Shrimadbhagavadgita Parayana - Trayodasho'dhyayah — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Bengali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Bengali

শ্রীমদ্ভগবদগীতার ত্রয়োদশ অধ্যায়ে অর্জুন প্রকৃতি, পুরুষ, ক্ষেত্র, ক্ষেত্রজ্ঞ, জ্ঞান ও জ্ঞেয় বিষয়ে জানতে চান। ভগবান বলেন যে শরীরই ক্ষেত্র এবং যিনি তা জানেন তিনি ক্ষেত্রজ্ঞ; সকল ক্ষেত্রেই ভগবানকে ক্ষেত্রজ্ঞ বলে জানতে হবে। ক্ষেত্রের উপাদান হিসেবে মহাভূত, অহংকার, বুদ্ধি, অব্যক্ত, দশ ইন্দ্রিয়, মন, ইন্দ্রিয়ের পাঁচ বিষয় এবং ইচ্ছা-দ্বেষ-সুখ-দুঃখাদি উল্লেখ করা হয়েছে, আর জ্ঞানের লক্ষণ হিসেবে অমানিত্ব, অহিংসা, ক্ষান্তি, আত্মসংযম, বৈরাগ্য, সমচিত্ততা ও অব্যভিচারিণী ভক্তি প্রভৃতি বর্ণিত হয়েছে। জ্ঞেয় পরব্রহ্মকে সর্বব্যাপী, নির্গুণ, জ্ঞানের জ্যোতি এবং হৃদয়ে অবস্থিত বলে বর্ণনা করা হয়েছে; প্রকৃতি ও পুরুষ উভয়ই অনাদি এবং ক্ষেত্র ও ক্ষেত্রজ্ঞের পার্থক্য যাঁরা জ্ঞানের চোখে জানেন তাঁরা পরমকে প্রাপ্ত হন।

AI-generated · not yet verified

The Bengali meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Gujarati meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Gujarati

આ પાઠ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાના તેરમા અધ્યાયનું પારાયણ છે, જેમાં અર્જુન પ્રકૃતિ, પુરુષ, ક્ષેત્ર, ક્ષેત્રજ્ઞ, જ્ઞાન અને જ્ઞેય વિશે જાણવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે. શ્રી ભગવાન ક્ષેત્રને શરીર અને ક્ષેત્રજ્ઞને તેને જાણનાર તરીકે ઓળખાવે છે, અને જણાવે છે કે ક્ષેત્રજ્ઞ સર્વ ક્ષેત્રોમાં તેમને જ છે. તેઓ ક્ષેત્રના વિકારો, જ્ઞાનના લક્ષણો અને જ્ઞેય પરબ્રહ્મનું સ્વરૂપ વર્ણવે છે, જે સર્વવ્યાપી, નિર્ગુણ અને સર્વના હૃદયમાં સ્થિત છે. પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને અનાદિ છે અને ગુણોના સંગથી જન્મ થાય છે, જ્યારે આત્મા અકર્તા અને અલિપ્ત છે. જે જ્ઞાનની આંખથી ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞનો ભેદ જાણે છે તે પરમને પ્રાપ્ત કરે છે.

AI-generated · not yet verified

The Gujarati meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

ॐ श्री परमात्मने नमः

अथ त्रयोदशोऽध्यायः

क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः

अर्जुन उवाच

प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतत् वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥0॥

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |
etat veditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||0||

অর্জুন বললেন: হে কেশব, আমি প্রকৃতি, পুরুষ, ক্ষেত্র এবং ক্ষেত্রজ্ঞ—এগুলো জানতে ইচ্ছা করি, আর জ্ঞান ও জ্ঞেয় বস্তুও। ^AI

અર્જુન બોલ્યા: હે કેશવ! પ્રકૃતિ, પુરુષ, ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ તથા જ્ઞાન અને જ્ઞેય — આ બધું જાણવાની મારી ઇચ્છા છે. ^AI

श्री भगवानुवाच

Verse 1

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥1॥

idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||1||

শ্রীভগবান বললেন: হে কৌন্তেয়, এই শরীরকে ক্ষেত্র বলা হয়; আর যে এটি জানে, তত্ত্বজ্ঞেরা তাকে ক্ষেত্রজ্ঞ বলে থাকেন। ^AI

શ્રી ભગવાન બોલ્યા: હે કૌંતેય! આ શરીરને ક્ષેત્ર કહેવામાં આવે છે, અને જે આને જાણે છે તેને તત્ત્વવેત્તાઓ ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે. ^AI

