𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌸𑍁𑌨𑍍𑌦𑌰𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑌮𑍍 ।
𑌅𑌥 𑌏𑌕𑌷𑌷𑍍𑌟𑌿𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ।
𑌤𑌤𑍋 𑌜𑌾𑌮𑍍𑌬𑌵𑌤𑍋 𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌮𑌗𑍃𑌹𑍍𑌣𑌨𑍍𑌤 𑌵𑌨𑍗𑌕𑌸𑌃 ।
𑌅𑌙𑍍𑌗𑌦𑌪𑍍𑌰𑌮𑍁𑌖𑌾 𑌵𑍀𑌰𑌾 𑌹𑌨𑍁𑌮𑌾𑌂𑌶𑍍𑌚 𑌮𑌹𑌾𑌕𑌪𑌿𑌃 ॥ 1 ॥
𑌪𑍍𑌰𑍀𑌤𑌿𑌮𑌨𑍍𑌤𑌸𑍍𑌤𑌤𑌃 𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇 𑌵𑌾𑌯𑍁𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌪𑌰𑌸𑍍𑌪𑌰𑌾𑌃 ।
𑌮𑌹𑍇𑌨𑍍𑌦𑍍𑌰𑌾𑌦𑍍𑌰𑌿𑌂 𑌪𑌰𑌿𑌤𑍍𑌯𑌜𑍍𑌯 𑌪𑍁𑌪𑍍𑌲𑍁𑌵𑍁𑌃 𑌪𑍍𑌲𑌵𑌗𑌰𑍍𑌷𑌭𑌾𑌃 ॥ 2 ॥
𑌮𑍇𑌰𑍁𑌮𑌨𑍍𑌦𑌰𑌸𑌙𑍍𑌕𑌾𑌶𑌾 𑌮𑌤𑍍𑌤𑌾 𑌇𑌵 𑌮𑌹𑌾𑌗𑌜𑌾𑌃 ।
𑌛𑌾𑌦𑌯𑌨𑍍𑌤 𑌇𑌵𑌾𑌕𑌾𑌶𑌂 𑌮𑌹𑌾𑌕𑌾𑌯𑌾 𑌮𑌹𑌾𑌬𑌲𑌾𑌃 ॥ 3 ॥
𑌸𑌭𑌾𑌜𑍍𑌯𑌮𑌾𑌨𑌂 𑌭𑍂𑌤𑍈𑌸𑍍𑌤𑌮𑌾𑌤𑍍𑌮𑌵𑌨𑍍𑌤𑌂 𑌮𑌹𑌾𑌬𑌲𑌮𑍍 ।
𑌹𑌨𑍂𑌮𑌨𑍍𑌤𑌂 𑌮𑌹𑌾𑌵𑍇𑌗𑌂 𑌵𑌹𑌨𑍍𑌤 𑌇𑌵 𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑌿𑌭𑌿𑌃 ॥ 4 ॥
𑌰𑌾𑌘𑌵𑍇 𑌚𑌾𑌰𑍍𑌥𑌨𑌿𑌰𑍍𑌵𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑌿𑌂 𑌕𑌰𑍍𑌤𑍁𑌂 𑌚 𑌪𑌰𑌮𑌂 𑌯𑌶𑌃 ।
𑌸𑌮𑌾𑌧𑌾𑌯 𑌸𑌮𑍃𑌦𑍍𑌧𑌾𑌰𑍍𑌥𑌾𑌃 𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇𑌸𑌿𑌦𑍍𑌧𑌿𑌭𑌿𑌰𑍁𑌨𑍍𑌨𑌤𑌾 ॥ 5 ॥
𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌾𑌖𑍍𑌯𑌾𑌨𑍋𑌨𑍍𑌮𑍁𑌖𑌾𑌃 𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇 𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇 𑌯𑍁𑌦𑍍𑌧𑌾𑌭𑌿𑌨𑌨𑍍𑌦𑌿𑌨𑌃 ।
𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇 𑌰𑌾𑌮𑌪𑍍𑌰𑌤𑍀𑌕𑌾𑌰𑍇 𑌨𑌿𑌶𑍍𑌚𑌿𑌤𑌾𑌰𑍍𑌥𑌾 𑌮𑌨𑌸𑍍𑌸𑍍𑌵𑌿𑌨𑌃 ॥ 6 ॥
𑌪𑍍𑌲𑌵𑌮𑌾𑌨𑌾𑌃 𑌖𑌮𑌾𑌪𑍍𑌲𑍁𑌤𑍍𑌯 𑌤𑌤𑌸𑍍𑌤𑍇 𑌕𑌾𑌨𑌨𑍗𑌕𑌸𑌃 ।
𑌨𑌨𑍍𑌦𑌨𑍋𑌪𑌮𑌯𑌾𑌸𑍇𑌦𑍁𑌰𑍍𑌵𑌨𑌂 𑌦𑍍𑌰𑍁𑌮𑌲𑌤𑌾𑌯𑍁𑌤𑌮𑍍 ॥ 7 ॥
𑌯𑌤𑍍𑌤𑌨𑍍𑌮𑌧𑍁𑌵𑌨𑌂 𑌨𑌾𑌮 𑌸𑍁𑌗𑍍𑌰𑍀𑌵𑌸𑍍𑌯𑌾𑌭𑌿𑌰𑌕𑍍𑌷𑌿𑌤𑌮𑍍 ।
𑌅𑌧𑍃𑌷𑍍𑌯𑌂 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌭𑍂𑌤𑌾𑌨𑌾𑌂 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌭𑍂𑌤𑌮𑌨𑍋𑌹𑌰𑌮𑍍 ॥ 8 ॥
𑌯𑌦𑍍𑌰𑌕𑍍𑌷𑌤𑌿 𑌮𑌹𑌾𑌵𑍀𑌰𑍍𑌯 𑌸𑍍𑌸𑌦𑌾 𑌦𑌧𑌿𑌮𑍁𑌖𑌃 𑌕𑌪𑌿𑌃 ।
𑌮𑌾𑌤𑍁𑌲𑌃 𑌕𑌪𑌿𑌮𑍁𑌖𑍍𑌯𑌸𑍍𑌯 𑌸𑍁𑌗𑍍𑌰𑍀𑌵𑌸𑍍𑌯 𑌮𑌹𑌾𑌤𑍍𑌮𑌨𑌃 ॥ 9 ॥
𑌤𑍇 𑌤𑌦𑍍𑌵𑌨𑌮𑍁𑌪𑌾𑌗𑌮𑍍𑌯 𑌬𑌭𑍂𑌵𑍁𑌃 𑌪𑌰𑌮𑍋𑌤𑍍𑌕𑌟𑌾𑌃 ।
