ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അരണ്യകാണ്ഡമ് ।
അഥ ചതുഃഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ।
സ ദീനോ ദീനയാ വാചാ ലക്ഷ്മണം വാക്യമബ്രവീത് ।
ശീഘ്രം ലക്ഷ്മണ ജാനീഹി ഗത്വാ ഗോദാവരീം നദീമ് ॥ 1 ॥
അപി ഗോദാവരീം സീതാ പദ്മാന്യാനയിതും ഗതാ ।
ഏവമുക്തസ്തു രാമേണ ലക്ഷ്മണഃ പരവീരഹാ ॥ 2 ॥
നദീം ഗോദാവരീം രമ്യാം ജഗാമ ലഘുവിക്രമഃ ।
താം ലക്ഷ്മണസ്തീര്ഥവതീ വിചിത്വാ രാമമബ്രവീത് ॥ 3 ॥
നൈനാം പശ്യാമി തീര്ഥേഷു ക്രോശതോ ന ശൃണോതി മേ ।
കം നു വാ ദേശമാപന്നാ വൈദേഹീ ക്ലേശനാശിനീ ॥ 4 ॥
ന ഹ്യഹം വേദ തം ദേശം യത്ര സാ ജനകാത്മജാ ।
ലക്ഷ്മണസ്യ വചശ്ശ്രുത്വാ ദീനസ്സന്താപമോഹിതഃ ॥ 5 ॥
രാമസ്സമഭിചക്രാമ സ്വയം ഗോദാവരീം നദീമ് ।
സ താമുപസ്ഥിതോ രാമഃ ക്വ സീതേത്യേവമബ്രവീത് ॥ 6 ॥
ഭൂതാനി രാക്ഷസേന്ദ്രേണ വധാര്ഹേണ ഹൃതാമിതി ।
ന താം ശശംസൂ രാമായ തഥാ ഗോദാവരീ നദി ॥ 7 ॥
തതഃ പ്രചോദിതാ ഭൂതൈശ്ശംസാസ്മൈതാം പ്രിയാമിതി ।
ന തു സാഭ്യവദതസിതാം പൃഷ്ടാ രാമേണ ശോചതാ ॥ 8 ॥
രാവണസ്യ തു തദ്രൂപം കര്മാണി ച ദുരാത്മനഃ ।
ധ്യാത്വാ ഭയാത്തു വൈദേഹീം സാ നദീ ന ശശംസ താമ് ॥ 9 ॥
നിരാശസ്തു തയാ നദ്യാ സീതായാ ദര്ശനേ കൃതഃ ।
ഉവാച രാമസ്സൌമിത്രിം സീതാദര്ശനകര്ശിതഃ ॥ 10 ॥
ഏഷാ ഗോദാവരീ സൌമ്യ കിഞ്ചിന്ന പ്രതി ഭാഷതേ ।
കിം നു ലക്ഷ്മണ വക്ഷ്യാമി സമേത്യ ജനകം വചഃ ॥ 11 ॥
മാതരം ചൈവ വൈദേഹ്യാ വിനാ താമഹമപ്രിയമ് ।
യാ മേ രാജ്യവിഹീനസ്യ വനേ വന്യേന ജീവതഃ ॥ 12 ॥
സര്വം വ്യപനയേച്ഛോകം വൈദേഹീ ക്വ നു സാ ഗതാ ।
ജ്ഞാതിപക്ഷവിഹീനസ്യ രാജപുത്രീമപശ്യതഃ ॥ 13 ॥
മന്യേ ദീര്ഘാ ഭവിഷ്യന്തി രാത്രയോ മമ ജാഗ്രതഃ ।
ഗോദാവരീം ജനസ്ഥാനമിമം പ്രസ്രവണം ഗിരിമ് ॥ 14 ॥
സര്വാണ്യനുഗമിഷ്യാമി യദി സീതാ ഹി ദൃശ്യതേ ।
ഏതേ മൃഗാ മഹാവീര്യ മാമീക്ഷന്തേ മുഹുര്മുഹുഃ ॥ 15 ॥
വക്തുകാമാ ഇവ ഹി മേ ഇങ്ഗിതാന്യുപലക്ഷയേ ।
താംസ്തു ദൃഷ്ട്വാ നരവ്യാഘ്രോ രാഘവഃ പ്രത്യുവാച ഹ ॥ 16 ॥
ക്വ സീതേതി നിരീക്ഷന്വൈ ബാഷ്പസംരുദ്ധയാ ദൃശാ ।
ഏവമുക്താ നരേന്ദ്രേണ തേ മൃഗാസ്സഹസോത്ഥിതാഃ ॥ 17 ॥
ദക്ഷിണാഭിമുഖാസ്സര്വേ ദര്ശയന്തോ നഭസ്ഥലമ് ।
മൈഥിലീ ഹ്രിയമാണാ സാ ദിശം യാമന്വപദ്യത ॥ 18 ॥
തേന മാര്ഗേണ ധാവന്തോ നിരീക്ഷന്തേ നരാധിപമ് ।
യേന മാര്ഗം ച ഭൂമിം ച നിരീക്ഷന്തേ സ്മ തേ മൃഗാഃ ॥ 19 ॥
പുനശ്ച മാര്ഗമിച്ഛന്തി ലക്ഷ്മണേനോപലക്ഷിതാഃ ।
തേഷാം വചനസര്വസ്വം ലക്ഷയാമാസ ചേങ്ഗിതമ് ॥ 20 ॥
ഉവാച ലക്ഷ്മണോ ജ്യേഷ്ഠം ധീമാന്ഭ്രാതരമാര്തവത് ।
ക്വ സിതേതി ത്വയാ പൃഷ്ടാ യഥേമേ സഹസോത്ഥിതാഃ ॥ 21 ॥
ദര്ശയന്തി ക്ഷിതിം ചൈവ ദക്ഷിണാം ച ദിശം മൃഗാഃ ।
സാധു ഗച്ഛാവഹേ ദേവ ദിശമേതാം ഹി നൈഋതിമ് ॥ 22 ॥
യദി സ്യാദാഗമഃ കശ്ചിദാര്യാ വാ സാഽഥ ലക്ഷ്യതേ ।
ബാഢമിത്യേവ കാകുത്സ്ഥഃ പ്രസ്ഥിതോ ദക്ഷിണാം ദിശമ് ॥ 23 ॥
ലക്ഷ്മണാനുഗതശ്ശീമന്വീക്ഷമാണോ വസുന്ധരാമ് ।
ഏവം സമ്ഭാഷമാണൌ താവന്യോന്യം ഭ്രാതരാവുഭൌ ॥ 24 ॥
വസുന്ധരായാം പതിതം പുഷ്പമാര്ഗമപശ്യതാമ് ।
താം പുഷ്പവൃഷ്ടിം പതിതാം ദൃഷ്ട്വാ രാമോ മഹീതലേ ॥ 25 ॥
ഉവാച ലക്ഷ്മണം വീരോ ദുഃഖിതോ ദുഃഖിതം വചഃ ।
അഭിജാനാമി പുഷ്പാണി താനീമാനീഹ ലക്ഷ്മണ ॥ 26 ॥
പിനദ്ധാനി ഹി വൈദേഹ്യാ മയാ ദത്താനി കാനനേ ।
മന്യേ സൂര്യശ്ച വായുശ്ച മേദിനീ ച യശസ്വിനീ ॥ 27 ॥
അഭിരക്ഷന്തി പുഷ്പാണി പ്രകുര്വന്തോ മമ പ്രിയമ് ।
ഏവമുക്ത്വാ മഹാബാഹും ലക്ഷ്മണം പുരുഷര്ഷഭഃ ॥ 28 ॥
ഉവാച രാമോ ധര്മാത്മാ ഗിരിം പ്രസ്രവണാകുലമ് ।
കച്ചിത് ക്ഷിതിഭൃതാം നാഥ ദൃഷ്ടാ സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ ॥ 29 ॥
രാമാ രമ്യേ വനോദ്ദേശേ മയാ വിരഹിതാ ത്വയാ ।
ക്രുദ്ധോഽബ്രവീദ്ഗിരിം തത്ര സിംഹഃ ക്ഷുദ്രമൃഗം യഥാ ॥ 30 ॥
താം ഹേമവര്ണാം ഹേമാഭാം സീതാം ദര്ശയ പര്വത ।
യാവത്സാനൂനി സര്വാണി ന തേ വിധ്വംസയാമ്യഹമ് ॥ 31 ॥
ഏവമുക്തസ്തു രാമേണ പര്വതോ മൈഥിലീം പ്രതി ।
ശംസന്നിവ തതസ്സീതാം നാദര്ശയത രാഘവേ ॥ 32 ॥
തതോ ദാശരഥീ രാമ ഉവാച ച ശിലോച്ചയമ് ।
മമ ബാണാഗ്നിനിര്ദഗ്ധോ ഭസ്മീഭൂതോ ഭവിഷ്യസി ॥ 33 ॥
അസേവ്യഃ സതതം ചൈവ നിസ്തൃണദ്രുമപല്ലവഃ ।
ഇമാം വാ സരിതം ചാദ്യ ശോഷയിഷ്യാമി ലക്ഷ്മണ ॥ 34 ॥
യദി നാഖ്യാതി മേ സീതാമാര്യാം ചന്ദ്രനിഭാനനാമ് ।
ഏവം സ രുഷിതോ രാമോ ദിധക്ഷന്നിവ ചക്ഷുഷാ ॥ 35 ॥
ദദര്ശ ഭൂമൌ നിഷ്ക്രാന്തം രാക്ഷസസ്യ പദം മഹത് ।
ത്രസ്തായാ രാമകാങ്ക്ഷിണ്യാഃ പ്രധാവന്ത്യാ ഇതസ്തതഃ ॥ 36 ॥
രാക്ഷസേനാനുവൃത്തായാ മൈഥില്യാശ്ച പദാന്യഥ ।
സ സമീക്ഷ്യ പരിക്രാന്തം സീതായാ രാക്ഷസസ്യ ച ॥ 37 ॥
ഭഗ്നം ധനുശ്ച തൂണീ ച വികീര്ണം ബഹുധാ രഥമ് ।
സമ്ഭ്രാന്തഹൃദയോ രാമശ്ശശംസ ഭ്രാതരമ്പ്രിയമ് ॥ 38 ॥
പശ്യ ലക്ഷ്മണ വൈദേഹ്യാശശീര്ണാഃ കനകബിന്ദവഃ ।
ഭൂഷണാനാം ഹി സൌമിത്രേ മാല്യാനി വിവിധാനി ച ॥ 39 ॥
തപ്തബിന്ദുനികാശൈശ്ച ചിത്രൈഃ ക്ഷതജബിന്ദുഭിഃ ।
ആവൃതം പശ്യ സൌമിത്രേ സര്വതോ ധരണീതലമ് ॥ 40 ॥
മന്യേ ലക്ഷ്മണ വൈദേഹീ രാക്ഷസൈഃ കാമരൂപിഭിഃ ।
ഭിത്വാഭിത്വാ വിഭക്താ വാ ഭക്ഷിതാ വാ ഭവിഷ്യതി ॥ 41 ॥
തസ്യാ നിമിത്തം വൈദേഹ്യാ ദ്വയോര്വിവദമാനയോഃ ।
ബഭൂവ യുദ്ധം സൌമിത്രേ ഘോരം രാക്ഷസയോരിഹ ॥ 42 ॥
മുക്താമണിമയം ചേദം തപനീയവിഭൂഷിതമ് ।
ധരണ്യാം പതിതം സൌമ്യ കസ്യ ഭഗ്നം മഹദ്ധനുഃ ॥ 43 ॥
തരുണാദിത്യസങ്കാശം വൈഡൂര്യഗുലികാചിതമ് ।
വിശീര്ണം പതിതം ഭൂമൌ കവചം കസ്യ കാഞ്ചനമ് ॥ 44 ॥
ഛത്രം ശതശലാകം ച ദിവ്യമാല്യോപശോഭിതമ് ।
ഭഗ്നദണ്ഡമിദം കസ്യ ഭൂമൌ സമ്യങ്നിപാതിതമ് ॥ 45 ॥
കാഞ്ചനോരശ്ഛദാ ശ്ചേമേ പിശാചവദനാഃ ഖരാഃ ।
ഭീമരൂപാ മഹാകായാഃ കസ്യ വാ നിഹതാ രണേ ॥ 46 ॥