Verse 2

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥2॥

kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||2||

হে ভারত, সকল ক্ষেত্রেই আমাকে ক্ষেত্রজ্ঞ জেনো। ক্ষেত্র ও ক্ষেত্রজ্ঞ সম্বন্ধে যে জ্ঞান, সেটিই আমার মতে প্রকৃত জ্ঞান। ^AI

હે ભારત! તમે ક્ષેત્રજ્ઞને પણ મને જ સર્વ ક્ષેત્રોમાં જાણો. ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું જે જ્ઞાન છે, તે જ મારા મતે સાચું જ્ઞાન છે. ^AI

Verse 3

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥3॥

tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu ||3||

সেই ক্ষেত্র কী, কেমন, কী কী বিকৃতি আছে তার, কোথা থেকে উৎপন্ন এবং কী; আর সেই ক্ষেত্রজ্ঞ কে, তার প্রভাব কী—এসব সংক্ষেপে আমার কাছে শোনো। ^AI

તે ક્ષેત્ર શું છે, તે કેવું છે, તેના કયા વિકારો છે, તે કયામાંથી ઉત્પન્ન થયું છે અને તે કોણ છે તથા તેનું પ્રભાવ શું છે — આ બધું સંક્ષેપમાં મારી પાસેથી સાંભળો. ^AI

Verse 4

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥4॥

ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||4||

ঋষিরা বহুভাবে এটি গেয়েছেন, বিভিন্ন ছন্দে পৃথকভাবে এবং ব্রহ্মসূত্রের যুক্তিযুক্ত ও সুনির্ধারিত পদগুলিতেও। ^AI

આ જ્ઞાન ઋષિઓએ અનેક પ્રકારે ગાયું છે, વિવિધ છંદોએ અલગ અલગ રીતે ગાયું છે, અને યુક્તિયુક્ત નિશ્ચિત બ્રહ્મસૂત્રના પદોથી પણ ગાયું છે. ^AI

Verse 5

महाभूतान्यहङ्कारः बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥5॥

mahābhūtānyahaṅkāraḥ buddhiravyaktameva ca |
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||5||

মহাভূত, অহংকার, বুদ্ধি, অব্যক্ত, দশটি ইন্দ্রিয় ও একটি মন, এবং ইন্দ্রিয়ের পাঁচটি বিষয়। ^AI

મહાભૂતો, અહંકાર, બુદ્ધિ, અવ્યક્ત, દશ ઇન્દ્રિયો અને એક મન તથા ઇન્દ્રિયોના પાંચ વિષયો. ^AI

Verse 6

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥6॥

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||6||

ইচ্ছা, দ্বেষ, সুখ, দুঃখ, সংঘাত, চেতনা ও ধৃতি—এগুলোকে সংক্ষেপে বিকৃতিসহ ক্ষেত্র বলা হয়েছে। ^AI

ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ, સંઘાત (શરીરનો સમૂહ), ચેતના અને ધૃતિ — આ બધું વિકારો સહિત ક્ષેત્ર સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યું છે. ^AI

Verse 7

अमानित्वमदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥7॥

amānitvamadambhitvam ahiṃsā kṣāntirārjavam |
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||7||

অমানিত্ব, অদম্ভ, অহিংসা, ক্ষান্তি, আর্জব, আচার্যের উপাসনা, শৌচ, স্থৈর্য এবং আত্মসংযম। ^AI

માનરહિતપણું, દંભરહિતપણું, અહિંસા, ક્ષમા, આર્જવ (સરળતા), આચાર્યની ઉપાસના, શૌચ, સ્થિરતા અને આત્મસંયમ. ^AI

Verse 8

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधि-दुःखदोषानुदर्शनम् ॥8॥

indriyārtheṣu vairāgyam anahaṅkāra eva ca |
janmamṛtyujarāvyādhi-duḥkhadoṣānudarśanam ||8||

ইন্দ্রিয়ের বিষয়সমূহে বৈরাগ্য এবং অহংকারের অভাব; জন্ম, মৃত্যু, জরা ও ব্যাধিরূপ দুঃখ ও দোষের প্রতি সর্বদা অনুধ্যান করা ॥8॥ ^AI

ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં વૈરાગ્ય, અને અહંકારનો અભાવ, તેમજ જન્મ, મૃત્યુ, વૃદ્ધાવસ્થા અને રોગ એ દુઃખરૂપ દોષોનું નિરંતર દર્શન કરવું. ^AI