𑌵𑌾𑌨𑌰𑌾 𑌵𑌾𑌨𑌰𑍇𑌨𑍍𑌦𑍍𑌰𑌸𑍍𑌯 𑌮𑌨𑌃 𑌕𑌾𑌨𑍍𑌤𑌤𑌮𑌂 𑌮𑌹𑌤𑍍 ॥ 10 ॥
𑌤𑌤𑌸𑍍𑌤𑍇 𑌵𑌾𑌨𑌰𑌾 𑌹𑍃𑌷𑍍𑌟𑌾 𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑌵𑌾 𑌮𑌧𑍁𑌵𑌨𑌂 𑌮𑌹𑌤𑍍 ।
𑌕𑍁𑌮𑌾𑌰𑌮𑌭𑍍𑌯𑌯𑌾𑌚𑌨𑍍𑌤 𑌮𑌧𑍂𑌨𑌿 𑌮𑌧𑍁𑌪𑌿𑌙𑍍𑌗𑌲𑌾𑌃 ॥ 11 ॥
𑌤𑌤𑌃 𑌕𑍁𑌮𑌾𑌰𑌸𑍍𑌤𑌾𑌨𑍍 𑌵𑍃𑌦𑍍𑌧𑌾𑌨𑍍 𑌜𑌾𑌮𑍍𑌬𑌵𑌤𑍍𑌪𑍍𑌰𑌮𑍁𑌖𑌾𑌨𑍍 𑌕𑌪𑍀𑌨𑍍 ।
𑌅𑌨𑍁𑌮𑌾𑌨𑍍𑌯 𑌦𑌦𑍗 𑌤𑍇𑌷𑌾𑌂 𑌵𑌿𑌸𑌰𑍍𑌗𑌂 𑌮𑌧𑍁𑌭𑌿𑌕𑍍𑌷𑌣𑍇 ॥ 12 ॥
𑌤𑌤𑌶𑍍𑌚𑌾𑌨𑍁𑌮𑌤𑌾 𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇 𑌸𑌮𑍍𑌪𑍍𑌰𑌹𑍃𑌷𑍍𑌟𑌾 𑌵𑌨𑍗𑌕𑌸𑌃 ।
𑌮𑍁𑌦𑌿𑌤𑌾𑌃 𑌪𑍍𑌰𑍇𑌰𑌿𑌤𑌾𑌶𑍍𑌚𑌾𑌪𑌿 𑌪𑍍𑌰𑌨𑍃𑌤𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑍋𑌽𑌭𑌵𑌂𑌸𑍍𑌤𑌦𑌾 ॥ 13 ॥
𑌗𑌾𑌯𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌤𑍍𑌪𑍍𑌰𑌣𑌮𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌨𑍍𑌨𑍃𑌤𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌤𑍍𑌪𑍍𑌰𑌹𑌸𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌤𑍍 ।
𑌪𑌤𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌦𑍍𑌵𑌿𑌚𑌰𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌤𑍍𑌲𑍍𑌪𑌵𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌤𑍍𑌪𑍍𑌰𑌲𑌪𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌤𑍍 ॥ 14 ॥
𑌪𑌰𑌸𑍍𑌪𑌰𑌂 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌦𑍁𑌪𑌾𑌶𑍍𑌰𑌯𑌨𑍍𑌤𑍇 𑌪𑌰𑌸𑍍𑌪𑌰𑌂 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌦𑍁𑌪𑌾𑌕𑍍𑌰𑌮𑌨𑍍𑌤𑍇 ।
𑌪𑌰𑌸𑍍𑌪𑌰𑌂 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌦𑍁𑌪𑌬𑍍𑌰𑍁𑌵𑌨𑍍𑌤𑍇 𑌪𑌰𑌸𑍍𑌪𑌰𑌂 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌦𑍁𑌪𑌾𑌰𑌮𑌨𑍍𑌤𑍇 ॥ 15 ॥
𑌦𑍍𑌰𑍁𑌮𑌾𑌦𑍍𑌦𑍍𑌰𑍁𑌮𑌂 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌦𑌭𑌿𑌦𑍍𑌰𑌵𑌨𑍍𑌤𑍇 𑌕𑍍𑌷𑌿𑌤𑍗 𑌨𑌗𑌾𑌗𑍍𑌰𑌾𑌨𑍍𑌨𑌿𑌪𑌤𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑍇𑌚𑌿𑌤𑍍 ।
𑌮𑌹𑍀𑌤𑌲𑌾𑌤𑍍𑌕𑍇𑌚𑌿𑌦𑍁𑌦𑍀𑌰𑍍𑌣𑌵𑍇𑌗𑌾 𑌮𑌹𑌾𑌦𑍍𑌰𑍁𑌮𑌾𑌗𑍍𑌰𑌾𑌣𑍍𑌯𑌭𑌿𑌸𑌮𑍍𑌪𑌤𑌨𑍍𑌤𑌿 ॥ 16 ॥
𑌗𑌾𑌯𑌨𑍍𑌤𑌮𑌨𑍍𑌯𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌹𑌸𑌨𑍍𑌨𑍁𑌪𑍈𑌤𑌿 𑌹𑌸𑌨𑍍𑌤𑌮𑌨𑍍𑌯𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌰𑍁𑌦𑌨𑍍𑌨𑍁𑌪𑍈𑌤𑌿 ।
