Taittiriya Samhita Kanda 7 Prashna 7.2 — Latin Script

⚠️ AI-generated translation — the Sanskrit (simple prose explanation) meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

The Sanskrit (simple prose explanation) meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

Anuvaka 4

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyāṃ saptamakāṇḍe dvitīyaḥ praśnaḥ - ṣaḍ rātrādyānā-nnirūpaṇaṃ
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
sā॒ddhyā vai de॒vā-ssṷva॒rgakā̭mā e॒tagṃ ṣa̭ḍ-rā॒trama̭paśya॒-ntamā-'ha̭ra॒-ntenā̭yajanta॒ tato॒ vai te sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamā̭ya॒n॒. ya e॒vaṃ-vi~॒dvāgṃsaḥ̭ ṣaḍ-rā॒tramāsa̭te suva॒rgame॒va lo॒kaṃ-ya~̭nti devasa॒traṃ-vai~ ṣa̭ḍ-rā॒traḥ pra॒tyakṣa॒gg॒ hyḙtāni̭ pṛ॒ṣṭhāni॒ ya e॒vaṃ-vi~॒dvāgṃsaḥ̭ ṣaḍ-rā॒tramāsa̭te sā॒kṣāde॒va de॒vatā̭ a॒bhyāro̭hanti॒ ṣaḍ-rā॒tro bha̭vati॒ ṣa-ḍvā ṛ॒tava॒-ṣṣaṭ pṛ॒ṣṭhāni̭ [ ] 1
pṛ॒ṣṭhaire॒vartūna॒-nvāro̭hantyṛ॒tubhiḥ̭ saṃva~thsa॒ra-nte saṃ̭va~thsa॒ra e॒va prati̭ tiṣṭhanti bṛha-drathanta॒rābhyāṃ᳚-ya~ntī॒yaṃ-vā~va ra̭thanta॒rama॒sau bṛ॒hadā॒bhyāme॒va ya॒ntyatho̭ a॒nayo̭re॒va prati̭ tiṣṭhantye॒te vai ya॒jñasyā᳚ñja॒sāya̭nī sru॒tī tābhyā̭me॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒kaṃ-ya~̭nti tri॒vṛda̭gniṣṭo॒mo bha̭vati॒ teja̭ e॒vāva̭ rundhate pañcada॒śo bha̭vatīndri॒yame॒vāva̭ rundhate saptada॒śo [saptada॒śaḥ, bha॒va॒tya॒nnādya॒syā-'va̭ruddhyā॒] 2
bha̭vatya॒nnādya॒syā-'va̭ruddhyā॒ atho॒ praiva tena̭ jāyanta ekavi॒gṃ॒śo bha̭vati॒ prati̭ṣṭhityā॒ atho॒ ruca̭me॒vā-''tma-nda̭dhate triṇa॒vo bha̭vati॒ viji̭tyai trayastri॒gṃ॒śo bha̭vati॒ prati̭ṣṭhityai sadohavirdhā॒nina̭ e॒tena̭ ṣaḍ-rā॒treṇa̭ yajera॒nnāśva̭tthī havi॒rdhāna॒-ñcā-''gnī᳚ddhra-ñca bhavata॒staddhi sṷva॒rgya̭-ñca॒krīva̭tī bhavata-ssuva॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyā u॒lūkha̭labuddhno॒ yūpo̭ bhavati॒ prati̭ṣṭhityai॒ prāñco̭ yānti॒ prāṅi̭va॒ hi sṷva॒rgo [hi sṷva॒rgaḥ, lo॒ka-ssara̭svatyā] 3
lo॒ka-ssara̭svatyā yāntye॒ṣa vai dḙva॒yānaḥ॒ panthā॒sta-me॒vā-nvāro̭hantyā॒krośa̭nto yā॒ntyava̭rti-me॒vānyasmi̭-nprati॒ṣajya̭ prati॒ṣṭhā-ṅga̭cchanti ya॒dā daśa̭ śa॒ta-ṅku॒rvantyathaika̭-mu॒tthānagṃ̭ śa॒tāyuḥ॒ purṷṣa-śśa॒tendri̭ya॒ āyṷṣye॒vendri॒ye prati̭ tiṣṭhanti ya॒dā śa॒tagṃ sa॒hasra̭-ṅku॒rvantyathaika̭-mu॒tthānagṃ̭ sa॒hasra̭sammito॒ vā a॒sau lo॒ko̭-'mume॒va lo॒kama॒bhi ja̭yanti ya॒dai -ṣā᳚-mpra॒mīyḙta ya॒dā vā॒ jīyḙra॒nnathaika̭-mu॒tthāna॒-ntaddhi tī॒rtham || 4 ||

कृष्णयजुर्वेदीयायां तैत्तिरीयसंहितायां सप्तमकाण्डे द्वितीयः प्रश्नः। षड्रात्रादीनां निरूपणम्। ओम्। नमः परमात्मने। श्रीमहागणपतये नमः। श्रीगुरुभ्यो नमः। हरिः ओम्। साध्याः देवाः सुवर्गकामाः एतं षड्रात्रम् अपश्यन्। तम् अहरन्। तेन अयजन्त। ततः वै ते सुवर्गं लोकम् आयन्। ये एवंविद्वांसः षड्रात्रम् आसते, ते सुवर्गम् एव लोकं यान्ति। देवसत्रं वै षड्रात्रः। प्रत्यक्षं हि एतानि पृष्ठानि। ये एवंविद्वांसः षड्रात्रम् आसते, ते साक्षाद् एव देवताः अभ्यारोहन्ति। षड्रात्रः भवति। षड् वा ऋतवः, षट् पृष्ठानि। पृष्ठैः एव ऋतून् अन्वारोहन्ति। ऋतुभिः संवत्सरम्। ते संवत्सर एव प्रतितिष्ठन्ति। बृहद्रथन्तराभ्यां यन्ति। इयं वाव रथन्तरम्, असौ बृहत्। आभ्याम् एव यन्ति। अथो अनयोः एव प्रतितिष्ठन्ति। एते वै यज्ञस्य अञ्जसायनी स्रुती। ताभ्याम् एव सुवर्गं लोकं यान्ति। त्रिवृद् अग्निष्टोमः भवति। तेज एव अव रुन्धते। पञ्चदशो भवति। इन्द्रियम् एव अव रुन्धते। सप्तदशो भवति। अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै। अथो प्रैव तेन जायन्ते। एकविंशो भवति। प्रतिष्ठित्यै। अथो रुचम् एव आत्मन् दधते। त्रिणवो भवति। विजित्यै। त्रयस्त्रिंशो भवति। प्रतिष्ठित्यै। सदोहविर्धानिनः एतेन षड्रात्रेण यजेरन्। आश्वत्थी हविर्धानं च आग्नीध्रं च भवतः। तद् हि सुवर्ग्यं चक्रीवती भवतः। सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै। उलूखलबुद्ध्नो यूपो भवति। प्रतिष्ठित्यै। प्राञ्चो यान्ति। प्राङ् इव हि सुवर्गो लोकः सरस्वत्या। यान्ति एष वै देवयानः पन्थाः। तम् एव अन्वारोहन्ति। आक्रोशन्तो यान्ति। अवर्तिम् एव अन्यस्मिन् प्रतिषज्य प्रतिष्ठां गच्छन्ति। यदा दश शतं कुर्वन्ति, अथ एकम् उत्थानम्। शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः। आयुषि एव इन्द्रिये प्रतितिष्ठन्ति। यदा शतं सहस्रं कुर्वन्ति, अथ एकम् उत्थानम्। सहस्रसम्मितो वा असौ लोकः। अमुम् एव लोकम् अभि जयन्ति। यदा एषां प्रमीयेत, यदा वा जीयेरन्, अथ एकम् उत्थानम्। तद् हि तीर्थम्॥ ^AI

(pṛ॒ṣṭhāni̭-saptada॒śaḥ-sṷva॒rgo-ja̭yanti ya॒dai - kā̭daśa ca) (a. 1)

Anuvaka 7

ku॒su॒ru॒binda॒ auddā̭laki-rakāmayata paśu॒mān-thsyā॒miti॒ sa e॒tagṃ sa̭ptarā॒tra-mā-'ha̭ra॒-ttenā̭yajata॒ tena॒ vai sa yāva̭nto grā॒myāḥ pa॒śava॒stānavā̭-rundha॒ ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-thsa̭ptarā॒treṇa॒ yaja̭te॒ yāva̭nta e॒va grā॒myāḥ pa॒śava॒stā-ne॒vāva̭ rundhe saptarā॒tro bha̭vati sa॒pta grā॒myāḥ pa॒śavaḥ̭ sa॒ptā-''ra॒ṇyā-ssa॒pta chandāg̭-syu॒bhaya॒syā-va̭ruddhyai tri॒vṛ-da̭gniṣṭo॒mo bha̭vati॒ teja̭ [tejaḥ̭, e॒vā-'va̭ rundhe] 5
e॒vā-'va̭ rundhe pañcada॒śo bha̭vatīndri॒yame॒vāva̭ rundhe saptada॒śo bha̭vatya॒nnādya॒syā va̭ruddhyā॒ atho॒ praiva tena̭ jāyata ekavi॒gṃ॒śo bha̭vati॒ prati̭ṣṭhityā॒ atho॒ ruca̭me॒vā-''tma-ndha̭tte triṇa॒vo bha̭vati॒ viji̭tyai pañcavi॒gṃ॒śo᳚-'gniṣṭo॒mo bha̭vati pra॒jāpa̭te॒-rāptyai̭ mahāvra॒tavā̭-na॒nnādya॒syā va̭ruddhyai viśva॒ji-thsarva̭pṛṣṭho 'tirā॒tro bha̭vati॒ sarva̭syā॒bhiji̭tyai॒ ya-tpra॒tyakṣa॒-mpūrve॒ṣvaha̭ssu pṛ॒ṣṭhānyṷpe॒yuḥ pra॒tyakṣaṃ̭- [pra॒tyakṣa᳚m, vi॒śva॒jiti॒ yathā̭] 6
-~viśva॒jiti॒ yathā̭ du॒gdhā-mṷpa॒sīda̭tye॒vamṷtta॒ma-mahaḥ̭ syā॒nnaika̭rā॒traśca॒na syā᳚-dbṛha-drathanta॒re pūrve॒ṣvaha॒ssūpa̭ yantī॒yaṃ-vā~va ra̭thanta॒rama॒sau bṛ॒hadā॒bhyāme॒va na ya॒ntyatho̭ a॒nayo̭re॒va prati̭ tiṣṭhanti॒ ya-tpra॒tyakṣaṃ̭-vi~śva॒jiti̭ pṛ॒ṣṭhānyṷpa॒yanti॒ yathā॒ prattā᳚-ndu॒he tā॒dṛge॒va tat || 7 ||

कुसुरुबिन्दुः औद्दालकिः पशुमान् स्यामिति अकामयत। सः एतं सप्तरात्रम् आहरत्, तेन अयजत। तेन वै सः यावन्तः ग्राम्याः पशवः तान् अवारुन्ध। यः एवंविद्वान् सप्तरात्रेण यजते, यावन्तः एव ग्राम्याः पशवः तान् एव अव रुन्धे। सप्तरात्रः भवति, सप्त ग्राम्याः पशवः, सप्त आरण्याः, सप्त छन्दांसि, उभयस्य अवरुद्ध्यै। त्रिवृत् अग्निष्टोमः भवति, तेजः एव अव रुन्धे। पञ्चदशः भवति, इन्द्रियम् एव अव रुन्धे। सप्तदशः भवति, अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै, अथ उ प्रैव तेन जायते। एकविंशः भवति, प्रतिष्ठित्यै, अथ उ रुचम् एव आत्मनि दधते। त्रिणवः भवति, विजित्यै। पञ्चविंशः अग्निष्टोमः भवति, प्रजापतेः आप्त्यै। महाव्रतवान् भवति, अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै। विश्वजित् सर्वपृष्ठः अतिरात्रः भवति, सर्वस्य अभिजित्यै। यत् प्रत्यक्षं पूर्वेषु अहःसु पृष्ठानि उपेयुः, प्रत्यक्षं विश्वजिति यथा दुग्धाम् उपसीदति, एवम् उत्तमम् अहः स्यात्। न एकरात्रः चन स्यात्। बृहद्रथन्तरे पूर्वेषु अहःसु उप यन्ति। इयम् वाव रथन्तरम्, असौ बृहत्। आभ्याम् एव न यन्ति, अथ उ अनयोः एव प्रति तिष्ठन्ति। यत् प्रत्यक्षं विश्वजिति पृष्ठानि उपयन्ति, यथा प्रत्ताम् दुहे, तादृक् एव तत्। ^AI

(teja̭ - upe॒yuḥ pra॒tyakṣaṃ॒ - dvica̭tvārigṃśacca) (a. 2)

Anuvaka 9

bṛha॒spati̭-rakāmayata brahmavarca॒sī syā॒miti॒ sa e॒ta-ma̭ṣṭarā॒tra-ma̭paśya॒-ttamā-'ha̭ra॒-ttenā̭yajata॒ tato॒ vai sa bra̭hmavarca॒sya̭bhava॒dya e॒vaṃ-vi~॒dvā-na̭ṣṭarā॒treṇa॒ yaja̭te brahmavarca॒syḙva bha̭vatyaṣṭarā॒tro bha̭vatya॒ṣṭākṣa̭rā gāya॒trī gā̭ya॒trī bra̭hmavarca॒sa-ṅgā̭yatri॒yaiva bra̭hmavarca॒samava̭ rundhe-'ṣṭarā॒tro bha̭vati॒ cata̭sro॒ vai diśa॒ścata̭sro 'vāntaradi॒śā di॒gbhya e॒va bra̭hmavarca॒samava̭ rundhe [ ] 8
tri॒vṛ-da̭gniṣṭo॒mo bha̭vati॒ teja̭ e॒vāva̭ rundhe pañcada॒śo bha̭vatīndri॒yame॒vāva̭ rundhe saptada॒śo bha̭vatya॒nnādya॒syā-va̭ruddhyā॒ atho॒ praiva tena̭ jāyata ekavi॒gṃ॒śo bha̭vati॒ prati̭ṣṭhityā॒ atho॒ ruca̭me॒vā-''tma-ndha̭tte triṇa॒vo bha̭vati॒ viji̭tyai trayastri॒gṃ॒śo bha̭vati॒ prati̭ṣṭhityai pañcavi॒gṃ॒śo᳚-'gniṣṭo॒mo bha̭vati pra॒jāpa̭te॒rāptyai̭ mahāvra॒tavā̭-na॒nnādya॒syā va̭ruddhyai viśva॒ji-thsarva̭pṛṣṭho-'tirā॒tro bha̭vati॒ sarva̭syā॒bhiji̭tyai || 9 ||

बृहस्पतिः ब्रह्मवर्चस्वी भवेयमिति अकामयत। सः एतम् अष्टरात्रम् अपश्यत्। तम् आहरत्। तेन अयजत। ततः सः ब्रह्मवर्चस्वी अभवत्। यः एवं विद्वान् अष्टरात्रेण यजते सः ब्रह्मवर्चस्वी एव भवति। अष्टरात्रः भवति। गायत्री अष्टाक्षरा। गायत्री ब्रह्मवर्चसम्। गायत्र्या एव ब्रह्मवर्चसम् अव रुन्धे। अष्टरात्रः भवति। चतस्रः दिशः, चतस्रः अवान्तरदिशः। दिग्भ्यः एव ब्रह्मवर्चसम् अव रुन्धे। त्रिवृद् अग्निष्टोमः भवति। तेजः एव अव रुन्धे। पञ्चदशः भवति। इन्द्रियम् एव अव रुन्धे। सप्तदशः भवति। अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै। अथ उ तेन प्रैव जायते। एकविंशः भवति। प्रतिष्ठित्यै। अथ उ रुचम् एव आत्मनि दधाति। त्रिणवः भवति। विजित्यै। त्रयस्त्रिंशः भवति। प्रतिष्ठित्यै। पञ्चविंशः अग्निष्टोमः भवति। प्रजापतेः आप्त्यै। महाव्रतवान् भवति। अन्नाद्यस्य अवरुद्ध्यै। विश्वजित् सर्वपृष्ठः अतिरात्रः भवति। सर्वस्य अभिजित्यै। ^AI

(di॒gbhya e॒va bra̭hmavarca॒samava̭ rundhe॒ - 'bhiji̭tyai) (a. 3)

