ওঁ শ্রী পরমাত্মনে নমঃ
অথ দ্বিতীযোঽধ্যাযঃ
সাঙ্খ্যযোগঃ
সঞ্জয উবাচ
তং তথা কৃপযাঽঽবিষ্টম্ অশ্রুপূর্ণাকুলেক্ষণম্ ।
বিষীদন্তমিদং বাক্যম্ উবাচ মধুসূদনঃ ॥1॥
শ্রী ভগবানুবাচ
কুতস্ত্বা কশ্মলমিদং বিষমে সমুপস্থিতম্ ।
অনার্যজুষ্টমস্বর্গ্যম্ অকীর্তিকরমর্জুন ॥2॥
ক্লৈব্যং মা স্ম গমঃ পার্থ নৈতত্ত্বয্যুপপদ্যতে ।
ক্ষুদ্রং হৃদযদৌর্বল্যং ত্যক্ত্বোত্তিষ্ঠ পরন্তপ ॥3॥
অর্জুন উবাচ
কথং ভীষ্মমহং সঙ্খ্যে দ্রোণং চ মধুসূদন ।
ইষুভিঃ প্রতিযোত্স্যামি পূজার্হাবরিসূদন ॥4॥
গুরূনহত্বা হি মহানুভাবান্ শ্রেযো ভোক্তুং ভৈক্ষ্যমপীহ লোকে ।
হত্বার্থকামাংস্তু গুরূনিহৈব ভুঞ্জীয ভোগান্ রুধিরপ্রদিগ্ধান্ ॥5॥
ন চৈতদ্বিদ্মঃ কতরন্নো গরীযঃ যদ্বা জযেম যদি বা নো জযেযুঃ ।
যানেব হত্বা ন জিজীবিষামঃ তেঽবস্থিতাঃ প্রমুখে ধার্তরাষ্ট্রাঃ ॥6॥
কার্পণ্যদোষোপহতস্বভাবঃ পৃচ্ছামি ত্বাং ধর্মসম্মূঢচেতাঃ ।
যচ্ছ্রেযঃ স্যান্নিশ্চিতং ব্রূহি তন্মে শিষ্যস্তেঽহং শাধি মাং ত্বাং প্রপন্নম্ ॥7॥
ন হি প্রপশ্যামি মমাপনুদ্যাত্ যচ্ছোকমুচ্ছোষণমিন্দ্রিযাণাম্ ।
অবাপ্য ভূমাবসপত্নমৃদ্ধং রাজ্যং সুরাণামপি চাধিপত্যম্ ॥8॥
সঞ্জয উবাচ
এবমুক্ত্বা হৃষীকেশং গুডাকেশঃ পরন্তপঃ ।
ন যোত্স্য ইতি গোবিন্দম্ উক্ত্বা তূষ্ণীং বভূব হ ॥9॥
তমুবাচ হৃষীকেশঃ প্রহসন্নিব ভারত ।
সেনযোরুভযোর্মধ্যে বিষীদন্তমিদং বচঃ ॥10॥
শ্রী ভগবানুবাচ
অশোচ্যানন্বশোচস্ত্বং প্রজ্ঞাবাদাংশ্চ ভাষসে ।
গতাসূনগতাসূংশ্চ নানুশোচন্তি পণ্ডিতাঃ ॥11॥
ন ত্বেবাহং জাতু নাসং ন ত্বং নেমে জনাধিপাঃ ।
ন চৈব ন ভবিষ্যামঃ সর্বে বযমতঃ পরম্ ॥12॥
দেহিনোঽস্মিন্যথা দেহে কৌমারং যৌবনং জরা ।
তথা দেহান্তরপ্রাপ্তিঃ ধীরস্তত্র ন মুহ্যতি ॥13॥
মাত্রাস্পর্শাস্তু কৌন্তেয শীতোষ্ণসুখদুঃখদাঃ ।
আগমাপাযিনোঽনিত্যাঃ তাংস্তিতিক্ষস্ব ভারত ॥14॥
যং হি ন ব্যথযন্ত্যেতে পুরুষং পুরুষর্ষভ ।
সমদুঃখসুখং ধীরং সোঽমৃতত্বায কল্পতে ॥15॥
নাসতো বিদ্যতে ভাবঃ নাভাবো বিদ্যতে সতঃ ।
উভযোরপি দৃষ্টোঽন্তঃ ত্বনযোস্তত্ত্বদর্শিভিঃ ॥16॥
অবিনাশি তু তদ্বিদ্ধি যেন সর্বমিদং ততম্ ।
বিনাশমব্যযস্যাস্য ন কশ্চিত্কর্তুমর্হতি ॥17॥
অন্তবন্ত ইমে দেহাঃ নিত্যস্যোক্তাঃ শরীরিণঃ ।
অনাশিনোঽপ্রমেযস্য তস্মাদ্যুধ্যস্ব ভারত ॥18॥
য এনং বেত্তি হন্তারং যশ্চৈনং মন্যতে হতম্ ।
উভৌ তৌ ন বিজানীতঃ নাযং হন্তি ন হন্যতে ॥19॥
ন জাযতে ম্রিযতে বা কদাচিত্ নাযং ভূত্বা ভবিতা বা ন ভূযঃ ।