𑌰𑍁𑌦𑌨𑍍𑌤𑌮𑌨𑍍𑌯𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌣𑍁𑌦𑌨𑍍𑌨𑍁𑌪𑍈𑌤𑌿 𑌨𑍁𑌦𑌨𑍍𑌤𑌮𑌨𑍍𑌯𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌣𑌦𑌨𑍍𑌨𑍁𑌪𑍈𑌤𑌿 ॥ 17 ॥
𑌸𑌮𑌾𑌕𑍁𑌲𑌂 𑌤𑌤𑍍𑌕𑌪𑌿𑌸𑍈𑌨𑍍𑌯𑌮𑌾𑌸𑍀𑌨𑍍𑌮𑌧𑍁𑌪𑍍𑌰𑌸𑌾𑌨𑍋𑌤𑍍𑌕𑌟𑌸𑌤𑍍𑌤𑍍𑌵𑌚𑍇𑌷𑍍𑌟𑌮𑍍 ।
𑌨 𑌚𑌾𑌤𑍍𑌰 𑌕𑌶𑍍𑌚𑌿𑌨𑍍𑌨 𑌬𑌭𑍂𑌵 𑌮𑌤𑍍𑌤𑍋 𑌨 𑌚𑌾𑌤𑍍𑌰 𑌕𑌶𑍍𑌚𑌿𑌨𑍍𑌨 𑌬𑌭𑍂𑌵 𑌤𑍃𑌪𑍍𑌤𑌃 ॥ 18 ॥
𑌤𑌤𑍋 𑌵𑌨𑌂 𑌤𑌤𑍍𑌪𑌰𑌿𑌭𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯𑌮𑌾𑌣𑌂 𑌦𑍍𑌰𑍁𑌮𑌾𑌂𑌶𑍍𑌚 𑌵𑌿𑌧𑍍𑌵𑌂𑌸𑌿𑌤𑌪𑌤𑍍𑌰𑌪𑍁𑌷𑍍𑌪𑌾𑌨𑍍 ।
𑌸𑌮𑍀𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯 𑌕𑍋𑌪𑌾𑌦𑍍𑌧𑌧𑌿𑌵𑌕𑍍𑌰𑌨𑌾𑌮𑌾 𑌨𑌿𑌵𑌾𑌰𑌯𑌾𑌮𑌾𑌸 𑌕𑌪𑌿𑌃 𑌕𑌪𑍀𑌂𑌸𑍍𑌤𑌾𑌨𑍍 ॥ 19 ॥
𑌸 𑌤𑍈𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌵𑍃𑌦𑍍𑌧𑍈𑌃 𑌪𑌰𑌿𑌭𑌰𑍍𑌤𑍍𑌸𑍍𑌯𑌮𑌾𑌨𑍋 𑌵𑌨𑌸𑍍𑌯 𑌗𑍋𑌪𑍍𑌤𑌾 𑌹𑌰𑌿𑌵𑍀𑌰𑌵𑍃𑌦𑍍𑌧𑌃 ।
𑌚𑌕𑌾𑌰 𑌭𑍂𑌯𑍋 𑌮𑌤𑌿𑌮𑍁𑌗𑍍𑌰𑌤𑍇𑌜𑌾 𑌵𑌨𑌸𑍍𑌯 𑌰𑌕𑍍𑌷𑌾𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿 𑌵𑌾𑌨𑌰𑍇𑌭𑍍𑌯𑌃 ॥ 20 ॥
𑌉𑌵𑌾𑌚 𑌕𑌾𑌂𑌶𑍍𑌚𑌿𑌤𑍍𑌪𑌰𑍁𑌷𑌾𑌣𑌿 𑌧𑍃𑌷𑍍𑌟𑌮𑌸𑌕𑍍𑌤𑌮𑌨𑍍𑌯𑌾𑌂𑌶𑍍𑌚 𑌤𑌲𑍈𑌰𑍍𑌜𑌘𑌾𑌨 ।
𑌸𑌮𑍇𑌤𑍍𑌯 𑌕𑍈𑌶𑍍𑌚𑌿𑌤𑍍𑌕𑌲𑌹𑌂 𑌚𑌕𑌾𑌰 𑌤𑌥𑍈𑌵 𑌸𑌾𑌮𑍍𑌨𑍋𑌪𑌜𑌗𑌾𑌮 𑌕𑌾𑌂𑌶𑍍𑌚𑌿𑌤𑍍 ॥ 21 ॥
𑌸 𑌤𑍈𑌰𑍍𑌮𑌦𑌾𑌤𑍍𑌸𑌮𑍍𑌪𑌰𑌿𑌵𑌾𑌰𑍍𑌯 𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑍈𑌰𑍍𑌭𑌲𑌾𑌚𑍍𑌛 𑌤𑍇𑌨 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌵𑌾𑌰𑍍𑌯𑌮𑌾𑌣𑍈𑌃 ।
𑌪𑍍𑌰𑌧𑌰𑍍𑌷𑌿𑌤𑌸𑍍𑌤𑍍𑌯𑌕𑍍𑌤𑌭𑌯𑍈 𑌸𑍍𑌸𑌮𑍇𑌤𑍍𑌯 𑌪𑍍𑌰𑌕𑍃𑌷𑍍𑌯𑌤𑍇 𑌚𑌾𑌪𑍍𑌯𑌨𑌵𑍇𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯 𑌦𑍋𑌷𑌮𑍍 ॥ 22 ॥
𑌨𑌖𑍈𑌸𑍍𑌤𑍁𑌦𑌨𑍍𑌤𑍋 𑌦𑌶𑌨𑍈𑌰𑍍𑌦𑌶𑌨𑍍𑌤 𑌸𑍍𑌤𑌲𑍈𑌶𑍍𑌚 𑌪𑌾𑌦𑍈𑌶𑍍𑌚 𑌸𑌮𑌾𑌪𑌯𑌨𑍍𑌤𑌃 ।
𑌮𑌦𑌾𑌤𑍍𑌕𑌪𑌿𑌂 𑌤𑌂 𑌕𑌪𑌯 𑌸𑍍𑌸𑌮𑌗𑍍𑌰𑌾 𑌮𑌹𑌾𑌵𑌨𑌂 𑌨𑌿𑌰𑍍𑌵𑌿𑌷𑌯𑌂 𑌚 𑌚𑌕𑍍𑌰𑍁𑌃 ॥ 23 ॥
𑌇𑌤𑍍𑌯𑌾𑌰𑍍𑌷𑍇 𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌆𑌦𑌿𑌕𑌾𑌵𑍍𑌯𑍇 𑌸𑍁𑌨𑍍𑌦𑌰𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑍇 𑌏𑌕𑌷𑌷𑍍𑌟𑌿𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |
tato jāmbavato vākyamagṛhṇanta vanaukasaḥ |
aṅgadapramukhā vīrā hanumāṃśca mahākapiḥ || 1 ||
prītimantastataḥ sarve vāyuputraparasparāḥ |