Anuvaka 12

pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata॒ tā-ssṛ॒ṣṭāḥ, kṣudha॒-nnyā̭ya॒nthsa e॒ta-nna̭varā॒tra-ma̭paśya॒-ttamā-'ha̭ra॒-ttenā̭yajata॒ tato॒ vai pra॒jābhyo̭-'kalpata॒ yarhi̭ pra॒jāḥ, kṣudha̭-nni॒gacchḙyu॒-starhi̭ navarā॒treṇa̭ yajete॒me hi vā e॒tāsāṃ᳚-lo~॒kā akḷ̭ptā॒ athai॒tāḥ, kṣudha॒-nni ga̭cchantī॒mā-ne॒vā-''bhyo̭ lo॒kān ka̭lpayati॒ tān kalpa̭mānā-npra॒jābhyo-'nṷ kalpate॒ kalpa̭nte- [kalpa̭nte, a॒smā॒ i॒me lo॒kā] 10
-'smā i॒me lo॒kā ūrja̭-mpra॒jāsṷ dadhāti trirā॒treṇai॒vemaṃ-lo~॒ka-ṅka̭lpayati trirā॒treṇā॒ntari̭kṣa-ntrirā॒treṇā॒muṃ-lo~॒kaṃ-ya~thā̭ gu॒ṇe ga॒ṇa-ma॒nvasya̭tye॒vame॒va tallo॒ke lo॒kamanva̭syati॒ dhṛtyā॒ aśi̭thilambhāvāya॒ jyoti॒rgaurāyu॒riti̭ jñā॒tā-sstomā̭ bhavantī॒yaṃ-vā~va jyoti̭ra॒ntari̭kṣa॒-ṅgaura॒sā-vāyṷre॒ṣvḙva lo॒keṣu॒ prati̭ tiṣṭhanti॒ jñātra̭-mpra॒jānā᳚- [jñātra̭-mpra॒jānā᳚m, ga॒ccha॒ti॒ na॒va॒rā॒tro] 11
-ṅgacchati navarā॒tro bha̭vatyabhipū॒-rvame॒vā-'smi॒-ntejo̭ dadhāti॒ yo jyogā̭mayāvī॒ syā-thsa na̭varā॒treṇa̭ yajeta prā॒ṇā hi vā e॒tasyā dhṛ̭tā॒ athai॒tasya॒ jyogā̭mayati prā॒ṇāne॒vāsmi̭-ndādhāro॒ta yadī॒tāsu॒rbhava̭ti॒ jīva̭tye॒va || 12 ||

प्रजापतिः प्रजाः असृजत। ताः सृष्टाः क्षुधं न्यायन्। सः एतं नवरात्रम् अपश्यत्। तम् अहः अत्त। तेन अयजत। ततः वै प्रजाभ्यः अकल्पत। यर्हि प्रजाः क्षुधं निगच्छेयुः तर्हि नवरात्रेण यजेत। इमे हि वै एतासां लोकाः अकॢप्ताः। अथ एताः क्षुधं नि गच्छन्ति। इमान् एव आभ्यः लोकान् कल्पयति। तान् कल्पमानान् प्रजाभ्यः अनु कल्पते। कल्पन्ते अस्मै इमे लोकाः। ऊर्जं प्रजासु दधाति। त्रिरात्रेण एव इमं लोकं कल्पयति। त्रिरात्रेण अन्तरिक्षम्। त्रिरात्रेण अमुं लोकम्। यथा गुणे गणम् अन्वस्यति एवम् एव तत् लोके लोकम् अन्वस्यति। धृत्यै अशिथिलम्भावाय ज्योतिः गौः आयुः इति ज्ञाताः स्तोमाः भवन्ति। इयम् वाव ज्योतिः। अन्तरिक्षं गौः। असौ आयुः। एषु एव लोकेषु प्रति तिष्ठन्ति। ज्ञात्रं प्रजानां गच्छति। नवरात्रः भवति। अभिपूर्वम् एव अस्मिन् तेजः दधाति। यः ज्योगामयावी स्यात् सः नवरात्रेण यजेत। प्राणाः हि वै एतस्य धृताः। अथ एतस्य ज्योगामयति। प्राणान् एव अस्मिन् दाधार। उत यदि ईतासुः भवति जीवति एव॥ ^AI

(kalpa̭nte-pra॒janāṃ॒ - traya̭strigṃśacca) (a. 4)

Anuvaka 18

pra॒jāpa̭ti-rakāmayata॒ pra jā̭ye॒yeti॒ sa e॒ta-ndaśa̭hotāramapaśya॒-ttama̭juho॒-ttena̭ daśarā॒trama̭sṛjata॒ tena̭ daśarā॒treṇa॒ prā jā̭yata daśarā॒trāya̭ dīkṣi॒ṣyamā̭ṇo॒ daśa̭hotāra-ñjuhuyā॒-ddaśa̭hotrai॒va da̭śarā॒tragṃ sṛ̭jate॒ tena̭ daśarā॒treṇa॒ pra jā̭yate vairā॒jo vā e॒ṣa ya॒jño yadda̭śarā॒tro ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-da̭śarā॒treṇa॒ yaja̭te vi॒rāja̭me॒va ga̭cchati prājāpa॒tyo vā e॒ṣa ya॒jño ya-dda̭śarā॒tro [ya-dda̭śarā॒traḥ, ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-da̭śarā॒treṇa॒] 13
ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-da̭śarā॒treṇa॒ yaja̭te॒ praiva jā̭yata॒ indro॒ vai sa॒dṛ-nde॒vatā̭bhirāsī॒-thsa na vyā॒vṛta̭magaccha॒-thsa pra॒jāpa̭ti॒-mupā̭dhāva॒-ttasmā̭ e॒ta-nda̭śarā॒tra-mprāya̭ccha॒-ttamā-'ha̭ra॒-ttenā̭yajata॒ tato॒ vai so᳚-'nyābhi̭-rde॒vatā̭bhi-rvyā॒vṛta̭magaccha॒dya e॒vaṃ-vi~॒dvā-nda̭śarā॒treṇa॒ yaja̭te vyā॒vṛta̭me॒va pā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vyeṇa gacchati trika॒kudvā [trika॒kudvai, e॒ṣa ya॒jño ya-dda̭śarā॒traḥ] 14
e॒ṣa ya॒jño ya-dda̭śarā॒traḥ ka॒ku-tpa̭ñcada॒śaḥ ka॒kudḙkavi॒gṃ॒śaḥ ka॒ku-ttra̭yastri॒gṃ॒śo ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-nda̭śarā॒treṇa॒ yaja̭te trika॒kude॒va sa̭mā॒nānā᳚-mbhavati॒ yaja̭mānaḥ pañcada॒śo yaja̭māna ekavi॒gṃ॒śo yaja̭māna-strayastri॒gṃ॒śaḥ pura॒ ita̭rā abhica॒ryamā̭ṇo daśarā॒treṇa̭ yajeta devapu॒rā e॒va paryṷ̄hate॒ tasya॒ na kuta̭śca॒nopā᳚vyā॒dho bha̭vati॒ naina̭mabhi॒caran᳚-thstṛṇute devāsu॒rā-ssaṃya~̭ttā āsa॒-nte de॒vā e॒tā [e॒tāḥ, de॒va॒pu॒rā a̭paśya॒n॒] 15
dḙvapu॒rā a̭paśya॒n॒ ya-dda̭śarā॒trastāḥ paryaṷhanta॒ teṣā॒-nna kuta̭śca॒nopā᳚vyā॒dho̭ 'bhava॒-ttato̭ de॒vā abha̭va॒-nparā-'sṷrā॒ yo bhrātṛ̭vyavā॒n-thsyā-thsa da̭śarā॒treṇa̭ yajeta devapu॒rā e॒va paryṷ̄hate॒ tasya॒ na kuta̭śca॒nopā᳚vyā॒dho bha̭vati॒ bhava̭tyā॒tmanā॒ parā᳚-'sya॒ bhrātṛ̭vyo bhavati॒ stoma॒-sstoma॒syopa̭stirbhavati॒ bhrātṛ̭vyame॒vopa̭sti-ṅkurute jā॒mi vā [jā॒mi vai, e॒ta-tkṷrvanti॒] 16
e॒ta-tkṷrvanti॒ yajjyāyāgṃ̭sa॒gg॒ stoma̭mu॒petya॒ kanī̭yāgṃsamupa॒yanti॒ yada̭gniṣṭo-masā॒mānya॒vastā᳚cca pa॒rastā᳚cca॒ bhava॒ntyajā̭mitvāya tri॒vṛda̭gniṣṭo॒mo᳚ 'gni॒ṣṭudā᳚gne॒yīṣṷ bhavati॒ teja̭ e॒vāva̭ rundhe pañcada॒śa u॒kthya̭ ai॒ndrīṣvi̭ndri॒yame॒vāva̭ rundhe tri॒vṛda̭gniṣṭo॒mo vai᳚śvade॒vīṣu॒ puṣṭi̭me॒vāva̭ rundhe saptada॒śo᳚-'gniṣṭo॒maḥ prā̭jāpa॒tyāsṷ tīvraso॒mo᳚ 'nnādya॒syā-va̭ruddhyā॒ atho॒ praiva tena̭ jāyata [tena̭ jāyate, e॒ka॒vi॒gṃ॒śa u॒kthyaḥ̭ sau॒rīṣu॒] 17
ekavi॒gṃ॒śa u॒kthyaḥ̭ sau॒rīṣu॒ prati̭ṣṭhityā॒ atho॒ ruca̭me॒vā-''tma-ndha̭tte saptada॒śo᳚-'gniṣṭo॒maḥ prā̭jāpa॒tyāsṷ̄paha॒vya̭ upaha॒vame॒va ga̭cchati triṇa॒vāva̭gniṣṭo॒māva॒bhita̭ ai॒ndrīṣu॒ viji̭tyai trayastri॒gṃ॒śa u॒kthyo̭ vaiśvade॒vīṣu॒ prati̭ṣṭhityai viśva॒ji-thsarva̭pṛṣṭho-'tirā॒tro bha̭vati॒ sarva̭syā॒bhiji̭tyai || 18 ||

प्रजापतिरकामयत प्र जायेय इति। स एतं दशहोतारमपश्यत्। तमजुहोत्। तेन दशरात्रमसृजत। तेन दशरात्रेण प्राजायत। दशरात्राय दीक्षिष्यमाणो दशहोतारं जुहुयात्। दशहोत्रैव दशरात्रं सृजते। तेन दशरात्रेण प्र जायते। वैराजो वा एष यज्ञो यद्दशरात्रः। य एवंविद्वान् दशरात्रेण यजते विराजमेव गच्छति। प्राजापत्यो वा एष यज्ञो यद्दशरात्रः। य एवंविद्वान् दशरात्रेण यजते प्रैव जायते। इन्द्रो वै सदृन्देवताभिरासीत्। स न व्यावृतमगच्छत्। स प्रजापतिमुपाधावत्। तस्मा एतं दशरात्रं प्रायच्छत्। तमाहरत्। तेनायजत। ततो वै सोऽन्याभिर्देवताभिर्व्यावृतमगच्छत्। य एवंविद्वान् दशरात्रेण यजते व्यावृतमेव पाप्मना भ्रातृव्येण गच्छति। त्रिककुद्वा एष यज्ञो यद्दशरात्रः। ककुत्पञ्चदशः ककुदेकविंशः ककुत्त्रयस्त्रिंशः। य एवंविद्वान् दशरात्रेण यजते त्रिककुदेव समानानां भवति। यजमानः पञ्चदशो यजमान एकविंशो यजमानस्त्रयस्त्रिंशः। पुर इतरा अभिचर्यमाणो दशरात्रेण यजेत। देवपुरा एव पर्यूहते। तस्य न कुतश्चनोपाव्याधो भवति। नैनमभिचरन् स्तृणुते। देवासुरास्संयत्ता आसन्। ते देवा एता देवपुरा अपश्यन् यद्दशरात्रस्ताः पर्यौहन्त। तेषां न कुतश्चनोपाव्याधोऽभवत्। ततो देवा अभवन् परासुराः। यो भ्रातृव्यवान् स्यात्स दशरात्रेण यजेत। देवपुरा एव पर्यूहते। तस्य न कुतश्चनोपाव्याधो भवति। भवत्यात्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति। स्तोमस्स्तोमस्योपस्तिर्भवति। भ्रातृव्यमेवोपस्तिं कुरुते। जामि वा एतत्कुर्वन्ति यज्ज्यायांसं स्तोममुपेत्य कनीयांसमुपयन्ति। यदग्निष्टोमसामान्यवस्ताच्च परस्ताच्च भवन्त्यजामित्वाय। त्रिवृदग्निष्टोमोऽग्निष्टुदाग्नेयीषु भवति। तेज एवावरुन्धे। पञ्चदश उक्थ्य ऐन्द्रीष्विन्द्रियमेवावरुन्धे। त्रिवृदग्निष्टोमो वैश्वदेवीषु पुष्टिमेवावरुन्धे। सप्तदशोऽग्निष्टोमः प्राजापत्यासु तीव्रसोमोऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै। अथो प्रैव तेन जायते। एकविंश उक्थ्यः सौरीषु प्रतिष्ठित्यै। अथो रुचमेवात्मन्धत्ते। सप्तदशोऽग्निष्टोमः प्राजापत्यासूपहव्य उपहवमेव गच्छति। त्रिणवावग्निष्टोमावभित ऐन्द्रीषु विजित्यै। त्रयस्त्रिंश उक्थ्यो वैश्वदेवीषु प्रतिष्ठित्यै। विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रो भवति सर्वस्याभिजित्यै॥ ^AI

Anuvaka 21

(pra॒jā॒pa॒tyo vā e॒ṣa ya॒jño ya-dda̭śarā॒tra - stri̭ka॒kuddhā - e॒tā - vai - jā̭yata॒ - eka̭trigṃśacca) (a. 5)
ṛ॒tavo॒ vai pra॒jākā̭māḥ pra॒jā-nnā-'vi̭ndanta॒ tḙ-'kāmayanta pra॒jāgṃ sṛ̭jemahi pra॒jāmava̭ rundhīmahi pra॒jāṃ-vi~̭ndemahi pra॒jāva̭nta-ssyā॒meti॒ ta e॒tamḙkādaśarā॒trama̭paśya॒-ntamā-'ha̭ra॒-ntenā̭yajanta॒ tato॒ vai te pra॒jāma̭sṛjanta pra॒jāmavā̭rundhata pra॒jāma̭vindanta pra॒jāva̭nto-'bhava॒nta ṛ॒tavo̭-'bhava॒-ntadā᳚rta॒vānā̭-mārtava॒tva-mṛ̭tū॒nāṃ-vā~ e॒te pu॒trā-stasmā̭- [pu॒trā-stasmā᳚t, ā॒rta॒vā ṷcyante॒] 19
-dārta॒vā ṷcyante॒ ya e॒vaṃ-vi~॒dvāgṃsa̭ ekādaśarā॒tramāsa̭te pra॒jāme॒va sṛ̭jante pra॒jāmava̭ rundhate pra॒jāṃ-vi~̭ndante pra॒jāva̭nto bhavanti॒ jyoti̭ratirā॒tro bha̭vati॒ jyoti̭re॒va pu॒rastā᳚-ddadhate suva॒rgasya̭ lo॒kasyā-nṷkhyātyai॒ pṛṣṭhyaḥ̭ ṣaḍa॒ho bha̭vati॒ ṣa-ḍvā ṛ॒tava॒-ṣṣaṭ pṛ॒ṣṭhāni̭ pṛ॒ṣṭhaire॒vartūna॒-nvāro̭hantyṛ॒tubhiḥ̭ saṃva~thsa॒ra-nte saṃ̭va~thsa॒ra e॒va prati̭ tiṣṭhanti caturvi॒gṃ॒śo bha̭vati॒ catṷrvigṃśatyakṣarā gāya॒trī [gāya॒trī, gā॒ya॒tra-mbra̭hmavarca॒sa-] 20
gā̭ya॒tra-mbra̭hmavarca॒sa-ṅgā̭yatri॒yāme॒va bra̭hmavarca॒se prati̭ tiṣṭhanti catuścatvāri॒gṃ॒śo bha̭vati॒ catṷścatvārigṃśadakṣarā tri॒ṣṭugi̭ndri॒ya-ntri॒ṣṭu-ptri॒ṣṭubhye॒vendri॒ye prati̭ tiṣṭhantyaṣṭācatvāri॒gṃ॒śo bha̭vatya॒ṣṭāca̭tvārigṃśadakṣarā॒ jaga̭tī॒ jāga̭tāḥ pa॒śavo॒ jaga̭tyāme॒va pa॒śuṣu॒ prati̭ tiṣṭhantye-kādaśarā॒tro bha̭vati॒ pañca॒ vā ṛ॒tava̭ ārta॒vāḥ pañca॒rtuṣve॒vā-''rta॒veṣṷ saṃva~thsa॒re pra̭ti॒ṣṭhāya̭ pra॒jāmava̭ rundhate 'tirā॒trāva॒bhito̭ bhavataḥ pra॒jāyai॒ pari̭gṛhītyai || 21 ||

ऋतवः प्रजाकामाः सन्तः प्रजां नाविन्दन्। ते अकामयन्त — प्रजां सृजेमहि, प्रजामव रुन्धीमहि, प्रजां विन्देमहि, प्रजावन्तः स्यामेति। ते एतमेकादशरात्रमपश्यन्, तमाहरन्, तेनायजन्त। ततः ते प्रजामसृजन्त, प्रजामवारुन्धत, प्रजामविन्दन्त, प्रजावन्तोऽभवन्। ऋतवोऽभवन्। तदार्तवानामार्तवत्वम्। ऋतूनां वा एते पुत्राः, तस्मादार्तवा उच्यन्ते। य एवं विद्वांस एकादशरात्रमासते, ते प्रजामेव सृजन्ते, प्रजामव रुन्धते, प्रजां विन्दन्ते, प्रजावन्तो भवन्ति। ज्योतिरतिरात्रो भवति, ज्योतिरेव पुरस्ताद्दधते, सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै। पृष्ठ्यः षडहो भवति। षड् वा ऋतवः, षट् पृष्ठानि। पृष्ठैरेवर्तूनन्वारोहन्ति, ऋतुभिः संवत्सरम्, ते संवत्सर एव प्रतितिष्ठन्ति। चतुर्विंशो भवति। चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री। गायत्रं ब्रह्मवर्चसम्। गायत्रियामेव ब्रह्मवर्चसे प्रतितिष्ठन्ति। चतुश्चत्वारिंशो भवति। चतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुगिन्द्रियम्। त्रिष्टुभ्यामेवेन्द्रिये प्रतितिष्ठन्ति। अष्टाचत्वारिंशो भवति। अष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती। जागताः पशवः। जगत्यामेव पशुषु प्रतितिष्ठन्ति। एकादशरात्रो भवति। पञ्च वा ऋतव आर्तवाः। पञ्चर्तुष्वेवार्तवेषु संवत्सरे प्रतिष्ठाय प्रजामव रुन्धते। अतिरात्रावभितो भवतः, प्रजायै परिगृहीत्यै॥ ^AI

