinna mana tarka baḍha़āī| bhayu mohabasa tumharihiṃ nāī ||
byākula gayu devariṣi pāhīṃ| kahesi jo saṃsaya nija mana māhīm ||
suni nāradahi lāgi ati dāyā| sunu khaga prabala rāma kai māyā ||
jo gyāninha kara cita apaharī| bariāī bimoha mana karī ||
jehiṃ bahu bāra nacāvā mohī| soi byāpī bihaṅgapati tohī ||
mahāmoha upajā ura toreṃ| miṭihi na begi kaheṃ khaga morem ||
caturānana pahiṃ jāhu khagesā| soi karehu jehi hoi nidesā ||
do. asa kahi cale devariṣi karata rāma guna gāna|
hari māyā bala baranata puni puni parama sujāna || 59 ||
taba khagapati birañci pahiṃ gayū| nija sandeha sunāvata bhayū ||
suni birañci rāmahi siru nāvā| samujhi pratāpa prema ati chāvā ||
mana mahu~ kari bicāra bidhātā| māyā basa kabi kobida gyātā ||
hari māyā kara amiti prabhāvā| bipula bāra jehiṃ mohi nacāvā ||
aga jagamaya jaga mama uparājā| nahiṃ ācaraja moha khagarājā ||
taba bole bidhi girā suhāī| jāna mahesa rāma prabhutāī ||
bainateya saṅkara pahiṃ jāhū| tāta anata pūchahu jani kāhū ||
taha~ hoihi tava saṃsaya hānī| caleu bihaṅga sunata bidhi bānī ||
do. paramātura bihaṅgapati āyu taba mo pāsa|
jāta raheu~ kubera gṛha rahihu umā kailāsa || 60 ||
tehiṃ mama pada sādara siru nāvā| puni āpana sandeha sunāvā ||
suni tā kari binatī mṛdu bānī| parema sahita maiṃ kaheu~ bhavānī ||
milehu garuḍa़ māraga maha~ mohī| kavana bhā~ti samujhāvauṃ tohī ||
tabahi hoi saba saṃsaya bhaṅgā| jaba bahu kāla karia satasaṅgā ||
sunia tahā~ hari kathā suhāī| nānā bhā~ti muninha jo gāī ||
jehi mahu~ ādi madhya avasānā| prabhu pratipādya rāma bhagavānā ||
nita hari kathā hota jaha~ bhāī| paṭhavu~ tahā~ sunahi tumha jāī ||
jāihi sunata sakala sandehā| rāma carana hoihi ati nehā ||
do. binu satasaṅga na hari kathā tehi binu moha na bhāga|
moha ge~ binu rāma pada hoi na dṛḍha़ anurāga || 61 ||
milahiṃ na raghupati binu anurāgā| kie~ joga tapa gyāna birāgā ||
uttara disi sundara giri nīlā| taha~ raha kākabhusuṇḍi susīlā ||
rāma bhagati patha parama prabīnā| gyānī guna gṛha bahu kālīnā ||
rāma kathā so kahi nirantara| sādara sunahiṃ bibidha bihaṅgabara ||
jāi sunahu taha~ hari guna bhūrī| hoihi moha janita dukha dūrī ||
maiṃ jaba tehi saba kahā bujhāī| caleu haraṣi mama pada siru nāī ||
tāte umā na maiṃ samujhāvā| raghupati kṛpā~ maramu maiṃ pāvā ||
hoihi kīnha kabahu~ abhimānā| so khauvai caha kṛpānidhānā ||
kachu tehi te puni maiṃ nahiṃ rākhā| samujhi khaga khagahī kai bhāṣā ||
prabhu māyā balavanta bhavānī| jāhi na moha kavana asa gyānī ||
do. gyāni bhagata siromani tribhuvanapati kara jāna|
tāhi moha māyā nara pāva~ra karahiṃ gumāna || 62(ka) ||
māsapārāyaṇa, aṭṭhāīsavā~ viśrāma
siva birañci kahu~ mohi ko hai bapurā āna|
asa jiya~ jāni bhajahiṃ muni māyā pati bhagavāna || 62(kha) ||
gayu garuḍa़ jaha~ basi bhusuṇḍā| mati akuṇṭha hari bhagati akhaṇḍā ||
dekhi saila prasanna mana bhayū| māyā moha soca saba gayū ||
kari taḍa़āga majjana jalapānā| baṭa tara gayu hṛdaya~ haraṣānā ||
bṛddha bṛddha bihaṅga taha~ āe| sunai rāma ke carita suhāe ||
kathā arambha karai soi cāhā| tehī samaya gayu khaganāhā ||
āvata dekhi sakala khagarājā| haraṣeu bāyasa sahita samājā ||
ati ādara khagapati kara kīnhā| svāgata pūchi suāsana dīnhā ||
kari pūjā sameta anurāgā| madhura bacana taba boleu kāgā ||
do. nātha kṛtāratha bhayu~ maiṃ tava darasana khagarāja|
āyasu dehu so karauṃ aba prabhu āyahu kehi kāja || 63(ka) ||
sadā kṛtāratha rūpa tumha kaha mṛdu bacana khagesa|
jehi kai astuti sādara nija mukha kīnhi mahesa || 63(kha) ||
sunahu tāta jehi kārana āyu~| so saba bhayu darasa tava pāyu~ ||
dekhi parama pāvana tava āśrama| gayu moha saṃsaya nānā bhrama ||
aba śrīrāma kathā ati pāvani| sadā sukhada dukha puñja nasāvani ||
sādara tāta sunāvahu mohī| bāra bāra binavu~ prabhu tohī ||
sunata garuḍa़ kai girā binītā| sarala suprema sukhada supunītā ||
bhayu tāsu mana parama uchāhā| lāga kahai raghupati guna gāhā ||
prathamahiṃ ati anurāga bhavānī| rāmacarita sara kahesi bakhānī ||
puni nārada kara moha apārā| kahesi bahuri rāvana avatārā ||
prabhu avatāra kathā puni gāī| taba sisu carita kahesi mana lāī ||
do. bālacarita kahiṃ bibidha bidhi mana maha~ parama uchāha|
riṣi āgavana kahesi puni śrī raghubīra bibāha || 64 ||
bahuri rāma abhiṣeka prasaṅgā| puni nṛpa bacana rāja rasa bhaṅgā ||
purabāsiṃha kara biraha biṣādā| kahesi rāma lachimana sambādā ||
bipina gavana kevaṭa anurāgā| surasari utari nivāsa prayāgā ||
bālamīka prabhu milana bakhānā| citrakūṭa jimi base bhagavānā ||
sacivāgavana nagara nṛpa maranā| bharatāgavana prema bahu baranā ||
kari nṛpa kriyā saṅga purabāsī| bharata ge jaha~ prabhu sukha rāsī ||
puni raghupati bahu bidhi samujhāe| lai pādukā avadhapura āe ||
bharata rahani surapati suta karanī| prabhu aru atri bheṇṭa puni baranī ||
do. kahi birādha badha jehi bidhi deha tajī sarabhaṅga ||
barani sutīchana prīti puni prabhu agasti satasaṅga || 65 ||
kahi daṇḍaka bana pāvanatāī| gīdha mitrī puni tehiṃ gāī ||
puni prabhu pañcavaṭīṃ kṛta bāsā| bhañjī sakala muninha kī trāsā ||
puni lachimana upadesa anūpā| sūpanakhā jimi kīnhi kurūpā ||
khara dūṣana badha bahuri bakhānā| jimi saba maramu dasānana jānā ||
dasakandhara mārīca batakahīṃ| jehi bidhi bhī so saba tehiṃ kahī ||
puni māyā sītā kara haranā| śrīraghubīra biraha kachu baranā ||
puni prabhu gīdha kriyā jimi kīnhī| badhi kabandha sabarihi gati dīnhī ||
bahuri biraha baranata raghubīrā| jehi bidhi ge sarobara tīrā ||
do. prabhu nārada sambāda kahi māruti milana prasaṅga|
puni sugrīva mitāī bāli prāna kara bhaṅga || 66((ka) ||
kapihi tilaka kari prabhu kṛta saila prabaraṣana bāsa|
baranana barṣā sarada aru rāma roṣa kapi trāsa || 66(kha) ||
jehi bidhi kapipati kīsa paṭhāe| sītā khoja sakala disi dhāe ||
bibara prabesa kīnha jehi bhā~tī| kapinha bahori milā sampātī ||
suni saba kathā samīrakumārā| nāghata bhayu payodhi apārā ||
laṅkā~ kapi prabesa jimi kīnhā| puni sītahi dhīraju jimi dīnhā ||
bana ujāri rāvanahi prabodhī| pura dahi nāgheu bahuri payodhī ||
āe kapi saba jaha~ raghurāī| baidehī ki kusala sunāī ||
sena sameti jathā raghubīrā| utare jāi bārinidhi tīrā ||
milā bibhīṣana jehi bidhi āī| sāgara nigraha kathā sunāī ||
do. setu bā~dhi kapi sena jimi utarī sāgara pāra|
gayu basīṭhī bīrabara jehi bidhi bālikumāra || 67(ka) ||
nisicara kīsa larāī baranisi bibidha prakāra|
kumbhakarana ghananāda kara bala pauruṣa saṅghāra || 67(kha) ||
nisicara nikara marana bidhi nānā| raghupati rāvana samara bakhānā ||
rāvana badha mandodari sokā| rāja bibhīṣaṇa deva asokā ||
sītā raghupati milana bahorī| suranha kīnha astuti kara jorī ||
puni puṣpaka caḍha़i kapinha sametā| avadha cale prabhu kṛpā niketā ||
jehi bidhi rāma nagara nija āe| bāyasa bisada carita saba gāe ||
kahesi bahori rāma abhiṣaikā| pura baranata nṛpanīti anekā ||
kathā samasta bhusuṇḍa bakhānī| jo maiṃ tumha sana kahī bhavānī ||
suni saba rāma kathā khaganāhā| kahata bacana mana parama uchāhā ||
so. gayu mora sandeha suneu~ sakala raghupati carita|
bhayu rāma pada neha tava prasāda bāyasa tilaka || 68(ka) ||
mohi bhayu ati moha prabhu bandhana rana mahu~ nirakhi|
cidānanda sandoha rāma bikala kārana kavana| 68(kha) ||
dekhi carita ati nara anusārī| bhayu hṛdaya~ mama saṃsaya bhārī ||
soi bhrama aba hita kari maiṃ mānā| kīnha anugraha kṛpānidhānā ||
jo ati ātapa byākula hoī| taru chāyā sukha jāni soī ||
jauṃ nahiṃ hota moha ati mohī| milateu~ tāta kavana bidhi tohī ||
sunateu~ kimi hari kathā suhāī| ati bicitra bahu bidhi tumha gāī ||
nigamāgama purāna mata ehā| kahahiṃ siddha muni nahiṃ sandehā ||
santa bisuddha milahiṃ pari tehī| citavahiṃ rāma kṛpā kari jehī ||
rāma kṛpā~ tava darasana bhayū| tava prasāda saba saṃsaya gayū ||
do. suni bihaṅgapati bānī sahita binaya anurāga|
pulaka gāta locana sajala mana haraṣeu ati kāga || 69(ka) ||
śrotā sumati susīla suci kathā rasika hari dāsa|
pāi umā ati gopyamapi sajjana karahiṃ prakāsa || 69(kha) ||
boleu kākabhasuṇḍa bahorī| nabhaga nātha para prīti na thorī ||
saba bidhi nātha pūjya tumha mere| kṛpāpātra raghunāyaka kere ||
tumhahi na saṃsaya moha na māyā| mo para nātha kīnha tumha dāyā ||
paṭhi moha misa khagapati tohī| raghupati dīnhi baḍa़āī mohī ||
tumha nija moha kahī khaga sāīṃ| so nahiṃ kachu ācaraja gosāīm ||
nārada bhava birañci sanakādī| je munināyaka ātamabādī ||
moha na andha kīnha kehi kehī| ko jaga kāma nacāva na jehī ||
tṛsnā~ kehi na kīnha baurāhā| kehi kara hṛdaya krodha nahiṃ dāhā ||
do. gyānī tāpasa sūra kabi kobida guna āgāra|
kehi kai laubha biḍambanā kīnhi na ehiṃ saṃsāra || 70(ka) ||
śrī mada bakra na kīnha kehi prabhutā badhira na kāhi|
mṛgalocani ke naina sara ko asa lāga na jāhi || 70(kha) ||
guna kṛta sanyapāta nahiṃ kehī| kau na māna mada tajeu nibehī ||
jobana jvara kehi nahiṃ balakāvā| mamatā kehi kara jasa na nasāvā ||
macchara kāhi kalaṅka na lāvā| kāhi na soka samīra ḍolāvā ||
cintā sā~pini ko nahiṃ khāyā| ko jaga jāhi na byāpī māyā ||
kīṭa manoratha dāru sarīrā| jehi na lāga ghuna ko asa dhīrā ||
suta bita loka īṣanā tīnī| kehi ke mati inha kṛta na malīnī ||
yaha saba māyā kara parivārā| prabala amiti ko baranai pārā ||
siva caturānana jāhi ḍerāhīṃ| apara jīva kehi lekhe māhīm ||
do. byāpi raheu saṃsāra mahu~ māyā kaṭaka pracaṇḍa ||
senāpati kāmādi bhaṭa dambha kapaṭa pāṣaṇḍa || 71(ka) ||
so dāsī raghubīra kai samujheṃ mithyā sopi|
chūṭa na rāma kṛpā binu nātha kahu~ pada ro'pi || 71(kha) ||
jo māyā saba jagahi nacāvā| jāsu carita lakhi kāhu~ na pāvā ||
soi prabhu bhrū bilāsa khagarājā| nāca naṭī iva sahita samājā ||
soi saccidānanda ghana rāmā| aja bigyāna rūpo bala dhāmā ||
byāpaka byāpya akhaṇḍa anantā| akhila amoghasakti bhagavantā ||
aguna adabhra girā gotītā| sabadarasī anavadya ajītā ||
nirmama nirākāra niramohā| nitya nirañjana sukha sandohā ||
prakṛti pāra prabhu saba ura bāsī| brahma nirīha biraja abināsī ||
ihā~ moha kara kārana nāhīṃ| rabi sanmukha tama kabahu~ ki jāhīm ||
do. bhagata hetu bhagavāna prabhu rāma dhareu tanu bhūpa|
kie carita pāvana parama prākṛta nara anurūpa || 72(ka) ||
jathā aneka beṣa dhari nṛtya kari naṭa koi|
soi soi bhāva dekhāvi āpuna hoi na soi || 72(kha) ||
asi raghupati līlā uragārī| danuja bimohani jana sukhakārī ||
je mati malina biṣayabasa kāmī| prabhu moha dharahiṃ imi svāmī ||
nayana doṣa jā kaha~ jaba hoī| pīta barana sasi kahu~ kaha soī ||
jaba jehi disi bhrama hoi khagesā| so kaha pacchima uyu dinesā ||
naukārūḍha़ calata jaga dekhā| acala moha basa āpuhi lekhā ||
bālaka bhramahiṃ na bhramahiṃ gṛhādīṃ| kahahiṃ paraspara mithyābādī ||
hari biṣika asa moha bihaṅgā| sapanehu~ nahiṃ agyāna prasaṅgā ||
māyābasa matimanda abhāgī| hṛdaya~ jamanikā bahubidhi lāgī ||
te saṭha haṭha basa saṃsaya karahīṃ| nija agyāna rāma para dharahīm ||
do. kāma krodha mada lobha rata gṛhāsakta dukharūpa|
te kimi jānahiṃ raghupatihi mūḍha़ pare tama kūpa || 73(ka) ||
nirguna rūpa sulabha ati saguna jāna nahiṃ koi|
sugama agama nānā carita suni muni mana bhrama hoi || 73(kha) ||
sunu khagesa raghupati prabhutāī| kahu~ jathāmati kathā suhāī ||
jehi bidhi moha bhayu prabhu mohī| sau saba kathā sunāvu~ tohī ||
rāma kṛpā bhājana tumha tātā| hari guna prīti mohi sukhadātā ||
tāte nahiṃ kachu tumhahiṃ durāvu~| parama rahasya manohara gāvu~ ||
sunahu rāma kara sahaja subhAU| jana abhimāna na rākhahiṃ kAU ||
saṃsṛta mūla sūlaprada nānā| sakala soka dāyaka abhimānā ||
tāte karahiṃ kṛpānidhi dūrī| sevaka para mamatā ati bhūrī ||
jimi sisu tana brana hoi gosāī| mātu cirāva kaṭhina kī nāīm ||
do. jadapi prathama dukha pāvi rovi bāla adhīra|
byādhi nāsa hita jananī ganati na so sisu pīra || 74(ka) ||
timi raghupati nija dāsakara harahiṃ māna hita lāgi|
tulasidāsa aise prabhuhi kasa na bhajahu bhrama tyāgi || 74(kha) ||
rāma kṛpā āpani jaḍa़tāī| kahu~ khagesa sunahu mana lāī ||
jaba jaba rāma manuja tanu dharahīṃ| bhakta hetu līla bahu karahīm ||
taba taba avadhapurī maiṃ ja़AU~| bālacarita biloki haraṣAU~ ||
janma mahotsava dekhu~ jāī| baraṣa pā~ca taha~ rahu~ lobhāī ||
iṣṭadeva mama bālaka rāmā| sobhā bapuṣa koṭi sata kāmā ||
nija prabhu badana nihāri nihārī| locana suphala karu~ uragārī ||
laghu bāyasa bapu dhari hari saṅgā| dekhu~ bālacarita bahuraṅgā ||
do. larikāīṃ jaha~ jaha~ phirahiṃ taha~ taha~ saṅga uḍa़āu~|
jūṭhani pari ajira maha~ so uṭhāi kari khāu~ || 75(ka) ||
eka bāra atisaya saba carita kie raghubīra|
sumirata prabhu līlā soi pulakita bhayu sarīra || 75(kha) ||
kahi bhasuṇḍa sunahu khaganāyaka| rāmacarita sevaka sukhadāyaka ||
nṛpamandira sundara saba bhā~tī| khacita kanaka mani nānā jātī ||
barani na jāi rucira a~ganāī| jaha~ khelahiṃ nita cāriu bhāī ||
bālabinoda karata raghurāī| bicarata ajira janani sukhadāī ||
marakata mṛdula kalevara syāmā| aṅga aṅga prati chabi bahu kāmā ||
nava rājīva aruna mṛdu caranā| padaja rucira nakha sasi duti haranā ||
lalita aṅka kulisādika cārī| nūpura cārū madhura ravakārī ||
cāru puraṭa mani racita banāī| kaṭi kiṅkina kala mukhara suhāī ||
do. rekhā traya sundara udara nābhī rucira ga~bhīra|
ura āyata bhrājata bibidha bāla bibhūṣana cīra || 76 ||
aruna pāni nakha karaja manohara| bāhu bisāla bibhūṣana sundara ||
kandha bāla kehari dara grīvā| cāru cibuka ānana chabi sīṃvā ||
kalabala bacana adhara arunāre| dui dui dasana bisada bara bāre ||
lalita kapola manohara nāsā| sakala sukhada sasi kara sama hāsā ||
nīla kañja locana bhava mocana| bhrājata bhāla tilaka gorocana ||
bikaṭa bhṛkuṭi sama śravana suhāe| kuñcita kaca mecaka chabi chāe ||
pīta jhīni jhagulī tana sohī| kilakani citavani bhāvati mohī ||
rūpa rāsi nṛpa ajira bihārī| nācahiṃ nija pratibimba nihārī ||
mohi sana karahīṃ bibidha bidhi krīḍa़ā| baranata mohi hoti ati brīḍa़ā ||
kilakata mohi dharana jaba dhāvahiṃ| calu~ bhāgi taba pūpa dekhāvahim ||
do. āvata nikaṭa ha~sahiṃ prabhu bhājata rudana karāhiṃ|
jāu~ samīpa gahana pada phiri phiri citi parāhim || 77(ka) ||
prākṛta sisu iva līlā dekhi bhayu mohi moha|
kavana caritra karata prabhu cidānanda sandoha || 77(kha) ||
etanā mana ānata khagarāyā| raghupati prerita byāpī māyā ||
so māyā na dukhada mohi kāhīṃ| āna jīva iva saṃsṛta nāhīm ||
nātha ihā~ kachu kārana ānā| sunahu so sāvadhāna harijānā ||
gyāna akhaṇḍa eka sītābara| māyā basya jīva sacarācara ||
jauṃ saba keṃ raha gyāna ekarasa| īsvara jīvahi bheda kahahu kasa ||
māyā basya jīva abhimānī| īsa basya māyā gunakhānī ||
parabasa jīva svabasa bhagavantā| jīva aneka eka śrīkantā ||
mudhā bheda jadyapi kṛta māyā| binu hari jāi na koṭi upāyā ||
do. rāmacandra ke bhajana binu jo caha pada nirbāna|
gyānavanta api so nara pasu binu pū~cha biṣāna || 78(ka) ||
rākāpati ṣoḍa़sa uahiṃ tārāgana samudāi ||
sakala girinha dava lāia binu rabi rāti na jāi || 78(kha) ||
aisehiṃ hari binu bhajana khagesā| miṭi na jīvanha kera kalesā ||
hari sevakahi na byāpa abidyā| prabhu prerita byāpi tehi bidyā ||
tāte nāsa na hoi dāsa kara| bheda bhagati bhāḍha़i bihaṅgabara ||
bhrama te cakita rāma mohi dekhā| biha~se so sunu carita biseṣā ||
tehi kautuka kara maramu na kāhū~| jānā anuja na mātu pitāhū~ ||
jānu pāni dhāe mohi dharanā| syāmala gāta aruna kara caranā ||
taba maiṃ bhāgi caleu~ uragāmī| rāma gahana kaha~ bhujā pasārī ||
jimi jimi dūri uḍa़āu~ akāsā| taha~ bhuja hari dekhu~ nija pāsā ||
do. brahmaloka lagi gayu~ maiṃ citayu~ pācha uḍa़āta|
juga aṅgula kara bīca saba rāma bhujahi mohi tāta || 79(ka) ||
saptābarana bheda kari jahā~ lageṃ gati mori|
gayu~ tahā~ prabhu bhuja nirakhi byākula bhayu~ bahori || 79(kha) ||
mūdeu~ nayana trasita jaba bhayu~| puni citavata kosalapura gayū~ ||
mohi biloki rāma musukāhīṃ| biha~sata turata gayu~ mukha māhīm ||
udara mājha sunu aṇḍaja rāyā| dekheu~ bahu brahmāṇḍa nikāyā ||
ati bicitra taha~ loka anekā| racanā adhika eka te ekā ||
koṭinha caturānana gaurīsā| aganita uḍagana rabi rajanīsā ||
aganita lokapāla jama kālā| aganita bhūdhara bhūmi bisālā ||
sāgara sari sara bipina apārā| nānā bhā~ti sṛṣṭi bistārā ||
sura muni siddha nāga nara kinnara| cāri prakāra jīva sacarācara ||
do. jo nahiṃ dekhā nahiṃ sunā jo manahū~ na samāi|
so saba adbhuta dekheu~ barani kavani bidhi jāi || 80(ka) ||
eka eka brahmāṇḍa mahu~ rahu~ baraṣa sata eka|
ehi bidhi dekhata phiru~ maiṃ aṇḍa kaṭāha aneka || 80(kha) ||
ehi bidhi dekhata phiru~ maiṃ aṇḍa kaṭāha aneka || 80(kha) ||
loka loka prati bhinna bidhātā| bhinna biṣnu siva manu disitrātā ||
nara gandharba bhūta betālā| kinnara nisicara pasu khaga byālā ||
deva danuja gana nānā jātī| sakala jīva taha~ ānahi bhā~tī ||
mahi sari sāgara sara giri nānā| saba prapañca taha~ āni ānā ||
aṇḍakosa prati prati nija rupā| dekheu~ jinasa aneka anūpā ||
avadhapurī prati bhuvana ninārī| sarajū bhinna bhinna nara nārī ||
dasaratha kausalyā sunu tātā| bibidha rūpa bharatādika bhrātā ||
prati brahmāṇḍa rāma avatārā| dekhu~ bālabinoda apārā ||
do. bhinna bhinna mai dīkha sabu ati bicitra harijāna|
aganita bhuvana phireu~ prabhu rāma na dekheu~ āna || 81(ka) ||
soi sisupana soi sobhā soi kṛpāla raghubīra|
bhuvana bhuvana dekhata phiru~ prerita moha samīra || 81(kha)
bhramata mohi brahmāṇḍa anekā| bīte manahu~ kalpa sata ekā ||
phirata phirata nija āśrama āyu~| taha~ puni rahi kachu kāla gavā~yu~ ||
nija prabhu janma avadha suni pāyu~| nirbhara prema haraṣi uṭhi dhāyu~ ||
dekhu~ janma mahotsava jāī| jehi bidhi prathama kahā maiṃ gāī ||
rāma udara dekheu~ jaga nānā| dekhata bani na jāi bakhānā ||
taha~ puni dekheu~ rāma sujānā| māyā pati kṛpāla bhagavānā ||
karu~ bicāra bahori bahorī| moha kalila byāpita mati morī ||
ubhaya gharī maha~ maiṃ saba dekhā| bhayu~ bhramita mana moha biseṣā ||
do. dekhi kṛpāla bikala mohi biha~se taba raghubīra|
biha~satahīṃ mukha bāhera āyu~ sunu matidhīra || 82(ka) ||
soi larikāī mo sana karana lage puni rāma|
koṭi bhā~ti samujhāvu~ manu na lahi biśrāma || 82(kha) ||
dekhi carita yaha so prabhutāī| samujhata deha dasā bisarāī ||
dharani pareu~ mukha āva na bātā| trāhi trāhi ārata jana trātā ||
premākula prabhu mohi bilokī| nija māyā prabhutā taba rokī ||
kara saroja prabhu mama sira dhareū| dīnadayāla sakala dukha hareū ||
kīnha rāma mohi bigata bimohā| sevaka sukhada kṛpā sandohā ||
prabhutā prathama bicāri bicārī| mana maha~ hoi haraṣa ati bhārī ||
bhagata bachalatā prabhu kai dekhī| upajī mama ura prīti biseṣī ||
sajala nayana pulakita kara jorī| kīnhiu~ bahu bidhi binaya bahorī ||
do. suni saprema mama bānī dekhi dīna nija dāsa|
bacana sukhada gambhīra mṛdu bole ramānivāsa || 83(ka) ||
kākabhasuṇḍi māgu bara ati prasanna mohi jāni|
animādika sidhi apara ridhi moccha sakala sukha khāni || 83(kha) ||
gyāna bibeka birati bigyānā| muni durlabha guna je jaga nānā ||
āju deu~ saba saṃsaya nāhīṃ| māgu jo tohi bhāva mana māhīm ||
suni prabhu bacana adhika anurāgeu~| mana anumāna karana taba lāgeū~ ||
prabhu kaha dena sakala sukha sahī| bhagati āpanī dena na kahī ||
bhagati hīna guna saba sukha aise| lavana binā bahu biñjana jaise ||
bhajana hīna sukha kavane kājā| asa bicāri boleu~ khagarājā ||
jauṃ prabhu hoi prasanna bara dehū| mo para karahu kṛpā aru nehū ||
mana bhāvata bara māgu~ svāmī| tumha udāra ura antarajāmī ||
do. abirala bhagati bisudhda tava śruti purāna jo gāva|
jehi khojata jogīsa muni prabhu prasāda kau pāva || 84(ka) ||
bhagata kalpataru pranata hita kṛpā sindhu sukha dhāma|
soi nija bhagati mohi prabhu dehu dayā kari rāma || 84(kha) ||
evamastu kahi raghukulanāyaka| bole bacana parama sukhadāyaka ||
sunu bāyasa taiṃ sahaja sayānā| kāhe na māgasi asa baradānā ||
saba sukha khāni bhagati taiṃ māgī| nahiṃ jaga kau tohi sama baḍa़bhāgī ||
jo muni koṭi jatana nahiṃ lahahīṃ| je japa joga anala tana dahahīm ||
rījheu~ dekhi tori caturāī| māgehu bhagati mohi ati bhāī ||
sunu bihaṅga prasāda aba moreṃ| saba subha guna basihahiṃ ura torem ||
bhagati gyāna bigyāna birāgā| joga caritra rahasya bibhāgā ||
jānaba taiṃ sabahī kara bhedā| mama prasāda nahiṃ sādhana khedā ||
doṃṃāyā sambhava bhrama saba aba na byāpihahiṃ tohi|
jānesu brahma anādi aja aguna gunākara mohi || 85(ka) ||
mohi bhagata priya santata asa bicāri sunu kāga|
kāya~ bacana mana mama pada karesu acala anurāga || 85(kha) ||
aba sunu parama bimala mama bānī| satya sugama nigamādi bakhānī ||
nija siddhānta sunāvu~ tohī| sunu mana dharu saba taji bhaju mohī ||
mama māyā sambhava saṃsārā| jīva carācara bibidhi prakārā ||
saba mama priya saba mama upajāe| saba te adhika manuja mohi bhāe ||
tinha maha~ dvija dvija maha~ śrutidhārī| tinha mahu~ nigama dharama anusārī ||
tinha maha~ priya birakta puni gyānī| gyānihu te ati priya bigyānī ||
tinha te puni mohi priya nija dāsā| jehi gati mori na dūsari āsā ||
puni puni satya kahu~ tohi pāhīṃ| mohi sevaka sama priya kau nāhīm ||
bhagati hīna birañci kina hoī| saba jīvahu sama priya mohi soī ||
bhagativanta ati nīcu prānī| mohi prānapriya asi mama bānī ||
do. suci susīla sevaka sumati priya kahu kāhi na lāga|
śruti purāna kaha nīti asi sāvadhāna sunu kāga || 86 ||
eka pitā ke bipula kumārā| hohiṃ pṛthaka guna sīla acārā ||
kau paṇḍinta kau tāpasa gyātā| kau dhanavanta sūra kau dātā ||
kau sarbagya dharmarata koī| saba para pitahi prīti sama hoī ||
kau pitu bhagata bacana mana karmā| sapanehu~ jāna na dūsara dharmā ||
so suta priya pitu prāna samānā| jadyapi so saba bhā~ti ayānā ||
ehi bidhi jīva carācara jete| trijaga deva nara asura samete ||
akhila bisva yaha mora upāyā| saba para mohi barābari dāyā ||
tinha maha~ jo parihari mada māyā| bhajai mohi mana baca arū kāyā ||
do. purūṣa napuṃsaka nāri vā jīva carācara koi|
sarba bhāva bhaja kapaṭa taji mohi parama priya soi || 87(ka) ||
so. satya kahu~ khaga tohi suci sevaka mama prānapriya|
asa bicāri bhaju mohi parihari āsa bharosa saba || 87(kha) ||
kabahū~ kāla na byāpihi tohī| sumiresu bhajesu nirantara mohī ||
prabhu bacanāmṛta suni na aghAU~| tanu pulakita mana ati haraṣAU~ ||
so sukha jāni mana aru kānā| nahiṃ rasanā pahiṃ jāi bakhānā ||
prabhu sobhā sukha jānahiṃ nayanā| kahi kimi sakahiṃ tinhahi nahiṃ bayanā ||
bahu bidhi mohi prabodhi sukha deī| lage karana sisu kautuka teī ||
sajala nayana kachu mukha kari rūkhā| citi mātu lāgī ati bhūkhā ||
dekhi mātu ātura uṭhi dhāī| kahi mṛdu bacana lie ura lāī ||
goda rākhi karāva paya pānā| raghupati carita lalita kara gānā ||
so. jehi sukha lāgi purāri asubha beṣa kṛta siva sukhada|
avadhapurī nara nāri tehi sukha mahu~ santata magana || 88(ka) ||
soi sukha lavalesa jinha bāraka sapanehu~ laheu|
te nahiṃ ganahiṃ khagesa brahmasukhahi sajjana sumati || 88(kha) ||
maiṃ puni avadha raheu~ kachu kālā| dekheu~ bālabinoda rasālā ||
rāma prasāda bhagati bara pāyu~| prabhu pada bandi nijāśrama āyu~ ||
taba te mohi na byāpī māyā| jaba te raghunāyaka apanāyā ||
yaha saba gupta carita maiṃ gāvā| hari māyā~ jimi mohi nacāvā ||
nija anubhava aba kahu~ khagesā| binu hari bhajana na jāhi kalesā ||
rāma kṛpā binu sunu khagarāī| jāni na jāi rāma prabhutāī ||