mahendrādriṃ parityajya pupluvuḥ plavagarṣabhāḥ || 2 ||
merumandarasaṅkāśā mattā iva mahāgajāḥ |
chādayanta ivākāśaṃ mahākāyā mahābalāḥ || 3 ||
sabhājyamānaṃ bhūtaistamātmavantaṃ mahābalam |
hanūmantaṃ mahāvegaṃ vahanta iva dṛṣṭibhiḥ || 4 ||
rāghave cārthanirvavṛttiṃ kartuṃ ca paramaṃ yaśaḥ |
samādhāya samṛddhārthāḥ sarvesiddhibhirunnatā || 5 ||
priyākhyānonmukhāḥ sarve sarve yuddhābhinandinaḥ |
sarve rāmapratīkāre niścitārthā manassvinaḥ || 6 ||
plavamānāḥ khamāplutya tataste kānanaukasaḥ |
nandanopamayāsedurvanaṃ drumalatāyutam || 7 ||
yattanmadhuvanaṃ nāma sugrīvasyābhirakṣitam |
adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamanoharam || 8 ||
yadrakṣati mahāvīrya ssadā dadhimukhaḥ kapiḥ |
mātulaḥ kapimukhyasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 9 ||
te tadvanamupāgamya babhūvuḥ paramotkaṭāḥ |
vānarā vānarendrasya manaḥ kāntatamaṃ mahat || 10 ||
tataste vānarā hṛṣṭā dṛṣṭavā madhuvanaṃ mahat |
kumāramabhyayācanta madhūni madhupiṅgalāḥ || 11 ||
tataḥ kumārastān vṛddhān jāmbavatpramukhān kapīn |
anumānya dadau teṣāṃ visargaṃ madhubhikṣaṇe || 12 ||
tataścānumatā ssarve samprahṛṣṭā vanaukasaḥ |
muditāḥ preritāścāpi pranṛtyanto'bhavaṃstadā || 13 ||
gāyanti kecitpraṇamanti kecinnṛtyanti kecitprahasanti kecit |
patanti kecidvicaranti kecitlpavanti kecitpralapanti kecit || 14 ||
parasparaṃ kecidupāśrayante parasparaṃ kecidupākramante |
parasparaṃ kecidupabruvante parasparaṃ kecidupāramante || 15 ||
drumāddrumaṃ kecidabhidravante kṣitau nagāgrānnipatanti kecit |
mahītalātkecidudīrṇavegā mahādrumāgrāṇyabhisampatanti || 16 ||
gāyantamanyaḥ prahasannupaiti hasantamanyaḥ prarudannupaiti |