Verse 9

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥9॥

asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |
nityaṃ ca samacittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu ||9||

পুত্র, স্ত্রী, গৃহ প্রভৃতিতে আসক্তি ও অনুরাগের অভাব; এবং প্রিয় ও অপ্রিয় ঘটনায় সর্বদা সমচিত্ততা ॥9॥ ^AI

પુત્ર, પત્ની, ઘર વગેરેમાં આસક્તિનો અભાવ અને તેમની સાથે અતિશય લગાવ ન રાખવો, તેમજ ઇષ્ટ અને અનિષ્ટ પ્રસંગોમાં સદા સમાન ચિત્ત રાખવું. ^AI

Verse 10

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वम् अरतिर्जनसंसदि ॥10॥

mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |
viviktadeśasevitvam aratirjanasaṃsadi ||10||

আমাতে অনন্য যোগে অব্যভিচারিণী ভক্তি; নির্জন স্থানের সেবন এবং জনসমাজে অনাসক্তি ॥10॥ ^AI

મારામાં અનન્ય યોગથી અવ્યભિચારિણી ભક્તિ, એકાંત સ્થળનું સેવન અને જનસમૂહમાં અરતિ (રુચિનો અભાવ). ^AI

Verse 11

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥11॥

adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |
etajjñānamiti proktam ajñānaṃ yadato'nyathā ||11||

অধ্যাত্মজ্ঞানে নিত্যতা এবং তত্ত্বজ্ঞানের লক্ষ্যের দর্শন—এই সবকে জ্ঞান বলা হয়েছে; এর বিপরীত যা, তা অজ্ঞান ॥11॥ ^AI

અધ્યાત્મજ્ઞાનમાં નિત્યતા અને તત્ત્વજ્ઞાનના અર્થનું દર્શન — આને જ્ઞાન કહ્યું છે; જે આથી વિપરીત છે તે અજ્ઞાન છે. ^AI

Verse 12

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥12॥

jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvā'mṛtamaśnute |
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||12||

যা জ্ঞেয়, তা আমি বলব; যা জেনে অমৃত লাভ করা যায়। তা অনাদি পরব্রহ্ম, যা সৎও বলা যায় না, অসৎও বলা যায় না ॥12॥ ^AI

જે જ્ઞેય છે તે હું હવે કહીશ, જેને જાણીને અમૃતનો અનુભવ થાય છે. તે અનાદિ પરબ્રહ્મ છે, જેને ન સત્ કહેવાય છે ન અસત્. ^AI

Verse 13

सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥13॥

sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato'kṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||13||

সর্বত্র তার হাত ও পা, সর্বত্র তার চক্ষু, মস্তক ও মুখ, সর্বত্র তার কর্ণ; লোকে সবকে আচ্ছাদন করে সে অবস্থান করে ॥13॥ ^AI

તે સર્વત્ર હાથ અને પગવાળું છે, સર્વત્ર આંખ, મસ્તક અને મુખવાળું છે, સર્વત્ર કાનવાળું છે; તે લોકમાં સર્વને વ્યાપીને રહેલું છે. ^AI

Verse 14

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥14॥

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||14||

সে সর্ব ইন্দ্রিয়ের গুণের আভাসমাত্র, সর্ব ইন্দ্রিয় হতে বর্জিত; সে অসক্ত, সর্বভরণকারী, নির্গুণ এবং গুণভোক্তা ॥14॥ ^AI

તે સર્વ ઇન્દ્રિયોના ગુણોનો આભાસ કરાવનારું છે, છતાં સર્વ ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; તે અસક્ત છે, સર્વનું ધારણ કરનારું છે, નિર્ગુણ છે અને ગુણોનો ભોક્તા પણ છે. ^AI

Verse 15

बहिरन्तश्च भूतानाम् अचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥15॥

bahirantaśca bhūtānām acaraṃ carameva ca |
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||15||

সে ভূতগণের বাহিরে ও অন্তরে, অচর ও চর; সূক্ষ্মত্বের কারণে সে অবিজ্ঞেয়, দূরে অবস্থিত এবং নিকটেও সে ॥15॥ ^AI

તે પ્રાણીઓની બહાર અને અંદર છે, તે અચર અને ચર બંને છે; સૂક્ષ્મ હોવાથી તે અવિજ્ઞેય છે, તે દૂર પણ છે અને નજીક પણ છે. ^AI