jāneṃ binu na hoi paratītī| binu paratīti hoi nahiṃ prītī ||
prīti binā nahiṃ bhagati diḍha़āī| jimi khagapati jala kai cikanāī ||
so. binu gura hoi ki gyāna gyāna ki hoi birāga binu|
gāvahiṃ beda purāna sukha ki lahia hari bhagati binu || 89(ka) ||
kau biśrāma ki pāva tāta sahaja santoṣa binu|
calai ki jala binu nāva koṭi jatana paci paci maria || 89(kha) ||
binu santoṣa na kāma nasāhīṃ| kāma achata sukha sapanehu~ nāhīm ||
rāma bhajana binu miṭahiṃ ki kāmā| thala bihīna taru kabahu~ ki jāmā ||
binu bigyāna ki samatā āvi| kau avakāsa ki nabha binu pāvi ||
śraddhā binā dharma nahiṃ hoī| binu mahi gandha ki pāvi koī ||
binu tapa teja ki kara bistārā| jala binu rasa ki hoi saṃsārā ||
sīla ki mila binu budha sevakāī| jimi binu teja na rūpa gosāī ||
nija sukha binu mana hoi ki thīrā| parasa ki hoi bihīna samīrā ||
kavaniu siddhi ki binu bisvāsā| binu hari bhajana na bhava bhaya nāsā ||
do. binu bisvāsa bhagati nahiṃ tehi binu dravahiṃ na rāmu|
rāma kṛpā binu sapanehu~ jīva na laha biśrāmu || 90(ka) ||
so. asa bicāri matidhīra taji kutarka saṃsaya sakala|
bhajahu rāma raghubīra karunākara sundara sukhada || 90(kha) ||
nija mati sarisa nātha maiṃ gāī| prabhu pratāpa mahimā khagarāī ||
kaheu~ na kachu kari juguti biseṣī| yaha saba maiṃ nija nayananhi dekhī ||
mahimā nāma rūpa guna gāthā| sakala amita ananta raghunāthā ||
nija nija mati muni hari guna gāvahiṃ| nigama seṣa siva pāra na pāvahim ||
tumhahi ādi khaga masaka prajantā| nabha uḍa़āhiṃ nahiṃ pāvahiṃ antā ||
timi raghupati mahimā avagāhā| tāta kabahu~ kau pāva ki thāhā ||
rāmu kāma sata koṭi subhaga tana| durgā koṭi amita ari mardana ||
sakra koṭi sata sarisa bilāsā| nabha sata koṭi amita avakāsā ||
do. maruta koṭi sata bipula bala rabi sata koṭi prakāsa|
sasi sata koṭi susītala samana sakala bhava trāsa || 91(ka) ||
kāla koṭi sata sarisa ati dustara durga duranta|
dhūmaketu sata koṭi sama durādharaṣa bhagavanta || 91(kha) ||
prabhu agādha sata koṭi patālā| samana koṭi sata sarisa karālā ||
tīratha amita koṭi sama pāvana| nāma akhila agha pūga nasāvana ||
himagiri koṭi acala raghubīrā| sindhu koṭi sata sama gambhīrā ||
kāmadhenu sata koṭi samānā| sakala kāma dāyaka bhagavānā ||
sārada koṭi amita caturāī| bidhi sata koṭi sṛṣṭi nipunāī ||
biṣnu koṭi sama pālana kartā| rudra koṭi sata sama saṃhartā ||
dhanada koṭi sata sama dhanavānā| māyā koṭi prapañca nidhānā ||
bhāra dharana sata koṭi ahīsā| niravadhi nirupama prabhu jagadīsā ||
chaṃ. nirupama na upamā āna rāma samāna rāmu nigama kahai|
jimi koṭi sata khadyota sama rabi kahata ati laghutā lahai ||
ehi bhā~ti nija nija mati bilāsa munisa harihi bakhānahīṃ|
prabhu bhāva gāhaka ati kṛpāla saprema suni sukha mānahīm ||
do. rāmu amita guna sāgara thāha ki pāvi koi|
santanha sana jasa kichu suneu~ tumhahi sunāyu~ soi || 92(ka) ||
so. bhāva basya bhagavāna sukha nidhāna karunā bhavana|
taji mamatā mada māna bhajia sadā sītā ravana || 92(kha) ||
suni bhusuṇḍi ke bacana suhāe| haraṣita khagapati paṅkha phulāe ||
nayana nīra mana ati haraṣānā| śrīraghupati pratāpa ura ānā ||
pāchila moha samujhi pachitānā| brahma anādi manuja kari mānā ||
puni puni kāga carana siru nāvā| jāni rāma sama prema baḍha़āvā ||
gura binu bhava nidhi tari na koī| jauṃ birañci saṅkara sama hoī ||
saṃsaya sarpa graseu mohi tātā| dukhada lahari kutarka bahu brātā ||
tava sarūpa gāruḍa़i raghunāyaka| mohi jiāyu jana sukhadāyaka ||
tava prasāda mama moha nasānā| rāma rahasya anūpama jānā ||
do. tāhi prasaṃsi bibidha bidhi sīsa nāi kara jori|
bacana binīta saprema mṛdu boleu garuḍa़ bahori || 93(ka) ||
prabhu apane abibeka te būjhu~ svāmī tohi|
kṛpāsindhu sādara kahahu jāni dāsa nija mohi || 93(kha) ||
tumha sarbagya tanya tama pārā| sumati susīla sarala ācārā ||
gyāna birati bigyāna nivāsā| raghunāyaka ke tumha priya dāsā ||
kārana kavana deha yaha pāī| tāta sakala mohi kahahu bujhāī ||
rāma carita sara sundara svāmī| pāyahu kahā~ kahahu nabhagāmī ||
nātha sunā maiṃ asa siva pāhīṃ| mahā pralayahu~ nāsa tava nāhīm ||
mudhā bacana nahiṃ īsvara kahī| sau moreṃ mana saṃsaya ahī ||
aga jaga jīva nāga nara devā| nātha sakala jagu kāla kalevā ||
aṇḍa kaṭāha amita laya kārī| kālu sadā duratikrama bhārī ||
so. tumhahi na byāpata kāla ati karāla kārana kavana|
mohi so kahahu kṛpāla gyāna prabhāva ki joga bala || 94(ka) ||
do. prabhu tava āśrama āe~ mora moha bhrama bhāga|
kārana kavana so nātha saba kahahu sahita anurāga || 94(kha) ||
garuḍa़ girā suni haraṣeu kāgā| boleu umā parama anurāgā ||
dhanya dhanya tava mati uragārī| prasna tumhāri mohi ati pyārī ||
suni tava prasna saprema suhāī| bahuta janama kai sudhi mohi āī ||
saba nija kathā kahu~ maiṃ gāī| tāta sunahu sādara mana lāī ||
japa tapa makha sama dama brata dānā| birati bibeka joga bigyānā ||
saba kara phala raghupati pada premā| tehi binu kau na pāvi chemā ||
ehi tana rāma bhagati maiṃ pāī| tāte mohi mamatā adhikāī ||
jehi teṃ kachu nija svāratha hoī| tehi para mamatā kara saba koī ||
so. pannagāri asi nīti śruti sammata sajjana kahahiṃ|
ati nīcahu sana prīti karia jāni nija parama hita || 95(ka) ||
pāṭa kīṭa teṃ hoi tehi teṃ pāṭambara rucira|
kṛmi pāli sabu koi parama apāvana prāna sama || 95(kha) ||
svāratha sā~ca jīva kahu~ ehā| mana krama bacana rāma pada nehā ||
soi pāvana soi subhaga sarīrā| jo tanu pāi bhajia raghubīrā ||
rāma bimukha lahi bidhi sama dehī| kabi kobida na prasaṃsahiṃ tehī ||
rāma bhagati ehiṃ tana ura jāmī| tāte mohi parama priya svāmī ||
taju~ na tana nija icchā maranā| tana binu beda bhajana nahiṃ baranā ||
prathama moha~ mohi bahuta bigovā| rāma bimukha sukha kabahu~ na sovā ||
nānā janama karma puni nānā| kie joga japa tapa makha dānā ||
kavana joni janameu~ jaha~ nāhīṃ| maiṃ khagesa bhrami bhrami jaga māhīm ||
dekheu~ kari saba karama gosāī| sukhī na bhayu~ abahiṃ kī nāī ||
sudhi mohi nātha janma bahu kerī| siva prasāda mati moha~ na gherī ||
do. prathama janma ke carita aba kahu~ sunahu bihagesa|
suni prabhu pada rati upaji jāteṃ miṭahiṃ kalesa || 96(ka) ||
pūruba kalpa eka prabhu juga kalijuga mala mūla ||
nara aru nāri adharma rata sakala nigama pratikūla || 96(kha) ||
tehi kalijuga kosalapura jāī| janmata bhayu~ sūdra tanu pāī ||
siva sevaka mana krama aru bānī| āna deva nindaka abhimānī ||
dhana mada matta parama bācālā| ugrabuddhi ura dambha bisālā ||
jadapi raheu~ raghupati rajadhānī| tadapi na kachu mahimā taba jānī ||
aba jānā maiṃ avadha prabhāvā| nigamāgama purāna asa gāvā ||
kavanehu~ janma avadha basa joī| rāma parāyana so pari hoī ||
avadha prabhāva jāna taba prānī| jaba ura basahiṃ rāmu dhanupānī ||
so kalikāla kaṭhina uragārī| pāpa parāyana saba nara nārī ||
do. kalimala grase dharma saba lupta bhe sadagrantha|
dambhinha nija mati kalpi kari pragaṭa kie bahu pantha || 97(ka) ||
bhe loga saba mohabasa lobha grase subha karma|
sunu harijāna gyāna nidhi kahu~ kachuka kalidharma || 97(kha) ||
barana dharma nahiṃ āśrama cārī| śruti birodha rata saba nara nārī ||
dvija śruti becaka bhūpa prajāsana| kau nahiṃ māna nigama anusāsana ||
māraga soi jā kahu~ joi bhāvā| paṇḍita soi jo gāla bajāvā ||
mithyārambha dambha rata joī| tā kahu~ santa kahi saba koī ||
soi sayāna jo paradhana hārī| jo kara dambha so baḍa़ ācārī ||
jau kaha jhū~ṭha masakharī jānā| kalijuga soi gunavanta bakhānā ||
nirācāra jo śruti patha tyāgī| kalijuga soi gyānī so birāgī ||
jākeṃ nakha aru jaṭā bisālā| soi tāpasa prasiddha kalikālā ||
do. asubha beṣa bhūṣana dhareṃ bhacchābhaccha je khāhiṃ|
tei jogī tei siddha nara pūjya te kalijuga māhim || 98(ka) ||
so. je apakārī cāra tinha kara gaurava mānya tei|
mana krama bacana labāra tei bakatā kalikāla mahu~ || 98(kha) ||
nāri bibasa nara sakala gosāī| nācahiṃ naṭa markaṭa kī nāī ||
sūdra dvijanha upadesahiṃ gyānā| meli janeū lehiṃ kudānā ||
saba nara kāma lobha rata krodhī| deva bipra śruti santa birodhī ||
guna mandira sundara pati tyāgī| bhajahiṃ nāri para puruṣa abhāgī ||
saubhāginīṃ bibhūṣana hīnā| bidhavanha ke siṅgāra nabīnā ||
gura siṣa badhira andha kā lekhā| eka na suni eka nahiṃ dekhā ||
hari siṣya dhana soka na harī| so gura ghora naraka mahu~ parī ||
mātu pitā bālakanhi bolābahiṃ| udara bharai soi dharma sikhāvahim ||
do. brahma gyāna binu nāri nara kahahiṃ na dūsari bāta|
kauḍa़ī lāgi lobha basa karahiṃ bipra gura ghāta || 99(ka) ||
bādahiṃ sūdra dvijanha sana hama tumha te kachu ghāṭi|
jāni brahma so biprabara ā~khi dekhāvahiṃ ḍāṭi || 99(kha) ||
para triya lampaṭa kapaṭa sayāne| moha droha mamatā lapaṭāne ||
tei abhedabādī gyānī nara| dekhā meṃ caritra kalijuga kara ||
āpu ge aru tinhahū ghālahiṃ| je kahu~ sata māraga pratipālahim ||
kalpa kalpa bhari eka eka narakā| parahiṃ je dūṣahiṃ śruti kari tarakā ||
je baranādhama teli kumhārā| svapaca kirāta kola kalavārā ||
nāri muī gṛha sampati nāsī| mūḍa़ muḍa़āi hohiṃ sanyāsī ||
te bipranha sana āpu pujāvahiṃ| ubhaya loka nija hātha nasāvahim ||
bipra niracchara lolupa kāmī| nirācāra saṭha bṛṣalī svāmī ||
sūdra karahiṃ japa tapa brata nānā| baiṭhi barāsana kahahiṃ purānā ||
saba nara kalpita karahiṃ acārā| jāi na barani anīti apārā ||
do. bhe barana saṅkara kali bhinnasetu saba loga|
karahiṃ pāpa pāvahiṃ dukha bhaya ruja soka biyoga || 100(ka) ||
śruti sammata hari bhakti patha sañjuta birati bibeka|
tehi na calahiṃ nara moha basa kalpahiṃ pantha aneka || 100(kha) ||
chaṃ. bahu dāma sa~vārahiṃ dhāma jatī| biṣayā hari līnhi na rahi biratī ||
tapasī dhanavanta daridra gṛhī| kali kautuka tāta na jāta kahī ||
kulavanti nikārahiṃ nāri satī| gṛha ānihiṃ cerī niberi gatī ||
suta mānahiṃ mātu pitā taba lauṃ| abalānana dīkha nahīṃ jaba laum ||
sasurāri piāri lagī jaba teṃ| riparūpa kuṭumba bhe taba tem ||
nṛpa pāpa parāyana dharma nahīṃ| kari daṇḍa biḍamba prajā nitahīm ||
dhanavanta kulīna malīna apī| dvija cinha janeu ughāra tapī ||
nahiṃ māna purāna na bedahi jo| hari sevaka santa sahī kali so|
kabi bṛnda udāra dunī na sunī| guna dūṣaka brāta na ko'pi gunī ||
kali bārahiṃ bāra dukāla parai| binu anna dukhī saba loga marai ||
do. sunu khagesa kali kapaṭa haṭha dambha dveṣa pāṣaṇḍa|
māna moha mārādi mada byāpi rahe brahmaṇḍa || 101(ka) ||
tāmasa dharma karahiṃ nara japa tapa brata makha dāna|
deva na baraṣahiṃ dharanīṃ be na jāmahiṃ dhāna || 101(kha) ||
chaṃ. abalā kaca bhūṣana bhūri chudhā| dhanahīna dukhī mamatā bahudhā ||
sukha cāhahiṃ mūḍha़ na dharma ratā| mati thori kaṭhori na komalatā || 1 ||
nara pīḍa़ita roga na bhoga kahīṃ| abhimāna birodha akāranahīm ||
laghu jīvana sambatu pañca dasā| kalapānta na nāsa gumānu asā || 2 ||
kalikāla bihāla kie manujā| nahiṃ mānata kvau anujā tanujā|
nahiṃ toṣa bicāra na sītalatā| saba jāti kujāti bhe magatā || 3 ||
iriṣā paruṣācchara lolupatā| bhari pūri rahī samatā bigatā ||
saba loga biyoga bisoka hue| baranāśrama dharma acāra ge || 4 ||
dama dāna dayā nahiṃ jānapanī| jaḍa़tā parabañcanatāti ghanī ||
tanu poṣaka nāri narā sagare| paranindaka je jaga mo bagare || 5 ||
do. sunu byālāri kāla kali mala avaguna āgāra|
gunu~ bahuta kalijuga kara binu prayāsa nistāra || 102(ka) ||
kṛtajuga tretā dvāpara pūjā makha aru joga|
jo gati hoi so kali hari nāma te pāvahiṃ loga || 102(kha) ||
kṛtajuga saba jogī bigyānī| kari hari dhyāna tarahiṃ bhava prānī ||
tretā~ bibidha jagya nara karahīṃ| prabhuhi samarpi karma bhava tarahīm ||
dvāpara kari raghupati pada pūjā| nara bhava tarahiṃ upāya na dūjā ||
kalijuga kevala hari guna gāhā| gāvata nara pāvahiṃ bhava thāhā ||
kalijuga joga na jagya na gyānā| eka adhāra rāma guna gānā ||
saba bharosa taji jo bhaja rāmahi| prema sameta gāva guna grāmahi ||
soi bhava tara kachu saṃsaya nāhīṃ| nāma pratāpa pragaṭa kali māhīm ||
kali kara eka punīta pratāpā| mānasa punya hohiṃ nahiṃ pāpā ||
do. kalijuga sama juga āna nahiṃ jauṃ nara kara bisvāsa|
gāi rāma guna gana bimala~ bhava tara binahiṃ prayāsa || 103(ka) ||
pragaṭa cāri pada dharma ke kalila mahu~ eka pradhāna|
jena kena bidhi dīnheṃ dāna kari kalyāna || 103(kha) ||
nita juga dharma hohiṃ saba kere| hṛdaya~ rāma māyā ke prere ||
suddha satva samatā bigyānā| kṛta prabhāva prasanna mana jānā ||
satva bahuta raja kachu rati karmā| saba bidhi sukha tretā kara dharmā ||
bahu raja svalpa satva kachu tāmasa| dvāpara dharma haraṣa bhaya mānasa ||
tāmasa bahuta rajoguna thorā| kali prabhāva birodha cahu~ orā ||
budha juga dharma jāni mana māhīṃ| taji adharma rati dharma karāhīm ||
kāla dharma nahiṃ byāpahiṃ tāhī| raghupati carana prīti ati jāhī ||
naṭa kṛta bikaṭa kapaṭa khagarāyā| naṭa sevakahi na byāpi māyā ||
do. hari māyā kṛta doṣa guna binu hari bhajana na jāhiṃ|
bhajia rāma taji kāma saba asa bicāri mana māhim || 104(ka) ||
tehi kalikāla baraṣa bahu baseu~ avadha bihagesa|
pareu dukāla bipati basa taba maiṃ gayu~ bidesa || 104(kha) ||
gayu~ ujenī sunu uragārī| dīna malīna daridra dukhārī ||
ge~ kāla kachu sampati pāī| taha~ puni karu~ sambhu sevakāī ||
bipra eka baidika siva pūjā| kari sadā tehi kāju na dūjā ||
parama sādhu paramāratha bindaka| sambhu upāsaka nahiṃ hari nindaka ||
tehi sevu~ maiṃ kapaṭa sametā| dvija dayāla ati nīti niketā ||
bāhija namra dekhi mohi sāīṃ| bipra paḍha़āva putra kī nāīm ||
sambhu mantra mohi dvijabara dīnhā| subha upadesa bibidha bidhi kīnhā ||
japu~ mantra siva mandira jāī| hṛdaya~ dambha ahamiti adhikāī ||
do. maiṃ khala mala saṅkula mati nīca jāti basa moha|
hari jana dvija dekheṃ jaru~ karu~ biṣnu kara droha || 105(ka) ||
so. gura nita mohi prabodha dukhita dekhi ācarana mama|
mohi upaji ati krodha dambhihi nīti ki bhāvī || 105(kha) ||
eka bāra gura līnha bolāī| mohi nīti bahu bhā~ti sikhāī ||
siva sevā kara phala suta soī| abirala bhagati rāma pada hoī ||
rāmahi bhajahiṃ tāta siva dhātā| nara pāva~ra kai ketika bātā ||
jāsu carana aja siva anurāgī| tātu droha~ sukha cahasi abhāgī ||
hara kahu~ hari sevaka gura kaheū| suni khaganātha hṛdaya mama daheū ||
adhama jāti maiṃ bidyā pāe~| bhayu~ jathā ahi dūdha piāe~ ||
mānī kuṭila kubhāgya kujātī| gura kara droha karu~ dinu rātī ||
ati dayāla gura svalpa na krodhā| puni puni mohi sikhāva subodhā ||
jehi te nīca baḍa़āī pāvā| so prathamahiṃ hati tāhi nasāvā ||
dhūma anala sambhava sunu bhāī| tehi bujhāva ghana padavī pāī ||
raja maga parī nirādara rahī| saba kara pada prahāra nita sahī ||
maruta uḍa़āva prathama tehi bharī| puni nṛpa nayana kirīṭanhi parī ||
sunu khagapati asa samujhi prasaṅgā| budha nahiṃ karahiṃ adhama kara saṅgā ||
kabi kobida gāvahiṃ asi nītī| khala sana kalaha na bhala nahiṃ prītī ||
udāsīna nita rahia gosāīṃ| khala pariharia svāna kī nāīm ||
maiṃ khala hṛdaya~ kapaṭa kuṭilāī| gura hita kahi na mohi sohāī ||
do. eka bāra hara mandira japata raheu~ siva nāma|
gura āyu abhimāna teṃ uṭhi nahiṃ kīnha pranāma || 106(ka) ||
so dayāla nahiṃ kaheu kachu ura na roṣa lavalesa|
ati agha gura apamānatā sahi nahiṃ sake mahesa || 106(kha) ||
mandira mājha bhī nabha bānī| re hatabhāgya agya abhimānī ||
jadyapi tava gura keṃ nahiṃ krodhā| ati kṛpāla cita samyaka bodhā ||
tadapi sāpa saṭha daihu~ tohī| nīti birodha sohāi na mohī ||
jauṃ nahiṃ daṇḍa karauṃ khala torā| bhraṣṭa hoi śrutimāraga morā ||
je saṭha gura sana iriṣā karahīṃ| raurava naraka koṭi juga parahīm ||
trijaga joni puni dharahiṃ sarīrā| ayuta janma bhari pāvahiṃ pīrā ||
baiṭha rahesi ajagara iva pāpī| sarpa hohi khala mala mati byāpī ||
mahā biṭapa koṭara mahu~ jāī || rahu adhamādhama adhagati pāī ||
do. hāhākāra kīnha gura dāruna suni siva sāpa ||
kampita mohi biloki ati ura upajā paritāpa || 107(ka) ||
kari daṇḍavata saprema dvija siva sanmukha kara jori|
binaya karata gadagada svara samujhi ghora gati mori || 107(kha) ||
namāmīśamīśāna nirvāṇarūpaṃ| vimbhuṃ byāpakaṃ brahma vedasvarūpaṃ|
nijaṃ nirguṇaṃ nirvikalpaṃ nirīṃha| cidākāśamākāśavāsaṃ bhaje'ham ||
nirākāramoṅkāramūlaṃ turīyaṃ| girā gyāna gotītamīśaṃ girīśam ||
karālaṃ mahākāla kālaṃ kṛpālaṃ| guṇāgāra saṃsārapāraṃ nato'ham ||
tuṣārādri saṅkāśa gauraṃ gabhīraṃ| manobhūta koṭi prabhā śrī śarīram ||
sphuranmauli kallolinī cāru gaṅgā| lasadbhālabālendu kaṇṭhe bhujaṅgā ||
calatkuṇḍalaṃ bhrū sunetraṃ viśālaṃ| prasannānanaṃ nīlakaṇṭhaṃ dayālam ||
mṛgādhīśacarmāmbaraṃ muṇḍamālaṃ| priyaṃ śaṅkaraṃ sarvanāthaṃ bhajāmi ||
pracaṇḍaṃ prakṛṣṭaṃ pragalbhaṃ pareśaṃ| akhaṇḍaṃ ajaṃ bhānukoṭiprakāśam ||
trayaḥśūla nirmūlanaṃ śūlapāṇiṃ| bhaje'haṃ bhavānīpatiṃ bhāvagamyam ||
kalātīta kalyāṇa kalpāntakārī| sadā sajjanāndadātā purārī ||
cidānandasandoha mohāpahārī| prasīda prasīda prabho manmathārī ||
na yāvad umānātha pādāravindaṃ| bhajantīha loke pare vā narāṇām ||
na tāvatsukhaṃ śānti santāpanāśaṃ| prasīda prabho sarvabhūtādhivāsam ||
na jānāmi yogaṃ japaṃ naiva pūjāṃ| nato'haṃ sadā sarvadā śambhu tubhyam ||
jarā janma duḥkhaugha tātapyamānaṃ| prabho pāhi āpannamāmīśa śambho ||
śloka-rudrāṣṭakamidaṃ proktaṃ vipreṇa haratoṣaye|
ye paṭhanti narā bhaktyā teṣāṃ śambhuḥ prasīdati || 9 ||
do. -suni binatī sarbagya siva dekhi bripra anurāgu|
puni mandira nabhabānī bhi dvijabara bara māgu || 108(ka) ||
jauṃ prasanna prabhu mo para nātha dīna para nehu|
nija pada bhagati dei prabhu puni dūsara bara dehu || 108(kha) ||
tava māyā basa jīva jaḍa़ santata phiri bhulāna|
tehi para krodha na karia prabhu kṛpā sindhu bhagavāna || 108(ga) ||
saṅkara dīnadayāla aba ehi para hohu kṛpāla|
sāpa anugraha hoi jehiṃ nātha thorehīṃ kāla || 108(gha) ||
ehi kara hoi parama kalyānā| soi karahu aba kṛpānidhānā ||
bipragirā suni parahita sānī| evamastu iti bhi nabhabānī ||
jadapi kīnha ehiṃ dāruna pāpā| maiṃ puni dīnha kopa kari sāpā ||
tadapi tumhāra sādhutā dekhī| karihu~ ehi para kṛpā biseṣī ||
chamāsīla je para upakārī| te dvija mohi priya jathā kharārī ||
mora śrāpa dvija byartha na jāihi| janma sahasa avasya yaha pāihi ||
janamata marata dusaha dukha hoī| ahi svalpu nahiṃ byāpihi soī ||
kavaneu~ janma miṭihi nahiṃ gyānā| sunahi sūdra mama bacana pravānā ||
raghupati purīṃ janma taba bhayū| puni taiṃ mama sevā~ mana dayū ||
purī prabhāva anugraha moreṃ| rāma bhagati upajihi ura torem ||
sunu mama bacana satya aba bhāī| haritoṣana brata dvija sevakāī ||
aba jani karahi bipra apamānā| jānehu santa ananta samānā ||
indra kulisa mama sūla bisālā| kāladaṇḍa hari cakra karālā ||
jo inha kara mārā nahiṃ marī| bipradroha pāvaka so jarī ||
asa bibeka rākhehu mana māhīṃ| tumha kaha~ jaga durlabha kachu nāhīm ||
auru eka āsiṣā morī| apratihata gati hoihi torī ||
do. suni siva bacana haraṣi gura evamastu iti bhāṣi|
mohi prabodhi gayu gṛha sambhu carana ura rākhi || 109(ka) ||
prerita kāla bidhi giri jāi bhayu~ maiṃ byāla|
puni prayāsa binu so tanu jajeu~ ge~ kachu kāla || 109(kha) ||
joi tanu dharu~ taju~ puni anāyāsa harijāna|
jimi nūtana paṭa pahiri nara parihari purāna || 109(ga) ||
siva~ rākhī śruti nīti aru maiṃ nahiṃ pāvā klesa|
ehi bidhi dhareu~ bibidha tanu gyāna na gayu khagesa || 109(gha) ||
trijaga deva nara joi tanu dharu~| taha~ taha~ rāma bhajana anusarū~ ||
eka sūla mohi bisara na kAU| gura kara komala sīla subhAU ||
carama deha dvija kai maiṃ pāī| sura durlabha purāna śruti gāī ||
khelu~ tahū~ bālakanha mīlā| karu~ sakala raghunāyaka līlā ||
prauḍha़ bhe~ mohi pitā paḍha़āvā| samajhu~ sunu~ gunu~ nahiṃ bhāvā ||
mana te sakala bāsanā bhāgī| kevala rāma carana laya lāgī ||
kahu khagesa asa kavana abhāgī| kharī seva suradhenuhi tyāgī ||
prema magana mohi kachu na sohāī| hāreu pitā paḍha़āi paḍha़āī ||
bhe kālabasa jaba pitu mātā| maiṃ bana gayu~ bhajana janatrātā ||
jaha~ jaha~ bipina munīsvara pāvu~| āśrama jāi jāi siru nāvu~ ||
būjhata tinhahi rāma guna gāhā| kahahiṃ sunu~ haraṣita khaganāhā ||
sunata phiru~ hari guna anubādā| abyāhata gati sambhu prasādā ||
chūṭī tribidha īṣanā gāḍha़ī| eka lālasā ura ati bāḍha़ī ||
rāma carana bārija jaba dekhauṃ| taba nija janma saphala kari lekhaum ||
jehi pū~chu~ soi muni asa kahī| īsvara sarba bhūtamaya ahī ||
nirguna mata nahiṃ mohi sohāī| saguna brahma rati ura adhikāī ||
do. gura ke bacana surati kari rāma carana manu lāga|
raghupati jasa gāvata phiru~ chana chana nava anurāga || 110(ka) ||
meru sikhara baṭa chāyā~ muni lomasa āsīna|
dekhi carana siru nāyu~ bacana kaheu~ ati dīna || 110(kha) ||
suni mama bacana binīta mṛdu muni kṛpāla khagarāja|
mohi sādara pū~chata bhe dvija āyahu kehi kāja || 110(ga) ||
taba maiṃ kahā kṛpānidhi tumha sarbagya sujāna|
saguna brahma avarādhana mohi kahahu bhagavāna || 110(gha) ||
taba muniṣa raghupati guna gāthā| kahe kachuka sādara khaganāthā ||
brahmagyāna rata muni bigyāni| mohi parama adhikārī jānī ||
lāge karana brahma upadesā| aja adveta aguna hṛdayesā ||
akala anīha anāma arupā| anubhava gamya akhaṇḍa anūpā ||
mana gotīta amala abināsī| nirbikāra niravadhi sukha rāsī ||
so taiṃ tāhi tohi nahiṃ bhedā| bāri bīci iva gāvahi bedā ||
bibidha bhā~ti mohi muni samujhāvā| nirguna mata mama hṛdaya~ na āvā ||
puni maiṃ kaheu~ nāi pada sīsā| saguna upāsana kahahu munīsā ||
rāma bhagati jala mama mana mīnā| kimi bilagāi munīsa prabīnā ||
soi upadesa kahahu kari dāyā| nija nayananhi dekhauṃ raghurāyā ||
bhari locana biloki avadhesā| taba sunihu~ nirguna upadesā ||
muni puni kahi harikathā anūpā| khaṇḍi saguna mata aguna nirūpā ||
taba maiṃ nirguna mata kara dūrī| saguna nirūpu~ kari haṭha bhūrī ||
uttara pratiuttara maiṃ kīnhā| muni tana bhe krodha ke cīnhā ||
sunu prabhu bahuta avagyā kie~| upaja krodha gyāninha ke hie~ ||
ati saṅgharaṣana jauṃ kara koī| anala pragaṭa candana te hoī ||
do. -bārambāra sakopa muni kari nirupana gyāna|
maiṃ apaneṃ mana baiṭha taba karu~ bibidha anumāna || 111(ka) ||
krodha ki dvetabuddhi binu dvaita ki binu agyāna|
māyābasa parichinna jaḍa़ jīva ki īsa samāna || 111(kha) ||
kabahu~ ki dukha saba kara hita tākeṃ| tehi ki daridra parasa mani jākem ||
paradrohī kī hohiṃ nisaṅkā| kāmī puni ki rahahiṃ akalaṅkā ||
baṃsa ki raha dvija anahita kīnheṃ| karma ki hohiṃ svarūpahi cīnhem ||
kāhū sumati ki khala sa~ga jāmī| subha gati pāva ki paratriya gāmī ||
bhava ki parahiṃ paramātmā bindaka| sukhī ki hohiṃ kabahu~ harinindaka ||
rāju ki rahi nīti binu jāneṃ| agha ki rahahiṃ haricarita bakhānem ||
pāvana jasa ki punya binu hoī| binu agha ajasa ki pāvi koī ||
lābhu ki kichu hari bhagati samānā| jehi gāvahiṃ śruti santa purānā ||
hāni ki jaga ehi sama kichu bhāī| bhajia na rāmahi nara tanu pāī ||
agha ki pisunatā sama kachu ānā| dharma ki dayā sarisa harijānā ||
ehi bidhi amiti juguti mana gunū~| muni upadesa na sādara sunū~ ||
puni puni saguna paccha maiṃ ropā| taba muni boleu bacana sakopā ||
mūḍha़ parama sikha deu~ na mānasi| uttara pratiuttara bahu ānasi ||
satya bacana bisvāsa na karahī| bāyasa iva sabahī te ḍarahī ||
saṭha svapaccha taba hṛdaya~ bisālā| sapadi hohi pacchī caṇḍālā ||
līnha śrāpa maiṃ sīsa caḍha़āī| nahiṃ kachu bhaya na dīnatā āī ||
do. turata bhayu~ maiṃ kāga taba puni muni pada siru nāi|
sumiri rāma raghubaṃsa mani haraṣita caleu~ uḍa़āi || 112(ka) ||