(tasmā᳚-d- gāya॒trye - kā॒nnapa̭ñcā॒śacca̭) (a. 6)

Anuvaka 26

ai॒ndra॒vā॒ya॒vāgrā᳚-ngṛhṇīyā॒dyaḥ kā॒mayḙta yathā pū॒rva-mpra॒jāḥ ka̭lpera॒nniti̭ ya॒jñasya॒ vai kḷpti॒manṷ pra॒jāḥ ka̭lpante ya॒jñasyā-'kḷ̭pti॒manu॒ na ka̭lpante yathā pū॒rvame॒va pra॒jāḥ ka̭lpayati॒ na jyāyāgṃ̭sa॒-ṅkanī̭yā॒nati̭ krāmatyaindravāya॒vāgrā᳚-ngṛhṇīyādāmayā॒vinaḥ̭ prā॒ṇena॒ vā e॒ṣa vyṛ̭ddhyate॒ yasyā॒-''maya̭ti prā॒ṇa ai᳚ndravāya॒vaḥ prā॒ṇenai॒vaina॒gṃ॒ sama̭rdhayati maitrāvaru॒ṇāgrā᳚-ngṛhṇīra॒n॒ yeṣā᳚-ndīkṣi॒tānā᳚-mpra॒mīyḙta [pra॒mīyḙta, prā॒ṇā॒pā॒nābhyāṃ॒-vā~ e॒te] 22
prāṇāpā॒nābhyāṃ॒-vā~ e॒te vyṛ̭ddhyante॒ yeṣā᳚-ndīkṣi॒tānā᳚-mpra॒mīya̭te prāṇāpā॒nau mi॒trāvarṷṇau prāṇāpā॒nāve॒va mṷkha॒taḥ pari̭ haranta āśvi॒nāgrā᳚-ngṛhṇītā ''nujāva॒ro᳚-'śvinau॒ vai de॒vānā̭mānujāva॒rau pa॒ścevāgra॒-mparyai̭tā-ma॒śvinā̭ve॒tasya̭ de॒vatā॒ ya ā̭nujāva॒ra-stāve॒vaina॒magra॒-mpari̭ ṇayata-śśu॒krāgrā᳚-ngṛhṇīta ga॒taśrīḥ᳚ prati॒ṣṭhākā̭mo॒-'sau vā ā̭di॒tya-śśu॒kra e॒ṣo-'nto-'ntaṃ̭ manu॒ṣya̭- [e॒ṣo-'nto-'ntaṃ̭ manu॒ṣyaḥ̭, śri॒yai ga॒tvā ni] 23
-śśri॒yai ga॒tvā ni va̭rta॒te 'ntā̭de॒vā-'nta॒mā ra̭bhate॒ na tataḥ॒ pāpī̭yā-nbhavati manthya̭grā-ngṛhṇītā-bhi॒cara̭-nnārtapā॒traṃ-vā~ e॒ta-dya-nma̭nthipā॒tra-mmṛ॒tyunai॒vaina̭-ṅgrāhayati tā॒jagārti॒mārccha̭tyā-graya॒ṇāgrā᳚-ngṛhṇīta॒ yasya̭ pi॒tā pi̭tāma॒haḥ puṇya॒-ssyādatha॒ tanna prā᳚pnu॒yā-dvā॒cā vā e॒ṣa i̭ndri॒yeṇa॒ vyṛ̭ddhyate॒ yasya̭ pi॒tā pi̭tāma॒haḥ puṇyo॒ [puṇyaḥ̭, bhava॒tyatha॒ tanna] 24
bhava॒tyatha॒ tanna prā॒pnotyura̭ ivai॒ta-dya॒jñasya॒ vāgi̭va॒ yadā᳚graya॒ṇo vā॒caivaina̭mindri॒yeṇa॒ sama̭rdhayati॒ na tataḥ॒ pāpī̭yā-nbhavatyu॒kthyā᳚grā-ngṛhṇītābhica॒ryamā̭ṇa॒-ssarvḙṣāṃ॒-vā~ e॒ta-tpātrā̭ṇāmindri॒yaṃ-ya~dṷkthyapā॒tragṃ sarvḙṇai॒vaina̭mindri॒yeṇāti॒ prayṷṅkte॒ sara̭svatya॒bhi no̭ neṣi॒ vasya॒ iti̭ puro॒ruca̭-ṅkuryā॒-dvāgvai [ ] 25
sara̭svatī vā॒caivaina॒mati॒ prayṷṅkte॒ mā tva-tkṣetrā॒ṇyara̭ṇāni ga॒nmetyā̭ha mṛ॒tyorvai kṣetrā॒ṇyara̭ṇāni॒ tenai॒va mṛ॒tyoḥ, kṣetrā̭ṇi॒ na ga̭cchati pū॒rṇā-ngrahā᳚-ngṛhṇīyādāmayā॒vinaḥ̭ prā॒ṇān vā e॒tasya॒ śugṛ̭cchati॒ yasyā॒ ''maya̭ti prā॒ṇā grahāḥ᳚ prā॒ṇāne॒vāsya̭ śu॒co mṷñcatyu॒ta yadī॒tāsu॒rbhava̭ti॒ jīva̭tye॒va pū॒rṇā-ngrahā᳚-ngṛhṇīyā॒-dyarhi̭ pa॒rjanyo॒ na varṣe᳚-tprā॒ṇān vā e॒tarhi̭ pra॒jānā॒gṃ॒ śugṛ̭cchati॒ yarhi̭ pa॒rjanyo॒ na varṣa̭ti prā॒ṇā grahāḥ᳚ prā॒ṇāne॒va pra॒jānāgṃ̭ śu॒co mṷñcati tā॒ja-kpra va̭rṣati || 26 ||

यः पूर्वमिव प्रजाः कल्पेरन्निति कामयेत स ऐन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गृह्णीयात्। यज्ञस्य क्लृप्तिमनु प्रजाः कल्पन्ते, यज्ञस्याक्लृप्तिमनु प्रजा न कल्पन्ते। एवं यथा पूर्वं प्रजाः कल्पयति, न च ज्यायांसं कनीयानतिक्रामति। आमयाविनः पुरुषस्यैन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गृह्णीयात्। यस्यामयति स प्राणेन व्यृद्ध्यते। प्राणो वा ऐन्द्रवायवः। प्राणेनैवैनं समर्धयति। येषां दीक्षितानां प्रमीयेत तेषां मैत्रावरुणाग्रान् ग्रहान् गृह्णीयुः। एते प्राणापानाभ्यां व्यृद्ध्यन्ते येषां दीक्षितानां प्रमीयते। प्राणापानौ मित्रावरुणौ। प्राणापानावेव मुखतः परिहरन्ति। आनुजावरः पुरुष आश्विनाग्रान् ग्रहान् गृह्णीयात्। अश्विनौ वै देवानामानुजावरौ। पश्चादिवाग्रं पर्यैताम्। अश्विनावेतस्य देवता य आनुजावरः। तावेवैनमग्रं परिणयतः। गतश्रीः प्रतिष्ठाकामः शुक्राग्रान् ग्रहान् गृह्णीयात्। असौ वा आदित्यः शुक्रः। एषोऽन्तः। अन्तं मनुष्यः श्रियै गत्वा निवर्तते। अन्तादेवान्तमारभते। न ततः पापीयान् भवति। अभिचरन् मन्थ्यग्रान् ग्रहान् गृह्णीयात्। आर्तपात्रं वा एतद्यन्मन्थिपात्रम्। मृत्युनैवैनं ग्राहयति। ताजगार्तिमार्च्छति। यस्य पिता पितामहः पुण्यः स्यादथ तन्न प्राप्नुयात् स आग्रयणाग्रान् ग्रहान् गृह्णीयात्। वाचा वा एष इन्द्रियेण व्यृद्ध्यते यस्य पिता पितामहः पुण्यो भवत्यथ तन्न भवत्यथ तन्न प्राप्नोति। उर इवैतद्यज्ञस्य, वागिव यदाग्रयणः। वाचैवैनमिन्द्रियेण समर्धयति। न ततः पापीयान् भवति। अभिचर्यमाणः सर्वेषामुक्थ्याग्रान् ग्रहान् गृह्णीयात्। सर्वेषां वा एतत्पात्राणामिन्द्रियं यदुक्थ्यपात्रम्। सर्वेणैवैनमिन्द्रियेणातिप्रयुङ्क्ते। सरस्वत्यभि नो नेषि वस्येति पुरोरुचं कुर्यात्। वाग्वै सरस्वती। वाचैवैनमतिप्रयुङ्क्ते। मा त्वत्क्षेत्राण्यरणानि गन्मेत्याह। मृत्योर्वै क्षेत्राण्यरणानि। तेनैव मृत्योः क्षेत्राणि न गच्छति। आमयावी पूर्णान् ग्रहान् गृह्णीयात्। प्राणान् वा एतस्य शुगृच्छति यस्यामयति। प्राणा ग्रहाः। प्राणानेवास्य शुचो मुञ्चति। उत यदीतासुर्भवति जीवत्येव। यर्हि पर्जन्यो न वर्षेत् तर्हि पूर्णान् ग्रहान् गृह्णीयात्। प्राणान् वा एतर्हि प्रजानां शुगृच्छति यर्हि पर्जन्यो न वर्षति। प्राणा ग्रहाः। प्राणानेव प्रजानां शुचो मुञ्चति। ताजक् प्र वर्षति॥ ^AI

Anuvaka 33

(pra॒mīyḙta - manu॒ṣya̭ - ṛddhyate॒ yasya̭ pi॒tā pi̭tāma॒haḥ puṇyo॒-vāgvā-e॒va pū॒rṇā-ngrahā॒n-pañca̭vigṃśatiśca) (a. 7)
gā॒ya॒tro vā ai᳚ndravāya॒vo gā̭ya॒tra-mprā̭ya॒ṇīya॒-maha॒stasmā᳚-tprāya॒ṇīye-'ha̭nnaindravāya॒vo gṛ̭hyate॒ sva e॒vaina̭mā॒yata̭ne gṛhṇāti॒ traiṣṭṷbho॒ vai śu॒krastraiṣṭṷbha-ndvi॒tīya॒-maha॒stasmā᳚-ddvi॒tīye-'ha̭ñchu॒kro gṛ̭hyate॒ sva e॒vaina̭mā॒yata̭ne gṛhṇāti॒ jāga̭to॒ vā ā᳚graya॒ṇo jāga̭ta-ntṛ॒tīya॒-maha॒stasmā᳚-ttṛ॒tīye-'ha̭nnāgraya॒ṇo gṛ̭hyate॒ sva e॒vaina̭mā॒yata̭ne gṛhṇātye॒tadvai [ ] 27
ya॒jñamā̭pa॒-dyacchandāg̭syā॒pnoti॒ yadā᳚graya॒ṇa-śśvo gṛ॒hyate॒ yatrai॒va ya॒jñamadṛ̭śa॒-ntata̭ e॒vaina॒-mpunaḥ॒ prayṷṅkte॒ jaga̭nmukho॒ vai dvi॒tīya̭strirā॒tro jāga̭ta āgraya॒ṇo yacca̭tu॒rthe-'ha̭nnāgraya॒ṇo gṛ॒hyate॒ sva e॒vaina̭-mā॒yata̭ne gṛhṇā॒tyatho॒ svame॒va chando-'nṷ pa॒ryāva̭rtante॒ rātha̭ntaro॒ vā ai᳚ndravāya॒vo rātha̭ntara-mpañca॒ma-maha॒-stasmā᳚-tpañca॒me-'ha̭- [-stasmā᳚-tpañca॒me-'hanṋ, ai॒ndra॒vā॒ya॒vo gṛ̭hyate॒] 28
-nnaindravāya॒vo gṛ̭hyate॒ sva e॒vaina̭-mā॒yata̭ne gṛhṇāti॒ bārha̭to॒ vai śu॒kro bārha̭tagṃ ṣa॒ṣṭha-maha॒-stasmā᳚-thṣa॒ṣṭhe-'ha̭ñchu॒kro gṛ̭hyate॒ sva e॒vaina̭-mā॒yata̭ne gṛhṇātye॒tadvai dvi॒tīyaṃ̭-ya~॒jñamā̭pa॒-dyacchandāg̭syā॒pnoti॒ yacchu॒kra-śśvo gṛ॒hyate॒ yatrai॒va ya॒jña-madṛ̭śa॒-ntata̭ e॒vaina॒-mpunaḥ॒ prayṷṅkte tri॒ṣṭuṅmṷkho॒ vai tṛ॒tīya̭-strirā॒tra-straiṣṭṷbha- [-straiṣṭṷbhaḥ, śu॒kro] 29
-śśu॒kro ya-thsa̭pta॒me-'ha̭ñchu॒kro gṛ॒hyate॒ sva e॒vaina̭mā॒yata̭ne gṛhṇā॒tyatho॒ svame॒va chando-'nṷ pa॒ryāva̭rtante॒ vāgvā ā᳚graya॒ṇo vāga̭ṣṭa॒mamaha॒-stasmā̭daṣṭa॒me-'ha̭nnāgraya॒ṇo gṛ̭hyate॒ sva e॒vaina̭mā॒yata̭ne gṛhṇāti prā॒ṇo vā ai᳚ndravāya॒vaḥ prā॒ṇo na̭va॒ma-maha॒stasmā᳚nnava॒me 'ha̭nnaindravāya॒vo gṛ̭hyate॒ sva e॒vaina̭mā॒yata̭ne gṛhṇātye॒ta- [gṛhṇātye॒tat, vai tṛ॒tīyaṃ̭-] 30
-dvai tṛ॒tīyaṃ̭-ya~॒jñamā̭pa॒-dyacchandāg̭syā॒pnoti॒ yadai᳚ndravāya॒va-śśvo gṛ॒hyate॒ yatrai॒va ya॒jñamadṛ̭śa॒-ntata̭ e॒vaina॒-mpunaḥ॒ prayu॒ṅkte 'tho॒ svame॒va chando-'nṷ pa॒ryāva̭rtante pa॒tho vā e॒te-'ddhyapa̭thena yanti॒ ye᳚-'nyenai᳚ndravāya॒vā-tpra̭ti॒padya॒nte-'ntaḥ॒ khalu॒ vā e॒ṣa ya॒jñasya॒ ya-dda̭śa॒ma-maha̭rdaśa॒me 'ha̭nnaindravāya॒vo gṛ̭hyate ya॒jñasyai॒- [ya॒jñasya̭, e॒vānta̭-ṅga॒tvā] 31
-vānta̭-ṅga॒tvā 'pa̭thā॒-tpanthā॒mapi̭ ya॒ntyatho॒ yathā॒ vahī̭yasā prati॒sāraṃ॒-va~ha̭nti tā॒dṛge॒va tacchandāg̭sya॒nyo᳚-'nyasya̭ lo॒kama॒bhya̭ddhyāya॒-ntānye॒tenai॒va de॒vā vya̭vāhayannaindravāya॒vasya॒ vā e॒tadā॒yata̭naṃ॒-ya~cca̭tu॒rtha-maha॒stasmi̭-nnāgraya॒ṇo gṛ̭hyate॒ tasmā̭-dāgraya॒ṇasyā॒ ''yata̭ne nava॒me-'ha̭nnaindravāya॒vo gṛ̭hyate śu॒krasya॒ vā e॒tadā॒yata̭naṃ॒-ya~-tpa̭ñca॒ma- [ya-tpa̭ñca॒mam, aha॒stasmi̭-nnaindravāya॒vo] 32
-maha॒stasmi̭-nnaindravāya॒vo gṛ̭hyate॒ tasmā̭-daindravāya॒vasyā॒-''yata̭ne sapta॒me-'ha̭ñchu॒kro gṛ̭hyata āgraya॒ṇasya॒ vā e॒tadā॒yata̭naṃ॒-ya~-thṣa॒ṣṭhamaha॒-stasmi̭ñchu॒kro gṛ̭hyate॒ tasmā᳚-cchu॒krasyā॒ ''yata̭ne-'ṣṭa॒me-'ha̭nnāgraya॒ṇo gṛ̭hyate॒ chandāg̭sye॒va tadvi vā̭hayati॒ pra vasya̭so vivā॒hamā᳚pnoti॒ ya e॒vaṃ-ve~dātho̭ de॒vatā᳚bhya e॒va ya॒jñe saṃ॒vi~da̭-ndadhāti॒ tasmā̭di॒da-ma॒nyo᳚-'nyasmai̭ dadāti || 33 ||