ദീപ്തപാവകസങ്കാശോ ദ്യുതിമാന്സമരധ്വജഃ ।
അപവിദ്ധശ്ച ഭഗ്നശ്ച കസ്യ സാങ്ഗ്രാമികോ രഥഃ ॥ 47 ॥
രഥാക്ഷമാത്രാ വിശിഖാസ്തപനീയവിഭൂഷണാഃ ।
കസ്യേമേഽഭിഹതാ ബാണാഃ പ്രകീര്ണാ ഘോരകര്മണഃ ॥ 48 ॥
ശരാവരൌ ശരൈഃ പൂര്ണൌ വിധ്വസ്തൌ പശ്യ ലക്ഷ്മണ ।
പ്രതോദാഭീശുഹസ്തോ വൈ കസ്യായം സാരഥിര്ഹതഃ ॥ 49 ॥
കസ്യേമൌ പുരുഷവ്യാഘ്ര ശയാതേ നിഹതൌ യുധി ।
ചാമരഗ്രാഹിണൌ സൌമ്യ സോഷ്ണീഷമണികുണ്ഡലൌ ॥ 50 ॥
പദവീപുരുഷസ്യൈഷാ വ്യക്തം കസ്യാപി രക്ഷസഃ ।
വൈരം ശതഗുണം പശ്യ മമേദം ജീവിതാന്തകമ് ॥ 51 ॥
സുഘോരഹൃദയൈസ്സൌമ്യ രാക്ഷസൈഃ കാമരൂപിഭിഃ ।
ഹൃതാ മൃതാ വാ സീതാ സാ ഭക്ഷിതാ വാ തപസ്വിനീ ॥ 52 ॥
നധര്മസ്ത്രായതേ സീതാം ഹ്രിയമാണാം മഹാവനേ ।
ഭക്ഷിതായാം ഹി വൈദേഹ്യാം ഹൃതായാമപി ലക്ഷ്മണ ॥ 53 ॥
കേ ഹി ലോകേ പ്രിയം കര്തും ശക്താസ്സൌമ്യ മമേശ്വരാഃ ।
കര്താരമപി ലോകാനാം ശൂരം കരുണവേദിനമ് ॥ 54 ॥
അജ്ഞാനാദവമന്യേരത്സര്വഭൂതാനി ലക്ഷ്മണ ।
മൃദും ലോകഹിതേ യുക്തം ദാന്തം കരുണവേദിനമ് ॥ 55 ॥
നിര്വീര്യ ഇതി മന്യന്തേ നൂനം മാം ത്രിദശേശ്വരാഃ ।
മാം പ്രാപ്യ ഹി ഗുണോ ദോഷസ്സംവൃത്തഃ പശ്യ ലക്ഷ്മണ ॥ 56 ॥
അദ്യൈവ സര്വഭൂതാനാം രക്ഷസാമഭവായ ച ।
സംഹൃത്യൈവ ശശിജ്യോത്സ്നാം മഹാന്സൂര്യ ഇവോദിതഃ ॥ 57 ॥
സംഹൃത്യൈവ ഗുണാന്സര്വാന്മമ തേജഃ പ്രകാശതേ ।
നൈവ യക്ഷാ ന ഗന്ധര്വാ ന പിശാചാ ന രാക്ഷസാഃ ॥ 58 ॥
കിന്നരാ വാ മനുഷ്യാ വാ സുഖം പ്രാപ്സ്യന്തി ലിക്ഷ്മണ ।
മമാസ്ത്രബാണസമ്പൂര്ണമാകാശം പശ്യ ലക്ഷ്മണ ॥ 59 ॥
നിസ്സമ്പാതം കരിഷ്യാമി ഹ്യദ്യ ത്രൈലോക്യചാരിണാമ് ।
സന്നിരുദ്ധഗ്രഹഗണമാവാരിതനിശാകരമ് ॥ 60 ॥
വിപ്രണഷ്ടാനലമരുദ്ഭാസ്കരദ്യുതിസംവൃതമ് ।
വിനിര്മഥിതശൈലാഗ്രം ശുഷ്യമാണജലാശയമ് ॥ 61 ॥
ധ്വസ്തദ്രുമലതാഗുല്മം വിപ്രണാശിതസാഗരമ് ।
ത്രൈലോക്യം തു കരിഷ്യാമി സംയുക്തം കാലകര്മണാ ॥ 62 ॥
ന താം കുശലിനീം സീതാം പ്രദാസ്യന്തി മമേശ്വരാഃ ।
അസ്മിന്മുഹൂര്തേ സൌമിത്രേ മമ ദ്രക്ഷ്യന്തി വിക്രമമ് ॥ 63 ॥
നാകാശമുത്പതിഷ്യന്തി സര്വഭൂതാനി ലക്ഷ്മണ ।
മമ ചാപഗുണോന്മുക്തൈര്ബാണജാലൈര്നിരന്തരമ് ॥ 64 ॥
അര്ദിതം മമ നാരാചൈര്ധ്വസ്തഭ്രാന്തമൃഗദ്വിജമ് ।
സമാകുലമമര്യാദം ജഗത്പശ്യാദ്യ ലക്ഷ്മണ ॥ 65 ॥
ആകര്ണപൂര്ണൈരിഷുഭിര്ജീവലോകം ദുരാവരൈഃ ।
കരിഷ്യേ മൈഥിലീഹേതോരപിശാചമരാക്ഷസമ് ॥ 66 ॥
മമ രോഷപ്രയുക്താനാം സായകാനാം ബലം സുരാഃ ।
ദ്രക്ഷ്യന്ത്യദ്യ വിമുക്താനാമതിദൂരാതിഗാമിനാമ് ॥ 67 ॥
നൈവ ദേവാ ന ദൈതേയാ ന പിശാചാ ന രാക്ഷസാഃ ।
ഭവിഷ്യന്തി മമ ക്രോധാത്ത്രൈലോക്യേ വിപ്രണാശിതേ ॥ 68 ॥
ദേവദാനവയക്ഷാണാം ലോകാ യേ രക്ഷസാമപി ।
ബഹുധാ ന ഭവിഷ്യന്തി ബാണൌഘൈശ്ശകലീകൃതാഃ ॥ 69 ॥
നിര്മര്യാദാനിമാന്ലോകാന്കരിഷ്യാമ്യദ്യ സായകൈഃ ।
ഹൃതാം മൃതാം വാ സൌമിത്രേ ന ദാസ്യന്തി മമേശ്വരാഃ ॥ 70 ॥
തഥാരുപാം ഹി വൈദേഹീം ന ദാസ്യന്തി യദി പ്രിയാമ് ।
നാശയാമി ജഗത്സര്വം ത്രൈലോക്യം സചരാചരമ് ॥ 71 ॥
ഇത്യുക്ത്വാ രോഷതാമ്രാക്ഷോ രാമോ നിഷ്പീഡ്യ കാര്മുകമ് ।
ശരമാദായ സന്ദീപ്തം ഘോരമാശീവിഷോപമമ് ॥ 72 ॥
സന്ധായ ധനുഷി ശ്രീമാന്രാമഃ പരപുരഞ്ജയഃ ।
യുഗാന്താഗ്നിരിവ ക്രുദ്ധ ഇദം വചനമബ്രവീത് ॥ 73 ॥
യഥാ ജരാ യഥാ മൃത്യുര്യഥാ കാലോ യഥാ വിധിഃ ।
നിത്യം ന പ്രതിഹന്യന്തേ സര്വഭൂതേഷു ലക്ഷ്മണ ॥ 74 ॥
തഥാഹം ക്രോധസംയുക്തോ ന നിവാര്യോഽസ്മി സര്വഥാ ।
പുരേവ മേ ചാരുദന്തീമനിന്ദിതാം ദിശന്തി സീതാം യദി നാദ്യ മൈഥിലീമ് ।
സദേവഗന്ധര്വമനുഷ്യപന്നഗം ജഗത്സശൈലം പരിവര്തയാമ്യഹമ് ॥ 75 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അരണ്യകാണ്ഡേ ചതുഃഷഷ്ടിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |
śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm || 1 ||
api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā |
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 2 ||
nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ |
tāṃ lakṣmaṇastīrthavatī vicitvā rāmamabravīt || 3 ||
naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me |
kaṃ nu vā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī || 4 ||
na hyahaṃ veda taṃ deśaṃ yatra sā janakātmajā |
lakṣmaṇasya vacaśśrutvā dīnassantāpamohitaḥ || 5 ||
rāmassamabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm |
sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 6 ||
bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmiti |
na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadi || 7 ||
tataḥ pracoditā bhūtaiśśaṃsāsmaitāṃ priyāmiti |
na tu sābhyavadatasitāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocatā || 8 ||
rāvaṇasya tu tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |
dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 9 ||
nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |
uvāca rāmassaumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 10 ||
eṣā godāvarī saumya kiñcinna prati bhāṣate |
kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ || 11 ||
mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam |
yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ || 12 ||