rudantamanyaḥ praṇudannupaiti nudantamanyaḥ praṇadannupaiti || 17 ||
samākulaṃ tatkapisainyamāsīnmadhuprasānotkaṭasattvaceṣṭam |
na cātra kaścinna babhūva matto na cātra kaścinna babhūva tṛptaḥ || 18 ||
tato vanaṃ tatparibhakṣyamāṇaṃ drumāṃśca vidhvaṃsitapatrapuṣpān |
samīkṣya kopāddhadhivakranāmā nivārayāmāsa kapiḥ kapīṃstān || 19 ||
sa taiḥ pravṛddhaiḥ paribhartsyamāno vanasya goptā harivīravṛddhaḥ |
cakāra bhūyo matimugratejā vanasya rakṣāṃ prati vānarebhyaḥ || 20 ||
uvāca kāṃścitparuṣāṇi dhṛṣṭamasaktamanyāṃśca talairjaghāna |
sametya kaiścitkalahaṃ cakāra tathaiva sāmnopajagāma kāṃścit || 21 ||
sa tairmadātsamparivārya vākyairbhalāccha tena prativāryamāṇaiḥ |
pradharṣitastyaktabhayai ssametya prakṛṣyate cāpyanavekṣya doṣam || 22 ||
nakhaistudanto daśanairdaśanta stalaiśca pādaiśca samāpayantaḥ |
madātkapiṃ taṃ kapaya ssamagrā mahāvanaṃ nirviṣayaṃ ca cakruḥ || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ एकषष्टितमस्सर्गः ।
ततो जाम्बवतो वाक्यमगृह्णन्त वनौकसः ।
अङ्गदप्रमुखा वीरा हनुमांश्च महाकपिः ॥ 1 ॥
प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपरस्पराः ।
महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः ॥ 2 ॥
मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः ।
छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः ॥ 3 ॥
सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम् ।
हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः ॥ 4 ॥
राघवे चार्थनिर्ववृत्तिं कर्तुं च परमं यशः ।
समाधाय समृद्धार्थाः सर्वेसिद्धिभिरुन्नता ॥ 5 ॥
प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्स्विनः ॥ 6 ॥
प्लवमानाः खमाप्लुत्य ततस्ते काननौकसः ।