অজো নিত্যঃ শাশ্বতোঽযং পুরাণঃ ন হন্যতে হন্যমানে শরীরে ॥20॥
বেদাবিনাশিনং নিত্যং য এনমজমব্যযম্ ।
কথং স পুরুষঃ পার্থ কং ঘাতযতি হন্তি কম্ ॥21॥
বাসাংসি জীর্ণানি যথা বিহায নবানি গৃহ্ণাতি নরোঽপরাণি ।
তথা শরীরাণি বিহায জীর্ণানি অন্যানি সংযাতি নবানি দেহী ॥22॥
নৈনং ছিন্দন্তি শস্ত্রাণি নৈনং দহতি পাবকঃ ।
ন চৈনং ক্লেদযন্ত্যাপঃ ন শোষযতি মারুতঃ ॥23॥
অচ্ছেদ্যোঽযমদাহ্যোঽযম্ অক্লেদ্যোঽশোষ্য এব চ ।
নিত্যঃ সর্বগতঃ স্থাণুঃ অচলোঽযং সনাতনঃ ॥24॥
অব্যক্তোঽযমচিন্ত্যোঽযম্ অবিকার্যোঽযমুচ্যতে ।
তস্মাদেবং বিদিত্বৈনং নানুশোচিতুমর্হসি ॥25॥
অথ চৈনং নিত্যজাতং নিত্যং বা মন্যসে মৃতম্ ।
তথাঽপি ত্বং মহাবাহো নৈবং শোচিতুমর্হসি ॥26॥
জাতস্য হি ধ্রুবো মৃত্যুঃ ধ্রুবং জন্ম মৃতস্য চ ।
তস্মাদপরিহার্যেঽর্থে ন ত্বং শোচিতুমর্হসি ॥27॥
অব্যক্তাদীনি ভূতানি ব্যক্তমধ্যানি ভারত ।
অব্যক্তনিধনান্যেব তত্র কা পরিদেবনা ॥28॥
আশ্চর্যবত্পশ্যতি কশ্চিদেনং আশ্চর্যবদ্বদতি তথৈব চান্যঃ ।
আশ্চর্যবচ্চৈনমন্যঃ শৃণোতি শ্রুত্বাঽপ্যেনং বেদ ন চৈব কশ্চিত্ ॥29॥
দেহী নিত্যমবধ্যোঽযং দেহে সর্বস্য ভারত ।
তস্মাত্সর্বাণি ভূতানি ন ত্বং শোচিতুমর্হসি ॥30॥
স্বধর্মমপি চাবেক্ষ্য ন বিকম্পিতুমর্হসি ।
ধর্ম্যাদ্ধি যুদ্ধাচ্ছ্রেযোঽন্যত্ ক্ষত্রিযস্য ন বিদ্যতে ॥31॥
যদৃচ্ছযা চোপপন্নং স্বর্গদ্বারমপাবৃতম্ ।
সুখিনঃ ক্ষত্রিযাঃ পার্থ লভন্তে যুদ্ধমীদৃশম্ ॥32॥
অথ চেত্ত্বমিমং ধর্ম্যং সঙ্গ্রামং ন করিষ্যসি ।
ততঃ স্বধর্মং কীর্তিং চ হিত্বা পাপমবাপ্স্যসি ॥33॥
অকীর্তিং চাপি ভূতানি কথযিষ্যন্তি তেঽব্যযাম্ ।
সম্ভাবিতস্য চাকীর্তিঃ মরণাদতিরিচ্যতে ॥34॥
ভযাদ্রণাদুপরতং মংস্যন্তে ত্বাং মহারথাঃ ।
যেষাং চ ত্বং বহুমতঃ ভূত্বা যাস্যসি লাঘবম্ ॥35॥
অবাচ্যবাদাংশ্চ বহূন্ বদিষ্যন্তি তবাহিতাঃ ।
নিন্দন্তস্তব সামর্থ্যং ততো দুঃখতরং নু কিম্ ॥36॥
হতো বা প্রাপ্স্যসি স্বর্গং জিত্বা বা ভোক্ষ্যসেমহীম্ ।
তস্মাদুত্তিষ্ঠ কৌন্তেয যুদ্ধায কৃতনিশ্চযঃ ॥37॥
সুখদুঃখে সমে কৃত্বা লাভালাভৌ জযাজযৌ ।
ততো যুদ্ধায যুজ্যস্ব নৈবং পাপমবাপ্স্যসি ॥38॥
এষা তেঽভিহিতা সাঙ্খ্যে বুদ্ধির্যোগে ত্বিমাং শৃণু ।
বুদ্ধ্যা যুক্তো যযা পার্থ কর্মবন্ধং প্রহাস্যসি ॥39॥
নেহাভিক্রমনাশোঽস্তি প্রত্যবাযো ন বিদ্যতে ।
স্বল্পমপ্যস্য ধর্মস্য ত্রাযতে মহতো ভযাত্ ॥40॥