sarvaṃ vyapanayecchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā |
jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ || 13 ||
manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ |
godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim || 14 ||
sarvāṇyanugamiṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate |
ete mṛgā mahāvīrya māmīkṣante muhurmuhuḥ || 15 ||
vaktukāmā iva hi me iṅgitānyupalakṣaye |
tāṃstu dṛṣṭvā naravyāghro rāghavaḥ pratyuvāca ha || 16 ||
kva sīteti nirīkṣanvai bāṣpasaṃruddhayā dṛśā |
evamuktā narendreṇa te mṛgāssahasotthitāḥ || 17 ||
dakṣiṇābhimukhāssarve darśayanto nabhasthalam |
maithilī hriyamāṇā sā diśaṃ yāmanvapadyata || 18 ||
tena mārgeṇa dhāvanto nirīkṣante narādhipam |
yena mārgaṃ ca bhūmiṃ ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ || 19 ||
punaśca mārgamicchanti lakṣmaṇenopalakṣitāḥ |
teṣāṃ vacanasarvasvaṃ lakṣayāmāsa ceṅgitam || 20 ||
uvāca lakṣmaṇo jyeṣṭhaṃ dhīmānbhrātaramārtavat |
kva siteti tvayā pṛṣṭā yatheme sahasotthitāḥ || 21 ||
darśayanti kṣitiṃ caiva dakṣiṇāṃ ca diśaṃ mṛgāḥ |
sādhu gacchāvahe deva diśametāṃ hi naiṛtim || 22 ||
yadi syādāgamaḥ kaścidāryā vā sā'tha lakṣyate |
bāḍhamityeva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
lakṣmaṇānugataśśīmanvīkṣamāṇo vasundharām |
evaṃ sambhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau || 24 ||
vasundharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām |
tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale || 25 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ |
abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa || 26 ||
pinaddhāni hi vaidehyā mayā dattāni kānane |
manye sūryaśca vāyuśca medinī ca yaśasvinī || 27 ||
abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam |
evamuktvā mahābāhuṃ lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ || 28 ||
uvāca rāmo dharmātmā giriṃ prasravaṇākulam |
kaccit kṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī || 29 ||
rāmā ramye vanoddeśe mayā virahitā tvayā |
kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 30 ||
tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |
yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 31 ||
evamuktastu rāmeṇa parvato maithilīṃ prati |
śaṃsanniva tatassītāṃ nādarśayata rāghave || 32 ||
tato dāśarathī rāma uvāca ca śiloccayam |
mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi || 33 ||
asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ |
imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa || 34 ||
yadi nākhyāti me sītāmāryāṃ candranibhānanām |
evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā || 35 ||
dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat |
trastāyā rāmakāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itastataḥ || 36 ||
rākṣasenānuvṛttāyā maithilyāśca padānyatha |
sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca || 37 ||
bhagnaṃ dhanuśca tūṇī ca vikīrṇaṃ bahudhā ratham |
sambhrāntahṛdayo rāmaśśaśaṃsa bhrātarampriyam || 38 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāśaśīrṇāḥ kanakabindavaḥ |
bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 39 ||
taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |
āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 40 ||
manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
bhitvābhitvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 41 ||
tasyā nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |
babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 42 ||
muktāmaṇimayaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |
dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 43 ||
taruṇādityasaṅkāśaṃ vaiḍūryagulikācitam |
viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 44 ||
chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |
bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau samyaṅnipātitam || 45 ||
kāñcanoraśchadā śceme piśācavadanāḥ kharāḥ |
bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 46 ||
dīptapāvakasaṅkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |
apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṅgrāmiko rathaḥ || 47 ||
rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |
kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 48 ||
śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa |
pratodābhīśuhasto vai kasyāyaṃ sārathirhataḥ || 49 ||
kasyemau puruṣavyāghra śayāte nihatau yudhi |
cāmaragrāhiṇau saumya soṣṇīṣamaṇikuṇḍalau || 50 ||
padavīpuruṣasyaiṣā vyaktaṃ kasyāpi rakṣasaḥ |
vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam || 51 ||
sughorahṛdayaissaumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
hṛtā mṛtā vā sītā sā bhakṣitā vā tapasvinī || 52 ||
nadharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane |
bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa || 53 ||
ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāssaumya mameśvarāḥ |
kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam || 54 ||
ajñānādavamanyeratsarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam || 55 ||
nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ |
māṃ prāpya hi guṇo doṣassaṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa || 56 ||
adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |
saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 57 ||
saṃhṛtyaiva guṇānsarvānmama tejaḥ prakāśate |
naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ || 58 ||
kinnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti likṣmaṇa |
mamāstrabāṇasampūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa || 59 ||
nissampātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām |
sanniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram || 60 ||
vipraṇaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam |
vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam || 61 ||
dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram |
trailokyaṃ tu kariṣyāmi saṃyuktaṃ kālakarmaṇā || 62 ||
na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |
asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 63 ||
nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mama cāpaguṇonmuktairbāṇajālairnirantaram || 64 ||
arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |
samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 65 ||
ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |
kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasam || 66 ||
mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |
drakṣyantyadya vimuktānāmatidūrātigāminām || 67 ||
naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |
bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 68 ||
devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |
bahudhā na bhaviṣyanti bāṇaughaiśśakalīkṛtāḥ || 69 ||
nirmaryādānimānlokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ |
hṛtāṃ mṛtāṃ vā saumitre na dāsyanti mameśvarāḥ || 70 ||
tathārupāṃ hi vaidehīṃ na dāsyanti yadi priyām |
nāśayāmi jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 71 ||
ityuktvā roṣatāmrākṣo rāmo niṣpīḍya kārmukam |
śaramādāya sandīptaṃ ghoramāśīviṣopamam || 72 ||
sandhāya dhanuṣi śrīmānrāmaḥ parapurañjayaḥ |
yugāntāgniriva kruddha idaṃ vacanamabravīt || 73 ||
yathā jarā yathā mṛtyuryathā kālo yathā vidhiḥ |
nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 74 ||
tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smi sarvathā |
pureva me cārudantīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |
sadevagandharvamanuṣyapannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 75 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।
स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।
शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ॥ 1 ॥
अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ।
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा ॥ 2 ॥
नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः ।
तां लक्ष्मणस्तीर्थवती विचित्वा राममब्रवीत् ॥ 3 ॥
नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ।
कं नु वा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ॥ 4 ॥
न ह्यहं वेद तं देशं यत्र सा जनकात्मजा ।
लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा दीनस्सन्तापमोहितः ॥ 5 ॥
रामस्समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ।
स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ 6 ॥
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामिति ।
न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदि ॥ 7 ॥
ततः प्रचोदिता भूतैश्शंसास्मैतां प्रियामिति ।
न तु साभ्यवदतसितां पृष्टा रामेण शोचता ॥ 8 ॥
रावणस्य तु तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः ।
ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम् ॥ 9 ॥
निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः ।
उवाच रामस्सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥ 10 ॥
एषा गोदावरी सौम्य किञ्चिन्न प्रति भाषते ।
किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ॥ 11 ॥
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ।
या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ॥ 12 ॥
सर्वं व्यपनयेच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ।
ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः ॥ 13 ॥
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ।
गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ॥ 14 ॥
सर्वाण्यनुगमिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ।
एते मृगा महावीर्य मामीक्षन्ते मुहुर्मुहुः ॥ 15 ॥
वक्तुकामा इव हि मे इङ्गितान्युपलक्षये ।
तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह ॥ 16 ॥
क्व सीतेति निरीक्षन्वै बाष्पसंरुद्धया दृशा ।
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगास्सहसोत्थिताः ॥ 17 ॥
दक्षिणाभिमुखास्सर्वे दर्शयन्तो नभस्थलम् ।
मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत ॥ 18 ॥
तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम् ।
येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः ॥ 19 ॥
पुनश्च मार्गमिच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः ।
तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम् ॥ 20 ॥
उवाच लक्ष्मणो ज्येष्ठं धीमान्भ्रातरमार्तवत् ।
क्व सितेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः ॥ 21 ॥
दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः ।
साधु गच्छावहे देव दिशमेतां हि नैऋतिम् ॥ 22 ॥
यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते ।
बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम् ॥ 23 ॥
लक्ष्मणानुगतश्शीमन्वीक्षमाणो वसुन्धराम् ।
एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ॥ 24 ॥
वसुन्धरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ।
तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ॥ 25 ॥
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः ।
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण ॥ 26 ॥
पिनद्धानि हि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ।
मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी ॥ 27 ॥
अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम् ।
एवमुक्त्वा महाबाहुं लक्ष्मणं पुरुषर्षभः ॥ 28 ॥
उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम् ।
कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ 29 ॥
रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया ।
क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ 30 ॥
तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत ।
यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥ 31 ॥
एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति ।
शंसन्निव ततस्सीतां नादर्शयत राघवे ॥ 32 ॥
ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम् ।
मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ॥ 33 ॥
असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ।
इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ॥ 34 ॥
यदि नाख्याति मे सीतामार्यां चन्द्रनिभाननाम् ।
एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ 35 ॥
ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ।
त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः ॥ 36 ॥
राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ ।
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ॥ 37 ॥
भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम् ।
सम्भ्रान्तहृदयो रामश्शशंस भ्रातरम्प्रियम् ॥ 38 ॥
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याशशीर्णाः कनकबिन्दवः ।
भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ 39 ॥
तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः ।
आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥ 40 ॥
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः ।
भित्वाभित्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ 41 ॥
तस्या निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः ।
बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥ 42 ॥
मुक्तामणिमयं चेदं तपनीयविभूषितम् ।
धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः ॥ 43 ॥
तरुणादित्यसङ्काशं वैडूर्यगुलिकाचितम् ।
विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ॥ 44 ॥
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ।
भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सम्यङ्निपातितम् ॥ 45 ॥
काञ्चनोरश्छदा श्चेमे पिशाचवदनाः खराः ।
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ॥ 46 ॥
दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान्समरध्वजः ।
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः ॥ 47 ॥
रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ।
कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ 48 ॥
शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण ।
प्रतोदाभीशुहस्तो वै कस्यायं सारथिर्हतः ॥ 49 ॥
कस्येमौ पुरुषव्याघ्र शयाते निहतौ युधि ।
चामरग्राहिणौ सौम्य सोष्णीषमणिकुण्डलौ ॥ 50 ॥
पदवीपुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः ।
वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम् ॥ 51 ॥
सुघोरहृदयैस्सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ।
हृता मृता वा सीता सा भक्षिता वा तपस्विनी ॥ 52 ॥
नधर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ।
भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण ॥ 53 ॥
के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्तास्सौम्य ममेश्वराः ।
कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् ॥ 54 ॥
अज्ञानादवमन्येरत्सर्वभूतानि लक्ष्मण ।
मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् ॥ 55 ॥
निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ।
मां प्राप्य हि गुणो दोषस्संवृत्तः पश्य लक्ष्मण ॥ 56 ॥
अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ।
संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः ॥ 57 ॥
संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते ।
नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ॥ 58 ॥
किन्नरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लिक्ष्मण ।
ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण ॥ 59 ॥
निस्सम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ।
सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् ॥ 60 ॥
विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ।
विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् ॥ 61 ॥
ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ।
त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा ॥ 62 ॥
न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः ।
अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ॥ 63 ॥
नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ।
मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम् ॥ 64 ॥
अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ।
समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण ॥ 65 ॥
आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः ।
करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम् ॥ 66 ॥
मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः ।
द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानामतिदूरातिगामिनाम् ॥ 67 ॥
नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ।
भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ॥ 68 ॥
देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ।
बहुधा न भविष्यन्ति बाणौघैश्शकलीकृताः ॥ 69 ॥
निर्मर्यादानिमान्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः ।
हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः ॥ 70 ॥
तथारुपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ।
नाशयामि जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ 71 ॥
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम् ।
शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम् ॥ 72 ॥
सन्धाय धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः ।
युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ 73 ॥
यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः ।
नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण ॥ 74 ॥
तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्मि सर्वथा ।
पुरेव मे चारुदन्तीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् ।
सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥ 75 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |
śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm || 1 ||
api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā |
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 2 ||
nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ |
tāṃ lakṣmaṇastīrthavatī vicitvā rāmamabravīt || 3 ||
naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me |
kaṃ nu vā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī || 4 ||
na hyahaṃ veda taṃ deśaṃ yatra sā janakātmajā |