umā je rāma carana rata bigata kāma mada krodha ||
nija prabhumaya dekhahiṃ jagata kehi sana karahiṃ birodha || 112(kha) ||
sunu khagesa nahiṃ kachu riṣi dūṣana| ura preraka raghubaṃsa bibhūṣana ||
kṛpāsindhu muni mati kari bhorī| līnhi prema paricchā morī ||
mana baca krama mohi nija jana jānā| muni mati puni pherī bhagavānā ||
riṣi mama mahata sīlatā dekhī| rāma carana bisvāsa biseṣī ||
ati bisamaya puni puni pachitāī| sādara muni mohi līnha bolāī ||
mama paritoṣa bibidha bidhi kīnhā| haraṣita rāmamantra taba dīnhā ||
bālakarūpa rāma kara dhyānā| kaheu mohi muni kṛpānidhānā ||
sundara sukhada mihi ati bhāvā| so prathamahiṃ maiṃ tumhahi sunāvā ||
muni mohi kachuka kāla taha~ rākhā| rāmacaritamānasa taba bhāṣā ||
sādara mohi yaha kathā sunāī| puni bole muni girā suhāī ||
rāmacarita sara gupta suhāvā| sambhu prasāda tāta maiṃ pāvā ||
tohi nija bhagata rāma kara jānī| tāte maiṃ saba kaheu~ bakhānī ||
rāma bhagati jinha keṃ ura nāhīṃ| kabahu~ na tāta kahia tinha pāhīm ||
muni mohi bibidha bhā~ti samujhāvā| maiṃ saprema muni pada siru nāvā ||
nija kara kamala parasi mama sīsā| haraṣita āsiṣa dīnha munīsā ||
rāma bhagati abirala ura toreṃ| basihi sadā prasāda aba morem ||
do. -sadā rāma priya hohu tumha subha guna bhavana amāna|
kāmarūpa icdhāmarana gyāna birāga nidhāna || 113(ka) ||
jeṃhiṃ āśrama tumha basaba puni sumirata śrībhagavanta|
byāpihi taha~ na abidyā jojana eka prajanta || 113(kha) ||
kāla karma guna doṣa subhAU| kachu dukha tumhahi na byāpihi kAU ||
rāma rahasya lalita bidhi nānā| gupta pragaṭa itihāsa purānā ||
binu śrama tumha jānaba saba soū| nita nava neha rāma pada hoū ||
jo icchā karihahu mana māhīṃ| hari prasāda kachu durlabha nāhīm ||
suni muni āsiṣa sunu matidhīrā| brahmagirā bhi gagana ga~bhīrā ||
evamastu tava baca muni gyānī| yaha mama bhagata karma mana bānī ||
suni nabhagirā haraṣa mohi bhayū| prema magana saba saṃsaya gayū ||
kari binatī muni āyasu pāī| pada saroja puni puni siru nāī ||
haraṣa sahita ehiṃ āśrama āyu~| prabhu prasāda durlabha bara pāyu~ ||
ihā~ basata mohi sunu khaga īsā| bīte kalapa sāta aru bīsā ||
karu~ sadā raghupati guna gānā| sādara sunahiṃ bihaṅga sujānā ||
jaba jaba avadhapurīṃ raghubīrā| dharahiṃ bhagata hita manuja sarīrā ||
taba taba jāi rāma pura rahū~| sisulīlā biloki sukha lahū~ ||
puni ura rākhi rāma sisurūpā| nija āśrama āvu~ khagabhūpā ||
kathā sakala maiṃ tumhahi sunāī| kāga deha jehiṃ kārana pāī ||
kahiu~ tāta saba prasna tumhārī| rāma bhagati mahimā ati bhārī ||
do. tāte yaha tana mohi priya bhayu rāma pada neha|
nija prabhu darasana pāyu~ ge sakala sandeha || 114(ka) ||
māsapārāyaṇa, untīsavā~ viśrāma
bhagati paccha haṭha kari raheu~ dīnhi mahāriṣi sāpa|
muni durlabha bara pāyu~ dekhahu bhajana pratāpa || 114(kha) ||
je asi bhagati jāni pariharahīṃ| kevala gyāna hetu śrama karahīm ||
te jaḍa़ kāmadhenu gṛha~ tyāgī| khojata āku phirahiṃ paya lāgī ||
sunu khagesa hari bhagati bihāī| je sukha cāhahiṃ āna upāī ||
te saṭha mahāsindhu binu taranī| pairi pāra cāhahiṃ jaḍa़ karanī ||
suni bhasuṇḍi ke bacana bhavānī| boleu garuḍa़ haraṣi mṛdu bānī ||
tava prasāda prabhu mama ura māhīṃ| saṃsaya soka moha bhrama nāhīm ||
suneu~ punīta rāma guna grāmā| tumharī kṛpā~ laheu~ biśrāmā ||
eka bāta prabhu pū~chu~ tohī| kahahu bujhāi kṛpānidhi mohī ||
kahahiṃ santa muni beda purānā| nahiṃ kachu durlabha gyāna samānā ||
soi muni tumha sana kaheu gosāīṃ| nahiṃ ādarehu bhagati kī nāīm ||
gyānahi bhagatihi antara ketā| sakala kahahu prabhu kṛpā niketā ||
suni uragāri bacana sukha mānā| sādara boleu kāga sujānā ||
bhagatihi gyānahi nahiṃ kachu bhedā| ubhaya harahiṃ bhava sambhava khedā ||
nātha munīsa kahahiṃ kachu antara| sāvadhāna sau sunu bihaṅgabara ||
gyāna birāga joga bigyānā| e saba puruṣa sunahu harijānā ||
puruṣa pratāpa prabala saba bhā~tī| abalā abala sahaja jaḍa़ jātī ||
do. -puruṣa tyāgi saka nārihi jo birakta mati dhīra ||
na tu kāmī biṣayābasa bimukha jo pada raghubīra || 115(ka) ||
so. sau muni gyānanidhāna mṛganayanī bidhu mukha nirakhi|
bibasa hoi harijāna nāri biṣnu māyā pragaṭa || 115(kha) ||
ihā~ na pacchapāta kachu rākhu~| beda purāna santa mata bhāṣu~ ||
moha na nāri nāri keṃ rūpā| pannagāri yaha rīti anūpā ||
māyā bhagati sunahu tumha doū| nāri barga jāni saba koū ||
puni raghubīrahi bhagati piārī| māyā khalu nartakī bicārī ||
bhagatihi sānukūla raghurāyā| tāte tehi ḍarapati ati māyā ||
rāma bhagati nirupama nirupādhī| basi jāsu ura sadā abādhī ||
tehi biloki māyā sakucāī| kari na saki kachu nija prabhutāī ||
asa bicāri je muni bigyānī| jācahīṃ bhagati sakala sukha khānī ||
do. yaha rahasya raghunātha kara begi na jāni koi|
jo jāni raghupati kṛpā~ sapanehu~ moha na hoi || 116(ka) ||
auru gyāna bhagati kara bheda sunahu suprabīna|
jo suni hoi rāma pada prīti sadā abichīna || 116(kha) ||
sunahu tāta yaha akatha kahānī| samujhata bani na jāi bakhānī ||
īsvara aṃsa jīva abināsī| cetana amala sahaja sukha rāsī ||
so māyābasa bhayu gosāīṃ| ba~dhyo kīra marakaṭa kī nāī ||
jaḍa़ cetanahi granthi pari gī| jadapi mṛṣā chūṭata kaṭhinī ||
taba te jīva bhayu saṃsārī| chūṭa na granthi na hoi sukhārī ||
śruti purāna bahu kaheu upāī| chūṭa na adhika adhika arujhāī ||
jīva hṛdaya~ tama moha biseṣī| granthi chūṭa kimi pari na dekhī ||
asa sañjoga īsa jaba karī| tabahu~ kadācita so niruarī ||
sāttvika śraddhā dhenu suhāī| jauṃ hari kṛpā~ hṛdaya~ basa āī ||
japa tapa brata jama niyama apārā| je śruti kaha subha dharma acārā ||
tei tṛna harita carai jaba gāī| bhāva baccha sisu pāi penhāī ||
noi nibṛtti pātra bisvāsā| nirmala mana ahīra nija dāsā ||
parama dharmamaya paya duhi bhāī| avaṭai anala akāma bihāī ||
toṣa maruta taba chamā~ juḍa़āvai| dhṛti sama jāvanu dei jamāvai ||
muditā~ mathaiṃ bicāra mathānī| dama adhāra raju satya subānī ||
taba mathi kāḍha़i lei navanītā| bimala birāga subhaga supunītā ||
do. joga agini kari pragaṭa taba karma subhāsubha lāi|
buddhi sirāvaiṃ gyāna ghṛta mamatā mala jari jāi || 117(ka) ||
taba bigyānarūpini buddhi bisada ghṛta pāi|
citta diā bhari dharai dṛḍha़ samatā diaṭi banāi || 117(kha) ||
tīni avasthā tīni guna tehi kapāsa teṃ kāḍha़i|
tūla turīya sa~vāri puni bātī karai sugāḍha़i || 117(ga) ||
so. ehi bidhi lesai dīpa teja rāsi bigyānamaya ||
jātahiṃ jāsu samīpa jarahiṃ madādika salabha saba || 117(gha) ||
sohamasmi iti bṛtti akhaṇḍā| dīpa sikhā soi parama pracaṇḍā ||
ātama anubhava sukha suprakāsā| taba bhava mūla bheda bhrama nāsā ||
prabala abidyā kara parivārā| moha ādi tama miṭi apārā ||
taba soi buddhi pāi u~jiārā| ura gṛha~ baiṭhi granthi niruārā ||
chorana granthi pāva jauṃ soī| taba yaha jīva kṛtāratha hoī ||
chorata granthi jāni khagarāyā| bighna aneka kari taba māyā ||
riddhi siddhi preri bahu bhāī| buddhahi lobha dikhāvahiṃ āī ||
kala bala chala kari jāhiṃ samīpā| añcala bāta bujhāvahiṃ dīpā ||
hoi buddhi jauṃ parama sayānī| tinha tana citava na anahita jānī ||
jauṃ tehi bighna buddhi nahiṃ bādhī| tau bahori sura karahiṃ upādhī ||
indrīṃ dvāra jharokhā nānā| taha~ taha~ sura baiṭhe kari thānā ||
āvata dekhahiṃ biṣaya bayārī| te haṭhi dehī kapāṭa ughārī ||
jaba so prabhañjana ura gṛha~ jāī| tabahiṃ dīpa bigyāna bujhāī ||
granthi na chūṭi miṭā so prakāsā| buddhi bikala bhi biṣaya batāsā ||
indrinha suranha na gyāna sohāī| biṣaya bhoga para prīti sadāī ||
biṣaya samīra buddhi kṛta bhorī| tehi bidhi dīpa ko bāra bahorī ||
do. taba phiri jīva bibidha bidhi pāvi saṃsṛti klesa|
hari māyā ati dustara tari na jāi bihagesa || 118(ka) ||
kahata kaṭhina samujhata kaṭhina sādhana kaṭhina bibeka|
hoi ghunācchara nyāya jauṃ puni pratyūha aneka || 118(kha) ||
gyāna pantha kṛpāna kai dhārā| parata khagesa hoi nahiṃ bārā ||
jo nirbighna pantha nirbahī| so kaivalya parama pada lahī ||
ati durlabha kaivalya parama pada| santa purāna nigama āgama bada ||
rāma bhajata soi mukuti gosāī| anicchita āvi bariāī ||
jimi thala binu jala rahi na sakāī| koṭi bhā~ti kau karai upāī ||
tathā moccha sukha sunu khagarāī| rahi na saki hari bhagati bihāī ||
asa bicāri hari bhagata sayāne| mukti nirādara bhagati lubhāne ||
bhagati karata binu jatana prayāsā| saṃsṛti mūla abidyā nāsā ||
bhojana karia tṛpiti hita lāgī| jimi so asana pacavai jaṭharāgī ||
asi haribhagati sugama sukhadāī| ko asa mūḍha़ na jāhi sohāī ||
do. sevaka sebya bhāva binu bhava na taria uragāri ||
bhajahu rāma pada paṅkaja asa siddhānta bicāri || 119(ka) ||
jo cetana kaha~ ja़ḍa़ kari ja़ḍa़hi kari caitanya|
asa samartha raghunāyakahiṃ bhajahiṃ jīva te dhanya || 119(kha) ||
kaheu~ gyāna siddhānta bujhāī| sunahu bhagati mani kai prabhutāī ||
rāma bhagati cintāmani sundara| basi garuḍa़ jāke ura antara ||
parama prakāsa rūpa dina rātī| nahiṃ kachu cahia diā ghṛta bātī ||
moha daridra nikaṭa nahiṃ āvā| lobha bāta nahiṃ tāhi bujhāvā ||
prabala abidyā tama miṭi jāī| hārahiṃ sakala salabha samudāī ||
khala kāmādi nikaṭa nahiṃ jāhīṃ| basi bhagati jāke ura māhīm ||
garala sudhāsama ari hita hoī| tehi mani binu sukha pāva na koī ||
byāpahiṃ mānasa roga na bhārī| jinha ke basa saba jīva dukhārī ||
rāma bhagati mani ura basa jākeṃ| dukha lavalesa na sapanehu~ tākem ||
catura siromani tei jaga māhīṃ| je mani lāgi sujatana karāhīm ||
so mani jadapi pragaṭa jaga ahī| rāma kṛpā binu nahiṃ kau lahī ||
sugama upāya pāibe kere| nara hatabhāgya dehiṃ bhaṭamere ||
pāvana parbata beda purānā| rāma kathā rucirākara nānā ||
marmī sajjana sumati kudārī| gyāna birāga nayana uragārī ||
bhāva sahita khoji jo prānī| pāva bhagati mani saba sukha khānī ||
moreṃ mana prabhu asa bisvāsā| rāma te adhika rāma kara dāsā ||
rāma sindhu ghana sajjana dhīrā| candana taru hari santa samīrā ||
saba kara phala hari bhagati suhāī| so binu santa na kāhū~ pāī ||
asa bicāri joi kara satasaṅgā| rāma bhagati tehi sulabha bihaṅgā ||
do. brahma payonidhi mandara gyāna santa sura āhiṃ|
kathā sudhā mathi kāḍha़hiṃ bhagati madhuratā jāhim || 120(ka) ||
birati carma asi gyāna mada lobha moha ripu māri|
jaya pāia so hari bhagati dekhu khagesa bicāri || 120(kha) ||
puni saprema boleu khagarAU| jauṃ kṛpāla mohi ūpara bhAU ||
nātha mohi nija sevaka jānī| sapta prasna kahahu bakhānī ||
prathamahiṃ kahahu nātha matidhīrā| saba te durlabha kavana sarīrā ||
baḍa़ dukha kavana kavana sukha bhārī| sau sañchepahiṃ kahahu bicārī ||
santa asanta marama tumha jānahu| tinha kara sahaja subhāva bakhānahu ||
kavana punya śruti bidita bisālā| kahahu kavana agha parama karālā ||
mānasa roga kahahu samujhāī| tumha sarbagya kṛpā adhikāī ||
tāta sunahu sādara ati prītī| maiṃ sañchepa kahu~ yaha nītī ||
nara tana sama nahiṃ kavaniu dehī| jīva carācara jācata tehī ||
naraka svarga apabarga nisenī| gyāna birāga bhagati subha denī ||
so tanu dhari hari bhajahiṃ na je nara| hohiṃ biṣaya rata manda manda tara ||
kā~ca kirica badaleṃ te lehī| kara te ḍāri parasa mani dehīm ||
nahiṃ daridra sama dukha jaga māhīṃ| santa milana sama sukha jaga nāhīm ||
para upakāra bacana mana kāyā| santa sahaja subhāu khagarāyā ||
santa sahahiṃ dukha parahita lāgī| paradukha hetu asanta abhāgī ||
bhūrja tarū sama santa kṛpālā| parahita niti saha bipati bisālā ||
sana iva khala para bandhana karī| khāla kaḍha़āi bipati sahi marī ||
khala binu svāratha para apakārī| ahi mūṣaka iva sunu uragārī ||
para sampadā bināsi nasāhīṃ| jimi sasi hati hima upala bilāhīm ||
duṣṭa udaya jaga ārati hetū| jathā prasiddha adhama graha ketū ||
santa udaya santata sukhakārī| bisva sukhada jimi indu tamārī ||
parama dharma śruti bidita ahiṃsā| para nindā sama agha na garīsā ||
hara gura nindaka dādura hoī| janma sahasra pāva tana soī ||
dvija nindaka bahu naraka bhogakari| jaga janami bāyasa sarīra dhari ||
sura śruti nindaka je abhimānī| raurava naraka parahiṃ te prānī ||
hohiṃ ulūka santa nindā rata| moha nisā priya gyāna bhānu gata ||
saba ke nindā je jaḍa़ karahīṃ| te camagādura hoi avatarahīm ||
sunahu tāta aba mānasa rogā| jinha te dukha pāvahiṃ saba logā ||
moha sakala byādhinha kara mūlā| tinha te puni upajahiṃ bahu sūlā ||
kāma bāta kapha lobha apārā| krodha pitta nita chātī jārā ||
prīti karahiṃ jauṃ tīniu bhāī| upaji sanyapāta dukhadāī ||
biṣaya manoratha durgama nānā| te saba sūla nāma ko jānā ||
mamatā dādu kaṇḍu iraṣāī| haraṣa biṣāda garaha bahutāī ||
para sukha dekhi jarani soi chī| kuṣṭa duṣṭatā mana kuṭilī ||
ahaṅkāra ati dukhada ḍamaruā| dambha kapaṭa mada māna neharuā ||
tṛsnā udarabṛddhi ati bhārī| tribidha īṣanā taruna tijārī ||
juga bidhi jvara matsara abibekā| kaha~ lāgi kahauṃ kuroga anekā ||
do. eka byādhi basa nara marahiṃ e asādhi bahu byādhi|
pīḍa़hiṃ santata jīva kahu~ so kimi lahai samādhi || 121(ka) ||
nema dharma ācāra tapa gyāna jagya japa dāna|
bheṣaja puni koṭinha nahiṃ roga jāhiṃ harijāna || 121(kha) ||
ehi bidhi sakala jīva jaga rogī| soka haraṣa bhaya prīti biyogī ||
mānaka roga kachuka maiṃ gāe| hahiṃ saba keṃ lakhi biralenha pāe ||
jāne te chījahiṃ kachu pāpī| nāsa na pāvahiṃ jana paritāpī ||
biṣaya kupathya pāi aṅkure| munihu hṛdaya~ kā nara bāpure ||
rāma kṛpā~ nāsahi saba rogā| jauṃ ehi bhā~ti banai saṃyogā ||
sadagura baida bacana bisvāsā| sañjama yaha na biṣaya kai āsā ||
raghupati bhagati sajīvana mūrī| anūpāna śraddhā mati pūrī ||
ehi bidhi bhalehiṃ so roga nasāhīṃ| nāhiṃ ta jatana koṭi nahiṃ jāhīm ||
jānia taba mana biruja gosā~ī| jaba ura bala birāga adhikāī ||
sumati chudhā bāḍha़i nita nī| biṣaya āsa durbalatā gī ||
bimala gyāna jala jaba so nahāī| taba raha rāma bhagati ura chāī ||
siva aja suka sanakādika nārada| je muni brahma bicāra bisārada ||
saba kara mata khaganāyaka ehā| karia rāma pada paṅkaja nehā ||
śruti purāna saba grantha kahāhīṃ| raghupati bhagati binā sukha nāhīm ||
kamaṭha pīṭha jāmahiṃ baru bārā| bandhyā suta baru kāhuhi mārā ||
phūlahiṃ nabha baru bahubidhi phūlā| jīva na laha sukha hari pratikūlā ||
tṛṣā jāi baru mṛgajala pānā| baru jāmahiṃ sasa sīsa biṣānā ||
andhakāru baru rabihi nasāvai| rāma bimukha na jīva sukha pāvai ||
hima te anala pragaṭa baru hoī| bimukha rāma sukha pāva na koī ||
do0=bāri matheṃ ghṛta hoi baru sikatā te baru tela|
binu hari bhajana na bhava taria yaha siddhānta apela || 122(ka) ||
masakahi kari biṃrañci prabhu ajahi masaka te hīna|
asa bicāri taji saṃsaya rāmahi bhajahiṃ prabīna || 122(kha) ||
śloka- vinicśritaṃ vadāmi te na anyathā vacāṃsi me|
hariṃ narā bhajanti ye'tidustaraṃ taranti te || 122(ga) ||
kaheu~ nātha hari carita anūpā| byāsa samāsa svamati anurupā ||
śruti siddhānta ihi uragārī| rāma bhajia saba kāja bisārī ||
prabhu raghupati taji seia kāhī| mohi se saṭha para mamatā jāhī ||
tumha bigyānarūpa nahiṃ mohā| nātha kīnhi mo para ati chohā ||
pūchihu~ rāma kathā ati pāvani| suka sanakādi sambhu mana bhāvani ||
sata saṅgati durlabha saṃsārā| nimiṣa daṇḍa bhari eku bārā ||
dekhu garuḍa़ nija hṛdaya~ bicārī| maiṃ raghubīra bhajana adhikārī ||
sakunādhama saba bhā~ti apāvana| prabhu mohi kīnha bidita jaga pāvana ||
do. āju dhanya maiṃ dhanya ati jadyapi saba bidhi hīna|
nija jana jāni rāma mohi santa samāgama dīna || 123(ka) ||
nātha jathāmati bhāṣeu~ rākheu~ nahiṃ kachu goi|
carita sindhu raghunāyaka thāha ki pāvi koi || 123 ||
sumiri rāma ke guna gana nānā| puni puni haraṣa bhusuṇḍi sujānā ||
mahimā nigama neti kari gāī| atulita bala pratāpa prabhutāī ||
siva aja pūjya carana raghurāī| mo para kṛpā parama mṛdulāī ||
asa subhāu kahu~ sunu~ na dekhu~| kehi khagesa raghupati sama lekhu~ ||
sādhaka siddha bimukta udāsī| kabi kobida kṛtagya sannyāsī ||
jogī sūra sutāpasa gyānī| dharma nirata paṇḍita bigyānī ||
tarahiṃ na binu sī~ mama svāmī| rāma namāmi namāmi namāmī ||
sarana ge~ mo se agha rāsī| hohiṃ suddha namāmi abināsī ||
do. jāsu nāma bhava bheṣaja harana ghora traya sūla|
so kṛpālu mohi to para sadā rahu anukūla || 124(ka) ||
suni bhusuṇḍi ke bacana subha dekhi rāma pada neha|
boleu prema sahita girā garuḍa़ bigata sandeha || 124(kha) ||
mai kṛtkṛtya bhayu~ tava bānī| suni raghubīra bhagati rasa sānī ||
rāma carana nūtana rati bhī| māyā janita bipati saba gī ||
moha jaladhi bohita tumha bhe| mo kaha~ nātha bibidha sukha de ||
mo pahiṃ hoi na prati upakārā| bandu~ tava pada bārahiṃ bārā ||
pūrana kāma rāma anurāgī| tumha sama tāta na kau baḍa़bhāgī ||
santa biṭapa saritā giri dharanī| para hita hetu sabanha kai karanī ||
santa hṛdaya navanīta samānā| kahā kabinha pari kahai na jānā ||
nija paritāpa dravi navanītā| para dukha dravahiṃ santa supunītā ||
jīvana janma suphala mama bhayū| tava prasāda saṃsaya saba gayū ||
jānehu sadā mohi nija kiṅkara| puni puni umā kahi bihaṅgabara ||
do. tāsu carana siru nāi kari prema sahita matidhīra|
gayu garuḍa़ baikuṇṭha taba hṛdaya~ rākhi raghubīra || 125(ka) ||
girijā santa samāgama sama na lābha kachu āna|
binu hari kṛpā na hoi so gāvahiṃ beda purāna || 125(kha) ||
kaheu~ parama punīta itihāsā| sunata śravana chūṭahiṃ bhava pāsā ||
pranata kalpataru karunā puñjā| upaji prīti rāma pada kañjā ||
mana krama bacana janita agha jāī| sunahiṃ je kathā śravana mana lāī ||
tīrthāṭana sādhana samudāī| joga birāga gyāna nipunāī ||
nānā karma dharma brata dānā| sañjama dama japa tapa makha nānā ||
bhūta dayā dvija gura sevakāī| bidyā binaya bibeka baḍa़āī ||
jaha~ lagi sādhana beda bakhānī| saba kara phala hari bhagati bhavānī ||
so raghunātha bhagati śruti gāī| rāma kṛpā~ kāhū~ eka pāī ||
do. muni durlabha hari bhagati nara pāvahiṃ binahiṃ prayāsa|
je yaha kathā nirantara sunahiṃ māni bisvāsa || 126 ||
soi sarbagya gunī soi gyātā| soi mahi maṇḍita paṇḍita dātā ||
dharma parāyana soi kula trātā| rāma carana jā kara mana rātā ||
nīti nipuna soi parama sayānā| śruti siddhānta nīka tehiṃ jānā ||
soi kabi kobida soi ranadhīrā| jo chala chāḍa़i bhaji raghubīrā ||
dhanya desa so jaha~ surasarī| dhanya nāri patibrata anusarī ||
dhanya so bhūpu nīti jo karī| dhanya so dvija nija dharma na ṭarī ||
so dhana dhanya prathama gati jākī| dhanya punya rata mati soi pākī ||
dhanya gharī soi jaba satasaṅgā| dhanya janma dvija bhagati abhaṅgā ||
do. so kula dhanya umā sunu jagata pūjya supunīta|
śrīraghubīra parāyana jehiṃ nara upaja binīta || 127 ||
mati anurūpa kathā maiṃ bhāṣī| jadyapi prathama gupta kari rākhī ||
tava mana prīti dekhi adhikāī| taba maiṃ raghupati kathā sunāī ||
yaha na kahia saṭhahī haṭhasīlahi| jo mana lāi na suna hari līlahi ||
kahia na lobhihi krodhahi kāmihi| jo na bhaji sacarācara svāmihi ||
dvija drohihi na sunāia kabahū~| surapati sarisa hoi nṛpa jabahū~ ||
rāma kathā ke tei adhikārī| jinha keṃ satasaṅgati ati pyārī ||
gura pada prīti nīti rata jeī| dvija sevaka adhikārī teī ||
tā kaha~ yaha biseṣa sukhadāī| jāhi prānapriya śrīraghurāī ||
do. rāma carana rati jo caha athavā pada nirbāna|
bhāva sahita so yaha kathā karu śravana puṭa pāna || 128 ||
rāma kathā girijā maiṃ baranī| kali mala samani manomala haranī ||
saṃsṛti roga sajīvana mūrī| rāma kathā gāvahiṃ śruti sūrī ||
ehi maha~ rucira sapta sopānā| raghupati bhagati kera panthānā ||
ati hari kṛpā jāhi para hoī| pāu~ dei ehiṃ māraga soī ||
mana kāmanā siddhi nara pāvā| je yaha kathā kapaṭa taji gāvā ||
kahahiṃ sunahiṃ anumodana karahīṃ| te gopada iva bhavanidhi tarahīm ||
suni saba kathā hṛdaya~ ati bhāī| girijā bolī girā suhāī ||
nātha kṛpā~ mama gata sandehā| rāma carana upajeu nava nehā ||
do. maiṃ kṛtakṛtya bhiu~ aba tava prasāda bisvesa|
upajī rāma bhagati dṛḍha़ bīte sakala kalesa || 129 ||
yaha subha sambhu umā sambādā| sukha sampādana samana biṣādā ||
bhava bhañjana gañjana sandehā| jana rañjana sajjana priya ehā ||
rāma upāsaka je jaga māhīṃ| ehi sama priya tinha ke kachu nāhīm ||
raghupati kṛpā~ jathāmati gāvā| maiṃ yaha pāvana carita suhāvā ||
ehiṃ kalikāla na sādhana dūjā| joga jagya japa tapa brata pūjā ||
rāmahi sumiria gāia rāmahi| santata sunia rāma guna grāmahi ||
jāsu patita pāvana baḍa़ bānā| gāvahiṃ kabi śruti santa purānā ||
tāhi bhajahi mana taji kuṭilāī| rāma bhajeṃ gati kehiṃ nahiṃ pāī ||
chaṃ. pāī na kehiṃ gati patita pāvana rāma bhaji sunu saṭha manā|
ganikā ajāmila byādha gīdha gajādi khala tāre ghanā ||
ābhīra jamana kirāta khasa svapacādi ati agharūpa je|
kahi nāma bāraka tepi pāvana hohiṃ rāma namāmi te || 1 ||
raghubaṃsa bhūṣana carita yaha nara kahahiṃ sunahiṃ je gāvahīṃ|
kali mala manomala dhoi binu śrama rāma dhāma sidhāvahīm ||
sata pañca caupāīṃ manohara jāni jo nara ura dharai|
dāruna abidyā pañca janita bikāra śrīraghubara harai || 2 ||
sundara sujāna kṛpā nidhāna anātha para kara prīti jo|
so eka rāma akāma hita nirbānaprada sama āna ko ||
jākī kṛpā lavalesa te matimanda tulasīdāsahū~|
pāyo parama biśrāmu rāma samāna prabhu nāhīṃ kahū~ || 3 ||
do. mo sama dīna na dīna hita tumha samāna raghubīra|
asa bicāri raghubaṃsa mani harahu biṣama bhava bhīra || 130(ka) ||
kāmihi nāri piāri jimi lobhahi priya jimi dāma|
timi raghunātha nirantara priya lāgahu mohi rāma || 130(kha) ||
śloka-yatpūrva prabhuṇā kṛtaṃ sukavinā śrīśambhunā durgamaṃ
śrīmadrāmapadābjabhaktimaniśaṃ prāptyai tu rāmāyaṇam|
matvā tadraghunāthamanirataṃ svāntastamaḥśāntaye
bhāṣābaddhamidaṃ cakāra tulasīdāsastathā mānasam || 1 ||
puṇyaṃ pāpaharaṃ sadā śivakaraṃ vijñānabhaktipradaṃ
māyāmohamalāpahaṃ suvimalaṃ premāmbupūraṃ śubham|
śrīmadrāmacaritramānasamidaṃ bhaktyāvagāhanti ye
te saṃsārapataṅgaghorakiraṇairdahyanti no mānavāḥ || 2 ||
māsapārāyaṇa, tīsavā~ viśrāma
navānhapārāyaṇa, navā~ viśrāma
---------
iti śrīmadrāmacaritamānase sakalakalikaluṣavidhvaṃsane
saptamaḥ sopānaḥ samāptaḥ|
(uttarakāṇḍa samāpta)
--------
ārati śrīrāmāyanajī kī| kīrati kalita lalita siya pī kī ||
gāvata brahmādika muni nārada| bālamīka bigyāna bisārada|
suka sanakādi seṣa aru sārada| barani pavanasuta kīrati nīkī || 1 ||
gāvata beda purāna aṣṭadasa| cho sāstra saba granthana ko rasa|
muni jana dhana santana ko sarabasa| sāra aṃsa sammata sabahī kī || 2 ||
gāvata santata sambhu bhavānī| aru ghaṭasambhava muni bigyānī|
byāsa ādi kabibarja bakhānī| kāgabhusuṇḍi garuḍa ke hī kī || 3 ||
kalimala harani biṣaya rasa phīkī| subhaga siṅgāra mukti jubatī kī|
dalana roga bhava mūri amī kī| tāta māta saba bidhi tulasī kī || 4 ||
śrī gaṇeśāya namaḥ
śrījānakīvallabho vijayate
śrīrāmacaritamānasa
saptama sopāna (uttarakāṇḍa)
kekīkaṇṭhābhanīlaṃ suravaravilasadviprapādābjacihnaṃ
śobhāḍhyaṃ pītavastraṃ sarasijanayanaṃ sarvadā suprasannam|
pāṇau nārācacāpaṃ kapinikarayutaṃ bandhunā sevyamānaṃ
naumīḍyaṃ jānakīśaṃ raghuvaramaniśaṃ puṣpakārūḍharāmam || 1 ||
kosalendrapadakañjamañjulau komalāvajamaheśavanditau|
jānakīkarasarojalālitau cintakasya manabhṛṅgasaḍginau || 2 ||
kundindudaragaurasundaraṃ ambikāpatimabhīṣṭasiddhidam|
kāruṇīkakalakañjalocanaṃ naumi śaṅkaramanaṅgamocanam || 3 ||
do. rahā eka dina avadhi kara ati ārata pura loga|
jaha~ taha~ socahiṃ nāri nara kṛsa tana rāma biyoga ||
saguna hohiṃ sundara sakala mana prasanna saba kera|
prabhu āgavana janāva janu nagara ramya cahu~ phera ||