गायत्री छन्दः ऐन्द्रवायवग्रहस्य आयतनम्। प्रायणीयम् अहः गायत्रीमयम्, अतः प्रायणीयेऽहनि ऐन्द्रवायवो गृह्यते; स्व एव आयतने एनं गृह्णाति। त्रिष्टुप् छन्दः शुक्रग्रहस्य आयतनम्, द्वितीयम् अहः त्रैष्टुभम्, अतः द्वितीयेऽहनि शुक्रो गृह्यते; स्व एव आयतने एनं गृह्णाति। जगती छन्दः आग्रयणग्रहस्य आयतनम्, तृतीयम् अहः जागतम्, अतः तृतीयेऽहनि आग्रयणो गृह्यते; स्व एव आयतने एनं गृह्णाति। एतद् यज्ञम् आपत् यत् छन्दांसि आप्नोति; यदा आग्रयणः श्वः गृह्यते, यत्र एव यज्ञम् अदृशन् ततः एव एनं पुनः प्रयुङ्क्ते। जगन्मुखो वै द्वितीयस्त्रिरात्रः, जागत आग्रयणः; यत् चतुर्थेऽहनि आग्रयणो गृह्यते, स्व एव एनम् आयतने गृह्णाति; अथ उ स्वम् एव छन्दः अनु पर्यावर्तन्ते। राथन्तरो वा ऐन्द्रवायवः, राथन्तरं पञ्चममहः, तस्मात् पञ्चमेऽहनि ऐन्द्रवायवो गृह्यते; स्व एव एनम् आयतने गृह्णाति। बार्हतो वै शुक्रः, बार्हतं षष्ठमहः, तस्मात् षष्ठेऽहनि शुक्रो गृह्यते; स्व एव एनम् आयतने गृह्णाति। एतद् वै द्वितीयं यज्ञम् आपत् यत् छन्दांसि आप्नोति; यत् शुक्रः श्वः गृह्यते, यत्र एव यज्ञम् अदृशन् ततः एव एनं पुनः प्रयुङ्क्ते। त्रिष्टुङ्मुखो वै तृतीयस्त्रिरात्रः, त्रैष्टुभः शुक्रः; यत् सप्तमेऽहनि शुक्रो गृह्यते, स्व एव एनम् आयतने गृह्णाति; अथ उ स्वम् एव छन्दः अनु पर्यावर्तन्ते। वाग् वा आग्रयणः, वाग् अष्टममहः, तस्मात् अष्टमेऽहनि आग्रयणो गृह्यते; स्व एव एनम् आयतने गृह्णाति। प्राणो वा ऐन्द्रवायवः, प्राणो नवममहः, तस्मात् नवमेऽहनि ऐन्द्रवायवो गृह्यते; स्व एव एनम् आयतने गृह्णाति। एतद् वै तृतीयं यज्ञम् आपत् यत् छन्दांसि आप्नोति; यत् ऐन्द्रवायवः श्वः गृह्यते, यत्र एव यज्ञम् अदृशन् ततः एव एनं पुनः प्रयुङ्क्ते; अथ उ स्वम् एव छन्दः अनु पर्यावर्तन्ते। पथो वा एते अध्यपथेन यन्ति ये अन्येन ऐन्द्रवायवात् प्रतिपद्यन्ते। अन्तः खलु वा एष यज्ञस्य यत् दशममहः; दशमेऽहनि ऐन्द्रवायवो गृह्यते, यज्ञस्य एव अन्तं गत्वा अपथात् पन्थानम् अपि यन्ति; अथ उ यथा वहीयसा प्रतिसारं वहन्ति तादृक् एव तत्। छन्दांसि अन्योन्यस्य लोकम् अभ्यध्यायन्; तानि एतेन एव देवा व्यवाहयन्। ऐन्द्रवायवस्य वा एतत् आयतनं यत् चतुर्थमहः, तस्मिन् आग्रयणो गृह्यते; तस्मात् आग्रयणस्य आयतने नवमेऽहनि ऐन्द्रवायवो गृह्यते। शुक्रस्य वा एतत् आयतनं यत् पञ्चममहः, तस्मिन् ऐन्द्रवायवो गृह्यते; तस्मात् ऐन्द्रवायवस्य आयतने सप्तमेऽहनि शुक्रो गृह्यते। आग्रयणस्य वा एतत् आयतनं यत् षष्ठमहः, तस्मिन् शुक्रो गृह्यते; तस्मात् शुक्रस्य आयतने अष्टमेऽहनि आग्रयणो गृह्यते। छन्दांसि एव तत् विवाहयति; प्रवस्यसः विवाहम् आप्नोति य एवं वेद; अथ उ देवताभ्य एव यज्ञे संविदं दधाति; तस्मात् इदम् अन्योन्यस्मै ददाति। ^AI

Anuvaka 36

(e॒tadvai - pa̭ñca॒me-'ha॒n - traiṣṭṷbha - e॒ta-d- gṛ̭hyate ya॒jñasya̭ - pañca॒ma - ma॒nyasmā॒ - eka̭ñca) (a. 8)
pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ pra jā̭ye॒yeti॒ sa e॒ta-ndvā̭daśarā॒tra-ma̭paśya॒-ttamā-'ha̭ra॒-ttenā̭yajata॒ tato॒ vai sa prājā̭yata॒ yaḥ kā॒mayḙta॒ pra jā̭ye॒yeti॒ sa dvā̭daśarā॒treṇa̭ yajeta॒ praiva jā̭yate brahmavā॒dino̭ vadantyagniṣṭo॒maprā̭yaṇā ya॒jñā atha॒ kasmā̭datirā॒traḥ pūrvaḥ॒ pra yṷjyata॒ iti॒ cakṣṷṣī॒ vā e॒te ya॒jñasya॒ yada̭tirā॒trau ka॒nīni̭ke agniṣṭo॒mau ya- [agniṣṭo॒mau yat, a॒gni॒ṣṭo॒ma-mpūrva̭-] 34
-da̭gniṣṭo॒ma-mpūrva̭-mprayuñjī॒ra-nba̭hi॒rdhā ka॒nīni̭ke daddhyu॒stasmā̭-datirā॒traḥ pūrvaḥ॒ pra yṷjyate॒ cakṣṷṣī e॒va ya॒jñe dhi॒tvā ma̭ddhya॒taḥ ka॒nīni̭ke॒ prati̭ dadhati॒ yo vai gā̭ya॒trī-ñjyotiḥ̭pakṣāṃ॒-ve~da॒ jyoti̭ṣā bhā॒sā sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamḙti॒ yāva̭gniṣṭo॒mau tau pa॒kṣau ye-'nta̭re॒-'ṣṭā-vu॒kthyā᳚-ssa ā॒tmaiṣā vai gā̭ya॒trī jyotiḥ̭pakṣā॒ ya e॒vaṃ-ve~da॒ jyoti̭ṣā bhā॒sā sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka- [sṷva॒rgaṃ-lo~॒kam, e॒ti॒ pra॒jāpa̭ti॒rvā] 35
-mḙti pra॒jāpa̭ti॒rvā e॒ṣa dvā̭daśa॒dhā vihi̭to॒ ya-ddvā̭daśarā॒tro yāva̭tirā॒tro tau pa॒kṣau ye-'nta̭re॒-'ṣṭā-vu॒kthyā᳚-ssa ā॒tmā pra॒jāpa̭ti॒rvāvaiṣa santhsaddha॒ vai sa॒treṇa̭ spṛṇoti prā॒ṇā vai sa-tprā॒ṇāne॒va spṛ̭ṇoti॒ sarvā̭sāṃ॒-vā~ e॒te pra॒jānā᳚-mprā॒ṇairā̭sate॒ ye sa॒tramāsa̭te॒ tasmā᳚-tpṛcchanti॒ kime॒te sa॒triṇa॒ iti̭ pri॒yaḥ pra॒jānā॒ mutthi̭to bhavati॒ ya e॒vaṃ ~veda̭ || 36 ||

प्रजापतिः प्रजायेयेति अकामयत। सः एतं द्वादशरात्रं ददर्श। तम् आहरत्। तेन अयजत। ततः वै सः प्राजायत। यः प्रजायेयेति कामयेत सः द्वादशरात्रेण यजेत। सः प्रैव जायते। ब्रह्मवादिनः वदन्ति — यज्ञाः अग्निष्टोमप्रायणाः, अथ कस्मात् अतिरात्रः पूर्वः प्रयुज्यते इति। एते वै यज्ञस्य चक्षुषी यौ अतिरात्रौ, कनीनिके अग्निष्टोमौ। यत् अग्निष्टोमं पूर्वं प्रयुञ्जीरन् बहिर्धा कनीनिके दध्युः। तस्मात् अतिरात्रः पूर्वः प्रयुज्यते। चक्षुषी एव यज्ञे धित्वा मध्यतः कनीनिके प्रतिदधति। यः वै गायत्रीं ज्योतिःपक्षां वेद सः ज्योतिषा भासा स्वर्गं लोकम् एति। यौ अग्निष्टोमौ तौ पक्षौ, ये अन्तरे अष्टौ उक्थ्याः सः आत्मा। एषा वै गायत्री ज्योतिःपक्षा। य एवं वेद सः ज्योतिषा भासा स्वर्गं लोकम् एति। प्रजापतिः वा एषः द्वादशधा विहितः यत् द्वादशरात्रः। यौ अतिरात्रौ तौ पक्षौ, ये अन्तरे अष्टौ उक्थ्याः सः आत्मा। प्रजापतिः वा एषः सन् सन्धा वै सत्रेण स्पृणोति। प्राणाः वै सत्। प्राणान् एव स्पृणोति। सर्वासां वा एते प्रजानां प्राणैः आसते ये सत्रम् आसते। तस्मात् पृच्छन्ति — किम् एते सत्रिणः इति। प्रियः प्रजानां समुत्थितः भवति य एवं वेद॥ ^AI

Anuvaka 40

(a॒gni॒ṣṭo॒mau yath - sṷva॒rgaṃ-lo~॒kaṃ - pri॒yaḥ pra॒jānāṃ॒ - pañca̭ ca) (a. 9)
na vā e॒ṣo᳚-'nyato̭vaiśvānara-ssuva॒rgāya̭ lo॒kāya॒ prābha̭vadū॒rdhvo ha॒ vā e॒ṣa āta̭ta āsī॒-tte de॒vā e॒taṃ-vai~᳚śvāna॒ra-mparyaṷhan-thsuva॒rgasya̭ lo॒kasya॒ prabhū᳚tyā ṛ॒tavo॒ vā e॒tena̭ pra॒jāpa̭timayājaya॒-nteṣvā᳚rdhno॒dadhi॒ tadṛ॒ddhnoti̭ ha॒ vā ṛ॒tvikṣu॒ ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-ndvā̭daśā॒hena॒ yaja̭te॒ te᳚-'sminnaicchanta॒ sa rasa॒maha̭ vasa॒ntāya॒ prāya̭ccha॒- [prāya̭cchat, yava̭-ṅgrī॒ṣmāyauṣa̭dhī-] 37
-dyava̭-ṅgrī॒ṣmāyauṣa̭dhī-rva॒r॒ṣābhyo᳚ vrī॒hīñcha॒radḙ māṣati॒lau hḙmantaśiśi॒rābhyā॒-ntenendra̭-mpra॒jāpa̭tirayājaya॒-ttato॒ vā indra॒ indro̭-'bhava॒-ttasmā̭dāhu-rānujāva॒rasya̭ ya॒jña iti॒ sa hyḙtenā-'gre-'ya̭jatai॒ṣa ha॒ vai ku॒ṇapa̭matti॒ ya-ssa॒tre pra̭tigṛ॒hṇāti̭ puruṣakuṇa॒pa-ma̭śvakuṇa॒pa-ṅgaurvā annaṃ॒-ye~na॒ pātre॒ṇānna॒-mbibhra̭ti॒ ya-ttanna ni॒rṇeni̭jati॒ tato-'dhi॒ [tato-'dhi̭, mala̭-ñjāyata॒ eka̭ e॒va] 38
mala̭-ñjāyata॒ eka̭ e॒va ya̭je॒taiko॒ hi pra॒jāpa̭ti॒-rārdhno॒-ddvāda̭śa॒ rātrī᳚rdīkṣi॒ta-ssyā॒-ddvāda̭śa॒ māsā᳚-ssaṃva~thsa॒ra-ssaṃ̭va~thsa॒raḥ pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jāpa̭ti॒rvāvaiṣa e॒ṣa ha॒ tvai jā̭yate॒ yastapa॒so-'dhi॒ jāya̭te catu॒rdhā vā e॒tāsti॒srasti̭sro॒ rātra̭yo॒ ya-ddvāda̭śopa॒sado॒ yāḥ pra̭tha॒mā ya॒jña-ntābhi॒-ssa-mbha̭rati॒ yā dvi॒tīyā̭ ya॒jña-ntābhi॒rā ra̭bhate॒ [ya॒jña-ntābhi॒rā ra̭bhate, yāstṛ॒tīyāḥ॒] 39
yāstṛ॒tīyāḥ॒ pātrā̭ṇi॒ tābhi॒rnirṇḙnikte॒ yāśca̭tu॒rthīrapi॒ tābhi̭rā॒tmāna̭-mantara॒ta-śśṷndhate॒ yo vā a̭sya pa॒śumatti̭ mā॒gṃ॒sagṃ so᳚-'tti॒ yaḥ pṷro॒ḍāśa̭-mma॒stiṣka॒gṃ॒ sa yaḥ pa̭rivā॒pa-mpurī̭ṣa॒gṃ॒ sa ya ājya̭-mma॒jjāna॒gṃ॒ sa ya-ssoma॒gg॒ sveda॒gṃ॒ so-'pi̭ ha॒ vā a̭sya śīrṣa॒ṇyā̭ ni॒ṣpadaḥ॒ prati̭ gṛhṇāti॒ yo dvā̭daśā॒he pra̭tigṛ॒hṇāti॒ tasmā᳚-ddvādaśā॒hena॒ na yājya̭-mpā॒pmano॒ vyāvṛ̭ttyai || 40 ||

न वै एषः अन्यतः वैश्वानरः सुवर्गाय लोकाय प्राभवत्। ऊर्ध्वः ह वै एषः आततः आसीत्। ते देवाः एतं वैश्वानरं पर्यौहन् सुवर्गस्य लोकस्य प्रभूत्यै। ऋतवः वै एतेन प्रजापतिम् अयाजयन्। तेषु आर्ध्नोत्। अधि तत् ऋद्ध्नोति ह वै ऋत्विक्षु यः एवं विद्वान् द्वादशाहेन यजते। ते अस्मिन् न ऐच्छन्। सः रसम् अह वसन्ताय प्रायच्छत्, यवान् ग्रीष्माय, ओषधीः वर्षाभ्यः, व्रीहीन् शरदे, माषतिलौ हेमन्तशिशिराभ्याम्। तेन इन्द्रं प्रजापतिः अयाजयत्। ततः वै इन्द्रः इन्द्रः अभवत्। तस्मात् आहुः आनुजावरस्य यज्ञः इति। सः हि एतेन अग्रे अयजत। एषः ह वै कुणपम् अत्ति यः सत्रे प्रतिगृह्णाति, पुरुषकुणपम् अश्वकुणपम्। गौः वै अन्नं येन पात्रेण अन्नं बिभ्रति, यत् तत् न निर्णेनिजति, ततः अधि मलं जायते। एकः एव यजेत, एकः हि प्रजापतिः आर्ध्नोत्। द्वादश रात्रीः दीक्षितः स्यात्, द्वादश मासाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिः वै एषः। एषः ह त्वै जायते यः तपसः अधि जायते। चतुर्धा वा एताः तिस्रः तिस्रः रात्रयः यत् द्वादश उपसदः। याः प्रथमाः यज्ञं ताभिः सम्भरति, याः द्वितीयाः यज्ञं ताभिः आरभते, याः तृतीयाः पात्राणि ताभिः निर्णेनिक्ते, याः चतुर्थीः अपि ताभिः आत्मानम् अन्तरतः शुन्धते। यः वा अस्य पशुम् अत्ति मांसम् सः अत्ति, यः पुरोडाशं मस्तिष्कम् सः, यः परिवापं पुरीषम् सः, यः आज्यं मज्जानम् सः, यः सोमं स्वेदम् सः। अपि ह वा अस्य शीर्षण्याः निष्पदः प्रतिगृह्णाति यः द्वादशाहे प्रतिगृह्णाति। तस्मात् द्वादशाहेन न याज्यं पाप्मनः व्यावृत्त्यै॥ ^AI

(aya̭ccha॒ - dadhi̭ - rabhate - dvādaśā॒hena̭ - ca॒tvāri̭ ca) (a. 10)

Anuvaka 41

eka̭smai॒ svāhā॒ dvābhyā॒g॒ svāhā᳚ tri॒bhya-ssvāhā̭ ca॒turbhya॒-ssvāhā̭ pa॒ñcabhya॒-ssvāhā̭ ṣa॒ḍbhya-ssvāhā̭ sa॒ptabhya॒-ssvāhā᳚ 'ṣṭā॒bhya-ssvāhā̭ na॒vabhya॒-ssvāhā̭ da॒śabhya॒-ssvāhai̭ -kāda॒śabhya॒-ssvāhā᳚ dvāda॒śabhya॒-ssvāhā᳚ trayoda॒śabhya॒-ssvāhā̭ caturda॒śabhya॒-ssvāhā̭ pañcada॒śabhya॒-ssvāhā̭ ṣoḍa॒śabhya॒-ssvāhā̭ saptada॒śabhya॒-ssvāhā᳚ 'ṣṭāda॒śabhya॒-ssvāhai-kā॒nna vigṃ̭śa॒tyai svāhā॒ nava̭vigṃśatyai॒ svāhai-kā॒nna ca̭tvāri॒gṃ॒śate॒ svāhā॒ nava̭catvārigṃśate॒ svāhai-kā॒nna ṣa॒ṣṭyai svāhā॒ nava̭ṣaṣṭyai॒ svāhai -kā॒nnāśī॒tyai svāhā॒ navā̭śītyai॒ svāhaikā॒nna śa॒tāya॒ svāhā̭ śa॒tāya॒ svāhā॒ dvābhyāgṃ̭ śa॒tābhyā॒g॒ svāhā॒ sarva̭smai॒ svāhā᳚ || 41 ||