नन्दनोपमयासेदुर्वनं द्रुमलतायुतम् ॥ 7 ॥
यत्तन्मधुवनं नाम सुग्रीवस्याभिरक्षितम् ।
अधृष्यं सर्वभूतानां सर्वभूतमनोहरम् ॥ 8 ॥
यद्रक्षति महावीर्य स्सदा दधिमुखः कपिः ।
मातुलः कपिमुख्यस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ 9 ॥
ते तद्वनमुपागम्य बभूवुः परमोत्कटाः ।
वानरा वानरेन्द्रस्य मनः कान्ततमं महत् ॥ 10 ॥
ततस्ते वानरा हृष्टा दृष्टवा मधुवनं महत् ।
कुमारमभ्ययाचन्त मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ 11 ॥
ततः कुमारस्तान् वृद्धान् जाम्बवत्प्रमुखान् कपीन् ।
अनुमान्य ददौ तेषां विसर्गं मधुभिक्षणे ॥ 12 ॥
ततश्चानुमता स्सर्वे सम्प्रहृष्टा वनौकसः ।
मुदिताः प्रेरिताश्चापि प्रनृत्यन्तोऽभवंस्तदा ॥ 13 ॥
गायन्ति केचित्प्रणमन्ति केचिन्नृत्यन्ति केचित्प्रहसन्ति केचित् ।
पतन्ति केचिद्विचरन्ति केचित्ल्पवन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित् ॥ 14 ॥
परस्परं केचिदुपाश्रयन्ते परस्परं केचिदुपाक्रमन्ते ।
परस्परं केचिदुपब्रुवन्ते परस्परं केचिदुपारमन्ते ॥ 15 ॥
द्रुमाद्द्रुमं केचिदभिद्रवन्ते क्षितौ नगाग्रान्निपतन्ति केचित् ।
महीतलात्केचिदुदीर्णवेगा महाद्रुमाग्राण्यभिसम्पतन्ति ॥ 16 ॥
गायन्तमन्यः प्रहसन्नुपैति हसन्तमन्यः प्ररुदन्नुपैति ।
रुदन्तमन्यः प्रणुदन्नुपैति नुदन्तमन्यः प्रणदन्नुपैति ॥ 17 ॥
समाकुलं तत्कपिसैन्यमासीन्मधुप्रसानोत्कटसत्त्वचेष्टम् ।
न चात्र कश्चिन्न बभूव मत्तो न चात्र कश्चिन्न बभूव तृप्तः ॥ 18 ॥
ततो वनं तत्परिभक्ष्यमाणं द्रुमांश्च विध्वंसितपत्रपुष्पान् ।
समीक्ष्य कोपाद्धधिवक्रनामा निवारयामास कपिः कपींस्तान् ॥ 19 ॥
स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो वनस्य गोप्ता हरिवीरवृद्धः ।
चकार भूयो मतिमुग्रतेजा वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः ॥ 20 ॥
उवाच कांश्चित्परुषाणि धृष्टमसक्तमन्यांश्च तलैर्जघान ।