kausalyādi mātu saba mana ananda asa hoi|
āyu prabhu śrī anuja juta kahana cahata aba koi ||
bharata nayana bhuja dacchina pharakata bārahiṃ bāra|
jāni saguna mana haraṣa ati lāge karana bicāra ||
raheu eka dina avadhi adhārā| samujhata mana dukha bhayu apārā ||
kārana kavana nātha nahiṃ āyu| jāni kuṭila kidhauṃ mohi bisarāyu ||
ahaha dhanya lachimana baḍa़bhāgī| rāma padārabindu anurāgī ||
kapaṭī kuṭila mohi prabhu cīnhā| tāte nātha saṅga nahiṃ līnhā ||
jauṃ karanī samujhai prabhu morī| nahiṃ nistāra kalapa sata korī ||
jana avaguna prabhu māna na kAU| dīna bandhu ati mṛdula subhAU ||
mori jiya~ bharosa dṛḍha़ soī| milihahiṃ rāma saguna subha hoī ||
bīteṃ avadhi rahahi jauṃ prānā| adhama kavana jaga mohi samānā ||
do. rāma biraha sāgara maha~ bharata magana mana hota|
bipra rūpa dhari pavana suta āi gayu janu pota || 1(ka) ||
baiṭhi dekhi kusāsana jaṭā mukuṭa kṛsa gāta|
rāma rāma raghupati japata stravata nayana jalajāta || 1(kha) ||
dekhata hanūmāna ati haraṣeu| pulaka gāta locana jala baraṣeu ||
mana maha~ bahuta bhā~ti sukha mānī| boleu śravana sudhā sama bānī ||
jāsu biraha~ socahu dina rātī| raṭahu nirantara guna gana pā~tī ||
raghukula tilaka sujana sukhadātā| āyu kusala deva muni trātā ||
ripu rana jīti sujasa sura gāvata| sītā sahita anuja prabhu āvata ||
sunata bacana bisare saba dūkhā| tṛṣāvanta jimi pāi piyūṣā ||
ko tumha tāta kahā~ te āe| mohi parama priya bacana sunāe ||
māruta suta maiṃ kapi hanumānā| nāmu mora sunu kṛpānidhānā ||
dīnabandhu raghupati kara kiṅkara| sunata bharata bheṇṭeu uṭhi sādara ||
milata prema nahiṃ hṛdaya~ samātā| nayana stravata jala pulakita gātā ||
kapi tava darasa sakala dukha bīte| mile āju mohi rāma pirīte ||
bāra bāra būjhī kusalātā| to kahu~ deu~ kāha sunu bhrātā ||
ehi sandesa sarisa jaga māhīṃ| kari bicāra dekheu~ kachu nāhīm ||
nāhina tāta urina maiṃ tohī| aba prabhu carita sunāvahu mohī ||
taba hanumanta nāi pada māthā| kahe sakala raghupati guna gāthā ||
kahu kapi kabahu~ kṛpāla gosāīṃ| sumirahiṃ mohi dāsa kī nāīm ||
chaṃ. nija dāsa jyoṃ raghubaṃsabhūṣana kabahu~ mama sumirana kar yo|
suni bharata bacana binīta ati kapi pulakita tana carananhi par yo ||
raghubīra nija mukha jāsu guna gana kahata aga jaga nātha jo|
kāhe na hoi binīta parama punīta sadaguna sindhu so ||
do. rāma prāna priya nātha tumha satya bacana mama tāta|
puni puni milata bharata suni haraṣa na hṛdaya~ samāta || 2(ka) ||
so. bharata carana siru nāi turita gayu kapi rāma pahiṃ|
kahī kusala saba jāi haraṣi caleu prabhu jāna caḍha़i || 2(kha) ||
haraṣi bharata kosalapura āe| samācāra saba gurahi sunāe ||
puni mandira maha~ bāta janāī| āvata nagara kusala raghurāī ||
sunata sakala jananīṃ uṭhi dhāīṃ| kahi prabhu kusala bharata samujhāī ||
samācāra purabāsiṃha pāe| nara aru nāri haraṣi saba dhāe ||
dadhi durbā rocana phala phūlā| nava tulasī dala maṅgala mūlā ||
bhari bhari hema thāra bhāminī| gāvata caliṃ sindhu sindhuragāminī ||
je jaisehiṃ taisehiṃ uṭi dhāvahiṃ| bāla bṛddha kaha~ saṅga na lāvahim ||
eka ekanha kaha~ būjhahiṃ bhāī| tumha dekhe dayāla raghurāī ||
avadhapurī prabhu āvata jānī| bhī sakala sobhā kai khānī ||
bahi suhāvana tribidha samīrā| bhi sarajū ati nirmala nīrā ||
do. haraṣita gura parijana anuja bhūsura bṛnda sameta|
cale bharata mana prema ati sanmukha kṛpāniketa || 3(ka) ||
bahutaka caḍha़ī aṭārinha nirakhahiṃ gagana bimāna|
dekhi madhura sura haraṣita karahiṃ sumaṅgala gāna || 3(kha) ||
rākā sasi raghupati pura sindhu dekhi haraṣāna|
baḍha़yo kolāhala karata janu nāri taraṅga samāna || 3(ga) ||
ihā~ bhānukula kamala divākara| kapinha dekhāvata nagara manohara ||
sunu kapīsa aṅgada laṅkesā| pāvana purī rucira yaha desā ||
jadyapi saba baikuṇṭha bakhānā| beda purāna bidita jagu jānā ||
avadhapurī sama priya nahiṃ soū| yaha prasaṅga jāni kau koū ||
janmabhūmi mama purī suhāvani| uttara disi baha sarajū pāvani ||
jā majjana te binahiṃ prayāsā| mama samīpa nara pāvahiṃ bāsā ||
ati priya mohi ihā~ ke bāsī| mama dhāmadā purī sukha rāsī ||
haraṣe saba kapi suni prabhu bānī| dhanya avadha jo rāma bakhānī ||
do. āvata dekhi loga saba kṛpāsindhu bhagavāna|
nagara nikaṭa prabhu prereu utareu bhūmi bimāna || 4(ka) ||
utari kaheu prabhu puṣpakahi tumha kubera pahiṃ jāhu|
prerita rāma caleu so haraṣu birahu ati tāhu || 4(kha) ||
āe bharata saṅga saba logā| kṛsa tana śrīraghubīra biyogā ||
bāmadeva basiṣṭha munināyaka| dekhe prabhu mahi dhari dhanu sāyaka ||
dhāi dhare gura carana saroruha| anuja sahita ati pulaka tanoruha ||
bheṇṭi kusala būjhī munirāyā| hamareṃ kusala tumhārihiṃ dāyā ||
sakala dvijanha mili nāyu māthā| dharma dhurandhara raghukulanāthā ||
gahe bharata puni prabhu pada paṅkaja| namata jinhahi sura muni saṅkara aja ||
pare bhūmi nahiṃ uṭhata uṭhāe| bara kari kṛpāsindhu ura lāe ||
syāmala gāta roma bhe ṭhāḍha़e| nava rājīva nayana jala bāḍha़e ||
chaṃ. rājīva locana stravata jala tana lalita pulakāvali banī|
ati prema hṛdaya~ lagāi anujahi mile prabhu tribhuana dhanī ||
prabhu milata anujahi soha mo pahiṃ jāti nahiṃ upamā kahī|
janu prema aru siṅgāra tanu dhari mile bara suṣamā lahī || 1 ||
būjhata kṛpānidhi kusala bharatahi bacana begi na āvī|
sunu sivā so sukha bacana mana te bhinna jāna jo pāvī ||
aba kusala kausalanātha ārata jāni jana darasana diyo|
būḍa़ta biraha bārīsa kṛpānidhāna mohi kara gahi liyo || 2 ||
do. puni prabhu haraṣi satruhana bheṇṭe hṛdaya~ lagāi|
lachimana bharata mile taba parama prema dau bhāi || 5 ||
bharatānuja lachimana puni bheṇṭe| dusaha biraha sambhava dukha meṭe ||
sītā carana bharata siru nāvā| anuja sameta parama sukha pāvā ||
prabhu biloki haraṣe purabāsī| janita biyoga bipati saba nāsī ||
premātura saba loga nihārī| kautuka kīnha kṛpāla kharārī ||
amita rūpa pragaṭe tehi kālā| jathājoga mile sabahi kṛpālā ||
kṛpādṛṣṭi raghubīra bilokī| kie sakala nara nāri bisokī ||
chana mahiṃ sabahi mile bhagavānā| umā marama yaha kāhu~ na jānā ||
ehi bidhi sabahi sukhī kari rāmā| āgeṃ cale sīla guna dhāmā ||
kausalyādi mātu saba dhāī| nirakhi baccha janu dhenu lavāī ||
chaṃ. janu dhenu bālaka baccha taji gṛha~ carana bana parabasa gīṃ|
dina anta pura rukha stravata thana huṅkāra kari dhāvata bhī ||
ati prema saba mātu bheṭīṃ bacana mṛdu bahubidhi kahe|
gi biṣama biyoga bhava tinha haraṣa sukha aganita lahe ||
do. bheṭeu tanaya sumitrā~ rāma carana rati jāni|
rāmahi milata kaikeī hṛdaya~ bahuta sakucāni || 6(ka) ||
lachimana saba mātanha mili haraṣe āsiṣa pāi|
kaikei kaha~ puni puni mile mana kara chobhu na jāi || 6 ||
sāsunha sabani milī baidehī| carananhi lāgi haraṣu ati tehī ||
dehiṃ asīsa būjhi kusalātā| hoi acala tumhāra ahivātā ||
saba raghupati mukha kamala bilokahiṃ| maṅgala jāni nayana jala rokahim ||
kanaka thāra ārati utārahiṃ| bāra bāra prabhu gāta nihārahim ||
nānā bhā~ti nichāvari karahīṃ| paramānanda haraṣa ura bharahīm ||
kausalyā puni puni raghubīrahi| citavati kṛpāsindhu ranadhīrahi ||
hṛdaya~ bicārati bārahiṃ bārā| kavana bhā~ti laṅkāpati mārā ||
ati sukumāra jugala mere bāre| nisicara subhaṭa mahābala bhāre ||
do. lachimana aru sītā sahita prabhuhi bilokati mātu|
paramānanda magana mana puni puni pulakita gātu || 7 ||
laṅkāpati kapīsa nala nīlā| jāmavanta aṅgada subhasīlā ||
hanumadādi saba bānara bīrā| dhare manohara manuja sarīrā ||
bharata saneha sīla brata nemā| sādara saba baranahiṃ ati premā ||
dekhi nagarabāsiṃha kai rītī| sakala sarāhahi prabhu pada prītī ||
puni raghupati saba sakhā bolāe| muni pada lāgahu sakala sikhāe ||
gura basiṣṭa kulapūjya hamāre| inha kī kṛpā~ danuja rana māre ||
e saba sakhā sunahu muni mere| bhe samara sāgara kaha~ bere ||
mama hita lāgi janma inha hāre| bharatahu te mohi adhika piāre ||
suni prabhu bacana magana saba bhe| nimiṣa nimiṣa upajata sukha ne ||
do. kausalyā ke carananhi puni tinha nāyu mātha ||
āsiṣa dīnhe haraṣi tumha priya mama jimi raghunātha || 8(ka) ||
sumana bṛṣṭi nabha saṅkula bhavana cale sukhakanda|
caḍha़ī aṭārinha dekhahiṃ nagara nāri nara bṛnda || 8(kha) ||
kañcana kalasa bicitra sa~vāre| sabahiṃ dhare saji nija nija dvāre ||
bandanavāra patākā ketū| sabanhi banāe maṅgala hetū ||
bīthīṃ sakala sugandha siñcāī| gajamani raci bahu cauka purāī ||
nānā bhā~ti sumaṅgala sāje| haraṣi nagara nisāna bahu bāje ||
jaha~ taha~ nāri nichāvara karahīṃ| dehiṃ asīsa haraṣa ura bharahīm ||
kañcana thāra āratī nānā| jubatī sajeṃ karahiṃ subha gānā ||
karahiṃ āratī āratihara keṃ| raghukula kamala bipina dinakara kem ||
pura sobhā sampati kalyānā| nigama seṣa sāradā bakhānā ||
teu yaha carita dekhi ṭhagi rahahīṃ| umā tāsu guna nara kimi kahahīm ||
do. nāri kumudinīṃ avadha sara raghupati biraha dinesa|
asta bhe~ bigasata bhīṃ nirakhi rāma rākesa || 9(ka) ||
hohiṃ saguna subha bibidha bidhi bājahiṃ gagana nisāna|
pura nara nāri sanātha kari bhavana cale bhagavāna || 9(kha) ||
prabhu jānī kaikeī lajānī| prathama tāsu gṛha ge bhavānī ||
tāhi prabodhi bahuta sukha dīnhā| puni nija bhavana gavana hari kīnhā ||
kṛpāsindhu jaba mandira ge| pura nara nāri sukhī saba bhe ||
gura basiṣṭa dvija lie bulāī| āju sugharī sudina samudāī ||
saba dvija dehu haraṣi anusāsana| rāmacandra baiṭhahiṃ siṅghāsana ||
muni basiṣṭa ke bacana suhāe| sunata sakala bipranha ati bhāe ||
kahahiṃ bacana mṛdu bipra anekā| jaga abhirāma rāma abhiṣekā ||
aba munibara bilamba nahiṃ kīje| mahārāja kaha~ tilaka karījai ||
do. taba muni kaheu sumantra sana sunata caleu haraṣāi|
ratha aneka bahu bāji gaja turata sa~vāre jāi || 10(ka) ||
jaha~ taha~ dhāvana paṭhi puni maṅgala drabya magāi|
haraṣa sameta basiṣṭa pada puni siru nāyu āi || 10(kha) ||
navānhapārāyaṇa, āṭhavā~ viśrāma
avadhapurī ati rucira banāī| devanha sumana bṛṣṭi jhari lāī ||
rāma kahā sevakanha bulāī| prathama sakhanha anhavāvahu jāī ||
sunata bacana jaha~ taha~ jana dhāe| sugrīvādi turata anhavāe ||
puni karunānidhi bharatu ha~kāre| nija kara rāma jaṭā niruāre ||
anhavāe prabhu tīniu bhāī| bhagata bachala kṛpāla raghurāī ||
bharata bhāgya prabhu komalatāī| seṣa koṭi sata sakahiṃ na gāī ||
puni nija jaṭā rāma bibarāe| gura anusāsana māgi nahāe ||
kari majjana prabhu bhūṣana sāje| aṅga anaṅga dekhi sata lāje ||
do. sāsunha sādara jānakihi majjana turata karāi|
dibya basana bara bhūṣana a~ga a~ga saje banāi || 11(ka) ||
rāma bāma disi sobhati ramā rūpa guna khāni|
dekhi mātu saba haraṣīṃ janma suphala nija jāni || 11(kha) ||
sunu khagesa tehi avasara brahmā siva muni bṛnda|
caḍha़i bimāna āe saba sura dekhana sukhakanda || 11(ga) ||
prabhu biloki muni mana anurāgā| turata dibya siṅghāsana māgā ||
rabi sama teja so barani na jāī| baiṭhe rāma dvijanha siru nāī ||
janakasutā sameta raghurāī| pekhi praharaṣe muni samudāī ||
beda mantra taba dvijanha ucāre| nabha sura muni jaya jayati pukāre ||
prathama tilaka basiṣṭa muni kīnhā| puni saba bipranha āyasu dīnhā ||
suta biloki haraṣīṃ mahatārī| bāra bāra āratī utārī ||
bipranha dāna bibidha bidhi dīnhe| jācaka sakala ajācaka kīnhe ||
siṅghāsana para tribhuana sāī| dekhi suranha dundubhīṃ bajāīm ||
chaṃ. nabha dundubhīṃ bājahiṃ bipula gandharba kinnara gāvahīṃ|
nācahiṃ apacharā bṛnda paramānanda sura muni pāvahīm ||
bharatādi anuja bibhīṣanāṅgada hanumadādi sameta te|
gaheṃ chatra cāmara byajana dhanu asi carma sakti birājate || 1 ||
śrī sahita dinakara baṃsa būṣana kāma bahu chabi sohī|
nava ambudhara bara gāta ambara pīta sura mana mohī ||
mukuṭāṅgadādi bicitra bhūṣana aṅga aṅganhi prati saje|
ambhoja nayana bisāla ura bhuja dhanya nara nirakhanti je || 2 ||
do. vaha sobhā samāja sukha kahata na bani khagesa|
baranahiṃ sārada seṣa śruti so rasa jāna mahesa || 12(ka) ||
bhinna bhinna astuti kari ge sura nija nija dhāma|
bandī beṣa beda taba āe jaha~ śrīrāma || 12(kha) ||
prabhu sarbagya kīnha ati ādara kṛpānidhāna|
lakheu na kāhū~ marama kachu lage karana guna gāna || 12(ga) ||
chaṃ. jaya saguna nirguna rūpa anūpa bhūpa siromane|
dasakandharādi pracaṇḍa nisicara prabala khala bhuja bala hane ||
avatāra nara saṃsāra bhāra bibhañji dāruna dukha dahe|
jaya pranatapāla dayāla prabhu sañjukta sakti namāmahe || 1 ||
tava biṣama māyā basa surāsura nāga nara aga jaga hare|
bhava pantha bhramata amita divasa nisi kāla karma gunani bhare ||
je nātha kari karunā biloke tribidhi dukha te nirbahe|
bhava kheda chedana daccha hama kahu~ raccha rāma namāmahe || 2 ||
je gyāna māna bimatta tava bhava harani bhakti na ādarī|
te pāi sura durlabha padādapi parata hama dekhata harī ||
bisvāsa kari saba āsa parihari dāsa tava je hoi rahe|
japi nāma tava binu śrama tarahiṃ bhava nātha so samarāmahe || 3 ||
je carana siva aja pūjya raja subha parasi munipatinī tarī|
nakha nirgatā muni banditā treloka pāvani surasarī ||
dhvaja kulisa aṅkusa kañja juta bana phirata kaṇṭaka kina lahe|
pada kañja dvanda mukunda rāma ramesa nitya bhajāmahe || 4 ||
abyaktamūlamanādi taru tvaca cāri nigamāgama bhane|
ṣaṭa kandha sākhā pañca bīsa aneka parna sumana ghane ||
phala jugala bidhi kaṭu madhura beli akeli jehi āśrita rahe|
pallavata phūlata navala nita saṃsāra biṭapa namāmahe || 5 ||
je brahma ajamadvaitamanubhavagamya manapara dhyāvahīṃ|
te kahahu~ jānahu~ nātha hama tava saguna jasa nita gāvahīm ||
karunāyatana prabhu sadagunākara deva yaha bara māgahīṃ|
mana bacana karma bikāra taji tava carana hama anurāgahīm || 6 ||
do. saba ke dekhata bedanha binatī kīnhi udāra|
antardhāna bhe puni ge brahma āgāra || 13(ka) ||
bainateya sunu sambhu taba āe jaha~ raghubīra|
binaya karata gadagada girā pūrita pulaka sarīra || 13(kha) ||
chaṃ. jaya rāma ramāramanaṃ samanaṃ| bhava tāpa bhayākula pāhi janam ||
avadhesa suresa ramesa bibho| saranāgata māgata pāhi prabho || 1 ||
dasasīsa bināsana bīsa bhujā| kṛta dūri mahā mahi bhūri rujā ||
rajanīcara bṛnda pataṅga rahe| sara pāvaka teja pracaṇḍa dahe || 2 ||
mahi maṇḍala maṇḍana cārutaraṃ| dhṛta sāyaka cāpa niṣaṅga baram ||
mada moha mahā mamatā rajanī| tama puñja divākara teja anī || 3 ||
manajāta kirāta nipāta kie| mṛga loga kubhoga sarena hie ||
hati nātha anāthani pāhi hare| biṣayā bana pāva~ra bhūli pare || 4 ||
bahu roga biyoganhi loga he| bhavadaṅghri nirādara ke phala e ||
bhava sindhu agādha pare nara te| pada paṅkaja prema na je karate || 5 ||
ati dīna malīna dukhī nitahīṃ| jinha ke pada paṅkaja prīti nahīm ||
avalamba bhavanta kathā jinha ke || priya santa ananta sadā tinha kem || 6 ||
nahiṃ rāga na lobha na māna madā || tinha keṃ sama baibhava vā bipadā ||
ehi te tava sevaka hota mudā| muni tyāgata joga bharosa sadā || 7 ||
kari prema nirantara nema lie~| pada paṅkaja sevata suddha hie~ ||
sama māni nirādara ādarahī| saba santa sukhī bicaranti mahī || 8 ||
muni mānasa paṅkaja bhṛṅga bhaje| raghubīra mahā ranadhīra aje ||
tava nāma japāmi namāmi harī| bhava roga mahāgada māna arī || 9 ||
guna sīla kṛpā paramāyatanaṃ| pranamāmi nirantara śrīramanam ||
raghunanda nikandaya dvandvaghanaṃ| mahipāla bilokaya dīna janam || 10 ||
do. bāra bāra bara māgu~ haraṣi dehu śrīraṅga|
pada saroja anapāyanī bhagati sadā satasaṅga || 14(ka) ||
barani umāpati rāma guna haraṣi ge kailāsa|
taba prabhu kapinha divāe saba bidhi sukhaprada bāsa || 14(kha) ||
sunu khagapati yaha kathā pāvanī| tribidha tāpa bhava bhaya dāvanī ||
mahārāja kara subha abhiṣekā| sunata lahahiṃ nara birati bibekā ||
je sakāma nara sunahiṃ je gāvahiṃ| sukha sampati nānā bidhi pāvahim ||
sura durlabha sukha kari jaga māhīṃ| antakāla raghupati pura jāhīm ||
sunahiṃ bimukta birata aru biṣī| lahahiṃ bhagati gati sampati nī ||
khagapati rāma kathā maiṃ baranī| svamati bilāsa trāsa dukha haranī ||
birati bibeka bhagati dṛḍha़ karanī| moha nadī kaha~ sundara taranī ||
nita nava maṅgala kausalapurī| haraṣita rahahiṃ loga saba kurī ||
nita ni prīti rāma pada paṅkaja| sabakeṃ jinhahi namata siva muni aja ||
maṅgana bahu prakāra pahirāe| dvijanha dāna nānā bidhi pāe ||
do. brahmānanda magana kapi saba keṃ prabhu pada prīti|
jāta na jāne divasa tinha ge māsa ṣaṭa bīti || 15 ||
bisare gṛha sapanehu~ sudhi nāhīṃ| jimi paradroha santa mana māhī ||
taba raghupati saba sakhā bolāe| āi sabanhi sādara siru nāe ||
parama prīti samīpa baiṭhāre| bhagata sukhada mṛdu bacana ucāre ||
tumha ati kīnha mori sevakāī| mukha para kehi bidhi karauṃ baḍa़āī ||
tāte mohi tumha ati priya lāge| mama hita lāgi bhavana sukha tyāge ||
anuja rāja sampati baidehī| deha geha parivāra sanehī ||
saba mama priya nahiṃ tumhahi samānā| mṛṣā na kahu~ mora yaha bānā ||
saba ke priya sevaka yaha nītī| moreṃ adhika dāsa para prītī ||
do. aba gṛha jāhu sakhā saba bhajehu mohi dṛḍha़ nema|
sadā sarbagata sarbahita jāni karehu ati prema || 16 ||
suni prabhu bacana magana saba bhe| ko hama kahā~ bisari tana ge ||
ekaṭaka rahe jori kara āge| sakahiṃ na kachu kahi ati anurāge ||
parama prema tinha kara prabhu dekhā| kahā bibidha bidhi gyāna biseṣā ||
prabhu sanmukha kachu kahana na pārahiṃ| puni puni carana saroja nihārahim ||
taba prabhu bhūṣana basana magāe| nānā raṅga anūpa suhāe ||
sugrīvahi prathamahiṃ pahirāe| basana bharata nija hātha banāe ||
prabhu prerita lachimana pahirāe| laṅkāpati raghupati mana bhāe ||
aṅgada baiṭha rahā nahiṃ ḍolā| prīti dekhi prabhu tāhi na bolā ||
do. jāmavanta nīlādi saba pahirāe raghunātha|
hiya~ dhari rāma rūpa saba cale nāi pada mātha || 17(ka) ||
taba aṅgada uṭhi nāi siru sajala nayana kara jori|
ati binīta boleu bacana manahu~ prema rasa bori || 17(kha) ||
sunu sarbagya kṛpā sukha sindho| dīna dayākara ārata bandho ||
maratī bera nātha mohi bālī| gayu tumhārehi koñcheṃ ghālī ||
asarana sarana biradu sambhārī| mohi jani tajahu bhagata hitakārī ||
moreṃ tumha prabhu gura pitu mātā| jāu~ kahā~ taji pada jalajātā ||
tumhahi bicāri kahahu naranāhā| prabhu taji bhavana kāja mama kāhā ||
bālaka gyāna buddhi bala hīnā| rākhahu sarana nātha jana dīnā ||
nīci ṭahala gṛha kai saba karihu~| pada paṅkaja biloki bhava tarihu~ ||
asa kahi carana pareu prabhu pāhī| aba jani nātha kahahu gṛha jāhī ||
do. aṅgada bacana binīta suni raghupati karunā sīṃva|
prabhu uṭhāi ura lāyu sajala nayana rājīva || 18(ka) ||
nija ura māla basana mani bālitanaya pahirāi|
bidā kīnhi bhagavāna taba bahu prakāra samujhāi || 18(kha) ||
bharata anuja saumitra sametā| paṭhavana cale bhagata kṛta cetā ||
aṅgada hṛdaya~ prema nahiṃ thorā| phiri phiri citava rāma kīṃ orā ||
bāra bāra kara daṇḍa pranāmā| mana asa rahana kahahiṃ mohi rāmā ||
rāma bilokani bolani calanī| sumiri sumiri socata ha~si milanī ||
prabhu rukha dekhi binaya bahu bhāṣī| caleu hṛdaya~ pada paṅkaja rākhī ||
ati ādara saba kapi pahu~cāe| bhāinha sahita bharata puni āe ||
taba sugrīva carana gahi nānā| bhā~ti binaya kīnhe hanumānā ||
dina dasa kari raghupati pada sevā| puni tava carana dekhihu~ devā ||
punya puñja tumha pavanakumārā| sevahu jāi kṛpā āgārā ||
asa kahi kapi saba cale turantā| aṅgada kahi sunahu hanumantā ||
do. kahehu daṇḍavata prabhu saiṃ tumhahi kahu~ kara jori|
bāra bāra raghunāyakahi surati karāehu mori || 19(ka) ||
asa kahi caleu bālisuta phiri āyu hanumanta|
tāsu prīti prabhu sana kahi magana bhe bhagavanta || !9(kha) ||
kulisahu cāhi kaṭhora ati komala kusumahu cāhi|
citta khagesa rāma kara samujhi pari kahu kāhi || 19(ga) ||
puni kṛpāla liyo boli niṣādā| dīnhe bhūṣana basana prasādā ||
jāhu bhavana mama sumirana karehū| mana krama bacana dharma anusarehū ||
tumha mama sakhā bharata sama bhrātā| sadā rahehu pura āvata jātā ||
bacana sunata upajā sukha bhārī| pareu carana bhari locana bārī ||
carana nalina ura dhari gṛha āvā| prabhu subhāu parijananhi sunāvā ||
raghupati carita dekhi purabāsī| puni puni kahahiṃ dhanya sukharāsī ||
rāma rāja baiṇṭheṃ trelokā| haraṣita bhe ge saba sokā ||
bayaru na kara kāhū sana koī| rāma pratāpa biṣamatā khoī ||
do. baranāśrama nija nija dharama banirata beda patha loga|
calahiṃ sadā pāvahiṃ sukhahi nahiṃ bhaya soka na roga || 20 ||
daihika daivika bhautika tāpā| rāma rāja nahiṃ kāhuhi byāpā ||
saba nara karahiṃ paraspara prītī| calahiṃ svadharma nirata śruti nītī ||
cāriu carana dharma jaga māhīṃ| pūri rahā sapanehu~ agha nāhīm ||
rāma bhagati rata nara aru nārī| sakala parama gati ke adhikārī ||
alpamṛtyu nahiṃ kavaniu pīrā| saba sundara saba biruja sarīrā ||
nahiṃ daridra kau dukhī na dīnā| nahiṃ kau abudha na lacchana hīnā ||
saba nirdambha dharmarata punī| nara aru nāri catura saba gunī ||
saba gunagya paṇḍita saba gyānī| saba kṛtagya nahiṃ kapaṭa sayānī ||
do. rāma rāja nabhagesa sunu sacarācara jaga māhim ||
kāla karma subhāva guna kṛta dukha kāhuhi nāhim || 21 ||
bhūmi sapta sāgara mekhalā| eka bhūpa raghupati kosalā ||
bhuana aneka roma prati jāsū| yaha prabhutā kachu bahuta na tāsū ||
so mahimā samujhata prabhu kerī| yaha baranata hīnatā ghanerī ||
sau mahimā khagesa jinha jānī| phirī ehiṃ carita tinhahu~ rati mānī ||
sau jāne kara phala yaha līlā| kahahiṃ mahā munibara damasīlā ||
rāma rāja kara sukha sampadā| barani na saki phanīsa sāradā ||
saba udāra saba para upakārī| bipra carana sevaka nara nārī ||
ekanāri brata rata saba jhārī| te mana baca krama pati hitakārī ||
do. daṇḍa jatinha kara bheda jaha~ nartaka nṛtya samāja|
jītahu manahi sunia asa rāmacandra keṃ rāja || 22 ||
phūlahiṃ pharahiṃ sadā taru kānana| rahahi eka sa~ga gaja pañcānana ||
khaga mṛga sahaja bayaru bisarāī| sabanhi paraspara prīti baḍha़āī ||
kūjahiṃ khaga mṛga nānā bṛndā| abhaya carahiṃ bana karahiṃ anandā ||
sītala surabhi pavana baha mandā| gūñjata ali lai cali makarandā ||
latā biṭapa māgeṃ madhu cavahīṃ| manabhāvato dhenu paya stravahīm ||
sasi sampanna sadā raha dharanī| tretā~ bhi kṛtajuga kai karanī ||
pragaṭīṃ girinha bibidha mani khānī| jagadātamā bhūpa jaga jānī ||
saritā sakala bahahiṃ bara bārī| sītala amala svāda sukhakārī ||
sāgara nija marajādā~ rahahīṃ| ḍārahiṃ ratna taṭanhi nara lahahīm ||
sarasija saṅkula sakala taḍa़āgā| ati prasanna dasa disā bibhāgā ||
do. bidhu mahi pūra mayūkhanhi rabi tapa jetanehi kāja|
māgeṃ bārida dehiṃ jala rāmacandra ke rāja || 23 ||
koṭinha bājimedha prabhu kīnhe| dāna aneka dvijanha kaha~ dīnhe ||
śruti patha pālaka dharma dhurandhara| gunātīta aru bhoga purandara ||
pati anukūla sadā raha sītā| sobhā khāni susīla binītā ||
jānati kṛpāsindhu prabhutāī| sevati carana kamala mana lāī ||
jadyapi gṛha~ sevaka sevakinī| bipula sadā sevā bidhi gunī ||
nija kara gṛha paricarajā karī| rāmacandra āyasu anusarī ||
jehi bidhi kṛpāsindhu sukha māni| soi kara śrī sevā bidhi jāni ||
kausalyādi sāsu gṛha māhīṃ| sevi sabanhi māna mada nāhīm ||
umā ramā brahmādi banditā| jagadambā santatamaninditā ||
do. jāsu kṛpā kaṭācchu sura cāhata citava na soi|
rāma padārabinda rati karati subhāvahi khoi || 24 ||
sevahiṃ sānakūla saba bhāī| rāma carana rati ati adhikāī ||
prabhu mukha kamala bilokata rahahīṃ| kabahu~ kṛpāla hamahi kachu kahahīm ||
rāma karahiṃ bhrātanha para prītī| nānā bhā~ti sikhāvahiṃ nītī ||