lakṣmaṇasya vacaśśrutvā dīnassantāpamohitaḥ || 5 ||
rāmassamabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm |
sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 6 ||
bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmiti |
na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadi || 7 ||
tataḥ pracoditā bhūtaiśśaṃsāsmaitāṃ priyāmiti |
na tu sābhyavadatasitāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocatā || 8 ||
rāvaṇasya tu tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |
dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 9 ||
nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |
uvāca rāmassaumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 10 ||
eṣā godāvarī saumya kiñcinna prati bhāṣate |
kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ || 11 ||
mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam |
yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ || 12 ||
sarvaṃ vyapanayecchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā |
jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ || 13 ||
manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ |
godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim || 14 ||
sarvāṇyanugamiṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate |
ete mṛgā mahāvīrya māmīkṣante muhurmuhuḥ || 15 ||
vaktukāmā iva hi me iṅgitānyupalakṣaye |
tāṃstu dṛṣṭvā naravyāghro rāghavaḥ pratyuvāca ha || 16 ||
kva sīteti nirīkṣanvai bāṣpasaṃruddhayā dṛśā |
evamuktā narendreṇa te mṛgāssahasotthitāḥ || 17 ||
dakṣiṇābhimukhāssarve darśayanto nabhasthalam |
maithilī hriyamāṇā sā diśaṃ yāmanvapadyata || 18 ||
tena mārgeṇa dhāvanto nirīkṣante narādhipam |
yena mārgaṃ ca bhūmiṃ ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ || 19 ||
punaśca mārgamicchanti lakṣmaṇenopalakṣitāḥ |
teṣāṃ vacanasarvasvaṃ lakṣayāmāsa ceṅgitam || 20 ||
uvāca lakṣmaṇo jyeṣṭhaṃ dhīmānbhrātaramārtavat |
kva siteti tvayā pṛṣṭā yatheme sahasotthitāḥ || 21 ||
darśayanti kṣitiṃ caiva dakṣiṇāṃ ca diśaṃ mṛgāḥ |
sādhu gacchāvahe deva diśametāṃ hi naiṛtim || 22 ||
yadi syādāgamaḥ kaścidāryā vā sā'tha lakṣyate |
bāḍhamityeva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇāṃ diśam || 23 ||
lakṣmaṇānugataśśīmanvīkṣamāṇo vasundharām |
evaṃ sambhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau || 24 ||
vasundharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām |
tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale || 25 ||
uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ |
abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa || 26 ||
pinaddhāni hi vaidehyā mayā dattāni kānane |
manye sūryaśca vāyuśca medinī ca yaśasvinī || 27 ||
abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam |
evamuktvā mahābāhuṃ lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ || 28 ||
uvāca rāmo dharmātmā giriṃ prasravaṇākulam |
kaccit kṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī || 29 ||
rāmā ramye vanoddeśe mayā virahitā tvayā |
kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 30 ||
tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |
yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 31 ||
evamuktastu rāmeṇa parvato maithilīṃ prati |
śaṃsanniva tatassītāṃ nādarśayata rāghave || 32 ||
tato dāśarathī rāma uvāca ca śiloccayam |
mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi || 33 ||
asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ |
imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa || 34 ||
yadi nākhyāti me sītāmāryāṃ candranibhānanām |
evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā || 35 ||
dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat |
trastāyā rāmakāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itastataḥ || 36 ||
rākṣasenānuvṛttāyā maithilyāśca padānyatha |
sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca || 37 ||
bhagnaṃ dhanuśca tūṇī ca vikīrṇaṃ bahudhā ratham |
sambhrāntahṛdayo rāmaśśaśaṃsa bhrātarampriyam || 38 ||
paśya lakṣmaṇa vaidehyāśaśīrṇāḥ kanakabindavaḥ |
bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 39 ||
taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |
āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 40 ||
manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
bhitvābhitvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 41 ||