Verse 16

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥16॥

avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||16||

তাকে অবিভক্ত বলে জানতে হবে, যদিও তিনি ভূতদের মধ্যে বিভক্তের মতো অবস্থিত বলে প্রতীয়মান হন। তিনি ভূতদের ধারক, তিনি গ্রাসকারী এবং তিনিই সবকিছুর উৎপাদক। ^AI

તે (પરમાત્મા) ભૂતોમાં અવિભક્ત (અખંડ) છે, છતાં વિભક્ત જેવો સ્થિત દેખાય છે. તે ભૂતોનો ધારણ કરનાર, જાણવા યોગ્ય, ગ્રાસ કરનાર (સંહારક) અને પ્રકટ થનાર (ઉત્પાદક) છે. ^AI

Verse 17

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥17॥

jyotiṣāmapi tajjyotiḥ tamasaḥ paramucyate |
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||17||

তিনি জ্যোতিসমূহেরও জ্যোতি, এবং অন্ধকারের অতীত বলে কথিত হন। তিনি জ্ঞান, জ্ঞানের বিষয় এবং জ্ঞানের দ্বারা লভ্য; তিনি সকলের হৃদয়ে অবস্থিত। ^AI

તે જ્યોતિઓનું પણ જ્યોતિ છે અને અંધકારથી પર કહેવાય છે. તે જ્ઞાન, જ્ઞેય અને જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થવા યોગ્ય છે; તે સર્વના હૃદયમાં સ્થિત છે. ^AI

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥18॥

Verse 19

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥19॥

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ||19||

প্রকৃতি ও পুরুষ—উভয়কেই অনাদি বলে জানো। আর বিকৃতি ও গুণসমূহকে প্রকৃতি থেকে উৎপন্ন বলে জানো। ^AI

પ્રકૃતિ અને પુરુષ — બંનેને અનાદિ જાણ. અને વિકારો તથા ગુણોને પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થયેલા જાણ. ^AI

Verse 20

कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥20॥

kāryakaraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||20||

কার্য ও করণের কর্তৃত্বে প্রকৃতিকে কারণ বলা হয়, আর সুখ-দুঃখ ভোগের কর্তৃত্বে পুরুষকে কারণ বলা হয়। ^AI

કાર્ય અને કરણની કર્તૃત્વમાં પ્રકૃતિને હેતુ કહેવાય છે, અને સુખ-દુઃખના ભોક્તૃત્વમાં પુરુષને હેતુ કહેવાય છે. ^AI

Verse 21

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥21॥

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||21||

প্রকৃতিতে অবস্থিত পুরুষ প্রকৃতিজাত গুণসমূহ ভোগ করেন; গুণের সঙ্গে তাঁর সংসর্গই সৎ ও অসৎ যোনিতে জন্মের কারণ। ^AI

પ્રકૃતિમાં સ્થિત પુરુષ પ્રકૃતિજન્ય ગુણોનો ભોગ કરે છે; ગુણોનો સંગ તેના સદ્-અસદ્ યોનિઓમાં જન્મનું કારણ છે. ^AI

Verse 22

उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तः देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥22॥

upadraṣṭā'numantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |
paramātmeti cāpyuktaḥ dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||22||

এই দেহে পরম পুরুষ দ্রষ্টা, অনুমোদনকারী, ধারক, ভোক্তা, মহেশ্বর এবং পরমাত্মা বলে কথিত হন। ^AI

આ દેહમાં પર પુરુષ ઉપદ્રષ્ટા, અનુમંતા, ધારણ કરનાર, ભોક્તા, મહેશ્વર અને પરમાત્મા એમ પણ કહેવાય છે. ^AI

Verse 23

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥23॥

ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||23||

যে ব্যক্তি এইভাবে পুরুষকে এবং গুণসহ প্রকৃতিকে জানেন, তিনি সর্বপ্রকারে অবস্থান করলেও আর পুনর্জন্ম লাভ করেন না। ^AI

જે પુરુષને અને ગુણો સહિત પ્રકૃતિને આ પ્રમાણે જાણે છે, તે ગમે તેવી રીતે વર્તતો હોય તોપણ ફરી જન્મ લેતો નથી. ^AI

Verse 24

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥24॥

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||24||

কেউ কেউ ধ্যানের দ্বারা আত্মার মধ্যে আত্মাকে আত্মার সাহায্যে দেখেন, অন্যরা সাংখ্যযোগের দ্বারা, আরও অন্যরা কর্মযোগের দ্বারা। ^AI