समेत्य कैश्चित्कलहं चकार तथैव साम्नोपजगाम कांश्चित् ॥ 21 ॥
स तैर्मदात्सम्परिवार्य वाक्यैर्भलाच्छ तेन प्रतिवार्यमाणैः ।
प्रधर्षितस्त्यक्तभयै स्समेत्य प्रकृष्यते चाप्यनवेक्ष्य दोषम् ॥ 22 ॥
नखैस्तुदन्तो दशनैर्दशन्त स्तलैश्च पादैश्च समापयन्तः ।
मदात्कपिं तं कपय स्समग्रा महावनं निर्विषयं च चक्रुः ॥ 23 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ekaṣaṣṭitamassargaḥ |
tato jāmbavato vākyamagṛhṇanta vanaukasaḥ |
aṅgadapramukhā vīrā hanumāṃśca mahākapiḥ || 1 ||
prītimantastataḥ sarve vāyuputraparasparāḥ |
mahendrādriṃ parityajya pupluvuḥ plavagarṣabhāḥ || 2 ||
merumandarasaṅkāśā mattā iva mahāgajāḥ |
chādayanta ivākāśaṃ mahākāyā mahābalāḥ || 3 ||
sabhājyamānaṃ bhūtaistamātmavantaṃ mahābalam |
hanūmantaṃ mahāvegaṃ vahanta iva dṛṣṭibhiḥ || 4 ||
rāghave cārthanirvavṛttiṃ kartuṃ ca paramaṃ yaśaḥ |
samādhāya samṛddhārthāḥ sarvesiddhibhirunnatā || 5 ||
priyākhyānonmukhāḥ sarve sarve yuddhābhinandinaḥ |
sarve rāmapratīkāre niścitārthā manassvinaḥ || 6 ||
plavamānāḥ khamāplutya tataste kānanaukasaḥ |
nandanopamayāsedurvanaṃ drumalatāyutam || 7 ||
yattanmadhuvanaṃ nāma sugrīvasyābhirakṣitam |
adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamanoharam || 8 ||
yadrakṣati mahāvīrya ssadā dadhimukhaḥ kapiḥ |
mātulaḥ kapimukhyasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 9 ||
te tadvanamupāgamya babhūvuḥ paramotkaṭāḥ |
vānarā vānarendrasya manaḥ kāntatamaṃ mahat || 10 ||
tataste vānarā hṛṣṭā dṛṣṭavā madhuvanaṃ mahat |
kumāramabhyayācanta madhūni madhupiṅgalāḥ || 11 ||
tataḥ kumārastān vṛddhān jāmbavatpramukhān kapīn |
anumānya dadau teṣāṃ visargaṃ madhubhikṣaṇe || 12 ||