tasyā nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |
babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 42 ||
muktāmaṇimayaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |
dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 43 ||
taruṇādityasaṅkāśaṃ vaiḍūryagulikācitam |
viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 44 ||
chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |
bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau samyaṅnipātitam || 45 ||
kāñcanoraśchadā śceme piśācavadanāḥ kharāḥ |
bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 46 ||
dīptapāvakasaṅkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |
apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṅgrāmiko rathaḥ || 47 ||
rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |
kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 48 ||
śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa |
pratodābhīśuhasto vai kasyāyaṃ sārathirhataḥ || 49 ||
kasyemau puruṣavyāghra śayāte nihatau yudhi |
cāmaragrāhiṇau saumya soṣṇīṣamaṇikuṇḍalau || 50 ||
padavīpuruṣasyaiṣā vyaktaṃ kasyāpi rakṣasaḥ |
vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam || 51 ||
sughorahṛdayaissaumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
hṛtā mṛtā vā sītā sā bhakṣitā vā tapasvinī || 52 ||
nadharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane |
bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa || 53 ||
ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāssaumya mameśvarāḥ |
kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam || 54 ||
ajñānādavamanyeratsarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam || 55 ||
nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ |
māṃ prāpya hi guṇo doṣassaṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa || 56 ||
adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |
saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 57 ||
saṃhṛtyaiva guṇānsarvānmama tejaḥ prakāśate |
naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ || 58 ||
kinnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti likṣmaṇa |
mamāstrabāṇasampūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa || 59 ||
nissampātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām |
sanniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram || 60 ||
vipraṇaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam |
vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam || 61 ||
dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram |
trailokyaṃ tu kariṣyāmi saṃyuktaṃ kālakarmaṇā || 62 ||
na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |
asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 63 ||
nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mama cāpaguṇonmuktairbāṇajālairnirantaram || 64 ||
arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |
samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 65 ||
ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |
kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasam || 66 ||
mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |
drakṣyantyadya vimuktānāmatidūrātigāminām || 67 ||
naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |
bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 68 ||
devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |
bahudhā na bhaviṣyanti bāṇaughaiśśakalīkṛtāḥ || 69 ||
nirmaryādānimānlokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ |
hṛtāṃ mṛtāṃ vā saumitre na dāsyanti mameśvarāḥ || 70 ||
tathārupāṃ hi vaidehīṃ na dāsyanti yadi priyām |
nāśayāmi jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 71 ||
ityuktvā roṣatāmrākṣo rāmo niṣpīḍya kārmukam |
śaramādāya sandīptaṃ ghoramāśīviṣopamam || 72 ||
sandhāya dhanuṣi śrīmānrāmaḥ parapurañjayaḥ |
yugāntāgniriva kruddha idaṃ vacanamabravīt || 73 ||
yathā jarā yathā mṛtyuryathā kālo yathā vidhiḥ |
nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa || 74 ||
tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smi sarvathā |
pureva me cārudantīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |
sadevagandharvamanuṣyapannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 75 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.