एकस्मै स्वाहा, द्वाभ्यां स्वाहा, त्रिभ्यः स्वाहा, चतुर्भ्यः स्वाहा, पञ्चभ्यः स्वाहा, षड्भ्यः स्वाहा, सप्तभ्यः स्वाहा, अष्टाभ्यः स्वाहा, नवभ्यः स्वाहा, दशभ्यः स्वाहा, एकादशभ्यः स्वाहा, द्वादशभ्यः स्वाहा, त्रयोदशभ्यः स्वाहा, चतुर्दशभ्यः स्वाहा, पञ्चदशभ्यः स्वाहा, षोडशभ्यः स्वाहा, सप्तदशभ्यः स्वाहा, अष्टादशभ्यः स्वाहा, ऊनविंशत्यै स्वाहा, नवविंशत्यै स्वाहा, ऊनचत्वारिंशते स्वाहा, नवचत्वारिंशते स्वाहा, ऊनषष्ट्यै स्वाहा, नवषष्ट्यै स्वाहा, ऊनाशीत्यै स्वाहा, नवाशीत्यै स्वाहा, ऊनशताय स्वाहा, शताय स्वाहा, द्वाभ्यां शताभ्यां स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा ॥ ^AI

(nava̭catvārigṃśate॒ svāhai-kā॒nnaika̭vigṃśatiśca) (a. 11)

Anuvaka 42

eka̭smai॒ svāhā᳚ tri॒bhya-ssvāhā̭ pa॒ñcabhya॒-ssvāhā̭ sa॒ptabhya॒-ssvāhā̭ na॒vabhya॒-ssvāhai̭- kāda॒śabhya॒-ssvāhā᳚ trayoda॒śabhya॒-ssvāhā̭ pañcada॒śabhya॒-ssvāhā̭ saptada॒śabhya॒-ssvāhaikā॒nna vigṃ̭śa॒tyai svāhā॒ nava̭vigṃśatyai॒ svāhaikā॒nna ca̭tvāri॒gṃ॒śate॒ svāhā॒ nava̭catvārigṃśate॒ svāhaikā॒nna ṣa॒ṣṭyai svāhā॒ nava̭ṣaṣṭyai॒ svāhaikā॒nnā śī॒tyai svāhā॒ navā̭śītyai॒ svāhaikā॒nna śa॒tāya॒ svāhā̭ śa॒tāya॒ svāhā॒ sarva̭smai॒ svāhā᳚ || 42 ||

एकस्मै स्वाहा, त्रिभ्यः स्वाहा, पञ्चभ्यः स्वाहा, सप्तभ्यः स्वाहा, नवभ्यः स्वाहा, एकादशभ्यः स्वाहा, त्रयोदशभ्यः स्वाहा, पञ्चदशभ्यः स्वाहा, सप्तदशभ्यः स्वाहा, ऊनविंशत्यै स्वाहा, नवविंशत्यै स्वाहा, ऊनचत्वारिंशते स्वाहा, नवचत्वारिंशते स्वाहा, ऊनषष्ट्यै स्वाहा, नवषष्ट्यै स्वाहा, ऊनाशीत्यै स्वाहा, नवाशीत्यै स्वाहा, ऊनशताय स्वाहा, शताय स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा ॥ ^AI

(eka̭smai tri॒bhyaḥ - pa̭ñcā॒śat) (a. 12)

Anuvaka 43

dvābhyā॒g॒ svāhā̭ ca॒turbhya॒-ssvāhā̭ ṣa॒ḍbhya-ssvāhā᳚ 'ṣṭā॒bhya-ssvāhā̭ da॒śabhya॒-ssvāhā᳚ dvāda॒śabhya॒-ssvāhā̭ caturda॒śabhya॒-ssvāhā̭ ṣoḍa॒śabhya॒-ssvāhā᳚ 'ṣṭāda॒śabhya॒-ssvāhā̭ vigṃśa॒tyai svāhā॒ 'ṣṭāna̭vatyai॒ svāhā̭ śa॒tāya॒ svāhā॒ sarva̭smai॒ svāhā᳚ || 43 ||

द्वाभ्यां स्वाहा, चतुर्भ्यः स्वाहा, षड्भ्यः स्वाहा, अष्टाभ्यः स्वाहा, दशभ्यः स्वाहा, द्वादशभ्यः स्वाहा, चतुर्दशभ्यः स्वाहा, षोडशभ्यः स्वाहा, अष्टादशभ्यः स्वाहा, विंशत्यै स्वाहा, अष्टानवत्यै स्वाहा, शताय स्वाहा, सर्वस्मै स्वाहा ॥ ^AI

(dvābhyā̭ma॒ṣṭāna̭vatyai॒ - ṣaḍvigṃ̭śatiḥ) (a. 13)

Anuvaka 44

tri॒bhya-ssvāhā̭ pa॒ñcabhya॒-ssvāhā̭ sa॒ptabhya॒-ssvāhā̭ na॒vabhya॒-ssvāhai̭-kāda॒śabhya॒-ssvāhā᳚ trayoda॒śabhya॒-ssvāhā̭ pañcada॒śabhya॒-ssvāhā̭ saptada॒śabhya॒-ssvāhaikā॒nna vigṃ̭śa॒tyai svāhā॒ nava̭vigṃśatyai॒ svāhaikā॒nna ca̭tvāri॒gṃ॒śate॒ svāhā॒ nava̭catvārigṃśate॒ svāhaikā॒nna ṣa॒ṣṭyai svāhā॒ nava̭ṣaṣṭyai॒ svāhaikā॒nnā 'śī॒tyai svāhā॒ navā̭śītyai॒ svāhaikā॒nna śa॒tāya॒ svāhā̭ śa॒tāya॒ svāhā॒ sarva̭smai॒ svāhā᳚ || 44 ||

त्रिभ्यः स्वाहा। पञ्चभ्यः स्वाहा। सप्तभ्यः स्वाहा। नवभ्यः स्वाहा। एकादशभ्यः स्वाहा। त्रयोदशभ्यः स्वाहा। पञ्चदशभ्यः स्वाहा। सप्तदशभ्यः स्वाहा। एकोनविंशत्या स्वाहा। नवविंशत्या स्वाहा। एकोनचत्वारिंशता स्वाहा। नवचत्वारिंशता स्वाहा। एकोनषष्ट्या स्वाहा। नवषष्ट्या स्वाहा। एकोनाशीत्या स्वाहा। नवाशीत्या स्वाहा। एकोनशतेन स्वाहा। शतेन स्वाहा। सर्वस्मै स्वाहा॥ ^AI

(tri॒bhyo᳚ - 'ṣṭācatvāri॒gṃ॒śat) (a. 14)

Anuvaka 45

ca॒turbhya॒-ssvāhā᳚ 'ṣṭā॒bhya-ssvāhā᳚ dvāda॒śabhya॒-ssvāhā̭ ṣoḍa॒śabhya॒-ssvāhā̭ vigṃśa॒tyai svāhā॒ ṣaṇṇa̭vatyai॒ svāhā̭ śa॒tāya॒ svāhā॒ sarva̭smai॒ svāhā᳚ || 45 ||

चतुर्भ्यः स्वाहा। अष्टाभ्यः स्वाहा। द्वादशभ्यः स्वाहा। षोडशभ्यः स्वाहा। विंशत्या स्वाहा। षण्णवत्या स्वाहा। शतेन स्वाहा। सर्वस्मै स्वाहा॥ ^AI

(ca॒turbhya॒-ṣṣaṇṇa̭vatyai॒ - ṣoḍa̭śa) (a. 15)

Anuvaka 46

pa॒ñcabhya॒-ssvāhā̭ da॒śabhya॒-ssvāhā̭ pañcada॒śabhya॒-ssvāhā̭ vigṃśa॒tyai svāhā॒ pañca̭navatyai॒ svāhā̭ śa॒tāya॒ svāhā॒ sarva̭smai॒ svāhā᳚ || 46 ||

पञ्चभ्यः स्वाहा। दशभ्यः स्वाहा। पञ्चदशभ्यः स्वाहा। विंशत्या स्वाहा। पञ्चनवत्या स्वाहा। शतेन स्वाहा। सर्वस्मै स्वाहा॥ ^AI

(pa॒ñcabhyaḥ॒ pañca̭navatyai॒ - catṷrdaśa) (a. 16)

Anuvaka 47

da॒śabhya॒-ssvāhā̭ vigṃśa॒tyai svāhā᳚ tri॒gṃ॒śate॒ svāhā̭ catvāri॒gṃ॒śate॒ svāhā̭ pañcā॒śate॒ svāhā̭ ṣa॒ṣṭyai svāhā̭ sapta॒tyai svāhā̭ 'śī॒tyai svāhā̭ nava॒tyai svāhā̭ śa॒tāya॒ svāhā॒ sarva̭smai॒ svāhā᳚ || 47 ||

दशभ्यः स्वाहा। विंशत्या स्वाहा। त्रिंशता स्वाहा। चत्वारिंशता स्वाहा। पञ्चाशता स्वाहा। षष्ट्या स्वाहा। सप्तत्या स्वाहा। अशीत्या स्वाहा। नवत्या स्वाहा। शतेन स्वाहा। सर्वस्मै स्वाहा॥ ^AI

(da॒śabhyo॒ - dvāvigṃ̭śatiḥ) (a. 17)

Anuvaka 48

vi॒gṃ॒śa॒tyai svāhā̭ catvāri॒gṃ॒śate॒ svāhā̭ ṣa॒ṣṭyai svāhā̭ 'śī॒tyai svāhā̭ śa॒tāya॒ svāhā॒ sarva̭smai॒ svāhā᳚ || 48 ||

विंशत्या स्वाहा। चत्वारिंशता स्वाहा। षष्ट्या स्वाहा। अशीत्या स्वाहा। शतेन स्वाहा। सर्वस्मै स्वाहा॥ ^AI

(vi॒gṃ॒śa॒tyai - dvāda̭śa) (a. 18)

Anuvaka 49

pa॒ñcā॒śate॒ svāhā̭ śa॒tāya॒ svāhā॒ dvābhyāgṃ̭ śa॒tābhyā॒g॒ svāhā᳚ tri॒bhya-śśa॒tebhya॒-ssvāhā̭ ca॒turbhyaḥ̭ śa॒tebhya॒-ssvāhā̭ pa॒ñcabhyaḥ̭ śa॒tebhya॒-ssvāhā̭ ṣa॒ḍbhya-śśa॒tebhya॒-ssvāhā̭ sa॒ptabhyaḥ̭ śa॒tebhya॒-ssvāhā᳚ 'ṣṭā॒bhya-śśa॒tebhya॒-ssvāhā̭ na॒vabhyaḥ̭ śa॒tebhya॒-ssvāhā̭ sa॒hasrā̭ya॒ svāhā॒ sarva̭smai॒ svāhā᳚ || 49 ||

पञ्चाशता स्वाहा। शतेन स्वाहा। द्वाभ्यां शताभ्यां स्वाहा। त्रिभ्यः शतेभ्यः स्वाहा। चतुर्भ्यः शतेभ्यः स्वाहा। पञ्चभ्यः शतेभ्यः स्वाहा। षड्भ्यः शतेभ्यः स्वाहा। सप्तभ्यः शतेभ्यः स्वाहा। अष्टाभ्यः शतेभ्यः स्वाहा। नवभ्यः शतेभ्यः स्वाहा। सहस्राय स्वाहा। सर्वस्मै स्वाहा॥ ^AI

(pa॒ñcā॒śate॒ - dvātrigṃ̭śat) (a. 19)

Anuvaka 50

śa॒tāya॒ svāhā̭ sa॒hasrā̭ya॒ svāhā॒ 'yutā̭ya॒ svāhā̭ ni॒yutā̭ya॒ svāhā᳚ pra॒yutā̭ya॒ svāhā 'rbṷdāya॒ svāhā॒ nya̭rbudāya॒ svāhā̭ samu॒drāya॒ svāhā॒ maddhyā̭ya॒ svāhā 'ntā̭ya॒ svāhā̭ parā॒rdhāya॒ svāho॒ṣase॒ svāhā॒ vyṷṣṭyai॒ svāho̭deṣya॒te svāho᳚dya॒te svāhodi̭tāya॒ svāhā̭ suva॒rgāya॒ svāhā̭ lo॒kāya॒ svāhā॒ sarva̭smai॒ svāhā᳚ || 50 ||

(śa॒tāyā॒-'ṣṭātrigṃ̭śat) (a. 20)

(sā॒dhyā-ṣṣa̭ḍ rā॒traṃ - kṷsuru॒bindaḥ̭ saptarā॒traṃ - bṛha॒spati̭raṣṭarā॒traṃ - pra॒jāpa̭ti॒stāḥ, kṣudha̭nnavarā॒traṃ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ daśa̭hotārātra - mṛ॒tava̭ - aindravāya॒vāgrā᳚n - gāya॒tro vai - pra॒jāpa̭ti॒-ssa dvā̭daśarā॒traṃ - na vā -eka̭smā॒ - eka̭smai॒ - dvābhyāṃ᳚ - tri॒bhyaḥ - ca॒turbhyaḥ̭ - pa॒ñcabhyo̭ - da॒śabhyo̭ - vigṃśa॒tyai - pa̭ñcā॒śatḙ - śa॒tāya̭ - vigṃśa॒tiḥ )
(sā॒dhyā - a̭smā i॒me lo॒kā - gā̭ya॒traṃ - ~vai tṛ॒tīya॒ - meka̭smai - pañcā॒śat )

(sā॒dhyā, ssarva̭smai॒ svāhā᳚ )

|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyāṃ saptamakāṇḍe dvitīyaḥ praśna-ssamāptaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहितायां सप्तमकाण्डे द्वितीयः प्रश्नः - षड् रात्राद्याना-न्निरूपणं

ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,

श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥

सा॒द्ध्या वै दे॒वा-स्सु॑व॒र्गका॑मा ए॒तग्ं ष॑ड्-रा॒त्रम॑पश्य॒-न्तमा-ऽह॑र॒-न्तेना॑यजन्त॒ ततो॒ वै ते सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमा॑य॒न्॒. य ए॒वं-विँ॒द्वाग्ंसः॑ षड्-रा॒त्रमास॑ते सुव॒र्गमे॒व लो॒कं-यँ॑न्ति देवस॒त्रं-वैँ ष॑ड्-रा॒त्रः प्र॒त्यक्ष॒ग्ग्॒ ह्ये॑तानि॑ पृ॒ष्ठानि॒ य ए॒वं-विँ॒द्वाग्ंसः॑ षड्-रा॒त्रमास॑ते सा॒क्षादे॒व दे॒वता॑ अ॒भ्यारो॑हन्ति॒ षड्-रा॒त्रो भ॑वति॒ ष-ड्वा ऋ॒तव॒-ष्षट् पृ॒ष्ठानि॑ [ ] 1

पृ॒ष्ठैरे॒वर्तून॒-न्वारो॑हन्त्यृ॒तुभिः॑ संवँथ्स॒र-न्ते सं॑वँथ्स॒र ए॒व प्रति॑ तिष्ठन्ति बृह-द्रथन्त॒राभ्यां᳚-यँन्ती॒यं-वाँव र॑थन्त॒रम॒सौ बृ॒हदा॒भ्यामे॒व य॒न्त्यथो॑ अ॒नयो॑रे॒व प्रति॑ तिष्ठन्त्ये॒ते वै य॒ज्ञस्या᳚ञ्ज॒साय॑नी स्रु॒ती ताभ्या॑मे॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒कं-यँ॑न्ति त्रि॒वृद॑ग्निष्टो॒मो भ॑वति॒ तेज॑ ए॒वाव॑ रुन्धते पञ्चद॒शो भ॑वतीन्द्रि॒यमे॒वाव॑ रुन्धते सप्तद॒शो [सप्तद॒शः, भ॒व॒त्य॒न्नाद्य॒स्या-ऽव॑रुद्ध्या॒] 2

भ॑वत्य॒न्नाद्य॒स्या-ऽव॑रुद्ध्या॒ अथो॒ प्रैव तेन॑ जायन्त एकवि॒ग्ं॒शो भ॑वति॒ प्रति॑ष्ठित्या॒ अथो॒ रुच॑मे॒वा-ऽऽत्म-न्द॑धते त्रिण॒वो भ॑वति॒ विजि॑त्यै त्रयस्त्रि॒ग्ं॒शो भ॑वति॒ प्रति॑ष्ठित्यै सदोहविर्धा॒निन॑ ए॒तेन॑ षड्-रा॒त्रेण॑ यजेर॒न्नाश्व॑त्थी हवि॒र्धान॒-ञ्चा-ऽऽग्नी᳚द्ध्र-ञ्च भवत॒स्तद्धि सु॑व॒र्ग्य॑-ञ्च॒क्रीव॑ती भवत-स्सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्या उ॒लूख॑लबुद्ध्नो॒ यूपो॑ भवति॒ प्रति॑ष्ठित्यै॒ प्राञ्चो॑ यान्ति॒ प्राङि॑व॒ हि सु॑व॒र्गो [हि सु॑व॒र्गः, लो॒क-स्सर॑स्वत्या] 3

लो॒क-स्सर॑स्वत्या यान्त्ये॒ष वै दे॑व॒यानः॒ पन्था॒स्त-मे॒वा-न्वारो॑हन्त्या॒क्रोश॑न्तो या॒न्त्यव॑र्ति-मे॒वान्यस्मि॑-न्प्रति॒षज्य॑ प्रति॒ष्ठा-ङ्ग॑च्छन्ति य॒दा दश॑ श॒त-ङ्कु॒र्वन्त्यथैक॑-मु॒त्थानग्ं॑ श॒तायुः॒ पुरु॑ष-श्श॒तेन्द्रि॑य॒ आयु॑ष्ये॒वेन्द्रि॒ये प्रति॑ तिष्ठन्ति य॒दा श॒तग्ं स॒हस्र॑-ङ्कु॒र्वन्त्यथैक॑-मु॒त्थानग्ं॑ स॒हस्र॑सम्मितो॒ वा अ॒सौ लो॒को॑-ऽमुमे॒व लो॒कम॒भि ज॑यन्ति य॒दै -षा᳚-म्प्र॒मीये॑त य॒दा वा॒ जीये॑र॒न्नथैक॑-मु॒त्थान॒-न्तद्धि ती॒र्थम् ॥ 4 ॥