haraṣita rahahiṃ nagara ke logā| karahiṃ sakala sura durlabha bhogā ||
ahanisi bidhihi manāvata rahahīṃ| śrīraghubīra carana rati cahahīm ||
dui suta sundara sītā~ jāe| lava kusa beda purānanha gāe ||
dau bijī binī guna mandira| hari pratibimba manahu~ ati sundara ||
dui dui suta saba bhrātanha kere| bhe rūpa guna sīla ghanere ||
do. gyāna girā gotīta aja māyā mana guna pāra|
soi saccidānanda ghana kara nara carita udāra || 25 ||
prātakāla sarū kari majjana| baiṭhahiṃ sabhā~ saṅga dvija sajjana ||
beda purāna basiṣṭa bakhānahiṃ| sunahiṃ rāma jadyapi saba jānahim ||
anujanha sañjuta bhojana karahīṃ| dekhi sakala jananīṃ sukha bharahīm ||
bharata satruhana donu bhāī| sahita pavanasuta upabana jāī ||
būjhahiṃ baiṭhi rāma guna gāhā| kaha hanumāna sumati avagāhā ||
sunata bimala guna ati sukha pāvahiṃ| bahuri bahuri kari binaya kahāvahim ||
saba keṃ gṛha gṛha hohiṃ purānā| rāmacarita pāvana bidhi nānā ||
nara aru nāri rāma guna gānahiṃ| karahiṃ divasa nisi jāta na jānahim ||
do. avadhapurī bāsiṃha kara sukha sampadā samāja|
sahasa seṣa nahiṃ kahi sakahiṃ jaha~ nṛpa rāma birāja || 26 ||
nāradādi sanakādi munīsā| darasana lāgi kosalādhīsā ||
dina prati sakala ajodhyā āvahiṃ| dekhi nagaru birāgu bisarāvahim ||
jātarūpa mani racita aṭārīṃ| nānā raṅga rucira gaca ḍhārīm ||
pura cahu~ pāsa koṭa ati sundara| race ka~gūrā raṅga raṅga bara ||
nava graha nikara anīka banāī| janu gherī amarāvati āī ||
mahi bahu raṅga racita gaca kā~cā| jo biloki munibara mana nācā ||
dhavala dhāma ūpara nabha cumbata| kalasa manahu~ rabi sasi duti nindata ||
bahu mani racita jharokhā bhrājahiṃ| gṛha gṛha prati mani dīpa birājahim ||
chaṃ. mani dīpa rājahiṃ bhavana bhrājahiṃ deharīṃ bidruma racī|
mani khambha bhīti birañci biracī kanaka mani marakata khacī ||
sundara manohara mandirāyata ajira rucira phaṭika race|
prati dvāra dvāra kapāṭa puraṭa banāi bahu bajranhi khace ||
do. cāru citrasālā gṛha gṛha prati likhe banāi|
rāma carita je nirakha muni te mana lehiṃ corāi || 27 ||
sumana bāṭikā sabahiṃ lagāī| bibidha bhā~ti kari jatana banāī ||
latā lalita bahu jāti suhāī| phūlahiṃ sadā baṃsata ki nāī ||
guñjata madhukara mukhara manohara| māruta tribidha sadā baha sundara ||
nānā khaga bālakanhi jiāe| bolata madhura uḍa़āta suhāe ||
mora haṃsa sārasa pārāvata| bhavanani para sobhā ati pāvata ||
jaha~ taha~ dekhahiṃ nija parichāhīṃ| bahu bidhi kūjahiṃ nṛtya karāhīm ||
suka sārikā paḍha़āvahiṃ bālaka| kahahu rāma raghupati janapālaka ||
rāja duāra sakala bidhi cārū| bīthīṃ cauhaṭa rūcira bajārū ||
chaṃ. bājāra rucira na bani baranata bastu binu gatha pāie|
jaha~ bhūpa ramānivāsa taha~ kī sampadā kimi gāie ||
baiṭhe bajāja sarāpha banika aneka manahu~ kubera te|
saba sukhī saba saccarita sundara nāri nara sisu jaraṭha je ||
do. uttara disi sarajū baha nirmala jala gambhīra|
bā~dhe ghāṭa manohara svalpa paṅka nahiṃ tīra || 28 ||
dūri pharāka rucira so ghāṭā| jaha~ jala piahiṃ bāji gaja ṭhāṭā ||
panighaṭa parama manohara nānā| tahā~ na puruṣa karahiṃ asnānā ||
rājaghāṭa saba bidhi sundara bara| majjahiṃ tahā~ barana cāriu nara ||
tīra tīra devanha ke mandira| cahu~ disi tinha ke upabana sundara ||
kahu~ kahu~ saritā tīra udāsī| basahiṃ gyāna rata muni sannyāsī ||
tīra tīra tulasikā suhāī| bṛnda bṛnda bahu muninha lagāī ||
pura sobhā kachu barani na jāī| bāhera nagara parama rucirāī ||
dekhata purī akhila agha bhāgā| bana upabana bāpikā taḍa़āgā ||
chaṃ. bāpīṃ taḍa़āga anūpa kūpa manoharāyata sohahīṃ|
sopāna sundara nīra nirmala dekhi sura muni mohahīm ||
bahu raṅga kañja aneka khaga kūjahiṃ madhupa guñjārahīṃ|
ārāma ramya pikādi khaga rava janu pathika haṅkārahīm ||
do. ramānātha jaha~ rājā so pura barani ki jāi|
animādika sukha sampadā rahīṃ avadha saba chāi || 29 ||
jaha~ taha~ nara raghupati guna gāvahiṃ| baiṭhi parasapara ihi sikhāvahim ||
bhajahu pranata pratipālaka rāmahi| sobhā sīla rūpa guna dhāmahi ||
jalaja bilocana syāmala gātahi| palaka nayana iva sevaka trātahi ||
dhṛta sara rucira cāpa tūnīrahi| santa kañja bana rabi ranadhīrahi ||
kāla karāla byāla khagarājahi| namata rāma akāma mamatā jahi ||
lobha moha mṛgajūtha kirātahi| manasija kari hari jana sukhadātahi ||
saṃsaya soka nibiḍa़ tama bhānuhi| danuja gahana ghana dahana kṛsānuhi ||
janakasutā sameta raghubīrahi| kasa na bhajahu bhañjana bhava bhīrahi ||
bahu bāsanā masaka hima rāsihi| sadā ekarasa aja abināsihi ||
muni rañjana bhañjana mahi bhārahi| tulasidāsa ke prabhuhi udārahi ||
do. ehi bidhi nagara nāri nara karahiṃ rāma guna gāna|
sānukūla saba para rahahiṃ santata kṛpānidhāna || 30 ||
jaba te rāma pratāpa khagesā| udita bhayu ati prabala dinesā ||
pūri prakāsa raheu tihu~ lokā| bahutenha sukha bahutana mana sokā ||
jinhahi soka te kahu~ bakhānī| prathama abidyā nisā nasānī ||
agha ulūka jaha~ tahā~ lukāne| kāma krodha kairava sakucāne ||
bibidha karma guna kāla subhAU| e cakora sukha lahahiṃ na kAU ||
matsara māna moha mada corā| inha kara hunara na kavanihu~ orā ||
dharama taḍa़āga gyāna bigyānā| e paṅkaja bikase bidhi nānā ||
sukha santoṣa birāga bibekā| bigata soka e koka anekā ||
do. yaha pratāpa rabi jākeṃ ura jaba kari prakāsa|
pachile bāḍha़hiṃ prathama je kahe te pāvahiṃ nāsa || 31 ||
bhrātanha sahita rāmu eka bārā| saṅga parama priya pavanakumārā ||
sundara upabana dekhana ge| saba taru kusumita pallava ne ||
jāni samaya sanakādika āe| teja puñja guna sīla suhāe ||
brahmānanda sadā layalīnā| dekhata bālaka bahukālīnā ||
rūpa dhareṃ janu cāriu bedā| samadarasī muni bigata bibhedā ||
āsā basana byasana yaha tinhahīṃ| raghupati carita hoi taha~ sunahīm ||
tahā~ rahe sanakādi bhavānī| jaha~ ghaṭasambhava munibara gyānī ||
rāma kathā munibara bahu baranī| gyāna joni pāvaka jimi aranī ||
do. dekhi rāma muni āvata haraṣi daṇḍavata kīnha|
svāgata pū~chi pīta paṭa prabhu baiṭhana kaha~ dīnha || 32 ||
kīnha daṇḍavata tīniu~ bhāī| sahita pavanasuta sukha adhikāī ||
muni raghupati chabi atula bilokī| bhe magana mana sake na rokī ||
syāmala gāta saroruha locana| sundaratā mandira bhava mocana ||
ekaṭaka rahe nimeṣa na lāvahiṃ| prabhu kara joreṃ sīsa navāvahim ||
tinha kai dasā dekhi raghubīrā| stravata nayana jala pulaka sarīrā ||
kara gahi prabhu munibara baiṭhāre| parama manohara bacana ucāre ||
āju dhanya maiṃ sunahu munīsā| tumhareṃ darasa jāhiṃ agha khīsā ||
baḍa़e bhāga pāiba satasaṅgā| binahiṃ prayāsa hohiṃ bhava bhaṅgā ||
do. santa saṅga apabarga kara kāmī bhava kara pantha|
kahahi santa kabi kobida śruti purāna sadagrantha || 33 ||
suni prabhu bacana haraṣi muni cārī| pulakita tana astuti anusārī ||
jaya bhagavanta ananta anāmaya| anagha aneka eka karunāmaya ||
jaya nirguna jaya jaya guna sāgara| sukha mandira sundara ati nāgara ||
jaya indirā ramana jaya bhūdhara| anupama aja anādi sobhākara ||
gyāna nidhāna amāna mānaprada| pāvana sujasa purāna beda bada ||
tagya kṛtagya agyatā bhañjana| nāma aneka anāma nirañjana ||
sarba sarbagata sarba urālaya| basasi sadā hama kahu~ paripālaya ||
dvanda bipati bhava phanda bibhañjaya| hradi basi rāma kāma mada gañjaya ||
do. paramānanda kṛpāyatana mana paripūrana kāma|
prema bhagati anapāyanī dehu hamahi śrīrāma || 34 ||
dehu bhagati raghupati ati pāvani| tribidha tāpa bhava dāpa nasāvani ||
pranata kāma suradhenu kalapataru| hoi prasanna dījai prabhu yaha baru ||
bhava bāridhi kumbhaja raghunāyaka| sevata sulabha sakala sukha dāyaka ||
mana sambhava dāruna dukha dāraya| dīnabandhu samatā bistāraya ||
āsa trāsa iriṣādi nivāraka| binaya bibeka birati bistāraka ||
bhūpa mauli mana maṇḍana dharanī| dehi bhagati saṃsṛti sari taranī ||
muni mana mānasa haṃsa nirantara| carana kamala bandita aja saṅkara ||
raghukula ketu setu śruti racchaka| kāla karama subhāu guna bhacchaka ||
tārana tarana harana saba dūṣana| tulasidāsa prabhu tribhuvana bhūṣana ||
do. bāra bāra astuti kari prema sahita siru nāi|
brahma bhavana sanakādi ge ati abhīṣṭa bara pāi || 35 ||
sanakādika bidhi loka sidhāe| bhrātanha rāma carana siru nāe ||
pūchata prabhuhi sakala sakucāhīṃ| citavahiṃ saba mārutasuta pāhīm ||
suni cahahiṃ prabhu mukha kai bānī| jo suni hoi sakala bhrama hānī ||
antarajāmī prabhu sabha jānā| būjhata kahahu kāha hanumānā ||
jori pāni kaha taba hanumantā| sunahu dīnadayāla bhagavantā ||
nātha bharata kachu pū~chana cahahīṃ| prasna karata mana sakucata ahahīm ||
tumha jānahu kapi mora subhAU| bharatahi mohi kachu antara kAU ||
suni prabhu bacana bharata gahe caranā| sunahu nātha pranatārati haranā ||
do. nātha na mohi sandeha kachu sapanehu~ soka na moha|
kevala kṛpā tumhārihi kṛpānanda sandoha || 36 ||
karu~ kṛpānidhi eka ḍhiṭhāī| maiṃ sevaka tumha jana sukhadāī ||
santanha kai mahimā raghurāī| bahu bidhi beda purānanha gāī ||
śrīmukha tumha puni kīnhi baḍa़āī| tinha para prabhuhi prīti adhikāī ||
sunā cahu~ prabhu tinha kara lacchana| kṛpāsindhu guna gyāna bicacchana ||
santa asanta bheda bilagāī| pranatapāla mohi kahahu bujhāī ||
santanha ke lacchana sunu bhrātā| aganita śruti purāna bikhyātā ||
santa asantanhi kai asi karanī| jimi kuṭhāra candana ācaranī ||
kāṭi parasu malaya sunu bhāī| nija guna dei sugandha basāī ||
do. tāte sura sīsanha caḍha़ta jaga ballabha śrīkhaṇḍa|
anala dāhi pīṭata ghanahiṃ parasu badana yaha daṇḍa || 37 ||
biṣaya alampaṭa sīla gunākara| para dukha dukha sukha sukha dekhe para ||
sama abhūtaripu bimada birāgī| lobhāmaraṣa haraṣa bhaya tyāgī ||
komalacita dīnanha para dāyā| mana baca krama mama bhagati amāyā ||
sabahi mānaprada āpu amānī| bharata prāna sama mama te prānī ||
bigata kāma mama nāma parāyana| sānti birati binatī muditāyana ||
sītalatā saralatā mayatrī| dvija pada prīti dharma janayatrī ||
e saba lacchana basahiṃ jāsu ura| jānehu tāta santa santata phura ||
sama dama niyama nīti nahiṃ ḍolahiṃ| paruṣa bacana kabahū~ nahiṃ bolahim ||
do. nindā astuti ubhaya sama mamatā mama pada kañja|
te sajjana mama prānapriya guna mandira sukha puñja || 38 ||
sanahu asantanha kera subhAU| bhūlehu~ saṅgati karia na kAU ||
tinha kara saṅga sadā dukhadāī| jimi kalapahi ghāli harahāī ||
khalanha hṛdaya~ ati tāpa biseṣī| jarahiṃ sadā para sampati dekhī ||
jaha~ kahu~ nindā sunahiṃ parāī| haraṣahiṃ manahu~ parī nidhi pāī ||
kāma krodha mada lobha parāyana| nirdaya kapaṭī kuṭila malāyana ||
bayaru akārana saba kāhū soṃ| jo kara hita anahita tāhū som ||
jhūṭhi lenā jhūṭhi denā| jhūṭhi bhojana jhūṭha cabenā ||
bolahiṃ madhura bacana jimi morā| khāi mahā ati hṛdaya kaṭhorā ||
do. para drohī para dāra rata para dhana para apabāda|
te nara pā~vara pāpamaya deha dhareṃ manujāda || 39 ||
lobhi oḍha़na lobhi ḍāsana| sistrodara para jamapura trāsa na ||
kāhū kī jauṃ sunahiṃ baḍa़āī| svāsa lehiṃ janu jūḍa़ī āī ||
jaba kāhū kai dekhahiṃ bipatī| sukhī bhe mānahu~ jaga nṛpatī ||
svāratha rata parivāra birodhī| lampaṭa kāma lobha ati krodhī ||
mātu pitā gura bipra na mānahiṃ| āpu ge aru ghālahiṃ ānahim ||
karahiṃ moha basa droha parāvā| santa saṅga hari kathā na bhāvā ||
avaguna sindhu mandamati kāmī| beda bidūṣaka paradhana svāmī ||
bipra droha para droha biseṣā| dambha kapaṭa jiya~ dhareṃ subeṣā ||
do. aise adhama manuja khala kṛtajuga tretā nāhiṃ|
dvāpara kachuka bṛnda bahu hoihahiṃ kalijuga māhim || 40 ||
para hita sarisa dharma nahiṃ bhāī| para pīḍa़ā sama nahiṃ adhamāī ||
nirnaya sakala purāna beda kara| kaheu~ tāta jānahiṃ kobida nara ||
nara sarīra dhari je para pīrā| karahiṃ te sahahiṃ mahā bhava bhīrā ||
karahiṃ moha basa nara agha nānā| svāratha rata paraloka nasānā ||
kālarūpa tinha kaha~ maiṃ bhrātā| subha aru asubha karma phala dātā ||
asa bicāri je parama sayāne| bhajahiṃ mohi saṃsṛta dukha jāne ||
tyāgahiṃ karma subhāsubha dāyaka| bhajahiṃ mohi sura nara muni nāyaka ||
santa asantanha ke guna bhāṣe| te na parahiṃ bhava jinha lakhi rākhe ||
do. sunahu tāta māyā kṛta guna aru doṣa aneka|
guna yaha ubhaya na dekhiahiṃ dekhia so abibeka || 41 ||
śrīmukha bacana sunata saba bhāī| haraṣe prema na hṛdaya~ samāī ||
karahiṃ binaya ati bārahiṃ bārā| hanūmāna hiya~ haraṣa apārā ||
puni raghupati nija mandira ge| ehi bidhi carita karata nita ne ||
bāra bāra nārada muni āvahiṃ| carita punīta rāma ke gāvahim ||
nita nava carana dekhi muni jāhīṃ| brahmaloka saba kathā kahāhīm ||
suni birañci atisaya sukha mānahiṃ| puni puni tāta karahu guna gānahim ||
sanakādika nāradahi sarāhahiṃ| jadyapi brahma nirata muni āhahim ||
suni guna gāna samādhi bisārī || sādara sunahiṃ parama adhikārī ||
do. jīvanamukta brahmapara carita sunahiṃ taji dhyāna|
je hari kathā~ na karahiṃ rati tinha ke hiya pāṣāna || 42 ||
eka bāra raghunātha bolāe| gura dvija purabāsī saba āe ||
baiṭhe gura muni aru dvija sajjana| bole bacana bhagata bhava bhañjana ||
sanahu sakala purajana mama bānī| kahu~ na kachu mamatā ura ānī ||
nahiṃ anīti nahiṃ kachu prabhutāī| sunahu karahu jo tumhahi sohāī ||
soi sevaka priyatama mama soī| mama anusāsana mānai joī ||
jauṃ anīti kachu bhāṣauṃ bhāī| tauṃ mohi barajahu bhaya bisarāī ||
baḍa़eṃ bhāga mānuṣa tanu pāvā| sura durlabha saba granthinha gāvā ||
sādhana dhāma moccha kara dvārā| pāi na jehiṃ paraloka sa~vārā ||
do. so paratra dukha pāvi sira dhuni dhuni pachitāi|
kālahi karmahi īsvarahi mithyā doṣa lagāi || 43 ||
ehi tana kara phala biṣaya na bhāī| svargu svalpa anta dukhadāī ||
nara tanu pāi biṣaya~ mana dehīṃ| palaṭi sudhā te saṭha biṣa lehīm ||
tāhi kabahu~ bhala kahi na koī| guñjā grahi parasa mani khoī ||
ākara cāri laccha caurāsī| joni bhramata yaha jiva abināsī ||
phirata sadā māyā kara prerā| kāla karma subhāva guna gherā ||
kabahu~ka kari karunā nara dehī| deta īsa binu hetu sanehī ||
nara tanu bhava bāridhi kahu~ bero| sanmukha maruta anugraha mero ||
karanadhāra sadagura dṛḍha़ nāvā| durlabha sāja sulabha kari pāvā ||
do. jo na tarai bhava sāgara nara samāja asa pāi|
so kṛta nindaka mandamati ātmāhana gati jāi || 44 ||
jauṃ paraloka ihā~ sukha cahahū| suni mama bacana hrṛdaya~ dṛḍha़ gahahū ||
sulabha sukhada māraga yaha bhāī| bhagati mori purāna śruti gāī ||
gyāna agama pratyūha anekā| sādhana kaṭhina na mana kahu~ ṭekā ||
karata kaṣṭa bahu pāvi koū| bhakti hīna mohi priya nahiṃ soū ||
bhakti sutantra sakala sukha khānī| binu satasaṅga na pāvahiṃ prānī ||
punya puñja binu milahiṃ na santā| satasaṅgati saṃsṛti kara antā ||
punya eka jaga mahu~ nahiṃ dūjā| mana krama bacana bipra pada pūjā ||
sānukūla tehi para muni devā| jo taji kapaṭu kari dvija sevā ||
do. auru eka guputa mata sabahi kahu~ kara jori|
saṅkara bhajana binā nara bhagati na pāvi mori || 45 ||
kahahu bhagati patha kavana prayāsā| joga na makha japa tapa upavāsā ||
sarala subhāva na mana kuṭilāī| jathā lābha santoṣa sadāī ||
mora dāsa kahāi nara āsā| kari tau kahahu kahā bisvāsā ||
bahuta kahu~ kā kathā baḍha़āī| ehi ācarana basya maiṃ bhāī ||
baira na bigraha āsa na trāsā| sukhamaya tāhi sadā saba āsā ||
anārambha aniketa amānī| anagha aroṣa daccha bigyānī ||
prīti sadā sajjana saṃsargā| tṛna sama biṣaya svarga apabargā ||
bhagati paccha haṭha nahiṃ saṭhatāī| duṣṭa tarka saba dūri bahāī ||
do. mama guna grāma nāma rata gata mamatā mada moha|
tā kara sukha soi jāni parānanda sandoha || 46 ||
sunata sudhāsama bacana rāma ke| gahe sabani pada kṛpādhāma ke ||
janani janaka gura bandhu hamāre| kṛpā nidhāna prāna te pyāre ||
tanu dhanu dhāma rāma hitakārī| saba bidhi tumha pranatārati hārī ||
asi sikha tumha binu dei na koū| mātu pitā svāratha rata oū ||
hetu rahita jaga juga upakārī| tumha tumhāra sevaka asurārī ||
svāratha mīta sakala jaga māhīṃ| sapanehu~ prabhu paramāratha nāhīm ||
sabake bacana prema rasa sāne| suni raghunātha hṛdaya~ haraṣāne ||
nija nija gṛha ge āyasu pāī| baranata prabhu batakahī suhāī ||
do. -umā avadhabāsī nara nāri kṛtāratha rūpa|
brahma saccidānanda ghana raghunāyaka jaha~ bhūpa || 47 ||
eka bāra basiṣṭa muni āe| jahā~ rāma sukhadhāma suhāe ||
ati ādara raghunāyaka kīnhā| pada pakhāri pādodaka līnhā ||
rāma sunahu muni kaha kara jorī| kṛpāsindhu binatī kachu morī ||
dekhi dekhi ācarana tumhārā| hota moha mama hṛdaya~ apārā ||
mahimā amita beda nahiṃ jānā| maiṃ kehi bhā~ti kahu~ bhagavānā ||
uparohitya karma ati mandā| beda purāna sumṛti kara nindā ||
jaba na leu~ maiṃ taba bidhi mohī| kahā lābha āgeṃ suta tohī ||
paramātamā brahma nara rūpā| hoihi raghukula bhūṣana bhūpā ||
do. -taba maiṃ hṛdaya~ bicārā joga jagya brata dāna|
jā kahu~ karia so paihu~ dharma na ehi sama āna || 48 ||
japa tapa niyama joga nija dharmā| śruti sambhava nānā subha karmā ||
gyāna dayā dama tīratha majjana| jaha~ lagi dharma kahata śruti sajjana ||
āgama nigama purāna anekā| paḍha़e sune kara phala prabhu ekā ||
taba pada paṅkaja prīti nirantara| saba sādhana kara yaha phala sundara ||
chūṭi mala ki malahi ke dhoe~| ghṛta ki pāva koi bāri biloe~ ||
prema bhagati jala binu raghurāī| abhiantara mala kabahu~ na jāī ||
soi sarbagya tagya soi paṇḍita| soi guna gṛha bigyāna akhaṇḍita ||
daccha sakala lacchana juta soī| jākeṃ pada saroja rati hoī ||
do. nātha eka bara māgu~ rāma kṛpā kari dehu|
janma janma prabhu pada kamala kabahu~ ghaṭai jani nehu || 49 ||
asa kahi muni basiṣṭa gṛha āe| kṛpāsindhu ke mana ati bhāe ||
hanūmāna bharatādika bhrātā| saṅga lie sevaka sukhadātā ||
puni kṛpāla pura bāhera ge| gaja ratha turaga magāvata bhe ||
dekhi kṛpā kari sakala sarāhe| die ucita jinha jinha tei cāhe ||
harana sakala śrama prabhu śrama pāī| ge jahā~ sītala ava~rāī ||
bharata dīnha nija basana ḍasāī| baiṭhe prabhu sevahiṃ saba bhāī ||
mārutasuta taba mārūta karī| pulaka bapuṣa locana jala bharī ||
hanūmāna sama nahiṃ baḍa़bhāgī| nahiṃ kau rāma carana anurāgī ||
girijā jāsu prīti sevakāī| bāra bāra prabhu nija mukha gāī ||
do. tehiṃ avasara muni nārada āe karatala bīna|
gāvana lage rāma kala kīrati sadā nabīna || 50 ||
māmavalokaya paṅkaja locana| kṛpā bilokani soca bimocana ||
nīla tāmarasa syāma kāma ari| hṛdaya kañja makaranda madhupa hari ||
jātudhāna barūtha bala bhañjana| muni sajjana rañjana agha gañjana ||
bhūsura sasi nava bṛnda balāhaka| asarana sarana dīna jana gāhaka ||
bhuja bala bipula bhāra mahi khaṇḍita| khara dūṣana birādha badha paṇḍita ||
rāvanāri sukharūpa bhūpabara| jaya dasaratha kula kumuda sudhākara ||
sujasa purāna bidita nigamāgama| gāvata sura muni santa samāgama ||
kārunīka byalīka mada khaṇḍana| saba bidhi kusala kosalā maṇḍana ||
kali mala mathana nāma mamatāhana| tulasīdāsa prabhu pāhi pranata jana ||
do. prema sahita muni nārada barani rāma guna grāma|
sobhāsindhu hṛdaya~ dhari ge jahā~ bidhi dhāma || 51 ||
girijā sunahu bisada yaha kathā| maiṃ saba kahī mori mati jathā ||
rāma carita sata koṭi apārā| śruti sāradā na baranai pārā ||
rāma ananta ananta gunānī| janma karma ananta nāmānī ||
jala sīkara mahi raja gani jāhīṃ| raghupati carita na barani sirāhīm ||
bimala kathā hari pada dāyanī| bhagati hoi suni anapāyanī ||
umā kahiu~ saba kathā suhāī| jo bhusuṇḍi khagapatihi sunāī ||
kachuka rāma guna kaheu~ bakhānī| aba kā kahauṃ so kahahu bhavānī ||
suni subha kathā umā haraṣānī| bolī ati binīta mṛdu bānī ||
dhanya dhanya maiṃ dhanya purārī| suneu~ rāma guna bhava bhaya hārī ||
do. tumharī kṛpā~ kṛpāyatana aba kṛtakṛtya na moha|
jāneu~ rāma pratāpa prabhu cidānanda sandoha || 52(ka) ||
nātha tavānana sasi sravata kathā sudhā raghubīra|
śravana puṭanhi mana pāna kari nahiṃ aghāta matidhīra || 52(kha) ||
rāma carita je sunata aghāhīṃ| rasa biseṣa jānā tinha nāhīm ||
jīvanamukta mahāmuni jeū| hari guna sunahīṃ nirantara teū ||
bhava sāgara caha pāra jo pāvā| rāma kathā tā kaha~ dṛḍha़ nāvā ||
biṣinha kaha~ puni hari guna grāmā| śravana sukhada aru mana abhirāmā ||
śravanavanta asa ko jaga māhīṃ| jāhi na raghupati carita sohāhīm ||
te jaḍa़ jīva nijātmaka ghātī| jinhahi na raghupati kathā sohātī ||
haricaritra mānasa tumha gāvā| suni maiṃ nātha amiti sukha pāvā ||
tumha jo kahī yaha kathā suhāī| kāgabhasuṇḍi garuḍa़ prati gāī ||
do. birati gyāna bigyāna dṛḍha़ rāma carana ati neha|
bāyasa tana raghupati bhagati mohi parama sandeha || 53 ||
nara sahasra maha~ sunahu purārī| kau eka hoi dharma bratadhārī ||
dharmasīla koṭika maha~ koī| biṣaya bimukha birāga rata hoī ||
koṭi birakta madhya śruti kahī| samyaka gyāna sakṛta kau lahī ||
gyānavanta koṭika maha~ koū| jīvanamukta sakṛta jaga soū ||
tinha sahasra mahu~ saba sukha khānī| durlabha brahmalīna bigyānī ||
dharmasīla birakta aru gyānī| jīvanamukta brahmapara prānī ||
saba te so durlabha surarāyā| rāma bhagati rata gata mada māyā ||
so haribhagati kāga kimi pāī| bisvanātha mohi kahahu bujhāī ||
do. rāma parāyana gyāna rata gunāgāra mati dhīra|
nātha kahahu kehi kārana pāyu kāka sarīra || 54 ||
yaha prabhu carita pavitra suhāvā| kahahu kṛpāla kāga kaha~ pāvā ||
tumha kehi bhā~ti sunā madanārī| kahahu mohi ati kautuka bhārī ||
garuḍa़ mahāgyānī guna rāsī| hari sevaka ati nikaṭa nivāsī ||
tehiṃ kehi hetu kāga sana jāī| sunī kathā muni nikara bihāī ||
kahahu kavana bidhi bhā sambādā| dau haribhagata kāga uragādā ||
gauri girā suni sarala suhāī| bole siva sādara sukha pāī ||
dhanya satī pāvana mati torī| raghupati carana prīti nahiṃ thorī ||
sunahu parama punīta itihāsā| jo suni sakala loka bhrama nāsā ||
upaji rāma carana bisvāsā| bhava nidhi tara nara binahiṃ prayāsā ||
do. aisia prasna bihaṅgapati kīnha kāga sana jāi|
so saba sādara kahihu~ sunahu umā mana lāi || 55 ||
maiṃ jimi kathā sunī bhava mocani| so prasaṅga sunu sumukhi sulocani ||
prathama daccha gṛha tava avatārā| satī nāma taba rahā tumhārā ||
daccha jagya taba bhā apamānā| tumha ati krodha taje taba prānā ||
mama anucaranha kīnha makha bhaṅgā| jānahu tumha so sakala prasaṅgā ||
taba ati soca bhayu mana moreṃ| dukhī bhayu~ biyoga priya torem ||
sundara bana giri sarita taḍa़āgā| kautuka dekhata phiru~ berāgā ||
giri sumera uttara disi dūrī| nīla saila eka sundara bhūrī ||
tāsu kanakamaya sikhara suhāe| cāri cāru more mana bhāe ||
tinha para eka eka biṭapa bisālā| baṭa pīpara pākarī rasālā ||
sailopari sara sundara sohā| mani sopāna dekhi mana mohā ||
do. -sītala amala madhura jala jalaja bipula bahuraṅga|
kūjata kala rava haṃsa gana guñjata majuṃla bhṛṅga || 56 ||
tehiṃ giri rucira basi khaga soī| tāsu nāsa kalpānta na hoī ||
māyā kṛta guna doṣa anekā| moha manoja ādi abibekā ||
rahe byāpi samasta jaga māhīṃ| tehi giri nikaṭa kabahu~ nahiṃ jāhīm ||
taha~ basi harihi bhaji jimi kāgā| so sunu umā sahita anurāgā ||
pīpara taru tara dhyāna so dharī| jāpa jagya pākari tara karī ||
ā~ba chāha~ kara mānasa pūjā| taji hari bhajanu kāju nahiṃ dūjā ||
bara tara kaha hari kathā prasaṅgā| āvahiṃ sunahiṃ aneka bihaṅgā ||
rāma carita bicītra bidhi nānā| prema sahita kara sādara gānā ||
sunahiṃ sakala mati bimala marālā| basahiṃ nirantara je tehiṃ tālā ||
jaba maiṃ jāi so kautuka dekhā| ura upajā ānanda biseṣā ||
do. taba kachu kāla marāla tanu dhari taha~ kīnha nivāsa|