કેટલાક ધ્યાનથી આત્માથી આત્માને આત્મામાં જુએ છે; અન્ય સાંખ્ય યોગથી અને બીજા કર્મયોગથી જુએ છે. ^AI

Verse 25

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥25॥

anye tvevamajānantaḥ śrutvā'nyebhya upāsate |
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||25||

আবার অন্য কেউ কেউ এইভাবে না জেনে অন্যদের নিকট থেকে শ্রবণ করে উপাসনা করেন; তারাও শ্রবণে মনোনিবেশকারী হয়ে মৃত্যুকে উত্তীর্ণ হন ॥২৫॥ ^AI

બીજા કેટલાક જે આ રીતે જાણતા નથી, તેઓ બીજા પાસેથી સાંભળીને ઉપાસના કરે છે; તે શ્રવણપરાયણ પણ મૃત્યુને તરી જાય છે. ^AI

Verse 26

यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तद्विद्धि भरतर्षभ ॥26॥

yāvatsañjāyate kiñcit sattvaṃ sthāvarajaṅgamam |
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāt tadviddhi bharatarṣabha ||26||

হে ভরতশ্রেষ্ঠ! স্থাবর ও জঙ্গম যে-কোনো সত্ত্ব যতটুকু জন্মগ্রহণ করে, তা ক্ষেত্র ও ক্ষেত্রজ্ঞের সংযোগ থেকে উৎপন্ন জেনো ॥২৬॥ ^AI

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! સ્થાવર અને જંગમ જે કંઈ પણ સત્ત્વ ઉત્પન્ન થાય છે, તે ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના સંયોગથી થાય છે, એમ જાણ. ^AI

Verse 27

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥27॥

samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||27||

যিনি সর্বভূতে সমভাবে অবস্থিত পরমেশ্বরকে বিনাশশীল বস্তুসমূহের মধ্যে অবিনশ্বররূপে দর্শন করেন, তিনিই প্রকৃত দর্শন করেন ॥২৭॥ ^AI

જે સર્વ ભૂતોમાં સમાન રહેલા પરમેશ્વરને, નાશ પામતાં પ્રાણીઓમાં અવિનાશી રૂપે જુએ છે, તે જ ખરેખર જુએ છે. ^AI

Verse 28

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥28॥

samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |
na hinastyātmanā''tmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||28||

যেহেতু সর্বত্র সমভাবে অবস্থিত ঈশ্বরকে সমভাবে দর্শন করে তিনি নিজের দ্বারা নিজের হিংসা করেন না, তাই তিনি পরাগতি লাভ করেন ॥২৮॥ ^AI

સર્વત્ર સમાન રીતે સ્થિત ઈશ્વરને સમાન દૃષ્ટિએ જોતો મનુષ્ય પોતાના આત્માનો પોતાથી નાશ કરતો નથી, તેથી તે પરમ ગતિને પામે છે. ^AI

Verse 29

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानम् अकर्तारं स पश्यति ॥29॥

prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |
yaḥ paśyati tathā''tmānam akartāraṃ sa paśyati ||29||

যিনি দর্শন করেন যে সমস্ত কর্ম প্রকৃতির দ্বারাই সম্পাদিত হচ্ছে এবং সেইরূপ আত্মাকেও অকর্তা রূপে দর্শন করেন, তিনিই প্রকৃত দর্শন করেন ॥২৯॥ ^AI

જે જુએ છે કે બધાં કર્મો પ્રકૃતિથી જ સર્વ પ્રકારે થાય છે અને આત્મા અકર્તા છે, તે જ ખરેખર જુએ છે. ^AI

Verse 30

यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥30॥

yadā bhūtapṛthagbhāvam ekasthamanupaśyati |
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā ||30||

যখন তিনি ভূতসমূহের পৃথক্‌ ভাবকে একস্থিত রূপে অনুভব করেন এবং সেই থেকেই তাদের বিস্তার অনুভব করেন, তখনই তিনি ব্রহ্মপ্রাপ্ত হন ॥৩০॥ ^AI

જ્યારે તે જુએ છે કે ભૂતોના પૃથક્ ભાવો એક જ સ્થાનમાં સ્થિત છે અને તેમાંથી જ તેમનો વિસ્તાર થાય છે, ત્યારે તે બ્રહ્મને પામે છે. ^AI

Verse 31

अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥31॥

anāditvānnirguṇatvāt paramātmāyamavyayaḥ |
śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate ||31||