(पृ॒ष्ठानि॑-सप्तद॒शः-सु॑व॒र्गो-ज॑यन्ति य॒दै - का॑दश च) (अ. 1)

कु॒सु॒रु॒बिन्द॒ औद्दा॑लकि-रकामयत पशु॒मान्-थ्स्या॒मिति॒ स ए॒तग्ं स॑प्तरा॒त्र-मा-ऽह॑र॒-त्तेना॑यजत॒ तेन॒ वै स याव॑न्तो ग्रा॒म्याः प॒शव॒स्तानवा॑-रुन्ध॒ य ए॒वं-विँ॒द्वान्-थ्स॑प्तरा॒त्रेण॒ यज॑ते॒ याव॑न्त ए॒व ग्रा॒म्याः प॒शव॒स्ता-ने॒वाव॑ रुन्धे सप्तरा॒त्रो भ॑वति स॒प्त ग्रा॒म्याः प॒शवः॑ स॒प्ता-ऽऽर॒ण्या-स्स॒प्त छन्दाग्॑-स्यु॒भय॒स्या-व॑रुद्ध्यै त्रि॒वृ-द॑ग्निष्टो॒मो भ॑वति॒ तेज॑ [तेजः॑, ए॒वा-ऽव॑ रुन्धे] 5

ए॒वा-ऽव॑ रुन्धे पञ्चद॒शो भ॑वतीन्द्रि॒यमे॒वाव॑ रुन्धे सप्तद॒शो भ॑वत्य॒न्नाद्य॒स्या व॑रुद्ध्या॒ अथो॒ प्रैव तेन॑ जायत एकवि॒ग्ं॒शो भ॑वति॒ प्रति॑ष्ठित्या॒ अथो॒ रुच॑मे॒वा-ऽऽत्म-न्ध॑त्ते त्रिण॒वो भ॑वति॒ विजि॑त्यै पञ्चवि॒ग्ं॒शो᳚-ऽग्निष्टो॒मो भ॑वति प्र॒जाप॑ते॒-राप्त्यै॑ महाव्र॒तवा॑-न॒न्नाद्य॒स्या व॑रुद्ध्यै विश्व॒जि-थ्सर्व॑पृष्ठो ऽतिरा॒त्रो भ॑वति॒ सर्व॑स्या॒भिजि॑त्यै॒ य-त्प्र॒त्यक्ष॒-म्पूर्वे॒ष्वह॑स्सु पृ॒ष्ठान्यु॑पे॒युः प्र॒त्यक्षं॑- [प्र॒त्यक्ष᳚म्, वि॒श्व॒जिति॒ यथा॑] 6

-ँविश्व॒जिति॒ यथा॑ दु॒ग्धा-मु॑प॒सीद॑त्ये॒वमु॑त्त॒म-महः॑ स्या॒न्नैक॑रा॒त्रश्च॒न स्या᳚-द्बृह-द्रथन्त॒रे पूर्वे॒ष्वह॒स्सूप॑ यन्ती॒यं-वाँव र॑थन्त॒रम॒सौ बृ॒हदा॒भ्यामे॒व न य॒न्त्यथो॑ अ॒नयो॑रे॒व प्रति॑ तिष्ठन्ति॒ य-त्प्र॒त्यक्षं॑-विँश्व॒जिति॑ पृ॒ष्ठान्यु॑प॒यन्ति॒ यथा॒ प्रत्ता᳚-न्दु॒हे ता॒दृगे॒व तत् ॥ 7 ॥

(तेज॑ - उपे॒युः प्र॒त्यक्षं॒ - द्विच॑त्वारिग्ंशच्च) (अ. 2)

बृह॒स्पति॑-रकामयत ब्रह्मवर्च॒सी स्या॒मिति॒ स ए॒त-म॑ष्टरा॒त्र-म॑पश्य॒-त्तमा-ऽह॑र॒-त्तेना॑यजत॒ ततो॒ वै स ब्र॑ह्मवर्च॒स्य॑भव॒द्य ए॒वं-विँ॒द्वा-न॑ष्टरा॒त्रेण॒ यज॑ते ब्रह्मवर्च॒स्ये॑व भ॑वत्यष्टरा॒त्रो भ॑वत्य॒ष्टाक्ष॑रा गाय॒त्री गा॑य॒त्री ब्र॑ह्मवर्च॒स-ङ्गा॑यत्रि॒यैव ब्र॑ह्मवर्च॒समव॑ रुन्धे-ऽष्टरा॒त्रो भ॑वति॒ चत॑स्रो॒ वै दिश॒श्चत॑स्रो ऽवान्तरदि॒शा दि॒ग्भ्य ए॒व ब्र॑ह्मवर्च॒समव॑ रुन्धे [ ] 8

त्रि॒वृ-द॑ग्निष्टो॒मो भ॑वति॒ तेज॑ ए॒वाव॑ रुन्धे पञ्चद॒शो भ॑वतीन्द्रि॒यमे॒वाव॑ रुन्धे सप्तद॒शो भ॑वत्य॒न्नाद्य॒स्या-व॑रुद्ध्या॒ अथो॒ प्रैव तेन॑ जायत एकवि॒ग्ं॒शो भ॑वति॒ प्रति॑ष्ठित्या॒ अथो॒ रुच॑मे॒वा-ऽऽत्म-न्ध॑त्ते त्रिण॒वो भ॑वति॒ विजि॑त्यै त्रयस्त्रि॒ग्ं॒शो भ॑वति॒ प्रति॑ष्ठित्यै पञ्चवि॒ग्ं॒शो᳚-ऽग्निष्टो॒मो भ॑वति प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै॑ महाव्र॒तवा॑-न॒न्नाद्य॒स्या व॑रुद्ध्यै विश्व॒जि-थ्सर्व॑पृष्ठो-ऽतिरा॒त्रो भ॑वति॒ सर्व॑स्या॒भिजि॑त्यै ॥ 9 ॥

(दि॒ग्भ्य ए॒व ब्र॑ह्मवर्च॒समव॑ रुन्धे॒ - ऽभिजि॑त्यै) (अ. 3)

प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत॒ ता-स्सृ॒ष्टाः, क्षुध॒-न्न्या॑य॒न्थ्स ए॒त-न्न॑वरा॒त्र-म॑पश्य॒-त्तमा-ऽह॑र॒-त्तेना॑यजत॒ ततो॒ वै प्र॒जाभ्यो॑-ऽकल्पत॒ यर्हि॑ प्र॒जाः, क्षुध॑-न्नि॒गच्छे॑यु॒-स्तर्हि॑ नवरा॒त्रेण॑ यजेते॒मे हि वा ए॒तासां᳚-लोँ॒का अकॢ॑प्ता॒ अथै॒ताः, क्षुध॒-न्नि ग॑च्छन्ती॒मा-ने॒वा-ऽऽभ्यो॑ लो॒कान् क॑ल्पयति॒ तान् कल्प॑माना-न्प्र॒जाभ्यो-ऽनु॑ कल्पते॒ कल्प॑न्ते- [कल्प॑न्ते, अ॒स्मा॒ इ॒मे लो॒का] 10

-ऽस्मा इ॒मे लो॒का ऊर्ज॑-म्प्र॒जासु॑ दधाति त्रिरा॒त्रेणै॒वेमं-लोँ॒क-ङ्क॑ल्पयति त्रिरा॒त्रेणा॒न्तरि॑क्ष-न्त्रिरा॒त्रेणा॒मुं-लोँ॒कं-यँथा॑ गु॒णे ग॒ण-म॒न्वस्य॑त्ये॒वमे॒व तल्लो॒के लो॒कमन्व॑स्यति॒ धृत्या॒ अशि॑थिलम्भावाय॒ ज्योति॒र्गौरायु॒रिति॑ ज्ञा॒ता-स्स्तोमा॑ भवन्ती॒यं-वाँव ज्योति॑र॒न्तरि॑क्ष॒-ङ्गौर॒सा-वायु॑रे॒ष्वे॑व लो॒केषु॒ प्रति॑ तिष्ठन्ति॒ ज्ञात्र॑-म्प्र॒जाना᳚- [ज्ञात्र॑-म्प्र॒जाना᳚म्, ग॒च्छ॒ति॒ न॒व॒रा॒त्रो] 11

-ङ्गच्छति नवरा॒त्रो भ॑वत्यभिपू॒-र्वमे॒वा-ऽस्मि॒-न्तेजो॑ दधाति॒ यो ज्योगा॑मयावी॒ स्या-थ्स न॑वरा॒त्रेण॑ यजेत प्रा॒णा हि वा ए॒तस्या धृ॑ता॒ अथै॒तस्य॒ ज्योगा॑मयति प्रा॒णाने॒वास्मि॑-न्दाधारो॒त यदी॒तासु॒र्भव॑ति॒ जीव॑त्ये॒व ॥ 12 ॥

(कल्प॑न्ते-प्र॒जनां॒ - त्रय॑स्त्रिग्ंशच्च) (अ. 4)

प्र॒जाप॑ति-रकामयत॒ प्र जा॑ये॒येति॒ स ए॒त-न्दश॑होतारमपश्य॒-त्तम॑जुहो॒-त्तेन॑ दशरा॒त्रम॑सृजत॒ तेन॑ दशरा॒त्रेण॒ प्रा जा॑यत दशरा॒त्राय॑ दीक्षि॒ष्यमा॑णो॒ दश॑होतार-ञ्जुहुया॒-द्दश॑होत्रै॒व द॑शरा॒त्रग्ं सृ॑जते॒ तेन॑ दशरा॒त्रेण॒ प्र जा॑यते वैरा॒जो वा ए॒ष य॒ज्ञो यद्द॑शरा॒त्रो य ए॒वं-विँ॒द्वान्-द॑शरा॒त्रेण॒ यज॑ते वि॒राज॑मे॒व ग॑च्छति प्राजाप॒त्यो वा ए॒ष य॒ज्ञो य-द्द॑शरा॒त्रो [य-द्द॑शरा॒त्रः, य ए॒वं-विँ॒द्वान्-द॑शरा॒त्रेण॒] 13

य ए॒वं-विँ॒द्वान्-द॑शरा॒त्रेण॒ यज॑ते॒ प्रैव जा॑यत॒ इन्द्रो॒ वै स॒दृ-न्दे॒वता॑भिरासी॒-थ्स न व्या॒वृत॑मगच्छ॒-थ्स प्र॒जाप॑ति॒-मुपा॑धाव॒-त्तस्मा॑ ए॒त-न्द॑शरा॒त्र-म्प्राय॑च्छ॒-त्तमा-ऽह॑र॒-त्तेना॑यजत॒ ततो॒ वै सो᳚-ऽन्याभि॑-र्दे॒वता॑भि-र्व्या॒वृत॑मगच्छ॒द्य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्द॑शरा॒त्रेण॒ यज॑ते व्या॒वृत॑मे॒व पा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्येण गच्छति त्रिक॒कुद्वा [त्रिक॒कुद्वै, ए॒ष य॒ज्ञो य-द्द॑शरा॒त्रः] 14

ए॒ष य॒ज्ञो य-द्द॑शरा॒त्रः क॒कु-त्प॑ञ्चद॒शः क॒कुदे॑कवि॒ग्ं॒शः क॒कु-त्त्र॑यस्त्रि॒ग्ं॒शो य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्द॑शरा॒त्रेण॒ यज॑ते त्रिक॒कुदे॒व स॑मा॒नाना᳚-म्भवति॒ यज॑मानः पञ्चद॒शो यज॑मान एकवि॒ग्ं॒शो यज॑मान-स्त्रयस्त्रि॒ग्ं॒शः पुर॒ इत॑रा अभिच॒र्यमा॑णो दशरा॒त्रेण॑ यजेत देवपु॒रा ए॒व पर्यू॑हते॒ तस्य॒ न कुत॑श्च॒नोपा᳚व्या॒धो भ॑वति॒ नैन॑मभि॒चरन्᳚-थ्स्तृणुते देवासु॒रा-स्संयँ॑त्ता आस॒-न्ते दे॒वा ए॒ता [ए॒ताः, दे॒व॒पु॒रा अ॑पश्य॒न्॒] 15

दे॑वपु॒रा अ॑पश्य॒न्॒ य-द्द॑शरा॒त्रस्ताः पर्यौ॑हन्त॒ तेषा॒-न्न कुत॑श्च॒नोपा᳚व्या॒धो॑ ऽभव॒-त्ततो॑ दे॒वा अभ॑व॒-न्परा-ऽसु॑रा॒ यो भ्रातृ॑व्यवा॒न्-थ्स्या-थ्स द॑शरा॒त्रेण॑ यजेत देवपु॒रा ए॒व पर्यू॑हते॒ तस्य॒ न कुत॑श्च॒नोपा᳚व्या॒धो भ॑वति॒ भव॑त्या॒त्मना॒ परा᳚-ऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यो भवति॒ स्तोम॒-स्स्तोम॒स्योप॑स्तिर्भवति॒ भ्रातृ॑व्यमे॒वोप॑स्ति-ङ्कुरुते जा॒मि वा [जा॒मि वै, ए॒त-त्कु॑र्वन्ति॒] 16

ए॒त-त्कु॑र्वन्ति॒ यज्ज्यायाग्ं॑स॒ग्ग्॒ स्तोम॑मु॒पेत्य॒ कनी॑याग्ंसमुप॒यन्ति॒ यद॑ग्निष्टो-मसा॒मान्य॒वस्ता᳚च्च प॒रस्ता᳚च्च॒ भव॒न्त्यजा॑मित्वाय त्रि॒वृद॑ग्निष्टो॒मो᳚ ऽग्नि॒ष्टुदा᳚ग्ने॒यीषु॑ भवति॒ तेज॑ ए॒वाव॑ रुन्धे पञ्चद॒श उ॒क्थ्य॑ ऐ॒न्द्रीष्वि॑न्द्रि॒यमे॒वाव॑ रुन्धे त्रि॒वृद॑ग्निष्टो॒मो वै᳚श्वदे॒वीषु॒ पुष्टि॑मे॒वाव॑ रुन्धे सप्तद॒शो᳚-ऽग्निष्टो॒मः प्रा॑जाप॒त्यासु॑ तीव्रसो॒मो᳚ ऽन्नाद्य॒स्या-व॑रुद्ध्या॒ अथो॒ प्रैव तेन॑ जायत [तेन॑ जायते, ए॒क॒वि॒ग्ं॒श उ॒क्थ्यः॑ सौ॒रीषु॒] 17

एकवि॒ग्ं॒श उ॒क्थ्यः॑ सौ॒रीषु॒ प्रति॑ष्ठित्या॒ अथो॒ रुच॑मे॒वा-ऽऽत्म-न्ध॑त्ते सप्तद॒शो᳚-ऽग्निष्टो॒मः प्रा॑जाप॒त्यासू॑पह॒व्य॑ उपह॒वमे॒व ग॑च्छति त्रिण॒वाव॑ग्निष्टो॒माव॒भित॑ ऐ॒न्द्रीषु॒ विजि॑त्यै त्रयस्त्रि॒ग्ं॒श उ॒क्थ्यो॑ वैश्वदे॒वीषु॒ प्रति॑ष्ठित्यै विश्व॒जि-थ्सर्व॑पृष्ठो-ऽतिरा॒त्रो भ॑वति॒ सर्व॑स्या॒भिजि॑त्यै ॥ 18 ॥

(प्र॒जा॒प॒त्यो वा ए॒ष य॒ज्ञो य-द्द॑शरा॒त्र - स्त्रि॑क॒कुद्धा - ए॒ता - वै - जा॑यत॒ - एक॑त्रिग्ंशच्च) (अ. 5)

ऋ॒तवो॒ वै प्र॒जाका॑माः प्र॒जा-न्ना-ऽवि॑न्दन्त॒ ते॑-ऽकामयन्त प्र॒जाग्ं सृ॑जेमहि प्र॒जामव॑ रुन्धीमहि प्र॒जां-विँ॑न्देमहि प्र॒जाव॑न्त-स्स्या॒मेति॒ त ए॒तमे॑कादशरा॒त्रम॑पश्य॒-न्तमा-ऽह॑र॒-न्तेना॑यजन्त॒ ततो॒ वै ते प्र॒जाम॑सृजन्त प्र॒जामवा॑रुन्धत प्र॒जाम॑विन्दन्त प्र॒जाव॑न्तो-ऽभव॒न्त ऋ॒तवो॑-ऽभव॒-न्तदा᳚र्त॒वाना॑-मार्तव॒त्व-मृ॑तू॒नां-वाँ ए॒ते पु॒त्रा-स्तस्मा॑- [पु॒त्रा-स्तस्मा᳚त्, आ॒र्त॒वा उ॑च्यन्ते॒] 19