sādara suni raghupati guna puni āyu~ kailāsa || 57 ||
girijā kaheu~ so saba itihāsā| maiṃ jehi samaya gayu~ khaga pāsā ||
aba so kathā sunahu jehī hetū| gayu kāga pahiṃ khaga kula ketū ||
jaba raghunātha kīnhi rana krīḍa़ā| samujhata carita hoti mohi brīḍa़ā ||
indrajīta kara āpu ba~dhāyo| taba nārada muni garuḍa़ paṭhāyo ||
bandhana kāṭi gayo uragādā| upajā hṛdaya~ pracaṇḍa biṣādā ||
prabhu bandhana samujhata bahu bhā~tī| karata bicāra uraga ārātī ||
byāpaka brahma biraja bāgīsā| māyā moha pāra paramīsā ||
so avatāra suneu~ jaga māhīṃ| dekheu~ so prabhāva kachu nāhīm ||
do. -bhava bandhana te chūṭahiṃ nara japi jā kara nāma|
kharca nisācara bā~dheu nāgapāsa soi rāma || 58 ||
nānā bhā~ti manahi samujhāvā| pragaṭa na gyāna hṛdaya~ bhrama chāvā ||
kheda khinna mana tarka baḍha़āī| bhayu mohabasa tumharihiṃ nāī ||
byākula gayu devariṣi pāhīṃ| kahesi jo saṃsaya nija mana māhīm ||
suni nāradahi lāgi ati dāyā| sunu khaga prabala rāma kai māyā ||
jo gyāninha kara cita apaharī| bariāī bimoha mana karī ||
jehiṃ bahu bāra nacāvā mohī| soi byāpī bihaṅgapati tohī ||
mahāmoha upajā ura toreṃ| miṭihi na begi kaheṃ khaga morem ||
caturānana pahiṃ jāhu khagesā| soi karehu jehi hoi nidesā ||
do. asa kahi cale devariṣi karata rāma guna gāna|
hari māyā bala baranata puni puni parama sujāna || 59 ||
taba khagapati birañci pahiṃ gayū| nija sandeha sunāvata bhayū ||
suni birañci rāmahi siru nāvā| samujhi pratāpa prema ati chāvā ||
mana mahu~ kari bicāra bidhātā| māyā basa kabi kobida gyātā ||
hari māyā kara amiti prabhāvā| bipula bāra jehiṃ mohi nacāvā ||
aga jagamaya jaga mama uparājā| nahiṃ ācaraja moha khagarājā ||
taba bole bidhi girā suhāī| jāna mahesa rāma prabhutāī ||
bainateya saṅkara pahiṃ jāhū| tāta anata pūchahu jani kāhū ||
taha~ hoihi tava saṃsaya hānī| caleu bihaṅga sunata bidhi bānī ||
do. paramātura bihaṅgapati āyu taba mo pāsa|
jāta raheu~ kubera gṛha rahihu umā kailāsa || 60 ||
tehiṃ mama pada sādara siru nāvā| puni āpana sandeha sunāvā ||
suni tā kari binatī mṛdu bānī| parema sahita maiṃ kaheu~ bhavānī ||
milehu garuḍa़ māraga maha~ mohī| kavana bhā~ti samujhāvauṃ tohī ||
tabahi hoi saba saṃsaya bhaṅgā| jaba bahu kāla karia satasaṅgā ||
sunia tahā~ hari kathā suhāī| nānā bhā~ti muninha jo gāī ||
jehi mahu~ ādi madhya avasānā| prabhu pratipādya rāma bhagavānā ||
nita hari kathā hota jaha~ bhāī| paṭhavu~ tahā~ sunahi tumha jāī ||
jāihi sunata sakala sandehā| rāma carana hoihi ati nehā ||
do. binu satasaṅga na hari kathā tehi binu moha na bhāga|
moha ge~ binu rāma pada hoi na dṛḍha़ anurāga || 61 ||
milahiṃ na raghupati binu anurāgā| kie~ joga tapa gyāna birāgā ||
uttara disi sundara giri nīlā| taha~ raha kākabhusuṇḍi susīlā ||
rāma bhagati patha parama prabīnā| gyānī guna gṛha bahu kālīnā ||
rāma kathā so kahi nirantara| sādara sunahiṃ bibidha bihaṅgabara ||
jāi sunahu taha~ hari guna bhūrī| hoihi moha janita dukha dūrī ||
maiṃ jaba tehi saba kahā bujhāī| caleu haraṣi mama pada siru nāī ||
tāte umā na maiṃ samujhāvā| raghupati kṛpā~ maramu maiṃ pāvā ||
hoihi kīnha kabahu~ abhimānā| so khauvai caha kṛpānidhānā ||
kachu tehi te puni maiṃ nahiṃ rākhā| samujhi khaga khagahī kai bhāṣā ||
prabhu māyā balavanta bhavānī| jāhi na moha kavana asa gyānī ||
do. gyāni bhagata siromani tribhuvanapati kara jāna|
tāhi moha māyā nara pāva~ra karahiṃ gumāna || 62(ka) ||
māsapārāyaṇa, aṭṭhāīsavā~ viśrāma
siva birañci kahu~ mohi ko hai bapurā āna|
asa jiya~ jāni bhajahiṃ muni māyā pati bhagavāna || 62(kha) ||
gayu garuḍa़ jaha~ basi bhusuṇḍā| mati akuṇṭha hari bhagati akhaṇḍā ||
dekhi saila prasanna mana bhayū| māyā moha soca saba gayū ||
kari taḍa़āga majjana jalapānā| baṭa tara gayu hṛdaya~ haraṣānā ||
bṛddha bṛddha bihaṅga taha~ āe| sunai rāma ke carita suhāe ||
kathā arambha karai soi cāhā| tehī samaya gayu khaganāhā ||
āvata dekhi sakala khagarājā| haraṣeu bāyasa sahita samājā ||
ati ādara khagapati kara kīnhā| svāgata pūchi suāsana dīnhā ||
kari pūjā sameta anurāgā| madhura bacana taba boleu kāgā ||
do. nātha kṛtāratha bhayu~ maiṃ tava darasana khagarāja|
āyasu dehu so karauṃ aba prabhu āyahu kehi kāja || 63(ka) ||
sadā kṛtāratha rūpa tumha kaha mṛdu bacana khagesa|
jehi kai astuti sādara nija mukha kīnhi mahesa || 63(kha) ||
sunahu tāta jehi kārana āyu~| so saba bhayu darasa tava pāyu~ ||
dekhi parama pāvana tava āśrama| gayu moha saṃsaya nānā bhrama ||
aba śrīrāma kathā ati pāvani| sadā sukhada dukha puñja nasāvani ||
sādara tāta sunāvahu mohī| bāra bāra binavu~ prabhu tohī ||
sunata garuḍa़ kai girā binītā| sarala suprema sukhada supunītā ||
bhayu tāsu mana parama uchāhā| lāga kahai raghupati guna gāhā ||
prathamahiṃ ati anurāga bhavānī| rāmacarita sara kahesi bakhānī ||
puni nārada kara moha apārā| kahesi bahuri rāvana avatārā ||
prabhu avatāra kathā puni gāī| taba sisu carita kahesi mana lāī ||
do. bālacarita kahiṃ bibidha bidhi mana maha~ parama uchāha|
riṣi āgavana kahesi puni śrī raghubīra bibāha || 64 ||
bahuri rāma abhiṣeka prasaṅgā| puni nṛpa bacana rāja rasa bhaṅgā ||
purabāsiṃha kara biraha biṣādā| kahesi rāma lachimana sambādā ||
bipina gavana kevaṭa anurāgā| surasari utari nivāsa prayāgā ||
bālamīka prabhu milana bakhānā| citrakūṭa jimi base bhagavānā ||
sacivāgavana nagara nṛpa maranā| bharatāgavana prema bahu baranā ||
kari nṛpa kriyā saṅga purabāsī| bharata ge jaha~ prabhu sukha rāsī ||
puni raghupati bahu bidhi samujhāe| lai pādukā avadhapura āe ||
bharata rahani surapati suta karanī| prabhu aru atri bheṇṭa puni baranī ||
do. kahi birādha badha jehi bidhi deha tajī sarabhaṅga ||
barani sutīchana prīti puni prabhu agasti satasaṅga || 65 ||
kahi daṇḍaka bana pāvanatāī| gīdha mitrī puni tehiṃ gāī ||
puni prabhu pañcavaṭīṃ kṛta bāsā| bhañjī sakala muninha kī trāsā ||
puni lachimana upadesa anūpā| sūpanakhā jimi kīnhi kurūpā ||
khara dūṣana badha bahuri bakhānā| jimi saba maramu dasānana jānā ||
dasakandhara mārīca batakahīṃ| jehi bidhi bhī so saba tehiṃ kahī ||
puni māyā sītā kara haranā| śrīraghubīra biraha kachu baranā ||
puni prabhu gīdha kriyā jimi kīnhī| badhi kabandha sabarihi gati dīnhī ||
bahuri biraha baranata raghubīrā| jehi bidhi ge sarobara tīrā ||
do. prabhu nārada sambāda kahi māruti milana prasaṅga|
puni sugrīva mitāī bāli prāna kara bhaṅga || 66((ka) ||
kapihi tilaka kari prabhu kṛta saila prabaraṣana bāsa|
baranana barṣā sarada aru rāma roṣa kapi trāsa || 66(kha) ||
jehi bidhi kapipati kīsa paṭhāe| sītā khoja sakala disi dhāe ||
bibara prabesa kīnha jehi bhā~tī| kapinha bahori milā sampātī ||
suni saba kathā samīrakumārā| nāghata bhayu payodhi apārā ||
laṅkā~ kapi prabesa jimi kīnhā| puni sītahi dhīraju jimi dīnhā ||
bana ujāri rāvanahi prabodhī| pura dahi nāgheu bahuri payodhī ||
āe kapi saba jaha~ raghurāī| baidehī ki kusala sunāī ||
sena sameti jathā raghubīrā| utare jāi bārinidhi tīrā ||
milā bibhīṣana jehi bidhi āī| sāgara nigraha kathā sunāī ||
do. setu bā~dhi kapi sena jimi utarī sāgara pāra|
gayu basīṭhī bīrabara jehi bidhi bālikumāra || 67(ka) ||
nisicara kīsa larāī baranisi bibidha prakāra|
kumbhakarana ghananāda kara bala pauruṣa saṅghāra || 67(kha) ||
nisicara nikara marana bidhi nānā| raghupati rāvana samara bakhānā ||
rāvana badha mandodari sokā| rāja bibhīṣaṇa deva asokā ||
sītā raghupati milana bahorī| suranha kīnha astuti kara jorī ||
puni puṣpaka caḍha़i kapinha sametā| avadha cale prabhu kṛpā niketā ||
jehi bidhi rāma nagara nija āe| bāyasa bisada carita saba gāe ||
kahesi bahori rāma abhiṣaikā| pura baranata nṛpanīti anekā ||
kathā samasta bhusuṇḍa bakhānī| jo maiṃ tumha sana kahī bhavānī ||
suni saba rāma kathā khaganāhā| kahata bacana mana parama uchāhā ||
so. gayu mora sandeha suneu~ sakala raghupati carita|
bhayu rāma pada neha tava prasāda bāyasa tilaka || 68(ka) ||
mohi bhayu ati moha prabhu bandhana rana mahu~ nirakhi|
cidānanda sandoha rāma bikala kārana kavana| 68(kha) ||
dekhi carita ati nara anusārī| bhayu hṛdaya~ mama saṃsaya bhārī ||
soi bhrama aba hita kari maiṃ mānā| kīnha anugraha kṛpānidhānā ||
jo ati ātapa byākula hoī| taru chāyā sukha jāni soī ||
jauṃ nahiṃ hota moha ati mohī| milateu~ tāta kavana bidhi tohī ||
sunateu~ kimi hari kathā suhāī| ati bicitra bahu bidhi tumha gāī ||
nigamāgama purāna mata ehā| kahahiṃ siddha muni nahiṃ sandehā ||
santa bisuddha milahiṃ pari tehī| citavahiṃ rāma kṛpā kari jehī ||
rāma kṛpā~ tava darasana bhayū| tava prasāda saba saṃsaya gayū ||
do. suni bihaṅgapati bānī sahita binaya anurāga|
pulaka gāta locana sajala mana haraṣeu ati kāga || 69(ka) ||
śrotā sumati susīla suci kathā rasika hari dāsa|
pāi umā ati gopyamapi sajjana karahiṃ prakāsa || 69(kha) ||
boleu kākabhasuṇḍa bahorī| nabhaga nātha para prīti na thorī ||
saba bidhi nātha pūjya tumha mere| kṛpāpātra raghunāyaka kere ||
tumhahi na saṃsaya moha na māyā| mo para nātha kīnha tumha dāyā ||
paṭhi moha misa khagapati tohī| raghupati dīnhi baḍa़āī mohī ||
tumha nija moha kahī khaga sāīṃ| so nahiṃ kachu ācaraja gosāīm ||
nārada bhava birañci sanakādī| je munināyaka ātamabādī ||
moha na andha kīnha kehi kehī| ko jaga kāma nacāva na jehī ||
tṛsnā~ kehi na kīnha baurāhā| kehi kara hṛdaya krodha nahiṃ dāhā ||
do. gyānī tāpasa sūra kabi kobida guna āgāra|
kehi kai laubha biḍambanā kīnhi na ehiṃ saṃsāra || 70(ka) ||
śrī mada bakra na kīnha kehi prabhutā badhira na kāhi|
mṛgalocani ke naina sara ko asa lāga na jāhi || 70(kha) ||
guna kṛta sanyapāta nahiṃ kehī| kau na māna mada tajeu nibehī ||
jobana jvara kehi nahiṃ balakāvā| mamatā kehi kara jasa na nasāvā ||
macchara kāhi kalaṅka na lāvā| kāhi na soka samīra ḍolāvā ||
cintā sā~pini ko nahiṃ khāyā| ko jaga jāhi na byāpī māyā ||
kīṭa manoratha dāru sarīrā| jehi na lāga ghuna ko asa dhīrā ||
suta bita loka īṣanā tīnī| kehi ke mati inha kṛta na malīnī ||
yaha saba māyā kara parivārā| prabala amiti ko baranai pārā ||
siva caturānana jāhi ḍerāhīṃ| apara jīva kehi lekhe māhīm ||
do. byāpi raheu saṃsāra mahu~ māyā kaṭaka pracaṇḍa ||
senāpati kāmādi bhaṭa dambha kapaṭa pāṣaṇḍa || 71(ka) ||
so dāsī raghubīra kai samujheṃ mithyā sopi|
chūṭa na rāma kṛpā binu nātha kahu~ pada ro'pi || 71(kha) ||
jo māyā saba jagahi nacāvā| jāsu carita lakhi kāhu~ na pāvā ||
soi prabhu bhrū bilāsa khagarājā| nāca naṭī iva sahita samājā ||
soi saccidānanda ghana rāmā| aja bigyāna rūpo bala dhāmā ||
byāpaka byāpya akhaṇḍa anantā| akhila amoghasakti bhagavantā ||
aguna adabhra girā gotītā| sabadarasī anavadya ajītā ||
nirmama nirākāra niramohā| nitya nirañjana sukha sandohā ||
prakṛti pāra prabhu saba ura bāsī| brahma nirīha biraja abināsī ||
ihā~ moha kara kārana nāhīṃ| rabi sanmukha tama kabahu~ ki jāhīm ||
do. bhagata hetu bhagavāna prabhu rāma dhareu tanu bhūpa|
kie carita pāvana parama prākṛta nara anurūpa || 72(ka) ||
jathā aneka beṣa dhari nṛtya kari naṭa koi|
soi soi bhāva dekhāvi āpuna hoi na soi || 72(kha) ||
asi raghupati līlā uragārī| danuja bimohani jana sukhakārī ||
je mati malina biṣayabasa kāmī| prabhu moha dharahiṃ imi svāmī ||
nayana doṣa jā kaha~ jaba hoī| pīta barana sasi kahu~ kaha soī ||
jaba jehi disi bhrama hoi khagesā| so kaha pacchima uyu dinesā ||
naukārūḍha़ calata jaga dekhā| acala moha basa āpuhi lekhā ||
bālaka bhramahiṃ na bhramahiṃ gṛhādīṃ| kahahiṃ paraspara mithyābādī ||
hari biṣika asa moha bihaṅgā| sapanehu~ nahiṃ agyāna prasaṅgā ||
māyābasa matimanda abhāgī| hṛdaya~ jamanikā bahubidhi lāgī ||
te saṭha haṭha basa saṃsaya karahīṃ| nija agyāna rāma para dharahīm ||
do. kāma krodha mada lobha rata gṛhāsakta dukharūpa|
te kimi jānahiṃ raghupatihi mūḍha़ pare tama kūpa || 73(ka) ||
nirguna rūpa sulabha ati saguna jāna nahiṃ koi|
sugama agama nānā carita suni muni mana bhrama hoi || 73(kha) ||
sunu khagesa raghupati prabhutāī| kahu~ jathāmati kathā suhāī ||
jehi bidhi moha bhayu prabhu mohī| sau saba kathā sunāvu~ tohī ||
rāma kṛpā bhājana tumha tātā| hari guna prīti mohi sukhadātā ||
tāte nahiṃ kachu tumhahiṃ durāvu~| parama rahasya manohara gāvu~ ||
sunahu rāma kara sahaja subhAU| jana abhimāna na rākhahiṃ kAU ||
saṃsṛta mūla sūlaprada nānā| sakala soka dāyaka abhimānā ||
tāte karahiṃ kṛpānidhi dūrī| sevaka para mamatā ati bhūrī ||
jimi sisu tana brana hoi gosāī| mātu cirāva kaṭhina kī nāīm ||
do. jadapi prathama dukha pāvi rovi bāla adhīra|
byādhi nāsa hita jananī ganati na so sisu pīra || 74(ka) ||
timi raghupati nija dāsakara harahiṃ māna hita lāgi|
tulasidāsa aise prabhuhi kasa na bhajahu bhrama tyāgi || 74(kha) ||
rāma kṛpā āpani jaḍa़tāī| kahu~ khagesa sunahu mana lāī ||
jaba jaba rāma manuja tanu dharahīṃ| bhakta hetu līla bahu karahīm ||
taba taba avadhapurī maiṃ ja़AU~| bālacarita biloki haraṣAU~ ||
janma mahotsava dekhu~ jāī| baraṣa pā~ca taha~ rahu~ lobhāī ||
iṣṭadeva mama bālaka rāmā| sobhā bapuṣa koṭi sata kāmā ||
nija prabhu badana nihāri nihārī| locana suphala karu~ uragārī ||
laghu bāyasa bapu dhari hari saṅgā| dekhu~ bālacarita bahuraṅgā ||
do. larikāīṃ jaha~ jaha~ phirahiṃ taha~ taha~ saṅga uḍa़āu~|
jūṭhani pari ajira maha~ so uṭhāi kari khāu~ || 75(ka) ||
eka bāra atisaya saba carita kie raghubīra|
sumirata prabhu līlā soi pulakita bhayu sarīra || 75(kha) ||
kahi bhasuṇḍa sunahu khaganāyaka| rāmacarita sevaka sukhadāyaka ||
nṛpamandira sundara saba bhā~tī| khacita kanaka mani nānā jātī ||
barani na jāi rucira a~ganāī| jaha~ khelahiṃ nita cāriu bhāī ||
bālabinoda karata raghurāī| bicarata ajira janani sukhadāī ||
marakata mṛdula kalevara syāmā| aṅga aṅga prati chabi bahu kāmā ||
nava rājīva aruna mṛdu caranā| padaja rucira nakha sasi duti haranā ||
lalita aṅka kulisādika cārī| nūpura cārū madhura ravakārī ||
cāru puraṭa mani racita banāī| kaṭi kiṅkina kala mukhara suhāī ||
do. rekhā traya sundara udara nābhī rucira ga~bhīra|
ura āyata bhrājata bibidha bāla bibhūṣana cīra || 76 ||
aruna pāni nakha karaja manohara| bāhu bisāla bibhūṣana sundara ||
kandha bāla kehari dara grīvā| cāru cibuka ānana chabi sīṃvā ||
kalabala bacana adhara arunāre| dui dui dasana bisada bara bāre ||
lalita kapola manohara nāsā| sakala sukhada sasi kara sama hāsā ||
nīla kañja locana bhava mocana| bhrājata bhāla tilaka gorocana ||
bikaṭa bhṛkuṭi sama śravana suhāe| kuñcita kaca mecaka chabi chāe ||
pīta jhīni jhagulī tana sohī| kilakani citavani bhāvati mohī ||
rūpa rāsi nṛpa ajira bihārī| nācahiṃ nija pratibimba nihārī ||
mohi sana karahīṃ bibidha bidhi krīḍa़ā| baranata mohi hoti ati brīḍa़ā ||
kilakata mohi dharana jaba dhāvahiṃ| calu~ bhāgi taba pūpa dekhāvahim ||
do. āvata nikaṭa ha~sahiṃ prabhu bhājata rudana karāhiṃ|
jāu~ samīpa gahana pada phiri phiri citi parāhim || 77(ka) ||
prākṛta sisu iva līlā dekhi bhayu mohi moha|
kavana caritra karata prabhu cidānanda sandoha || 77(kha) ||
etanā mana ānata khagarāyā| raghupati prerita byāpī māyā ||
so māyā na dukhada mohi kāhīṃ| āna jīva iva saṃsṛta nāhīm ||
nātha ihā~ kachu kārana ānā| sunahu so sāvadhāna harijānā ||
gyāna akhaṇḍa eka sītābara| māyā basya jīva sacarācara ||
jauṃ saba keṃ raha gyāna ekarasa| īsvara jīvahi bheda kahahu kasa ||
māyā basya jīva abhimānī| īsa basya māyā gunakhānī ||
parabasa jīva svabasa bhagavantā| jīva aneka eka śrīkantā ||
mudhā bheda jadyapi kṛta māyā| binu hari jāi na koṭi upāyā ||
do. rāmacandra ke bhajana binu jo caha pada nirbāna|
gyānavanta api so nara pasu binu pū~cha biṣāna || 78(ka) ||
rākāpati ṣoḍa़sa uahiṃ tārāgana samudāi ||
sakala girinha dava lāia binu rabi rāti na jāi || 78(kha) ||
aisehiṃ hari binu bhajana khagesā| miṭi na jīvanha kera kalesā ||
hari sevakahi na byāpa abidyā| prabhu prerita byāpi tehi bidyā ||
tāte nāsa na hoi dāsa kara| bheda bhagati bhāḍha़i bihaṅgabara ||
bhrama te cakita rāma mohi dekhā| biha~se so sunu carita biseṣā ||
tehi kautuka kara maramu na kāhū~| jānā anuja na mātu pitāhū~ ||
jānu pāni dhāe mohi dharanā| syāmala gāta aruna kara caranā ||
taba maiṃ bhāgi caleu~ uragāmī| rāma gahana kaha~ bhujā pasārī ||
jimi jimi dūri uḍa़āu~ akāsā| taha~ bhuja hari dekhu~ nija pāsā ||
do. brahmaloka lagi gayu~ maiṃ citayu~ pācha uḍa़āta|
juga aṅgula kara bīca saba rāma bhujahi mohi tāta || 79(ka) ||
saptābarana bheda kari jahā~ lageṃ gati mori|
gayu~ tahā~ prabhu bhuja nirakhi byākula bhayu~ bahori || 79(kha) ||
mūdeu~ nayana trasita jaba bhayu~| puni citavata kosalapura gayū~ ||
mohi biloki rāma musukāhīṃ| biha~sata turata gayu~ mukha māhīm ||
udara mājha sunu aṇḍaja rāyā| dekheu~ bahu brahmāṇḍa nikāyā ||
ati bicitra taha~ loka anekā| racanā adhika eka te ekā ||
koṭinha caturānana gaurīsā| aganita uḍagana rabi rajanīsā ||
aganita lokapāla jama kālā| aganita bhūdhara bhūmi bisālā ||
sāgara sari sara bipina apārā| nānā bhā~ti sṛṣṭi bistārā ||
sura muni siddha nāga nara kinnara| cāri prakāra jīva sacarācara ||
do. jo nahiṃ dekhā nahiṃ sunā jo manahū~ na samāi|
so saba adbhuta dekheu~ barani kavani bidhi jāi || 80(ka) ||
eka eka brahmāṇḍa mahu~ rahu~ baraṣa sata eka|
ehi bidhi dekhata phiru~ maiṃ aṇḍa kaṭāha aneka || 80(kha) ||
ehi bidhi dekhata phiru~ maiṃ aṇḍa kaṭāha aneka || 80(kha) ||
loka loka prati bhinna bidhātā| bhinna biṣnu siva manu disitrātā ||
nara gandharba bhūta betālā| kinnara nisicara pasu khaga byālā ||
deva danuja gana nānā jātī| sakala jīva taha~ ānahi bhā~tī ||
mahi sari sāgara sara giri nānā| saba prapañca taha~ āni ānā ||
aṇḍakosa prati prati nija rupā| dekheu~ jinasa aneka anūpā ||
avadhapurī prati bhuvana ninārī| sarajū bhinna bhinna nara nārī ||
dasaratha kausalyā sunu tātā| bibidha rūpa bharatādika bhrātā ||
prati brahmāṇḍa rāma avatārā| dekhu~ bālabinoda apārā ||
do. bhinna bhinna mai dīkha sabu ati bicitra harijāna|
aganita bhuvana phireu~ prabhu rāma na dekheu~ āna || 81(ka) ||
soi sisupana soi sobhā soi kṛpāla raghubīra|
bhuvana bhuvana dekhata phiru~ prerita moha samīra || 81(kha)
bhramata mohi brahmāṇḍa anekā| bīte manahu~ kalpa sata ekā ||
phirata phirata nija āśrama āyu~| taha~ puni rahi kachu kāla gavā~yu~ ||
nija prabhu janma avadha suni pāyu~| nirbhara prema haraṣi uṭhi dhāyu~ ||
dekhu~ janma mahotsava jāī| jehi bidhi prathama kahā maiṃ gāī ||
rāma udara dekheu~ jaga nānā| dekhata bani na jāi bakhānā ||
taha~ puni dekheu~ rāma sujānā| māyā pati kṛpāla bhagavānā ||
karu~ bicāra bahori bahorī| moha kalila byāpita mati morī ||
ubhaya gharī maha~ maiṃ saba dekhā| bhayu~ bhramita mana moha biseṣā ||
do. dekhi kṛpāla bikala mohi biha~se taba raghubīra|
biha~satahīṃ mukha bāhera āyu~ sunu matidhīra || 82(ka) ||
soi larikāī mo sana karana lage puni rāma|
koṭi bhā~ti samujhāvu~ manu na lahi biśrāma || 82(kha) ||
dekhi carita yaha so prabhutāī| samujhata deha dasā bisarāī ||
dharani pareu~ mukha āva na bātā| trāhi trāhi ārata jana trātā ||
premākula prabhu mohi bilokī| nija māyā prabhutā taba rokī ||
kara saroja prabhu mama sira dhareū| dīnadayāla sakala dukha hareū ||
kīnha rāma mohi bigata bimohā| sevaka sukhada kṛpā sandohā ||
prabhutā prathama bicāri bicārī| mana maha~ hoi haraṣa ati bhārī ||
bhagata bachalatā prabhu kai dekhī| upajī mama ura prīti biseṣī ||
sajala nayana pulakita kara jorī| kīnhiu~ bahu bidhi binaya bahorī ||
do. suni saprema mama bānī dekhi dīna nija dāsa|
bacana sukhada gambhīra mṛdu bole ramānivāsa || 83(ka) ||
kākabhasuṇḍi māgu bara ati prasanna mohi jāni|
animādika sidhi apara ridhi moccha sakala sukha khāni || 83(kha) ||
gyāna bibeka birati bigyānā| muni durlabha guna je jaga nānā ||
āju deu~ saba saṃsaya nāhīṃ| māgu jo tohi bhāva mana māhīm ||
suni prabhu bacana adhika anurāgeu~| mana anumāna karana taba lāgeū~ ||
prabhu kaha dena sakala sukha sahī| bhagati āpanī dena na kahī ||
bhagati hīna guna saba sukha aise| lavana binā bahu biñjana jaise ||
bhajana hīna sukha kavane kājā| asa bicāri boleu~ khagarājā ||
jauṃ prabhu hoi prasanna bara dehū| mo para karahu kṛpā aru nehū ||
mana bhāvata bara māgu~ svāmī| tumha udāra ura antarajāmī ||
do. abirala bhagati bisudhda tava śruti purāna jo gāva|
jehi khojata jogīsa muni prabhu prasāda kau pāva || 84(ka) ||
bhagata kalpataru pranata hita kṛpā sindhu sukha dhāma|
soi nija bhagati mohi prabhu dehu dayā kari rāma || 84(kha) ||
evamastu kahi raghukulanāyaka| bole bacana parama sukhadāyaka ||
sunu bāyasa taiṃ sahaja sayānā| kāhe na māgasi asa baradānā ||
saba sukha khāni bhagati taiṃ māgī| nahiṃ jaga kau tohi sama baḍa़bhāgī ||
jo muni koṭi jatana nahiṃ lahahīṃ| je japa joga anala tana dahahīm ||
rījheu~ dekhi tori caturāī| māgehu bhagati mohi ati bhāī ||
sunu bihaṅga prasāda aba moreṃ| saba subha guna basihahiṃ ura torem ||
bhagati gyāna bigyāna birāgā| joga caritra rahasya bibhāgā ||
jānaba taiṃ sabahī kara bhedā| mama prasāda nahiṃ sādhana khedā ||
doṃṃāyā sambhava bhrama saba aba na byāpihahiṃ tohi|
jānesu brahma anādi aja aguna gunākara mohi || 85(ka) ||
mohi bhagata priya santata asa bicāri sunu kāga|
kāya~ bacana mana mama pada karesu acala anurāga || 85(kha) ||
aba sunu parama bimala mama bānī| satya sugama nigamādi bakhānī ||
nija siddhānta sunāvu~ tohī| sunu mana dharu saba taji bhaju mohī ||
mama māyā sambhava saṃsārā| jīva carācara bibidhi prakārā ||
saba mama priya saba mama upajāe| saba te adhika manuja mohi bhāe ||
tinha maha~ dvija dvija maha~ śrutidhārī| tinha mahu~ nigama dharama anusārī ||
tinha maha~ priya birakta puni gyānī| gyānihu te ati priya bigyānī ||
tinha te puni mohi priya nija dāsā| jehi gati mori na dūsari āsā ||
puni puni satya kahu~ tohi pāhīṃ| mohi sevaka sama priya kau nāhīm ||
bhagati hīna birañci kina hoī| saba jīvahu sama priya mohi soī ||
bhagativanta ati nīcu prānī| mohi prānapriya asi mama bānī ||
do. suci susīla sevaka sumati priya kahu kāhi na lāga|
śruti purāna kaha nīti asi sāvadhāna sunu kāga || 86 ||
eka pitā ke bipula kumārā| hohiṃ pṛthaka guna sīla acārā ||
kau paṇḍinta kau tāpasa gyātā| kau dhanavanta sūra kau dātā ||
kau sarbagya dharmarata koī| saba para pitahi prīti sama hoī ||
kau pitu bhagata bacana mana karmā| sapanehu~ jāna na dūsara dharmā ||
so suta priya pitu prāna samānā| jadyapi so saba bhā~ti ayānā ||
ehi bidhi jīva carācara jete| trijaga deva nara asura samete ||
akhila bisva yaha mora upāyā| saba para mohi barābari dāyā ||
tinha maha~ jo parihari mada māyā| bhajai mohi mana baca arū kāyā ||
do. purūṣa napuṃsaka nāri vā jīva carācara koi|
sarba bhāva bhaja kapaṭa taji mohi parama priya soi || 87(ka) ||
so. satya kahu~ khaga tohi suci sevaka mama prānapriya|
asa bicāri bhaju mohi parihari āsa bharosa saba || 87(kha) ||
kabahū~ kāla na byāpihi tohī| sumiresu bhajesu nirantara mohī ||
prabhu bacanāmṛta suni na aghAU~| tanu pulakita mana ati haraṣAU~ ||
so sukha jāni mana aru kānā| nahiṃ rasanā pahiṃ jāi bakhānā ||
prabhu sobhā sukha jānahiṃ nayanā| kahi kimi sakahiṃ tinhahi nahiṃ bayanā ||
bahu bidhi mohi prabodhi sukha deī| lage karana sisu kautuka teī ||
sajala nayana kachu mukha kari rūkhā| citi mātu lāgī ati bhūkhā ||