tataścānumatā ssarve samprahṛṣṭā vanaukasaḥ |
muditāḥ preritāścāpi pranṛtyanto'bhavaṃstadā || 13 ||
gāyanti kecitpraṇamanti kecinnṛtyanti kecitprahasanti kecit |
patanti kecidvicaranti kecitlpavanti kecitpralapanti kecit || 14 ||
parasparaṃ kecidupāśrayante parasparaṃ kecidupākramante |
parasparaṃ kecidupabruvante parasparaṃ kecidupāramante || 15 ||
drumāddrumaṃ kecidabhidravante kṣitau nagāgrānnipatanti kecit |
mahītalātkecidudīrṇavegā mahādrumāgrāṇyabhisampatanti || 16 ||
gāyantamanyaḥ prahasannupaiti hasantamanyaḥ prarudannupaiti |
rudantamanyaḥ praṇudannupaiti nudantamanyaḥ praṇadannupaiti || 17 ||
samākulaṃ tatkapisainyamāsīnmadhuprasānotkaṭasattvaceṣṭam |
na cātra kaścinna babhūva matto na cātra kaścinna babhūva tṛptaḥ || 18 ||
tato vanaṃ tatparibhakṣyamāṇaṃ drumāṃśca vidhvaṃsitapatrapuṣpān |
samīkṣya kopāddhadhivakranāmā nivārayāmāsa kapiḥ kapīṃstān || 19 ||
sa taiḥ pravṛddhaiḥ paribhartsyamāno vanasya goptā harivīravṛddhaḥ |
cakāra bhūyo matimugratejā vanasya rakṣāṃ prati vānarebhyaḥ || 20 ||
uvāca kāṃścitparuṣāṇi dhṛṣṭamasaktamanyāṃśca talairjaghāna |
sametya kaiścitkalahaṃ cakāra tathaiva sāmnopajagāma kāṃścit || 21 ||
sa tairmadātsamparivārya vākyairbhalāccha tena prativāryamāṇaiḥ |
pradharṣitastyaktabhayai ssametya prakṛṣyate cāpyanavekṣya doṣam || 22 ||
nakhaistudanto daśanairdaśanta stalaiśca pādaiśca samāpayantaḥ |
madātkapiṃ taṃ kapaya ssamagrā mahāvanaṃ nirviṣayaṃ ca cakruḥ || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ekaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Grantha script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.