-दार्त॒वा उ॑च्यन्ते॒ य ए॒वं-विँ॒द्वाग्ंस॑ एकादशरा॒त्रमास॑ते प्र॒जामे॒व सृ॑जन्ते प्र॒जामव॑ रुन्धते प्र॒जां-विँ॑न्दन्ते प्र॒जाव॑न्तो भवन्ति॒ ज्योति॑रतिरा॒त्रो भ॑वति॒ ज्योति॑रे॒व पु॒रस्ता᳚-द्दधते सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्या-नु॑ख्यात्यै॒ पृष्ठ्यः॑ षड॒हो भ॑वति॒ ष-ड्वा ऋ॒तव॒-ष्षट् पृ॒ष्ठानि॑ पृ॒ष्ठैरे॒वर्तून॒-न्वारो॑हन्त्यृ॒तुभिः॑ संवँथ्स॒र-न्ते सं॑वँथ्स॒र ए॒व प्रति॑ तिष्ठन्ति चतुर्वि॒ग्ं॒शो भ॑वति॒ चतु॑र्विग्ंशत्यक्षरा गाय॒त्री [गाय॒त्री, गा॒य॒त्र-म्ब्र॑ह्मवर्च॒स-] 20

गा॑य॒त्र-म्ब्र॑ह्मवर्च॒स-ङ्गा॑यत्रि॒यामे॒व ब्र॑ह्मवर्च॒से प्रति॑ तिष्ठन्ति चतुश्चत्वारि॒ग्ं॒शो भ॑वति॒ चतु॑श्चत्वारिग्ंशदक्षरा त्रि॒ष्टुगि॑न्द्रि॒य-न्त्रि॒ष्टु-प्त्रि॒ष्टुभ्ये॒वेन्द्रि॒ये प्रति॑ तिष्ठन्त्यष्टाचत्वारि॒ग्ं॒शो भ॑वत्य॒ष्टाच॑त्वारिग्ंशदक्षरा॒ जग॑ती॒ जाग॑ताः प॒शवो॒ जग॑त्यामे॒व प॒शुषु॒ प्रति॑ तिष्ठन्त्ये-कादशरा॒त्रो भ॑वति॒ पञ्च॒ वा ऋ॒तव॑ आर्त॒वाः पञ्च॒र्तुष्वे॒वा-ऽऽर्त॒वेषु॑ संवँथ्स॒रे प्र॑ति॒ष्ठाय॑ प्र॒जामव॑ रुन्धते ऽतिरा॒त्राव॒भितो॑ भवतः प्र॒जायै॒ परि॑गृहीत्यै ॥ 21 ॥

(तस्मा᳚-द्- गाय॒त्र्ये - का॒न्नप॑ञ्चा॒शच्च॑) (अ. 6)

ऐ॒न्द्र॒वा॒य॒वाग्रा᳚-न्गृह्णीया॒द्यः का॒मये॑त यथा पू॒र्व-म्प्र॒जाः क॑ल्पेर॒न्निति॑ य॒ज्ञस्य॒ वै कॢप्ति॒मनु॑ प्र॒जाः क॑ल्पन्ते य॒ज्ञस्या-ऽकॢ॑प्ति॒मनु॒ न क॑ल्पन्ते यथा पू॒र्वमे॒व प्र॒जाः क॑ल्पयति॒ न ज्यायाग्ं॑स॒-ङ्कनी॑या॒नति॑ क्रामत्यैन्द्रवाय॒वाग्रा᳚-न्गृह्णीयादामया॒विनः॑ प्रा॒णेन॒ वा ए॒ष व्यृ॑द्ध्यते॒ यस्या॒-ऽऽमय॑ति प्रा॒ण ऐ᳚न्द्रवाय॒वः प्रा॒णेनै॒वैन॒ग्ं॒ सम॑र्धयति मैत्रावरु॒णाग्रा᳚-न्गृह्णीर॒न्॒ येषा᳚-न्दीक्षि॒ताना᳚-म्प्र॒मीये॑त [प्र॒मीये॑त, प्रा॒णा॒पा॒नाभ्यां॒-वाँ ए॒ते] 22

प्राणापा॒नाभ्यां॒-वाँ ए॒ते व्यृ॑द्ध्यन्ते॒ येषा᳚-न्दीक्षि॒ताना᳚-म्प्र॒मीय॑ते प्राणापा॒नौ मि॒त्रावरु॑णौ प्राणापा॒नावे॒व मु॑ख॒तः परि॑ हरन्त आश्वि॒नाग्रा᳚-न्गृह्णीता ऽऽनुजाव॒रो᳚-ऽश्विनौ॒ वै दे॒वाना॑मानुजाव॒रौ प॒श्चेवाग्र॒-म्पर्यै॑ता-म॒श्विना॑वे॒तस्य॑ दे॒वता॒ य आ॑नुजाव॒र-स्तावे॒वैन॒मग्र॒-म्परि॑ णयत-श्शु॒क्राग्रा᳚-न्गृह्णीत ग॒तश्रीः᳚ प्रति॒ष्ठाका॑मो॒-ऽसौ वा आ॑दि॒त्य-श्शु॒क्र ए॒षो-ऽन्तो-ऽन्तं॑ मनु॒ष्य॑- [ए॒षो-ऽन्तो-ऽन्तं॑ मनु॒ष्यः॑, श्रि॒यै ग॒त्वा नि] 23

-श्श्रि॒यै ग॒त्वा नि व॑र्त॒ते ऽन्ता॑दे॒वा-ऽन्त॒मा र॑भते॒ न ततः॒ पापी॑या-न्भवति मन्थ्य॑ग्रा-न्गृह्णीता-भि॒चर॑-न्नार्तपा॒त्रं-वाँ ए॒त-द्य-न्म॑न्थिपा॒त्र-म्मृ॒त्युनै॒वैन॑-ङ्ग्राहयति ता॒जगार्ति॒मार्च्छ॑त्या-ग्रय॒णाग्रा᳚-न्गृह्णीत॒ यस्य॑ पि॒ता पि॑ताम॒हः पुण्य॒-स्स्यादथ॒ तन्न प्रा᳚प्नु॒या-द्वा॒चा वा ए॒ष इ॑न्द्रि॒येण॒ व्यृ॑द्ध्यते॒ यस्य॑ पि॒ता पि॑ताम॒हः पुण्यो॒ [पुण्यः॑, भव॒त्यथ॒ तन्न] 24

भव॒त्यथ॒ तन्न प्रा॒प्नोत्युर॑ इवै॒त-द्य॒ज्ञस्य॒ वागि॑व॒ यदा᳚ग्रय॒णो वा॒चैवैन॑मिन्द्रि॒येण॒ सम॑र्धयति॒ न ततः॒ पापी॑या-न्भवत्यु॒क्थ्या᳚ग्रा-न्गृह्णीताभिच॒र्यमा॑ण॒-स्सर्वे॑षां॒-वाँ ए॒त-त्पात्रा॑णामिन्द्रि॒यं-यँदु॑क्थ्यपा॒त्रग्ं सर्वे॑णै॒वैन॑मिन्द्रि॒येणाति॒ प्रयु॑ङ्क्ते॒ सर॑स्वत्य॒भि नो॑ नेषि॒ वस्य॒ इति॑ पुरो॒रुच॑-ङ्कुर्या॒-द्वाग्वै [ ] 25

सर॑स्वती वा॒चैवैन॒मति॒ प्रयु॑ङ्क्ते॒ मा त्व-त्क्षेत्रा॒ण्यर॑णानि ग॒न्मेत्या॑ह मृ॒त्योर्वै क्षेत्रा॒ण्यर॑णानि॒ तेनै॒व मृ॒त्योः, क्षेत्रा॑णि॒ न ग॑च्छति पू॒र्णा-न्ग्रहा᳚-न्गृह्णीयादामया॒विनः॑ प्रा॒णान् वा ए॒तस्य॒ शुगृ॑च्छति॒ यस्या॒ ऽऽमय॑ति प्रा॒णा ग्रहाः᳚ प्रा॒णाने॒वास्य॑ शु॒चो मु॑ञ्चत्यु॒त यदी॒तासु॒र्भव॑ति॒ जीव॑त्ये॒व पू॒र्णा-न्ग्रहा᳚-न्गृह्णीया॒-द्यर्हि॑ प॒र्जन्यो॒ न वर्षे᳚-त्प्रा॒णान् वा ए॒तर्हि॑ प्र॒जाना॒ग्ं॒ शुगृ॑च्छति॒ यर्हि॑ प॒र्जन्यो॒ न वर्ष॑ति प्रा॒णा ग्रहाः᳚ प्रा॒णाने॒व प्र॒जानाग्ं॑ शु॒चो मु॑ञ्चति ता॒ज-क्प्र व॑र्षति ॥ 26 ॥

(प्र॒मीये॑त - मनु॒ष्य॑ - ऋद्ध्यते॒ यस्य॑ पि॒ता पि॑ताम॒हः पुण्यो॒-वाग्वा-ए॒व पू॒र्णा-न्ग्रहा॒न्-पञ्च॑विग्ंशतिश्च) (अ. 7)

गा॒य॒त्रो वा ऐ᳚न्द्रवाय॒वो गा॑य॒त्र-म्प्रा॑य॒णीय॒-मह॒स्तस्मा᳚-त्प्राय॒णीये-ऽह॑न्नैन्द्रवाय॒वो गृ॑ह्यते॒ स्व ए॒वैन॑मा॒यत॑ने गृह्णाति॒ त्रैष्टु॑भो॒ वै शु॒क्रस्त्रैष्टु॑भ-न्द्वि॒तीय॒-मह॒स्तस्मा᳚-द्द्वि॒तीये-ऽह॑ञ्छु॒क्रो गृ॑ह्यते॒ स्व ए॒वैन॑मा॒यत॑ने गृह्णाति॒ जाग॑तो॒ वा आ᳚ग्रय॒णो जाग॑त-न्तृ॒तीय॒-मह॒स्तस्मा᳚-त्तृ॒तीये-ऽह॑न्नाग्रय॒णो गृ॑ह्यते॒ स्व ए॒वैन॑मा॒यत॑ने गृह्णात्ये॒तद्वै [ ] 27

य॒ज्ञमा॑प॒-द्यच्छन्दाग्॑स्या॒प्नोति॒ यदा᳚ग्रय॒ण-श्श्वो गृ॒ह्यते॒ यत्रै॒व य॒ज्ञमदृ॑श॒-न्तत॑ ए॒वैन॒-म्पुनः॒ प्रयु॑ङ्क्ते॒ जग॑न्मुखो॒ वै द्वि॒तीय॑स्त्रिरा॒त्रो जाग॑त आग्रय॒णो यच्च॑तु॒र्थे-ऽह॑न्नाग्रय॒णो गृ॒ह्यते॒ स्व ए॒वैन॑-मा॒यत॑ने गृह्णा॒त्यथो॒ स्वमे॒व छन्दो-ऽनु॑ प॒र्याव॑र्तन्ते॒ राथ॑न्तरो॒ वा ऐ᳚न्द्रवाय॒वो राथ॑न्तर-म्पञ्च॒म-मह॒-स्तस्मा᳚-त्पञ्च॒मे-ऽह॑- [-स्तस्मा᳚-त्पञ्च॒मे-ऽहन्न्॑, ऐ॒न्द्र॒वा॒य॒वो गृ॑ह्यते॒] 28

-न्नैन्द्रवाय॒वो गृ॑ह्यते॒ स्व ए॒वैन॑-मा॒यत॑ने गृह्णाति॒ बार्ह॑तो॒ वै शु॒क्रो बार्ह॑तग्ं ष॒ष्ठ-मह॒-स्तस्मा᳚-थ्ष॒ष्ठे-ऽह॑ञ्छु॒क्रो गृ॑ह्यते॒ स्व ए॒वैन॑-मा॒यत॑ने गृह्णात्ये॒तद्वै द्वि॒तीयं॑-यँ॒ज्ञमा॑प॒-द्यच्छन्दाग्॑स्या॒प्नोति॒ यच्छु॒क्र-श्श्वो गृ॒ह्यते॒ यत्रै॒व य॒ज्ञ-मदृ॑श॒-न्तत॑ ए॒वैन॒-म्पुनः॒ प्रयु॑ङ्क्ते त्रि॒ष्टुङ्मु॑खो॒ वै तृ॒तीय॑-स्त्रिरा॒त्र-स्त्रैष्टु॑भ- [-स्त्रैष्टु॑भः, शु॒क्रो] 29

-श्शु॒क्रो य-थ्स॑प्त॒मे-ऽह॑ञ्छु॒क्रो गृ॒ह्यते॒ स्व ए॒वैन॑मा॒यत॑ने गृह्णा॒त्यथो॒ स्वमे॒व छन्दो-ऽनु॑ प॒र्याव॑र्तन्ते॒ वाग्वा आ᳚ग्रय॒णो वाग॑ष्ट॒ममह॒-स्तस्मा॑दष्ट॒मे-ऽह॑न्नाग्रय॒णो गृ॑ह्यते॒ स्व ए॒वैन॑मा॒यत॑ने गृह्णाति प्रा॒णो वा ऐ᳚न्द्रवाय॒वः प्रा॒णो न॑व॒म-मह॒स्तस्मा᳚न्नव॒मे ऽह॑न्नैन्द्रवाय॒वो गृ॑ह्यते॒ स्व ए॒वैन॑मा॒यत॑ने गृह्णात्ये॒त- [गृह्णात्ये॒तत्, वै तृ॒तीयं॑-] 30

-द्वै तृ॒तीयं॑-यँ॒ज्ञमा॑प॒-द्यच्छन्दाग्॑स्या॒प्नोति॒ यदै᳚न्द्रवाय॒व-श्श्वो गृ॒ह्यते॒ यत्रै॒व य॒ज्ञमदृ॑श॒-न्तत॑ ए॒वैन॒-म्पुनः॒ प्रयु॒ङ्क्ते ऽथो॒ स्वमे॒व छन्दो-ऽनु॑ प॒र्याव॑र्तन्ते प॒थो वा ए॒ते-ऽद्ध्यप॑थेन यन्ति॒ ये᳚-ऽन्येनै᳚न्द्रवाय॒वा-त्प्र॑ति॒पद्य॒न्ते-ऽन्तः॒ खलु॒ वा ए॒ष य॒ज्ञस्य॒ य-द्द॑श॒म-मह॑र्दश॒मे ऽह॑न्नैन्द्रवाय॒वो गृ॑ह्यते य॒ज्ञस्यै॒- [य॒ज्ञस्य॑, ए॒वान्त॑-ङ्ग॒त्वा] 31

-वान्त॑-ङ्ग॒त्वा ऽप॑था॒-त्पन्था॒मपि॑ य॒न्त्यथो॒ यथा॒ वही॑यसा प्रति॒सारं॒-वँह॑न्ति ता॒दृगे॒व तच्छन्दाग्॑स्य॒न्यो᳚-ऽन्यस्य॑ लो॒कम॒भ्य॑द्ध्याय॒-न्तान्ये॒तेनै॒व दे॒वा व्य॑वाहयन्नैन्द्रवाय॒वस्य॒ वा ए॒तदा॒यत॑नं॒-यँच्च॑तु॒र्थ-मह॒स्तस्मि॑-न्नाग्रय॒णो गृ॑ह्यते॒ तस्मा॑-दाग्रय॒णस्या॒ ऽऽयत॑ने नव॒मे-ऽह॑न्नैन्द्रवाय॒वो गृ॑ह्यते शु॒क्रस्य॒ वा ए॒तदा॒यत॑नं॒-यँ-त्प॑ञ्च॒म- [य-त्प॑ञ्च॒मम्, अह॒स्तस्मि॑-न्नैन्द्रवाय॒वो] 32

-मह॒स्तस्मि॑-न्नैन्द्रवाय॒वो गृ॑ह्यते॒ तस्मा॑-दैन्द्रवाय॒वस्या॒-ऽऽयत॑ने सप्त॒मे-ऽह॑ञ्छु॒क्रो गृ॑ह्यत आग्रय॒णस्य॒ वा ए॒तदा॒यत॑नं॒-यँ-थ्ष॒ष्ठमह॒-स्तस्मि॑ञ्छु॒क्रो गृ॑ह्यते॒ तस्मा᳚-च्छु॒क्रस्या॒ ऽऽयत॑ने-ऽष्ट॒मे-ऽह॑न्नाग्रय॒णो गृ॑ह्यते॒ छन्दाग्॑स्ये॒व तद्वि वा॑हयति॒ प्र वस्य॑सो विवा॒हमा᳚प्नोति॒ य ए॒वं-वेँदाथो॑ दे॒वता᳚भ्य ए॒व य॒ज्ञे सं॒विँद॑-न्दधाति॒ तस्मा॑दि॒द-म॒न्यो᳚-ऽन्यस्मै॑ ददाति ॥ 33 ॥

(ए॒तद्वै - प॑ञ्च॒मे-ऽह॒न् - त्रैष्टु॑भ - ए॒त-द्- गृ॑ह्यते य॒ज्ञस्य॑ - पञ्च॒म - म॒न्यस्मा॒ - एक॑ञ्च) (अ. 8)

प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ प्र जा॑ये॒येति॒ स ए॒त-न्द्वा॑दशरा॒त्र-म॑पश्य॒-त्तमा-ऽह॑र॒-त्तेना॑यजत॒ ततो॒ वै स प्राजा॑यत॒ यः का॒मये॑त॒ प्र जा॑ये॒येति॒ स द्वा॑दशरा॒त्रेण॑ यजेत॒ प्रैव जा॑यते ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्त्यग्निष्टो॒मप्रा॑यणा य॒ज्ञा अथ॒ कस्मा॑दतिरा॒त्रः पूर्वः॒ प्र यु॑ज्यत॒ इति॒ चक्षु॑षी॒ वा ए॒ते य॒ज्ञस्य॒ यद॑तिरा॒त्रौ क॒नीनि॑के अग्निष्टो॒मौ य- [अग्निष्टो॒मौ यत्, अ॒ग्नि॒ष्टो॒म-म्पूर्व॑-] 34