dekhi mātu ātura uṭhi dhāī| kahi mṛdu bacana lie ura lāī ||
goda rākhi karāva paya pānā| raghupati carita lalita kara gānā ||
so. jehi sukha lāgi purāri asubha beṣa kṛta siva sukhada|
avadhapurī nara nāri tehi sukha mahu~ santata magana || 88(ka) ||
soi sukha lavalesa jinha bāraka sapanehu~ laheu|
te nahiṃ ganahiṃ khagesa brahmasukhahi sajjana sumati || 88(kha) ||
maiṃ puni avadha raheu~ kachu kālā| dekheu~ bālabinoda rasālā ||
rāma prasāda bhagati bara pāyu~| prabhu pada bandi nijāśrama āyu~ ||
taba te mohi na byāpī māyā| jaba te raghunāyaka apanāyā ||
yaha saba gupta carita maiṃ gāvā| hari māyā~ jimi mohi nacāvā ||
nija anubhava aba kahu~ khagesā| binu hari bhajana na jāhi kalesā ||
rāma kṛpā binu sunu khagarāī| jāni na jāi rāma prabhutāī ||
jāneṃ binu na hoi paratītī| binu paratīti hoi nahiṃ prītī ||
prīti binā nahiṃ bhagati diḍha़āī| jimi khagapati jala kai cikanāī ||
so. binu gura hoi ki gyāna gyāna ki hoi birāga binu|
gāvahiṃ beda purāna sukha ki lahia hari bhagati binu || 89(ka) ||
kau biśrāma ki pāva tāta sahaja santoṣa binu|
calai ki jala binu nāva koṭi jatana paci paci maria || 89(kha) ||
binu santoṣa na kāma nasāhīṃ| kāma achata sukha sapanehu~ nāhīm ||
rāma bhajana binu miṭahiṃ ki kāmā| thala bihīna taru kabahu~ ki jāmā ||
binu bigyāna ki samatā āvi| kau avakāsa ki nabha binu pāvi ||
śraddhā binā dharma nahiṃ hoī| binu mahi gandha ki pāvi koī ||
binu tapa teja ki kara bistārā| jala binu rasa ki hoi saṃsārā ||
sīla ki mila binu budha sevakāī| jimi binu teja na rūpa gosāī ||
nija sukha binu mana hoi ki thīrā| parasa ki hoi bihīna samīrā ||
kavaniu siddhi ki binu bisvāsā| binu hari bhajana na bhava bhaya nāsā ||
do. binu bisvāsa bhagati nahiṃ tehi binu dravahiṃ na rāmu|
rāma kṛpā binu sapanehu~ jīva na laha biśrāmu || 90(ka) ||
so. asa bicāri matidhīra taji kutarka saṃsaya sakala|
bhajahu rāma raghubīra karunākara sundara sukhada || 90(kha) ||
nija mati sarisa nātha maiṃ gāī| prabhu pratāpa mahimā khagarāī ||
kaheu~ na kachu kari juguti biseṣī| yaha saba maiṃ nija nayananhi dekhī ||
mahimā nāma rūpa guna gāthā| sakala amita ananta raghunāthā ||
nija nija mati muni hari guna gāvahiṃ| nigama seṣa siva pāra na pāvahim ||
tumhahi ādi khaga masaka prajantā| nabha uḍa़āhiṃ nahiṃ pāvahiṃ antā ||
timi raghupati mahimā avagāhā| tāta kabahu~ kau pāva ki thāhā ||
rāmu kāma sata koṭi subhaga tana| durgā koṭi amita ari mardana ||
sakra koṭi sata sarisa bilāsā| nabha sata koṭi amita avakāsā ||
do. maruta koṭi sata bipula bala rabi sata koṭi prakāsa|
sasi sata koṭi susītala samana sakala bhava trāsa || 91(ka) ||
kāla koṭi sata sarisa ati dustara durga duranta|
dhūmaketu sata koṭi sama durādharaṣa bhagavanta || 91(kha) ||
prabhu agādha sata koṭi patālā| samana koṭi sata sarisa karālā ||
tīratha amita koṭi sama pāvana| nāma akhila agha pūga nasāvana ||
himagiri koṭi acala raghubīrā| sindhu koṭi sata sama gambhīrā ||
kāmadhenu sata koṭi samānā| sakala kāma dāyaka bhagavānā ||
sārada koṭi amita caturāī| bidhi sata koṭi sṛṣṭi nipunāī ||
biṣnu koṭi sama pālana kartā| rudra koṭi sata sama saṃhartā ||
dhanada koṭi sata sama dhanavānā| māyā koṭi prapañca nidhānā ||
bhāra dharana sata koṭi ahīsā| niravadhi nirupama prabhu jagadīsā ||
chaṃ. nirupama na upamā āna rāma samāna rāmu nigama kahai|
jimi koṭi sata khadyota sama rabi kahata ati laghutā lahai ||
ehi bhā~ti nija nija mati bilāsa munisa harihi bakhānahīṃ|
prabhu bhāva gāhaka ati kṛpāla saprema suni sukha mānahīm ||
do. rāmu amita guna sāgara thāha ki pāvi koi|
santanha sana jasa kichu suneu~ tumhahi sunāyu~ soi || 92(ka) ||
so. bhāva basya bhagavāna sukha nidhāna karunā bhavana|
taji mamatā mada māna bhajia sadā sītā ravana || 92(kha) ||
suni bhusuṇḍi ke bacana suhāe| haraṣita khagapati paṅkha phulāe ||
nayana nīra mana ati haraṣānā| śrīraghupati pratāpa ura ānā ||
pāchila moha samujhi pachitānā| brahma anādi manuja kari mānā ||
puni puni kāga carana siru nāvā| jāni rāma sama prema baḍha़āvā ||
gura binu bhava nidhi tari na koī| jauṃ birañci saṅkara sama hoī ||
saṃsaya sarpa graseu mohi tātā| dukhada lahari kutarka bahu brātā ||
tava sarūpa gāruḍa़i raghunāyaka| mohi jiāyu jana sukhadāyaka ||
tava prasāda mama moha nasānā| rāma rahasya anūpama jānā ||
do. tāhi prasaṃsi bibidha bidhi sīsa nāi kara jori|
bacana binīta saprema mṛdu boleu garuḍa़ bahori || 93(ka) ||
prabhu apane abibeka te būjhu~ svāmī tohi|
kṛpāsindhu sādara kahahu jāni dāsa nija mohi || 93(kha) ||
tumha sarbagya tanya tama pārā| sumati susīla sarala ācārā ||
gyāna birati bigyāna nivāsā| raghunāyaka ke tumha priya dāsā ||
kārana kavana deha yaha pāī| tāta sakala mohi kahahu bujhāī ||
rāma carita sara sundara svāmī| pāyahu kahā~ kahahu nabhagāmī ||
nātha sunā maiṃ asa siva pāhīṃ| mahā pralayahu~ nāsa tava nāhīm ||
mudhā bacana nahiṃ īsvara kahī| sau moreṃ mana saṃsaya ahī ||
aga jaga jīva nāga nara devā| nātha sakala jagu kāla kalevā ||
aṇḍa kaṭāha amita laya kārī| kālu sadā duratikrama bhārī ||
so. tumhahi na byāpata kāla ati karāla kārana kavana|
mohi so kahahu kṛpāla gyāna prabhāva ki joga bala || 94(ka) ||
do. prabhu tava āśrama āe~ mora moha bhrama bhāga|
kārana kavana so nātha saba kahahu sahita anurāga || 94(kha) ||
garuḍa़ girā suni haraṣeu kāgā| boleu umā parama anurāgā ||
dhanya dhanya tava mati uragārī| prasna tumhāri mohi ati pyārī ||
suni tava prasna saprema suhāī| bahuta janama kai sudhi mohi āī ||
saba nija kathā kahu~ maiṃ gāī| tāta sunahu sādara mana lāī ||
japa tapa makha sama dama brata dānā| birati bibeka joga bigyānā ||
saba kara phala raghupati pada premā| tehi binu kau na pāvi chemā ||
ehi tana rāma bhagati maiṃ pāī| tāte mohi mamatā adhikāī ||
jehi teṃ kachu nija svāratha hoī| tehi para mamatā kara saba koī ||
so. pannagāri asi nīti śruti sammata sajjana kahahiṃ|
ati nīcahu sana prīti karia jāni nija parama hita || 95(ka) ||
pāṭa kīṭa teṃ hoi tehi teṃ pāṭambara rucira|
kṛmi pāli sabu koi parama apāvana prāna sama || 95(kha) ||
svāratha sā~ca jīva kahu~ ehā| mana krama bacana rāma pada nehā ||
soi pāvana soi subhaga sarīrā| jo tanu pāi bhajia raghubīrā ||
rāma bimukha lahi bidhi sama dehī| kabi kobida na prasaṃsahiṃ tehī ||
rāma bhagati ehiṃ tana ura jāmī| tāte mohi parama priya svāmī ||
taju~ na tana nija icchā maranā| tana binu beda bhajana nahiṃ baranā ||
prathama moha~ mohi bahuta bigovā| rāma bimukha sukha kabahu~ na sovā ||
nānā janama karma puni nānā| kie joga japa tapa makha dānā ||
kavana joni janameu~ jaha~ nāhīṃ| maiṃ khagesa bhrami bhrami jaga māhīm ||
dekheu~ kari saba karama gosāī| sukhī na bhayu~ abahiṃ kī nāī ||
sudhi mohi nātha janma bahu kerī| siva prasāda mati moha~ na gherī ||
do. prathama janma ke carita aba kahu~ sunahu bihagesa|
suni prabhu pada rati upaji jāteṃ miṭahiṃ kalesa || 96(ka) ||
pūruba kalpa eka prabhu juga kalijuga mala mūla ||
nara aru nāri adharma rata sakala nigama pratikūla || 96(kha) ||
tehi kalijuga kosalapura jāī| janmata bhayu~ sūdra tanu pāī ||
siva sevaka mana krama aru bānī| āna deva nindaka abhimānī ||
dhana mada matta parama bācālā| ugrabuddhi ura dambha bisālā ||
jadapi raheu~ raghupati rajadhānī| tadapi na kachu mahimā taba jānī ||
aba jānā maiṃ avadha prabhāvā| nigamāgama purāna asa gāvā ||
kavanehu~ janma avadha basa joī| rāma parāyana so pari hoī ||
avadha prabhāva jāna taba prānī| jaba ura basahiṃ rāmu dhanupānī ||
so kalikāla kaṭhina uragārī| pāpa parāyana saba nara nārī ||
do. kalimala grase dharma saba lupta bhe sadagrantha|
dambhinha nija mati kalpi kari pragaṭa kie bahu pantha || 97(ka) ||
bhe loga saba mohabasa lobha grase subha karma|
sunu harijāna gyāna nidhi kahu~ kachuka kalidharma || 97(kha) ||
barana dharma nahiṃ āśrama cārī| śruti birodha rata saba nara nārī ||
dvija śruti becaka bhūpa prajāsana| kau nahiṃ māna nigama anusāsana ||
māraga soi jā kahu~ joi bhāvā| paṇḍita soi jo gāla bajāvā ||
mithyārambha dambha rata joī| tā kahu~ santa kahi saba koī ||
soi sayāna jo paradhana hārī| jo kara dambha so baḍa़ ācārī ||
jau kaha jhū~ṭha masakharī jānā| kalijuga soi gunavanta bakhānā ||
nirācāra jo śruti patha tyāgī| kalijuga soi gyānī so birāgī ||
jākeṃ nakha aru jaṭā bisālā| soi tāpasa prasiddha kalikālā ||
do. asubha beṣa bhūṣana dhareṃ bhacchābhaccha je khāhiṃ|
tei jogī tei siddha nara pūjya te kalijuga māhim || 98(ka) ||
so. je apakārī cāra tinha kara gaurava mānya tei|
mana krama bacana labāra tei bakatā kalikāla mahu~ || 98(kha) ||
nāri bibasa nara sakala gosāī| nācahiṃ naṭa markaṭa kī nāī ||
sūdra dvijanha upadesahiṃ gyānā| meli janeū lehiṃ kudānā ||
saba nara kāma lobha rata krodhī| deva bipra śruti santa birodhī ||
guna mandira sundara pati tyāgī| bhajahiṃ nāri para puruṣa abhāgī ||
saubhāginīṃ bibhūṣana hīnā| bidhavanha ke siṅgāra nabīnā ||
gura siṣa badhira andha kā lekhā| eka na suni eka nahiṃ dekhā ||
hari siṣya dhana soka na harī| so gura ghora naraka mahu~ parī ||
mātu pitā bālakanhi bolābahiṃ| udara bharai soi dharma sikhāvahim ||
do. brahma gyāna binu nāri nara kahahiṃ na dūsari bāta|
kauḍa़ī lāgi lobha basa karahiṃ bipra gura ghāta || 99(ka) ||
bādahiṃ sūdra dvijanha sana hama tumha te kachu ghāṭi|
jāni brahma so biprabara ā~khi dekhāvahiṃ ḍāṭi || 99(kha) ||
para triya lampaṭa kapaṭa sayāne| moha droha mamatā lapaṭāne ||
tei abhedabādī gyānī nara| dekhā meṃ caritra kalijuga kara ||
āpu ge aru tinhahū ghālahiṃ| je kahu~ sata māraga pratipālahim ||
kalpa kalpa bhari eka eka narakā| parahiṃ je dūṣahiṃ śruti kari tarakā ||
je baranādhama teli kumhārā| svapaca kirāta kola kalavārā ||
nāri muī gṛha sampati nāsī| mūḍa़ muḍa़āi hohiṃ sanyāsī ||
te bipranha sana āpu pujāvahiṃ| ubhaya loka nija hātha nasāvahim ||
bipra niracchara lolupa kāmī| nirācāra saṭha bṛṣalī svāmī ||
sūdra karahiṃ japa tapa brata nānā| baiṭhi barāsana kahahiṃ purānā ||
saba nara kalpita karahiṃ acārā| jāi na barani anīti apārā ||
do. bhe barana saṅkara kali bhinnasetu saba loga|
karahiṃ pāpa pāvahiṃ dukha bhaya ruja soka biyoga || 100(ka) ||
śruti sammata hari bhakti patha sañjuta birati bibeka|
tehi na calahiṃ nara moha basa kalpahiṃ pantha aneka || 100(kha) ||
chaṃ. bahu dāma sa~vārahiṃ dhāma jatī| biṣayā hari līnhi na rahi biratī ||
tapasī dhanavanta daridra gṛhī| kali kautuka tāta na jāta kahī ||
kulavanti nikārahiṃ nāri satī| gṛha ānihiṃ cerī niberi gatī ||
suta mānahiṃ mātu pitā taba lauṃ| abalānana dīkha nahīṃ jaba laum ||
sasurāri piāri lagī jaba teṃ| riparūpa kuṭumba bhe taba tem ||
nṛpa pāpa parāyana dharma nahīṃ| kari daṇḍa biḍamba prajā nitahīm ||
dhanavanta kulīna malīna apī| dvija cinha janeu ughāra tapī ||
nahiṃ māna purāna na bedahi jo| hari sevaka santa sahī kali so|
kabi bṛnda udāra dunī na sunī| guna dūṣaka brāta na ko'pi gunī ||
kali bārahiṃ bāra dukāla parai| binu anna dukhī saba loga marai ||
do. sunu khagesa kali kapaṭa haṭha dambha dveṣa pāṣaṇḍa|
māna moha mārādi mada byāpi rahe brahmaṇḍa || 101(ka) ||
tāmasa dharma karahiṃ nara japa tapa brata makha dāna|
deva na baraṣahiṃ dharanīṃ be na jāmahiṃ dhāna || 101(kha) ||
chaṃ. abalā kaca bhūṣana bhūri chudhā| dhanahīna dukhī mamatā bahudhā ||
sukha cāhahiṃ mūḍha़ na dharma ratā| mati thori kaṭhori na komalatā || 1 ||
nara pīḍa़ita roga na bhoga kahīṃ| abhimāna birodha akāranahīm ||
laghu jīvana sambatu pañca dasā| kalapānta na nāsa gumānu asā || 2 ||
kalikāla bihāla kie manujā| nahiṃ mānata kvau anujā tanujā|
nahiṃ toṣa bicāra na sītalatā| saba jāti kujāti bhe magatā || 3 ||
iriṣā paruṣācchara lolupatā| bhari pūri rahī samatā bigatā ||
saba loga biyoga bisoka hue| baranāśrama dharma acāra ge || 4 ||
dama dāna dayā nahiṃ jānapanī| jaḍa़tā parabañcanatāti ghanī ||
tanu poṣaka nāri narā sagare| paranindaka je jaga mo bagare || 5 ||
do. sunu byālāri kāla kali mala avaguna āgāra|
gunu~ bahuta kalijuga kara binu prayāsa nistāra || 102(ka) ||
kṛtajuga tretā dvāpara pūjā makha aru joga|
jo gati hoi so kali hari nāma te pāvahiṃ loga || 102(kha) ||
kṛtajuga saba jogī bigyānī| kari hari dhyāna tarahiṃ bhava prānī ||
tretā~ bibidha jagya nara karahīṃ| prabhuhi samarpi karma bhava tarahīm ||
dvāpara kari raghupati pada pūjā| nara bhava tarahiṃ upāya na dūjā ||
kalijuga kevala hari guna gāhā| gāvata nara pāvahiṃ bhava thāhā ||
kalijuga joga na jagya na gyānā| eka adhāra rāma guna gānā ||
saba bharosa taji jo bhaja rāmahi| prema sameta gāva guna grāmahi ||
soi bhava tara kachu saṃsaya nāhīṃ| nāma pratāpa pragaṭa kali māhīm ||
kali kara eka punīta pratāpā| mānasa punya hohiṃ nahiṃ pāpā ||
do. kalijuga sama juga āna nahiṃ jauṃ nara kara bisvāsa|
gāi rāma guna gana bimala~ bhava tara binahiṃ prayāsa || 103(ka) ||
pragaṭa cāri pada dharma ke kalila mahu~ eka pradhāna|
jena kena bidhi dīnheṃ dāna kari kalyāna || 103(kha) ||
nita juga dharma hohiṃ saba kere| hṛdaya~ rāma māyā ke prere ||
suddha satva samatā bigyānā| kṛta prabhāva prasanna mana jānā ||
satva bahuta raja kachu rati karmā| saba bidhi sukha tretā kara dharmā ||
bahu raja svalpa satva kachu tāmasa| dvāpara dharma haraṣa bhaya mānasa ||
tāmasa bahuta rajoguna thorā| kali prabhāva birodha cahu~ orā ||
budha juga dharma jāni mana māhīṃ| taji adharma rati dharma karāhīm ||
kāla dharma nahiṃ byāpahiṃ tāhī| raghupati carana prīti ati jāhī ||
naṭa kṛta bikaṭa kapaṭa khagarāyā| naṭa sevakahi na byāpi māyā ||
do. hari māyā kṛta doṣa guna binu hari bhajana na jāhiṃ|
bhajia rāma taji kāma saba asa bicāri mana māhim || 104(ka) ||
tehi kalikāla baraṣa bahu baseu~ avadha bihagesa|
pareu dukāla bipati basa taba maiṃ gayu~ bidesa || 104(kha) ||
gayu~ ujenī sunu uragārī| dīna malīna daridra dukhārī ||
ge~ kāla kachu sampati pāī| taha~ puni karu~ sambhu sevakāī ||
bipra eka baidika siva pūjā| kari sadā tehi kāju na dūjā ||
parama sādhu paramāratha bindaka| sambhu upāsaka nahiṃ hari nindaka ||
tehi sevu~ maiṃ kapaṭa sametā| dvija dayāla ati nīti niketā ||
bāhija namra dekhi mohi sāīṃ| bipra paḍha़āva putra kī nāīm ||
sambhu mantra mohi dvijabara dīnhā| subha upadesa bibidha bidhi kīnhā ||
japu~ mantra siva mandira jāī| hṛdaya~ dambha ahamiti adhikāī ||
do. maiṃ khala mala saṅkula mati nīca jāti basa moha|
hari jana dvija dekheṃ jaru~ karu~ biṣnu kara droha || 105(ka) ||
so. gura nita mohi prabodha dukhita dekhi ācarana mama|
mohi upaji ati krodha dambhihi nīti ki bhāvī || 105(kha) ||
eka bāra gura līnha bolāī| mohi nīti bahu bhā~ti sikhāī ||
siva sevā kara phala suta soī| abirala bhagati rāma pada hoī ||
rāmahi bhajahiṃ tāta siva dhātā| nara pāva~ra kai ketika bātā ||
jāsu carana aja siva anurāgī| tātu droha~ sukha cahasi abhāgī ||
hara kahu~ hari sevaka gura kaheū| suni khaganātha hṛdaya mama daheū ||
adhama jāti maiṃ bidyā pāe~| bhayu~ jathā ahi dūdha piāe~ ||
mānī kuṭila kubhāgya kujātī| gura kara droha karu~ dinu rātī ||
ati dayāla gura svalpa na krodhā| puni puni mohi sikhāva subodhā ||
jehi te nīca baḍa़āī pāvā| so prathamahiṃ hati tāhi nasāvā ||
dhūma anala sambhava sunu bhāī| tehi bujhāva ghana padavī pāī ||
raja maga parī nirādara rahī| saba kara pada prahāra nita sahī ||
maruta uḍa़āva prathama tehi bharī| puni nṛpa nayana kirīṭanhi parī ||
sunu khagapati asa samujhi prasaṅgā| budha nahiṃ karahiṃ adhama kara saṅgā ||
kabi kobida gāvahiṃ asi nītī| khala sana kalaha na bhala nahiṃ prītī ||
udāsīna nita rahia gosāīṃ| khala pariharia svāna kī nāīm ||
maiṃ khala hṛdaya~ kapaṭa kuṭilāī| gura hita kahi na mohi sohāī ||
do. eka bāra hara mandira japata raheu~ siva nāma|
gura āyu abhimāna teṃ uṭhi nahiṃ kīnha pranāma || 106(ka) ||
so dayāla nahiṃ kaheu kachu ura na roṣa lavalesa|
ati agha gura apamānatā sahi nahiṃ sake mahesa || 106(kha) ||
mandira mājha bhī nabha bānī| re hatabhāgya agya abhimānī ||
jadyapi tava gura keṃ nahiṃ krodhā| ati kṛpāla cita samyaka bodhā ||
tadapi sāpa saṭha daihu~ tohī| nīti birodha sohāi na mohī ||
jauṃ nahiṃ daṇḍa karauṃ khala torā| bhraṣṭa hoi śrutimāraga morā ||
je saṭha gura sana iriṣā karahīṃ| raurava naraka koṭi juga parahīm ||
trijaga joni puni dharahiṃ sarīrā| ayuta janma bhari pāvahiṃ pīrā ||
baiṭha rahesi ajagara iva pāpī| sarpa hohi khala mala mati byāpī ||
mahā biṭapa koṭara mahu~ jāī || rahu adhamādhama adhagati pāī ||
do. hāhākāra kīnha gura dāruna suni siva sāpa ||
kampita mohi biloki ati ura upajā paritāpa || 107(ka) ||
kari daṇḍavata saprema dvija siva sanmukha kara jori|
binaya karata gadagada svara samujhi ghora gati mori || 107(kha) ||
namāmīśamīśāna nirvāṇarūpaṃ| vimbhuṃ byāpakaṃ brahma vedasvarūpaṃ|
nijaṃ nirguṇaṃ nirvikalpaṃ nirīṃha| cidākāśamākāśavāsaṃ bhaje'ham ||
nirākāramoṅkāramūlaṃ turīyaṃ| girā gyāna gotītamīśaṃ girīśam ||
karālaṃ mahākāla kālaṃ kṛpālaṃ| guṇāgāra saṃsārapāraṃ nato'ham ||
tuṣārādri saṅkāśa gauraṃ gabhīraṃ| manobhūta koṭi prabhā śrī śarīram ||
sphuranmauli kallolinī cāru gaṅgā| lasadbhālabālendu kaṇṭhe bhujaṅgā ||
calatkuṇḍalaṃ bhrū sunetraṃ viśālaṃ| prasannānanaṃ nīlakaṇṭhaṃ dayālam ||
mṛgādhīśacarmāmbaraṃ muṇḍamālaṃ| priyaṃ śaṅkaraṃ sarvanāthaṃ bhajāmi ||
pracaṇḍaṃ prakṛṣṭaṃ pragalbhaṃ pareśaṃ| akhaṇḍaṃ ajaṃ bhānukoṭiprakāśam ||
trayaḥśūla nirmūlanaṃ śūlapāṇiṃ| bhaje'haṃ bhavānīpatiṃ bhāvagamyam ||
kalātīta kalyāṇa kalpāntakārī| sadā sajjanāndadātā purārī ||
cidānandasandoha mohāpahārī| prasīda prasīda prabho manmathārī ||
na yāvad umānātha pādāravindaṃ| bhajantīha loke pare vā narāṇām ||
na tāvatsukhaṃ śānti santāpanāśaṃ| prasīda prabho sarvabhūtādhivāsam ||
na jānāmi yogaṃ japaṃ naiva pūjāṃ| nato'haṃ sadā sarvadā śambhu tubhyam ||
jarā janma duḥkhaugha tātapyamānaṃ| prabho pāhi āpannamāmīśa śambho ||
śloka-rudrāṣṭakamidaṃ proktaṃ vipreṇa haratoṣaye|
ye paṭhanti narā bhaktyā teṣāṃ śambhuḥ prasīdati || 9 ||
do. -suni binatī sarbagya siva dekhi bripra anurāgu|
puni mandira nabhabānī bhi dvijabara bara māgu || 108(ka) ||
jauṃ prasanna prabhu mo para nātha dīna para nehu|
nija pada bhagati dei prabhu puni dūsara bara dehu || 108(kha) ||
tava māyā basa jīva jaḍa़ santata phiri bhulāna|
tehi para krodha na karia prabhu kṛpā sindhu bhagavāna || 108(ga) ||
saṅkara dīnadayāla aba ehi para hohu kṛpāla|
sāpa anugraha hoi jehiṃ nātha thorehīṃ kāla || 108(gha) ||
ehi kara hoi parama kalyānā| soi karahu aba kṛpānidhānā ||
bipragirā suni parahita sānī| evamastu iti bhi nabhabānī ||
jadapi kīnha ehiṃ dāruna pāpā| maiṃ puni dīnha kopa kari sāpā ||
tadapi tumhāra sādhutā dekhī| karihu~ ehi para kṛpā biseṣī ||
chamāsīla je para upakārī| te dvija mohi priya jathā kharārī ||
mora śrāpa dvija byartha na jāihi| janma sahasa avasya yaha pāihi ||
janamata marata dusaha dukha hoī| ahi svalpu nahiṃ byāpihi soī ||
kavaneu~ janma miṭihi nahiṃ gyānā| sunahi sūdra mama bacana pravānā ||
raghupati purīṃ janma taba bhayū| puni taiṃ mama sevā~ mana dayū ||
purī prabhāva anugraha moreṃ| rāma bhagati upajihi ura torem ||
sunu mama bacana satya aba bhāī| haritoṣana brata dvija sevakāī ||
aba jani karahi bipra apamānā| jānehu santa ananta samānā ||
indra kulisa mama sūla bisālā| kāladaṇḍa hari cakra karālā ||
jo inha kara mārā nahiṃ marī| bipradroha pāvaka so jarī ||
asa bibeka rākhehu mana māhīṃ| tumha kaha~ jaga durlabha kachu nāhīm ||
auru eka āsiṣā morī| apratihata gati hoihi torī ||
do. suni siva bacana haraṣi gura evamastu iti bhāṣi|
mohi prabodhi gayu gṛha sambhu carana ura rākhi || 109(ka) ||
prerita kāla bidhi giri jāi bhayu~ maiṃ byāla|
puni prayāsa binu so tanu jajeu~ ge~ kachu kāla || 109(kha) ||
joi tanu dharu~ taju~ puni anāyāsa harijāna|
jimi nūtana paṭa pahiri nara parihari purāna || 109(ga) ||
siva~ rākhī śruti nīti aru maiṃ nahiṃ pāvā klesa|
ehi bidhi dhareu~ bibidha tanu gyāna na gayu khagesa || 109(gha) ||
trijaga deva nara joi tanu dharu~| taha~ taha~ rāma bhajana anusarū~ ||
eka sūla mohi bisara na kAU| gura kara komala sīla subhAU ||
carama deha dvija kai maiṃ pāī| sura durlabha purāna śruti gāī ||
khelu~ tahū~ bālakanha mīlā| karu~ sakala raghunāyaka līlā ||
prauḍha़ bhe~ mohi pitā paḍha़āvā| samajhu~ sunu~ gunu~ nahiṃ bhāvā ||
mana te sakala bāsanā bhāgī| kevala rāma carana laya lāgī ||
kahu khagesa asa kavana abhāgī| kharī seva suradhenuhi tyāgī ||
prema magana mohi kachu na sohāī| hāreu pitā paḍha़āi paḍha़āī ||
bhe kālabasa jaba pitu mātā| maiṃ bana gayu~ bhajana janatrātā ||
jaha~ jaha~ bipina munīsvara pāvu~| āśrama jāi jāi siru nāvu~ ||
būjhata tinhahi rāma guna gāhā| kahahiṃ sunu~ haraṣita khaganāhā ||
sunata phiru~ hari guna anubādā| abyāhata gati sambhu prasādā ||
chūṭī tribidha īṣanā gāḍha़ī| eka lālasā ura ati bāḍha़ī ||
rāma carana bārija jaba dekhauṃ| taba nija janma saphala kari lekhaum ||
jehi pū~chu~ soi muni asa kahī| īsvara sarba bhūtamaya ahī ||
nirguna mata nahiṃ mohi sohāī| saguna brahma rati ura adhikāī ||
do. gura ke bacana surati kari rāma carana manu lāga|
raghupati jasa gāvata phiru~ chana chana nava anurāga || 110(ka) ||
meru sikhara baṭa chāyā~ muni lomasa āsīna|
dekhi carana siru nāyu~ bacana kaheu~ ati dīna || 110(kha) ||
suni mama bacana binīta mṛdu muni kṛpāla khagarāja|
mohi sādara pū~chata bhe dvija āyahu kehi kāja || 110(ga) ||
taba maiṃ kahā kṛpānidhi tumha sarbagya sujāna|
saguna brahma avarādhana mohi kahahu bhagavāna || 110(gha) ||
taba muniṣa raghupati guna gāthā| kahe kachuka sādara khaganāthā ||
brahmagyāna rata muni bigyāni| mohi parama adhikārī jānī ||
lāge karana brahma upadesā| aja adveta aguna hṛdayesā ||
akala anīha anāma arupā| anubhava gamya akhaṇḍa anūpā ||
mana gotīta amala abināsī| nirbikāra niravadhi sukha rāsī ||
so taiṃ tāhi tohi nahiṃ bhedā| bāri bīci iva gāvahi bedā ||
bibidha bhā~ti mohi muni samujhāvā| nirguna mata mama hṛdaya~ na āvā ||
puni maiṃ kaheu~ nāi pada sīsā| saguna upāsana kahahu munīsā ||
rāma bhagati jala mama mana mīnā| kimi bilagāi munīsa prabīnā ||
soi upadesa kahahu kari dāyā| nija nayananhi dekhauṃ raghurāyā ||
bhari locana biloki avadhesā| taba sunihu~ nirguna upadesā ||
muni puni kahi harikathā anūpā| khaṇḍi saguna mata aguna nirūpā ||
taba maiṃ nirguna mata kara dūrī| saguna nirūpu~ kari haṭha bhūrī ||
uttara pratiuttara maiṃ kīnhā| muni tana bhe krodha ke cīnhā ||
sunu prabhu bahuta avagyā kie~| upaja krodha gyāninha ke hie~ ||
ati saṅgharaṣana jauṃ kara koī| anala pragaṭa candana te hoī ||
do. -bārambāra sakopa muni kari nirupana gyāna|
maiṃ apaneṃ mana baiṭha taba karu~ bibidha anumāna || 111(ka) ||
krodha ki dvetabuddhi binu dvaita ki binu agyāna|
māyābasa parichinna jaḍa़ jīva ki īsa samāna || 111(kha) ||
kabahu~ ki dukha saba kara hita tākeṃ| tehi ki daridra parasa mani jākem ||
paradrohī kī hohiṃ nisaṅkā| kāmī puni ki rahahiṃ akalaṅkā ||
baṃsa ki raha dvija anahita kīnheṃ| karma ki hohiṃ svarūpahi cīnhem ||
kāhū sumati ki khala sa~ga jāmī| subha gati pāva ki paratriya gāmī ||
bhava ki parahiṃ paramātmā bindaka| sukhī ki hohiṃ kabahu~ harinindaka ||
rāju ki rahi nīti binu jāneṃ| agha ki rahahiṃ haricarita bakhānem ||
pāvana jasa ki punya binu hoī| binu agha ajasa ki pāvi koī ||