হে কৌন্তেয়! এই পরমাত্মা অনাদি ও নির্গুণ হওয়ায় অব্যয়; শরীরে অবস্থিত হয়েও তিনি কিছু করেন না এবং লিপ্ত হন না ॥৩১॥ ^AI

હે કૌંતેય! આ પરમાત્મા અનાદિ હોવાથી અને નિર્ગુણ હોવાથી અવ્યય છે; શરીરમાં રહેલો હોવા છતાં તે ન કરે છે અને લિપ્ત થતો નથી. ^AI

Verse 32

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यात् आकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥32॥

yathā sarvagataṃ saukṣmyāt ākāśaṃ nopalipyate |
sarvatrāvasthito dehe tathā''tmā nopalipyate ||32||

যেমন সূক্ষ্মত্বের কারণে সর্বগত আকাশ লিপ্ত হয় না, তেমনি সর্বত্র অবস্থিত আত্মা শরীরে লিপ্ত হন না ॥৩২॥ ^AI

જેમ સર્વવ્યાપી આકાશ સૂક્ષ્મતાને કારણે લિપ્ત થતું નથી, તેમ સર્વત્ર દેહમાં સ્થિત આત્મા પણ લિપ્ત થતો નથી. ^AI

Verse 33

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥33॥

yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ |
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata ||33||

হে ভারত, যেমন একমাত্র সূর্য এই সমগ্র লোককে প্রকাশ করে, তেমনি ক্ষেত্রী (আত্মা) সমগ্র ক্ষেত্রকে (দেহকে) প্রকাশ করে ॥৩৩॥ ^AI

હે ભારત! જેમ એક સૂર્ય આ સમગ્ર લોકને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ ક્ષેત્રી (આત્મા) સમગ્ર ક્ષેત્રને પ્રકાશિત કરે છે. ^AI

Verse 34

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम् अन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥34॥

kṣetrakṣetrajñayorevam antaraṃ jñānacakṣuṣā |
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param ||34||

যাঁরা জ্ঞানের চোখে ক্ষেত্র ও ক্ষেত্রজ্ঞের এইরূপ পার্থক্য এবং ভূতপ্রকৃতি থেকে মোক্ষ (বিচ্ছেদ) জানেন, তাঁরা পরমকে (পরমাত্মাকে) প্রাপ্ত হন ॥৩৪॥ ^AI

જે લોકો જ્ઞાનની આંખથી ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ વચ્ચેનો આ પ્રકારનો ભેદ તથા ભૂતપ્રકૃતિના મોક્ષને જાણે છે, તેઓ પરમને પ્રાપ્ત કરે છે. ^AI

॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां
योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

ॐ श्री परमात्मने नमः

अथ त्रयोदशोऽध्यायः

क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः

अर्जुन उवाच

प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।

एतत् वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥0॥

श्री भगवानुवाच

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।

एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥1॥

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥2॥

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।

स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥3॥

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।

ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥4॥

महाभूतान्यहङ्कारः बुद्धिरव्यक्तमेव च ।

इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥5॥

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।

एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥6॥

अमानित्वमदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।

आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥7॥

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कार एव च ।

जन्ममृत्युजराव्याधि-दुःखदोषानुदर्शनम् ॥8॥

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।

नित्यं च समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥9॥

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।

विविक्तदेशसेवित्वम् अरतिर्जनसंसदि ॥10॥

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।

एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥11॥

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।

अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥12॥

सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।

सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥13॥

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।

असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥14॥

बहिरन्तश्च भूतानाम् अचरं चरमेव च ।

सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥15॥

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।

भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥16॥

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः तमसः परमुच्यते ।

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥17॥

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।

मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥18॥

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।

विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥19॥

कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।

पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥20॥

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।

कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥21॥

उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।

परमात्मेति चाप्युक्तः देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥22॥

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।

सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥23॥

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।

अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥24॥

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।

तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥25॥

यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।

क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तद्विद्धि भरतर्षभ ॥26॥

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।

विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥27॥

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।

न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥28॥

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।

यः पश्यति तथाऽऽत्मानम् अकर्तारं स पश्यति ॥29॥

यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थमनुपश्यति ।

तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥30॥

अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्मायमव्ययः ।

शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥31॥

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यात् आकाशं नोपलिप्यते ।

सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥32॥

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।

क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥33॥

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम् अन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।

भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥34॥

॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां

योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

श्रीमद्भगवद्गीता पारायण - त्रयोदशोऽध्यायः