-द॑ग्निष्टो॒म-म्पूर्व॑-म्प्रयुञ्जी॒र-न्ब॑हि॒र्धा क॒नीनि॑के दद्ध्यु॒स्तस्मा॑-दतिरा॒त्रः पूर्वः॒ प्र यु॑ज्यते॒ चक्षु॑षी ए॒व य॒ज्ञे धि॒त्वा म॑द्ध्य॒तः क॒नीनि॑के॒ प्रति॑ दधति॒ यो वै गा॑य॒त्री-ञ्ज्योतिः॑पक्षां॒-वेँद॒ ज्योति॑षा भा॒सा सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमे॑ति॒ याव॑ग्निष्टो॒मौ तौ प॒क्षौ ये-ऽन्त॑रे॒-ऽष्टा-वु॒क्थ्या᳚-स्स आ॒त्मैषा वै गा॑य॒त्री ज्योतिः॑पक्षा॒ य ए॒वं-वेँद॒ ज्योति॑षा भा॒सा सु॑व॒र्गं-लोँ॒क- [सु॑व॒र्गं-लोँ॒कम्, ए॒ति॒ प्र॒जाप॑ति॒र्वा] 35

-मे॑ति प्र॒जाप॑ति॒र्वा ए॒ष द्वा॑दश॒धा विहि॑तो॒ य-द्द्वा॑दशरा॒त्रो याव॑तिरा॒त्रो तौ प॒क्षौ ये-ऽन्त॑रे॒-ऽष्टा-वु॒क्थ्या᳚-स्स आ॒त्मा प्र॒जाप॑ति॒र्वावैष सन्थ्सद्ध॒ वै स॒त्रेण॑ स्पृणोति प्रा॒णा वै स-त्प्रा॒णाने॒व स्पृ॑णोति॒ सर्वा॑सां॒-वाँ ए॒ते प्र॒जाना᳚-म्प्रा॒णैरा॑सते॒ ये स॒त्रमास॑ते॒ तस्मा᳚-त्पृच्छन्ति॒ किमे॒ते स॒त्रिण॒ इति॑ प्रि॒यः प्र॒जाना॒ मुत्थि॑तो भवति॒ य ए॒वं ँवेद॑ ॥ 36 ॥

(अ॒ग्नि॒ष्टो॒मौ यथ् - सु॑व॒र्गं-लोँ॒कं - प्रि॒यः प्र॒जानां॒ - पञ्च॑ च) (अ. 9)

न वा ए॒षो᳚-ऽन्यतो॑वैश्वानर-स्सुव॒र्गाय॑ लो॒काय॒ प्राभ॑वदू॒र्ध्वो ह॒ वा ए॒ष आत॑त आसी॒-त्ते दे॒वा ए॒तं-वैँ᳚श्वान॒र-म्पर्यौ॑हन्-थ्सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ प्रभू᳚त्या ऋ॒तवो॒ वा ए॒तेन॑ प्र॒जाप॑तिमयाजय॒-न्तेष्वा᳚र्ध्नो॒दधि॒ तदृ॒द्ध्नोति॑ ह॒ वा ऋ॒त्विक्षु॒ य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्द्वा॑दशा॒हेन॒ यज॑ते॒ ते᳚-ऽस्मिन्नैच्छन्त॒ स रस॒मह॑ वस॒न्ताय॒ प्राय॑च्छ॒- [प्राय॑च्छत्, यव॑-ङ्ग्री॒ष्मायौष॑धी-] 37

-द्यव॑-ङ्ग्री॒ष्मायौष॑धी-र्व॒र्॒षाभ्यो᳚ व्री॒हीञ्छ॒रदे॑ माषति॒लौ हे॑मन्तशिशि॒राभ्या॒-न्तेनेन्द्र॑-म्प्र॒जाप॑तिरयाजय॒-त्ततो॒ वा इन्द्र॒ इन्द्रो॑-ऽभव॒-त्तस्मा॑दाहु-रानुजाव॒रस्य॑ य॒ज्ञ इति॒ स ह्ये॑तेना-ऽग्रे-ऽय॑जतै॒ष ह॒ वै कु॒णप॑मत्ति॒ य-स्स॒त्रे प्र॑तिगृ॒ह्णाति॑ पुरुषकुण॒प-म॑श्वकुण॒प-ङ्गौर्वा अन्नं॒-येँन॒ पात्रे॒णान्न॒-म्बिभ्र॑ति॒ य-त्तन्न नि॒र्णेनि॑जति॒ ततो-ऽधि॒ [ततो-ऽधि॑, मल॑-ञ्जायत॒ एक॑ ए॒व] 38

मल॑-ञ्जायत॒ एक॑ ए॒व य॑जे॒तैको॒ हि प्र॒जाप॑ति॒-रार्ध्नो॒-द्द्वाद॑श॒ रात्री᳚र्दीक्षि॒त-स्स्या॒-द्द्वाद॑श॒ मासा᳚-स्संवँथ्स॒र-स्सं॑वँथ्स॒रः प्र॒जाप॑तिः प्र॒जाप॑ति॒र्वावैष ए॒ष ह॒ त्वै जा॑यते॒ यस्तप॒सो-ऽधि॒ जाय॑ते चतु॒र्धा वा ए॒तास्ति॒स्रस्ति॑स्रो॒ रात्र॑यो॒ य-द्द्वाद॑शोप॒सदो॒ याः प्र॑थ॒मा य॒ज्ञ-न्ताभि॒-स्स-म्भ॑रति॒ या द्वि॒तीया॑ य॒ज्ञ-न्ताभि॒रा र॑भते॒ [य॒ज्ञ-न्ताभि॒रा र॑भते, यास्तृ॒तीयाः॒] 39

यास्तृ॒तीयाः॒ पात्रा॑णि॒ ताभि॒र्निर्णे॑निक्ते॒ याश्च॑तु॒र्थीरपि॒ ताभि॑रा॒त्मान॑-मन्तर॒त-श्शु॑न्धते॒ यो वा अ॑स्य प॒शुमत्ति॑ मा॒ग्ं॒सग्ं सो᳚-ऽत्ति॒ यः पु॑रो॒डाश॑-म्म॒स्तिष्क॒ग्ं॒ स यः प॑रिवा॒प-म्पुरी॑ष॒ग्ं॒ स य आज्य॑-म्म॒ज्जान॒ग्ं॒ स य-स्सोम॒ग्ग्॒ स्वेद॒ग्ं॒ सो-ऽपि॑ ह॒ वा अ॑स्य शीर्ष॒ण्या॑ नि॒ष्पदः॒ प्रति॑ गृह्णाति॒ यो द्वा॑दशा॒हे प्र॑तिगृ॒ह्णाति॒ तस्मा᳚-द्द्वादशा॒हेन॒ न याज्य॑-म्पा॒प्मनो॒ व्यावृ॑त्त्यै ॥ 40 ॥

(अय॑च्छ॒ - दधि॑ - रभते - द्वादशा॒हेन॑ - च॒त्वारि॑ च) (अ. 10)

एक॑स्मै॒ स्वाहा॒ द्वाभ्या॒ग्॒ स्वाहा᳚ त्रि॒भ्य-स्स्वाहा॑ च॒तुर्भ्य॒-स्स्वाहा॑ प॒ञ्चभ्य॒-स्स्वाहा॑ ष॒ड्भ्य-स्स्वाहा॑ स॒प्तभ्य॒-स्स्वाहा᳚ ऽष्टा॒भ्य-स्स्वाहा॑ न॒वभ्य॒-स्स्वाहा॑ द॒शभ्य॒-स्स्वाहै॑ -काद॒शभ्य॒-स्स्वाहा᳚ द्वाद॒शभ्य॒-स्स्वाहा᳚ त्रयोद॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ चतुर्द॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ पञ्चद॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ षोड॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ सप्तद॒शभ्य॒-स्स्वाहा᳚ ऽष्टाद॒शभ्य॒-स्स्वाहै-का॒न्न विग्ं॑श॒त्यै स्वाहा॒ नव॑विग्ंशत्यै॒ स्वाहै-का॒न्न च॑त्वारि॒ग्ं॒शते॒ स्वाहा॒ नव॑चत्वारिग्ंशते॒ स्वाहै-का॒न्न ष॒ष्ट्यै स्वाहा॒ नव॑षष्ट्यै॒ स्वाहै -का॒न्नाशी॒त्यै स्वाहा॒ नवा॑शीत्यै॒ स्वाहैका॒न्न श॒ताय॒ स्वाहा॑ श॒ताय॒ स्वाहा॒ द्वाभ्याग्ं॑ श॒ताभ्या॒ग्॒ स्वाहा॒ सर्व॑स्मै॒ स्वाहा᳚ ॥ 41 ॥

(नव॑चत्वारिग्ंशते॒ स्वाहै-का॒न्नैक॑विग्ंशतिश्च) (अ. 11)

एक॑स्मै॒ स्वाहा᳚ त्रि॒भ्य-स्स्वाहा॑ प॒ञ्चभ्य॒-स्स्वाहा॑ स॒प्तभ्य॒-स्स्वाहा॑ न॒वभ्य॒-स्स्वाहै॑- काद॒शभ्य॒-स्स्वाहा᳚ त्रयोद॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ पञ्चद॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ सप्तद॒शभ्य॒-स्स्वाहैका॒न्न विग्ं॑श॒त्यै स्वाहा॒ नव॑विग्ंशत्यै॒ स्वाहैका॒न्न च॑त्वारि॒ग्ं॒शते॒ स्वाहा॒ नव॑चत्वारिग्ंशते॒ स्वाहैका॒न्न ष॒ष्ट्यै स्वाहा॒ नव॑षष्ट्यै॒ स्वाहैका॒न्ना शी॒त्यै स्वाहा॒ नवा॑शीत्यै॒ स्वाहैका॒न्न श॒ताय॒ स्वाहा॑ श॒ताय॒ स्वाहा॒ सर्व॑स्मै॒ स्वाहा᳚ ॥ 42 ॥

(एक॑स्मै त्रि॒भ्यः - प॑ञ्चा॒शत्) (अ. 12)

द्वाभ्या॒ग्॒ स्वाहा॑ च॒तुर्भ्य॒-स्स्वाहा॑ ष॒ड्भ्य-स्स्वाहा᳚ ऽष्टा॒भ्य-स्स्वाहा॑ द॒शभ्य॒-स्स्वाहा᳚ द्वाद॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ चतुर्द॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ षोड॒शभ्य॒-स्स्वाहा᳚ ऽष्टाद॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ विग्ंश॒त्यै स्वाहा॒ ऽष्टान॑वत्यै॒ स्वाहा॑ श॒ताय॒ स्वाहा॒ सर्व॑स्मै॒ स्वाहा᳚ ॥ 43 ॥

(द्वाभ्या॑म॒ष्टान॑वत्यै॒ - षड्विग्ं॑शतिः) (अ. 13)

त्रि॒भ्य-स्स्वाहा॑ प॒ञ्चभ्य॒-स्स्वाहा॑ स॒प्तभ्य॒-स्स्वाहा॑ न॒वभ्य॒-स्स्वाहै॑-काद॒शभ्य॒-स्स्वाहा᳚ त्रयोद॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ पञ्चद॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ सप्तद॒शभ्य॒-स्स्वाहैका॒न्न विग्ं॑श॒त्यै स्वाहा॒ नव॑विग्ंशत्यै॒ स्वाहैका॒न्न च॑त्वारि॒ग्ं॒शते॒ स्वाहा॒ नव॑चत्वारिग्ंशते॒ स्वाहैका॒न्न ष॒ष्ट्यै स्वाहा॒ नव॑षष्ट्यै॒ स्वाहैका॒न्ना ऽशी॒त्यै स्वाहा॒ नवा॑शीत्यै॒ स्वाहैका॒न्न श॒ताय॒ स्वाहा॑ श॒ताय॒ स्वाहा॒ सर्व॑स्मै॒ स्वाहा᳚ ॥ 44 ॥

(त्रि॒भ्यो᳚ - ऽष्टाचत्वारि॒ग्ं॒शत्) (अ. 14)

च॒तुर्भ्य॒-स्स्वाहा᳚ ऽष्टा॒भ्य-स्स्वाहा᳚ द्वाद॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ षोड॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ विग्ंश॒त्यै स्वाहा॒ षण्ण॑वत्यै॒ स्वाहा॑ श॒ताय॒ स्वाहा॒ सर्व॑स्मै॒ स्वाहा᳚ ॥ 45 ॥

(च॒तुर्भ्य॒-ष्षण्ण॑वत्यै॒ - षोड॑श) (अ. 15)

प॒ञ्चभ्य॒-स्स्वाहा॑ द॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ पञ्चद॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ विग्ंश॒त्यै स्वाहा॒ पञ्च॑नवत्यै॒ स्वाहा॑ श॒ताय॒ स्वाहा॒ सर्व॑स्मै॒ स्वाहा᳚ ॥ 46 ॥

(प॒ञ्चभ्यः॒ पञ्च॑नवत्यै॒ - चतु॑र्दश) (अ. 16)

द॒शभ्य॒-स्स्वाहा॑ विग्ंश॒त्यै स्वाहा᳚ त्रि॒ग्ं॒शते॒ स्वाहा॑ चत्वारि॒ग्ं॒शते॒ स्वाहा॑ पञ्चा॒शते॒ स्वाहा॑ ष॒ष्ट्यै स्वाहा॑ सप्त॒त्यै स्वाहा॑ ऽशी॒त्यै स्वाहा॑ नव॒त्यै स्वाहा॑ श॒ताय॒ स्वाहा॒ सर्व॑स्मै॒ स्वाहा᳚ ॥ 47 ॥

(द॒शभ्यो॒ - द्वाविग्ं॑शतिः) (अ. 17)

वि॒ग्ं॒श॒त्यै स्वाहा॑ चत्वारि॒ग्ं॒शते॒ स्वाहा॑ ष॒ष्ट्यै स्वाहा॑ ऽशी॒त्यै स्वाहा॑ श॒ताय॒ स्वाहा॒ सर्व॑स्मै॒ स्वाहा᳚ ॥ 48 ॥

(वि॒ग्ं॒श॒त्यै - द्वाद॑श) (अ. 18)

प॒ञ्चा॒शते॒ स्वाहा॑ श॒ताय॒ स्वाहा॒ द्वाभ्याग्ं॑ श॒ताभ्या॒ग्॒ स्वाहा᳚ त्रि॒भ्य-श्श॒तेभ्य॒-स्स्वाहा॑ च॒तुर्भ्यः॑ श॒तेभ्य॒-स्स्वाहा॑ प॒ञ्चभ्यः॑ श॒तेभ्य॒-स्स्वाहा॑ ष॒ड्भ्य-श्श॒तेभ्य॒-स्स्वाहा॑ स॒प्तभ्यः॑ श॒तेभ्य॒-स्स्वाहा᳚ ऽष्टा॒भ्य-श्श॒तेभ्य॒-स्स्वाहा॑ न॒वभ्यः॑ श॒तेभ्य॒-स्स्वाहा॑ स॒हस्रा॑य॒ स्वाहा॒ सर्व॑स्मै॒ स्वाहा᳚ ॥ 49 ॥

(प॒ञ्चा॒शते॒ - द्वात्रिग्ं॑शत्) (अ. 19)

श॒ताय॒ स्वाहा॑ स॒हस्रा॑य॒ स्वाहा॒ ऽयुता॑य॒ स्वाहा॑ नि॒युता॑य॒ स्वाहा᳚ प्र॒युता॑य॒ स्वाहा ऽर्बु॑दाय॒ स्वाहा॒ न्य॑र्बुदाय॒ स्वाहा॑ समु॒द्राय॒ स्वाहा॒ मद्ध्या॑य॒ स्वाहा ऽन्ता॑य॒ स्वाहा॑ परा॒र्धाय॒ स्वाहो॒षसे॒ स्वाहा॒ व्यु॑ष्ट्यै॒ स्वाहो॑देष्य॒ते स्वाहो᳚द्य॒ते स्वाहोदि॑ताय॒ स्वाहा॑ सुव॒र्गाय॒ स्वाहा॑ लो॒काय॒ स्वाहा॒ सर्व॑स्मै॒ स्वाहा᳚ ॥ 50 ॥

(श॒ताया॒-ऽष्टात्रिग्ं॑शत्) (अ. 20)

(सा॒ध्या-ष्ष॑ड् रा॒त्रं - कु॑सुरु॒बिन्दः॑ सप्तरा॒त्रं - बृह॒स्पति॑रष्टरा॒त्रं - प्र॒जाप॑ति॒स्ताः, क्षुध॑न्नवरा॒त्रं - प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ दश॑होतारात्र - मृ॒तव॑ - ऐन्द्रवाय॒वाग्रा᳚न् - गाय॒त्रो वै - प्र॒जाप॑ति॒-स्स द्वा॑दशरा॒त्रं - न वा -एक॑स्मा॒ - एक॑स्मै॒ - द्वाभ्यां᳚ - त्रि॒भ्यः - च॒तुर्भ्यः॑ - प॒ञ्चभ्यो॑ - द॒शभ्यो॑ - विग्ंश॒त्यै - प॑ञ्चा॒शते॑ - श॒ताय॑ - विग्ंश॒तिः )

(सा॒ध्या - अ॑स्मा इ॒मे लो॒का - गा॑य॒त्रं - ँवै तृ॒तीय॒ - मेक॑स्मै - पञ्चा॒शत् )

(सा॒ध्या, स्सर्व॑स्मै॒ स्वाहा᳚ )

॥ हरिः॑ ओम् ॥

॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहितायां सप्तमकाण्डे द्वितीयः प्रश्न-स्समाप्तः ॥

7.2 - sādhyā vai devāḥ suvargakāmāḥ - kṛṣṇa yajurveda taittirīya saṃhitā pāṭhaḥ