lābhu ki kichu hari bhagati samānā| jehi gāvahiṃ śruti santa purānā ||
hāni ki jaga ehi sama kichu bhāī| bhajia na rāmahi nara tanu pāī ||
agha ki pisunatā sama kachu ānā| dharma ki dayā sarisa harijānā ||
ehi bidhi amiti juguti mana gunū~| muni upadesa na sādara sunū~ ||
puni puni saguna paccha maiṃ ropā| taba muni boleu bacana sakopā ||
mūḍha़ parama sikha deu~ na mānasi| uttara pratiuttara bahu ānasi ||
satya bacana bisvāsa na karahī| bāyasa iva sabahī te ḍarahī ||
saṭha svapaccha taba hṛdaya~ bisālā| sapadi hohi pacchī caṇḍālā ||
līnha śrāpa maiṃ sīsa caḍha़āī| nahiṃ kachu bhaya na dīnatā āī ||
do. turata bhayu~ maiṃ kāga taba puni muni pada siru nāi|
sumiri rāma raghubaṃsa mani haraṣita caleu~ uḍa़āi || 112(ka) ||
umā je rāma carana rata bigata kāma mada krodha ||
nija prabhumaya dekhahiṃ jagata kehi sana karahiṃ birodha || 112(kha) ||
sunu khagesa nahiṃ kachu riṣi dūṣana| ura preraka raghubaṃsa bibhūṣana ||
kṛpāsindhu muni mati kari bhorī| līnhi prema paricchā morī ||
mana baca krama mohi nija jana jānā| muni mati puni pherī bhagavānā ||
riṣi mama mahata sīlatā dekhī| rāma carana bisvāsa biseṣī ||
ati bisamaya puni puni pachitāī| sādara muni mohi līnha bolāī ||
mama paritoṣa bibidha bidhi kīnhā| haraṣita rāmamantra taba dīnhā ||
bālakarūpa rāma kara dhyānā| kaheu mohi muni kṛpānidhānā ||
sundara sukhada mihi ati bhāvā| so prathamahiṃ maiṃ tumhahi sunāvā ||
muni mohi kachuka kāla taha~ rākhā| rāmacaritamānasa taba bhāṣā ||
sādara mohi yaha kathā sunāī| puni bole muni girā suhāī ||
rāmacarita sara gupta suhāvā| sambhu prasāda tāta maiṃ pāvā ||
tohi nija bhagata rāma kara jānī| tāte maiṃ saba kaheu~ bakhānī ||
rāma bhagati jinha keṃ ura nāhīṃ| kabahu~ na tāta kahia tinha pāhīm ||
muni mohi bibidha bhā~ti samujhāvā| maiṃ saprema muni pada siru nāvā ||
nija kara kamala parasi mama sīsā| haraṣita āsiṣa dīnha munīsā ||
rāma bhagati abirala ura toreṃ| basihi sadā prasāda aba morem ||
do. -sadā rāma priya hohu tumha subha guna bhavana amāna|
kāmarūpa icdhāmarana gyāna birāga nidhāna || 113(ka) ||
jeṃhiṃ āśrama tumha basaba puni sumirata śrībhagavanta|
byāpihi taha~ na abidyā jojana eka prajanta || 113(kha) ||
kāla karma guna doṣa subhAU| kachu dukha tumhahi na byāpihi kAU ||
rāma rahasya lalita bidhi nānā| gupta pragaṭa itihāsa purānā ||
binu śrama tumha jānaba saba soū| nita nava neha rāma pada hoū ||
jo icchā karihahu mana māhīṃ| hari prasāda kachu durlabha nāhīm ||
suni muni āsiṣa sunu matidhīrā| brahmagirā bhi gagana ga~bhīrā ||
evamastu tava baca muni gyānī| yaha mama bhagata karma mana bānī ||
suni nabhagirā haraṣa mohi bhayū| prema magana saba saṃsaya gayū ||
kari binatī muni āyasu pāī| pada saroja puni puni siru nāī ||
haraṣa sahita ehiṃ āśrama āyu~| prabhu prasāda durlabha bara pāyu~ ||
ihā~ basata mohi sunu khaga īsā| bīte kalapa sāta aru bīsā ||
karu~ sadā raghupati guna gānā| sādara sunahiṃ bihaṅga sujānā ||
jaba jaba avadhapurīṃ raghubīrā| dharahiṃ bhagata hita manuja sarīrā ||
taba taba jāi rāma pura rahū~| sisulīlā biloki sukha lahū~ ||
puni ura rākhi rāma sisurūpā| nija āśrama āvu~ khagabhūpā ||
kathā sakala maiṃ tumhahi sunāī| kāga deha jehiṃ kārana pāī ||
kahiu~ tāta saba prasna tumhārī| rāma bhagati mahimā ati bhārī ||
do. tāte yaha tana mohi priya bhayu rāma pada neha|
nija prabhu darasana pāyu~ ge sakala sandeha || 114(ka) ||
māsapārāyaṇa, untīsavā~ viśrāma
bhagati paccha haṭha kari raheu~ dīnhi mahāriṣi sāpa|
muni durlabha bara pāyu~ dekhahu bhajana pratāpa || 114(kha) ||
je asi bhagati jāni pariharahīṃ| kevala gyāna hetu śrama karahīm ||
te jaḍa़ kāmadhenu gṛha~ tyāgī| khojata āku phirahiṃ paya lāgī ||
sunu khagesa hari bhagati bihāī| je sukha cāhahiṃ āna upāī ||
te saṭha mahāsindhu binu taranī| pairi pāra cāhahiṃ jaḍa़ karanī ||
suni bhasuṇḍi ke bacana bhavānī| boleu garuḍa़ haraṣi mṛdu bānī ||
tava prasāda prabhu mama ura māhīṃ| saṃsaya soka moha bhrama nāhīm ||
suneu~ punīta rāma guna grāmā| tumharī kṛpā~ laheu~ biśrāmā ||
eka bāta prabhu pū~chu~ tohī| kahahu bujhāi kṛpānidhi mohī ||
kahahiṃ santa muni beda purānā| nahiṃ kachu durlabha gyāna samānā ||
soi muni tumha sana kaheu gosāīṃ| nahiṃ ādarehu bhagati kī nāīm ||
gyānahi bhagatihi antara ketā| sakala kahahu prabhu kṛpā niketā ||
suni uragāri bacana sukha mānā| sādara boleu kāga sujānā ||
bhagatihi gyānahi nahiṃ kachu bhedā| ubhaya harahiṃ bhava sambhava khedā ||
nātha munīsa kahahiṃ kachu antara| sāvadhāna sau sunu bihaṅgabara ||
gyāna birāga joga bigyānā| e saba puruṣa sunahu harijānā ||
puruṣa pratāpa prabala saba bhā~tī| abalā abala sahaja jaḍa़ jātī ||
do. -puruṣa tyāgi saka nārihi jo birakta mati dhīra ||
na tu kāmī biṣayābasa bimukha jo pada raghubīra || 115(ka) ||
so. sau muni gyānanidhāna mṛganayanī bidhu mukha nirakhi|
bibasa hoi harijāna nāri biṣnu māyā pragaṭa || 115(kha) ||
ihā~ na pacchapāta kachu rākhu~| beda purāna santa mata bhāṣu~ ||
moha na nāri nāri keṃ rūpā| pannagāri yaha rīti anūpā ||
māyā bhagati sunahu tumha doū| nāri barga jāni saba koū ||
puni raghubīrahi bhagati piārī| māyā khalu nartakī bicārī ||
bhagatihi sānukūla raghurāyā| tāte tehi ḍarapati ati māyā ||
rāma bhagati nirupama nirupādhī| basi jāsu ura sadā abādhī ||
tehi biloki māyā sakucāī| kari na saki kachu nija prabhutāī ||
asa bicāri je muni bigyānī| jācahīṃ bhagati sakala sukha khānī ||
do. yaha rahasya raghunātha kara begi na jāni koi|
jo jāni raghupati kṛpā~ sapanehu~ moha na hoi || 116(ka) ||
auru gyāna bhagati kara bheda sunahu suprabīna|
jo suni hoi rāma pada prīti sadā abichīna || 116(kha) ||
sunahu tāta yaha akatha kahānī| samujhata bani na jāi bakhānī ||
īsvara aṃsa jīva abināsī| cetana amala sahaja sukha rāsī ||
so māyābasa bhayu gosāīṃ| ba~dhyo kīra marakaṭa kī nāī ||
jaḍa़ cetanahi granthi pari gī| jadapi mṛṣā chūṭata kaṭhinī ||
taba te jīva bhayu saṃsārī| chūṭa na granthi na hoi sukhārī ||
śruti purāna bahu kaheu upāī| chūṭa na adhika adhika arujhāī ||
jīva hṛdaya~ tama moha biseṣī| granthi chūṭa kimi pari na dekhī ||
asa sañjoga īsa jaba karī| tabahu~ kadācita so niruarī ||
sāttvika śraddhā dhenu suhāī| jauṃ hari kṛpā~ hṛdaya~ basa āī ||
japa tapa brata jama niyama apārā| je śruti kaha subha dharma acārā ||
tei tṛna harita carai jaba gāī| bhāva baccha sisu pāi penhāī ||
noi nibṛtti pātra bisvāsā| nirmala mana ahīra nija dāsā ||
parama dharmamaya paya duhi bhāī| avaṭai anala akāma bihāī ||
toṣa maruta taba chamā~ juḍa़āvai| dhṛti sama jāvanu dei jamāvai ||
muditā~ mathaiṃ bicāra mathānī| dama adhāra raju satya subānī ||
taba mathi kāḍha़i lei navanītā| bimala birāga subhaga supunītā ||
do. joga agini kari pragaṭa taba karma subhāsubha lāi|
buddhi sirāvaiṃ gyāna ghṛta mamatā mala jari jāi || 117(ka) ||
taba bigyānarūpini buddhi bisada ghṛta pāi|
citta diā bhari dharai dṛḍha़ samatā diaṭi banāi || 117(kha) ||
tīni avasthā tīni guna tehi kapāsa teṃ kāḍha़i|
tūla turīya sa~vāri puni bātī karai sugāḍha़i || 117(ga) ||
so. ehi bidhi lesai dīpa teja rāsi bigyānamaya ||
jātahiṃ jāsu samīpa jarahiṃ madādika salabha saba || 117(gha) ||
sohamasmi iti bṛtti akhaṇḍā| dīpa sikhā soi parama pracaṇḍā ||
ātama anubhava sukha suprakāsā| taba bhava mūla bheda bhrama nāsā ||
prabala abidyā kara parivārā| moha ādi tama miṭi apārā ||
taba soi buddhi pāi u~jiārā| ura gṛha~ baiṭhi granthi niruārā ||
chorana granthi pāva jauṃ soī| taba yaha jīva kṛtāratha hoī ||
chorata granthi jāni khagarāyā| bighna aneka kari taba māyā ||
riddhi siddhi preri bahu bhāī| buddhahi lobha dikhāvahiṃ āī ||
kala bala chala kari jāhiṃ samīpā| añcala bāta bujhāvahiṃ dīpā ||
hoi buddhi jauṃ parama sayānī| tinha tana citava na anahita jānī ||
jauṃ tehi bighna buddhi nahiṃ bādhī| tau bahori sura karahiṃ upādhī ||
indrīṃ dvāra jharokhā nānā| taha~ taha~ sura baiṭhe kari thānā ||
āvata dekhahiṃ biṣaya bayārī| te haṭhi dehī kapāṭa ughārī ||
jaba so prabhañjana ura gṛha~ jāī| tabahiṃ dīpa bigyāna bujhāī ||
granthi na chūṭi miṭā so prakāsā| buddhi bikala bhi biṣaya batāsā ||
indrinha suranha na gyāna sohāī| biṣaya bhoga para prīti sadāī ||
biṣaya samīra buddhi kṛta bhorī| tehi bidhi dīpa ko bāra bahorī ||
do. taba phiri jīva bibidha bidhi pāvi saṃsṛti klesa|
hari māyā ati dustara tari na jāi bihagesa || 118(ka) ||
kahata kaṭhina samujhata kaṭhina sādhana kaṭhina bibeka|
hoi ghunācchara nyāya jauṃ puni pratyūha aneka || 118(kha) ||
gyāna pantha kṛpāna kai dhārā| parata khagesa hoi nahiṃ bārā ||
jo nirbighna pantha nirbahī| so kaivalya parama pada lahī ||
ati durlabha kaivalya parama pada| santa purāna nigama āgama bada ||
rāma bhajata soi mukuti gosāī| anicchita āvi bariāī ||
jimi thala binu jala rahi na sakāī| koṭi bhā~ti kau karai upāī ||
tathā moccha sukha sunu khagarāī| rahi na saki hari bhagati bihāī ||
asa bicāri hari bhagata sayāne| mukti nirādara bhagati lubhāne ||
bhagati karata binu jatana prayāsā| saṃsṛti mūla abidyā nāsā ||
bhojana karia tṛpiti hita lāgī| jimi so asana pacavai jaṭharāgī ||
asi haribhagati sugama sukhadāī| ko asa mūḍha़ na jāhi sohāī ||
do. sevaka sebya bhāva binu bhava na taria uragāri ||
bhajahu rāma pada paṅkaja asa siddhānta bicāri || 119(ka) ||
jo cetana kaha~ ja़ḍa़ kari ja़ḍa़hi kari caitanya|
asa samartha raghunāyakahiṃ bhajahiṃ jīva te dhanya || 119(kha) ||
kaheu~ gyāna siddhānta bujhāī| sunahu bhagati mani kai prabhutāī ||
rāma bhagati cintāmani sundara| basi garuḍa़ jāke ura antara ||
parama prakāsa rūpa dina rātī| nahiṃ kachu cahia diā ghṛta bātī ||
moha daridra nikaṭa nahiṃ āvā| lobha bāta nahiṃ tāhi bujhāvā ||
prabala abidyā tama miṭi jāī| hārahiṃ sakala salabha samudāī ||
khala kāmādi nikaṭa nahiṃ jāhīṃ| basi bhagati jāke ura māhīm ||
garala sudhāsama ari hita hoī| tehi mani binu sukha pāva na koī ||
byāpahiṃ mānasa roga na bhārī| jinha ke basa saba jīva dukhārī ||
rāma bhagati mani ura basa jākeṃ| dukha lavalesa na sapanehu~ tākem ||
catura siromani tei jaga māhīṃ| je mani lāgi sujatana karāhīm ||
so mani jadapi pragaṭa jaga ahī| rāma kṛpā binu nahiṃ kau lahī ||
sugama upāya pāibe kere| nara hatabhāgya dehiṃ bhaṭamere ||
pāvana parbata beda purānā| rāma kathā rucirākara nānā ||
marmī sajjana sumati kudārī| gyāna birāga nayana uragārī ||
bhāva sahita khoji jo prānī| pāva bhagati mani saba sukha khānī ||
moreṃ mana prabhu asa bisvāsā| rāma te adhika rāma kara dāsā ||
rāma sindhu ghana sajjana dhīrā| candana taru hari santa samīrā ||
saba kara phala hari bhagati suhāī| so binu santa na kāhū~ pāī ||
asa bicāri joi kara satasaṅgā| rāma bhagati tehi sulabha bihaṅgā ||
do. brahma payonidhi mandara gyāna santa sura āhiṃ|
kathā sudhā mathi kāḍha़hiṃ bhagati madhuratā jāhim || 120(ka) ||
birati carma asi gyāna mada lobha moha ripu māri|
jaya pāia so hari bhagati dekhu khagesa bicāri || 120(kha) ||
puni saprema boleu khagarAU| jauṃ kṛpāla mohi ūpara bhAU ||
nātha mohi nija sevaka jānī| sapta prasna kahahu bakhānī ||
prathamahiṃ kahahu nātha matidhīrā| saba te durlabha kavana sarīrā ||
baḍa़ dukha kavana kavana sukha bhārī| sau sañchepahiṃ kahahu bicārī ||
santa asanta marama tumha jānahu| tinha kara sahaja subhāva bakhānahu ||
kavana punya śruti bidita bisālā| kahahu kavana agha parama karālā ||
mānasa roga kahahu samujhāī| tumha sarbagya kṛpā adhikāī ||
tāta sunahu sādara ati prītī| maiṃ sañchepa kahu~ yaha nītī ||
nara tana sama nahiṃ kavaniu dehī| jīva carācara jācata tehī ||
naraka svarga apabarga nisenī| gyāna birāga bhagati subha denī ||
so tanu dhari hari bhajahiṃ na je nara| hohiṃ biṣaya rata manda manda tara ||
kā~ca kirica badaleṃ te lehī| kara te ḍāri parasa mani dehīm ||
nahiṃ daridra sama dukha jaga māhīṃ| santa milana sama sukha jaga nāhīm ||
para upakāra bacana mana kāyā| santa sahaja subhāu khagarāyā ||
santa sahahiṃ dukha parahita lāgī| paradukha hetu asanta abhāgī ||
bhūrja tarū sama santa kṛpālā| parahita niti saha bipati bisālā ||
sana iva khala para bandhana karī| khāla kaḍha़āi bipati sahi marī ||
khala binu svāratha para apakārī| ahi mūṣaka iva sunu uragārī ||
para sampadā bināsi nasāhīṃ| jimi sasi hati hima upala bilāhīm ||
duṣṭa udaya jaga ārati hetū| jathā prasiddha adhama graha ketū ||
santa udaya santata sukhakārī| bisva sukhada jimi indu tamārī ||
parama dharma śruti bidita ahiṃsā| para nindā sama agha na garīsā ||
hara gura nindaka dādura hoī| janma sahasra pāva tana soī ||
dvija nindaka bahu naraka bhogakari| jaga janami bāyasa sarīra dhari ||
sura śruti nindaka je abhimānī| raurava naraka parahiṃ te prānī ||
hohiṃ ulūka santa nindā rata| moha nisā priya gyāna bhānu gata ||
saba ke nindā je jaḍa़ karahīṃ| te camagādura hoi avatarahīm ||
sunahu tāta aba mānasa rogā| jinha te dukha pāvahiṃ saba logā ||
moha sakala byādhinha kara mūlā| tinha te puni upajahiṃ bahu sūlā ||
kāma bāta kapha lobha apārā| krodha pitta nita chātī jārā ||
prīti karahiṃ jauṃ tīniu bhāī| upaji sanyapāta dukhadāī ||
biṣaya manoratha durgama nānā| te saba sūla nāma ko jānā ||
mamatā dādu kaṇḍu iraṣāī| haraṣa biṣāda garaha bahutāī ||
para sukha dekhi jarani soi chī| kuṣṭa duṣṭatā mana kuṭilī ||
ahaṅkāra ati dukhada ḍamaruā| dambha kapaṭa mada māna neharuā ||
tṛsnā udarabṛddhi ati bhārī| tribidha īṣanā taruna tijārī ||
juga bidhi jvara matsara abibekā| kaha~ lāgi kahauṃ kuroga anekā ||
do. eka byādhi basa nara marahiṃ e asādhi bahu byādhi|
pīḍa़hiṃ santata jīva kahu~ so kimi lahai samādhi || 121(ka) ||
nema dharma ācāra tapa gyāna jagya japa dāna|
bheṣaja puni koṭinha nahiṃ roga jāhiṃ harijāna || 121(kha) ||
ehi bidhi sakala jīva jaga rogī| soka haraṣa bhaya prīti biyogī ||
mānaka roga kachuka maiṃ gāe| hahiṃ saba keṃ lakhi biralenha pāe ||
jāne te chījahiṃ kachu pāpī| nāsa na pāvahiṃ jana paritāpī ||
biṣaya kupathya pāi aṅkure| munihu hṛdaya~ kā nara bāpure ||
rāma kṛpā~ nāsahi saba rogā| jauṃ ehi bhā~ti banai saṃyogā ||
sadagura baida bacana bisvāsā| sañjama yaha na biṣaya kai āsā ||
raghupati bhagati sajīvana mūrī| anūpāna śraddhā mati pūrī ||
ehi bidhi bhalehiṃ so roga nasāhīṃ| nāhiṃ ta jatana koṭi nahiṃ jāhīm ||
jānia taba mana biruja gosā~ī| jaba ura bala birāga adhikāī ||
sumati chudhā bāḍha़i nita nī| biṣaya āsa durbalatā gī ||
bimala gyāna jala jaba so nahāī| taba raha rāma bhagati ura chāī ||
siva aja suka sanakādika nārada| je muni brahma bicāra bisārada ||
saba kara mata khaganāyaka ehā| karia rāma pada paṅkaja nehā ||
śruti purāna saba grantha kahāhīṃ| raghupati bhagati binā sukha nāhīm ||
kamaṭha pīṭha jāmahiṃ baru bārā| bandhyā suta baru kāhuhi mārā ||
phūlahiṃ nabha baru bahubidhi phūlā| jīva na laha sukha hari pratikūlā ||
tṛṣā jāi baru mṛgajala pānā| baru jāmahiṃ sasa sīsa biṣānā ||
andhakāru baru rabihi nasāvai| rāma bimukha na jīva sukha pāvai ||
hima te anala pragaṭa baru hoī| bimukha rāma sukha pāva na koī ||
do0=bāri matheṃ ghṛta hoi baru sikatā te baru tela|
binu hari bhajana na bhava taria yaha siddhānta apela || 122(ka) ||
masakahi kari biṃrañci prabhu ajahi masaka te hīna|
asa bicāri taji saṃsaya rāmahi bhajahiṃ prabīna || 122(kha) ||
śloka- vinicśritaṃ vadāmi te na anyathā vacāṃsi me|
hariṃ narā bhajanti ye'tidustaraṃ taranti te || 122(ga) ||
kaheu~ nātha hari carita anūpā| byāsa samāsa svamati anurupā ||
śruti siddhānta ihi uragārī| rāma bhajia saba kāja bisārī ||
prabhu raghupati taji seia kāhī| mohi se saṭha para mamatā jāhī ||
tumha bigyānarūpa nahiṃ mohā| nātha kīnhi mo para ati chohā ||
pūchihu~ rāma kathā ati pāvani| suka sanakādi sambhu mana bhāvani ||
sata saṅgati durlabha saṃsārā| nimiṣa daṇḍa bhari eku bārā ||
dekhu garuḍa़ nija hṛdaya~ bicārī| maiṃ raghubīra bhajana adhikārī ||
sakunādhama saba bhā~ti apāvana| prabhu mohi kīnha bidita jaga pāvana ||
do. āju dhanya maiṃ dhanya ati jadyapi saba bidhi hīna|
nija jana jāni rāma mohi santa samāgama dīna || 123(ka) ||
nātha jathāmati bhāṣeu~ rākheu~ nahiṃ kachu goi|
carita sindhu raghunāyaka thāha ki pāvi koi || 123 ||
sumiri rāma ke guna gana nānā| puni puni haraṣa bhusuṇḍi sujānā ||
mahimā nigama neti kari gāī| atulita bala pratāpa prabhutāī ||
siva aja pūjya carana raghurāī| mo para kṛpā parama mṛdulāī ||
asa subhāu kahu~ sunu~ na dekhu~| kehi khagesa raghupati sama lekhu~ ||
sādhaka siddha bimukta udāsī| kabi kobida kṛtagya sannyāsī ||
jogī sūra sutāpasa gyānī| dharma nirata paṇḍita bigyānī ||
tarahiṃ na binu sī~ mama svāmī| rāma namāmi namāmi namāmī ||
sarana ge~ mo se agha rāsī| hohiṃ suddha namāmi abināsī ||
do. jāsu nāma bhava bheṣaja harana ghora traya sūla|
so kṛpālu mohi to para sadā rahu anukūla || 124(ka) ||
suni bhusuṇḍi ke bacana subha dekhi rāma pada neha|
boleu prema sahita girā garuḍa़ bigata sandeha || 124(kha) ||
mai kṛtkṛtya bhayu~ tava bānī| suni raghubīra bhagati rasa sānī ||
rāma carana nūtana rati bhī| māyā janita bipati saba gī ||
moha jaladhi bohita tumha bhe| mo kaha~ nātha bibidha sukha de ||
mo pahiṃ hoi na prati upakārā| bandu~ tava pada bārahiṃ bārā ||
pūrana kāma rāma anurāgī| tumha sama tāta na kau baḍa़bhāgī ||
santa biṭapa saritā giri dharanī| para hita hetu sabanha kai karanī ||
santa hṛdaya navanīta samānā| kahā kabinha pari kahai na jānā ||
nija paritāpa dravi navanītā| para dukha dravahiṃ santa supunītā ||
jīvana janma suphala mama bhayū| tava prasāda saṃsaya saba gayū ||
jānehu sadā mohi nija kiṅkara| puni puni umā kahi bihaṅgabara ||
do. tāsu carana siru nāi kari prema sahita matidhīra|
gayu garuḍa़ baikuṇṭha taba hṛdaya~ rākhi raghubīra || 125(ka) ||
girijā santa samāgama sama na lābha kachu āna|
binu hari kṛpā na hoi so gāvahiṃ beda purāna || 125(kha) ||
kaheu~ parama punīta itihāsā| sunata śravana chūṭahiṃ bhava pāsā ||
pranata kalpataru karunā puñjā| upaji prīti rāma pada kañjā ||
mana krama bacana janita agha jāī| sunahiṃ je kathā śravana mana lāī ||
tīrthāṭana sādhana samudāī| joga birāga gyāna nipunāī ||
nānā karma dharma brata dānā| sañjama dama japa tapa makha nānā ||
bhūta dayā dvija gura sevakāī| bidyā binaya bibeka baḍa़āī ||
jaha~ lagi sādhana beda bakhānī| saba kara phala hari bhagati bhavānī ||
so raghunātha bhagati śruti gāī| rāma kṛpā~ kāhū~ eka pāī ||
do. muni durlabha hari bhagati nara pāvahiṃ binahiṃ prayāsa|
je yaha kathā nirantara sunahiṃ māni bisvāsa || 126 ||
soi sarbagya gunī soi gyātā| soi mahi maṇḍita paṇḍita dātā ||
dharma parāyana soi kula trātā| rāma carana jā kara mana rātā ||
nīti nipuna soi parama sayānā| śruti siddhānta nīka tehiṃ jānā ||
soi kabi kobida soi ranadhīrā| jo chala chāḍa़i bhaji raghubīrā ||
dhanya desa so jaha~ surasarī| dhanya nāri patibrata anusarī ||
dhanya so bhūpu nīti jo karī| dhanya so dvija nija dharma na ṭarī ||
so dhana dhanya prathama gati jākī| dhanya punya rata mati soi pākī ||
dhanya gharī soi jaba satasaṅgā| dhanya janma dvija bhagati abhaṅgā ||
do. so kula dhanya umā sunu jagata pūjya supunīta|
śrīraghubīra parāyana jehiṃ nara upaja binīta || 127 ||
mati anurūpa kathā maiṃ bhāṣī| jadyapi prathama gupta kari rākhī ||
tava mana prīti dekhi adhikāī| taba maiṃ raghupati kathā sunāī ||
yaha na kahia saṭhahī haṭhasīlahi| jo mana lāi na suna hari līlahi ||
kahia na lobhihi krodhahi kāmihi| jo na bhaji sacarācara svāmihi ||
dvija drohihi na sunāia kabahū~| surapati sarisa hoi nṛpa jabahū~ ||
rāma kathā ke tei adhikārī| jinha keṃ satasaṅgati ati pyārī ||
gura pada prīti nīti rata jeī| dvija sevaka adhikārī teī ||
tā kaha~ yaha biseṣa sukhadāī| jāhi prānapriya śrīraghurāī ||
do. rāma carana rati jo caha athavā pada nirbāna|
bhāva sahita so yaha kathā karu śravana puṭa pāna || 128 ||
rāma kathā girijā maiṃ baranī| kali mala samani manomala haranī ||
saṃsṛti roga sajīvana mūrī| rāma kathā gāvahiṃ śruti sūrī ||
ehi maha~ rucira sapta sopānā| raghupati bhagati kera panthānā ||
ati hari kṛpā jāhi para hoī| pāu~ dei ehiṃ māraga soī ||
mana kāmanā siddhi nara pāvā| je yaha kathā kapaṭa taji gāvā ||
kahahiṃ sunahiṃ anumodana karahīṃ| te gopada iva bhavanidhi tarahīm ||
suni saba kathā hṛdaya~ ati bhāī| girijā bolī girā suhāī ||
nātha kṛpā~ mama gata sandehā| rāma carana upajeu nava nehā ||
do. maiṃ kṛtakṛtya bhiu~ aba tava prasāda bisvesa|
upajī rāma bhagati dṛḍha़ bīte sakala kalesa || 129 ||
yaha subha sambhu umā sambādā| sukha sampādana samana biṣādā ||
bhava bhañjana gañjana sandehā| jana rañjana sajjana priya ehā ||
rāma upāsaka je jaga māhīṃ| ehi sama priya tinha ke kachu nāhīm ||
raghupati kṛpā~ jathāmati gāvā| maiṃ yaha pāvana carita suhāvā ||
ehiṃ kalikāla na sādhana dūjā| joga jagya japa tapa brata pūjā ||
rāmahi sumiria gāia rāmahi| santata sunia rāma guna grāmahi ||
jāsu patita pāvana baḍa़ bānā| gāvahiṃ kabi śruti santa purānā ||
tāhi bhajahi mana taji kuṭilāī| rāma bhajeṃ gati kehiṃ nahiṃ pāī ||
chaṃ. pāī na kehiṃ gati patita pāvana rāma bhaji sunu saṭha manā|
ganikā ajāmila byādha gīdha gajādi khala tāre ghanā ||
ābhīra jamana kirāta khasa svapacādi ati agharūpa je|
kahi nāma bāraka tepi pāvana hohiṃ rāma namāmi te || 1 ||
raghubaṃsa bhūṣana carita yaha nara kahahiṃ sunahiṃ je gāvahīṃ|
kali mala manomala dhoi binu śrama rāma dhāma sidhāvahīm ||
sata pañca caupāīṃ manohara jāni jo nara ura dharai|
dāruna abidyā pañca janita bikāra śrīraghubara harai || 2 ||
sundara sujāna kṛpā nidhāna anātha para kara prīti jo|
so eka rāma akāma hita nirbānaprada sama āna ko ||
jākī kṛpā lavalesa te matimanda tulasīdāsahū~|
pāyo parama biśrāmu rāma samāna prabhu nāhīṃ kahū~ || 3 ||
do. mo sama dīna na dīna hita tumha samāna raghubīra|
asa bicāri raghubaṃsa mani harahu biṣama bhava bhīra || 130(ka) ||
kāmihi nāri piāri jimi lobhahi priya jimi dāma|
timi raghunātha nirantara priya lāgahu mohi rāma || 130(kha) ||
śloka-yatpūrva prabhuṇā kṛtaṃ sukavinā śrīśambhunā durgamaṃ
śrīmadrāmapadābjabhaktimaniśaṃ prāptyai tu rāmāyaṇam|
matvā tadraghunāthamanirataṃ svāntastamaḥśāntaye
bhāṣābaddhamidaṃ cakāra tulasīdāsastathā mānasam || 1 ||
puṇyaṃ pāpaharaṃ sadā śivakaraṃ vijñānabhaktipradaṃ
māyāmohamalāpahaṃ suvimalaṃ premāmbupūraṃ śubham|
śrīmadrāmacaritramānasamidaṃ bhaktyāvagāhanti ye
te saṃsārapataṅgaghorakiraṇairdahyanti no mānavāḥ || 2 ||
māsapārāyaṇa, tīsavā~ viśrāma
navānhapārāyaṇa, navā~ viśrāma
---------
iti śrīmadrāmacaritamānase sakalakalikaluṣavidhvaṃsane
saptamaḥ sopānaḥ samāptaḥ|
(uttarakāṇḍa samāpta)
--------
ārati śrīrāmāyanajī kī| kīrati kalita lalita siya pī kī ||
gāvata brahmādika muni nārada| bālamīka bigyāna bisārada|
suka sanakādi seṣa aru sārada| barani pavanasuta kīrati nīkī || 1 ||
gāvata beda purāna aṣṭadasa| cho sāstra saba granthana ko rasa|
muni jana dhana santana ko sarabasa| sāra aṃsa sammata sabahī kī || 2 ||
gāvata santata sambhu bhavānī| aru ghaṭasambhava muni bigyānī|
byāsa ādi kabibarja bakhānī| kāgabhusuṇḍi garuḍa ke hī kī || 3 ||
kalimala harani biṣaya rasa phīkī| subhaga siṅgāra mukti jubatī kī|
dalana roga bhava mūri amī kī| tāta māta saba bidhi tulasī kī || 4 ||
🕉 InfoLyter.in