ব্যবসাযাত্মিকা বুদ্ধিঃ একেহ কুরুনন্দন ।
বহুশাখা হ্যনন্তাশ্চ বুদ্ধযোঽব্যবসাযিনাম্ ॥41॥
যামিমাং পুষ্পিতাং বাচং প্রবদন্ত্যবিপশ্চিতঃ ।
বেদবাদরতাঃ পার্থ নান্যদস্তীতি বাদিনঃ ॥42॥
কামাত্মানঃ স্বর্গপরাঃ জন্মকর্মফলপ্রদাম্ ।
ক্রিযাবিশেষবহুলাং ভোগৈশ্বর্যগতিং প্রতি ॥43॥
ভোগৈশ্বর্যপ্রসক্তানাং তযাঽপহৃতচেতসাম্ ।
ব্যবসাযাত্মিকা বুদ্ধিঃ সমাধৌ ন বিধীযতে ॥44॥
ত্রৈগুণ্যবিষযা বেদাঃ নিস্ত্রৈগুণ্যো ভবার্জুন ।
নির্দ্বন্দ্বো নিত্যসত্ত্বস্থঃ নির্যোগক্ষেম আত্মবান্ ॥45॥
যাবানর্থ উদপানে সর্বতঃ সম্প্লুতোদকে ।
তাবান্সর্বেষু বেদেষু ব্রাহ্মণস্য বিজানতঃ ॥46॥
কর্মণ্যেবাধিকারস্তে মা ফলেষু কদাচন ।
মা কর্মফলহেতুর্ভূঃ মা তে সঙ্গোঽস্ত্বকর্মণি ॥47॥
যোগস্থঃ কুরু কর্মাণি সঙ্গং ত্যক্ত্বা ধনঞ্জয ।
সিদ্ধ্যসিদ্ধ্যোঃ সমো ভূত্বা সমত্বং যোগ উচ্যতে ॥48॥
দূরেণ হ্যবরং কর্ম বুদ্ধিযোগাদ্ধনঞ্জয ।
বুদ্ধৌ শরণমন্বিচ্ছ কৃপণাঃ ফলহেতবঃ ॥49॥
বুদ্ধিযুক্তো জহাতীহ উভে সুকৃতদুষ্কৃতে ।
তস্মাদ্যোগায যুজ্যস্ব যোগঃ কর্মসু কৌশলম্ ॥50॥
কর্মজং বুদ্ধিযুক্তা হি ফলং ত্যক্ত্বা মনীষিণঃ ।
জন্মবন্ধবিনির্মুক্তাঃ পদং গচ্ছন্ত্যনামযম্ ॥51॥
যদা তে মোহকলিলং বুদ্ধির্ব্যতিতরিষ্যতি ।
তদা গন্তাঽসি নির্বেদং শ্রোতব্যস্য শ্রুতস্য চ ॥52॥
শ্রুতিবিপ্রতিপন্না তে যদা স্থাস্যতি নিশ্চলা ।
সমাধাবচলা বুদ্ধিঃ তদা যোগমবাপ্স্যসি ॥53॥
অর্জুন উবাচ
স্থিতপ্রজ্ঞস্য কা ভাষা সমাধিস্থস্য কেশব ।
স্থিতধীঃ কিং প্রভাষেত কিমাসীত ব্রজেত কিম্ ॥54॥
শ্রী ভগবানুবাচ
প্রজহাতি যদা কামান্ সর্বান্পার্থ মনোগতান্ ।
আত্মন্যেবাত্মনা তুষ্টঃ স্থিতপ্রজ্ঞস্তদোচ্যতে ॥55॥
দুঃখেষ্বনুদ্বিগ্নমনাঃ সুখেষু বিগতস্পৃহঃ ।
বীতরাগভযক্রোধঃ স্থিতধীর্মুনিরুচ্যতে ॥56॥
যঃ সর্বত্রানভিস্নেহঃ তত্তত্প্রাপ্য শুভাশুভম্ ।
নাভিনন্দতি ন দ্বেষ্টি তস্য প্রজ্ঞা প্রতিষ্ঠিতা ॥57॥
যদা সংহরতে চাযং কূর্মোঽঙ্গানীব সর্বশঃ ।
ইন্দ্রিযাণীন্দ্রিযার্থেভ্যঃ তস্য প্রজ্ঞা প্রতিষ্ঠিতা ॥58॥
বিষযা বিনিবর্তন্তে নিরাহারস্য দেহিনঃ ।
রসবর্জং রসোঽপ্যস্য পরং দৃষ্ট্বা নিবর্ততে ॥59॥
যততো হ্যপি কৌন্তেয পুরুষস্য বিপশ্চিতঃ ।
ইন্দ্রিযাণি প্রমাথীনি হরন্তি প্রসভং মনঃ ॥60॥
তানি সর্বাণি সংযম্য যুক্ত আসীত মত্পরঃ ।
বশে হি যস্যেন্দ্রিযাণি তস্য প্রজ্ঞা প্রতিষ্ঠিতা ॥61॥
ধ্যাযতো বিষযান্পুংসঃ সঙ্গস্তেষূপজাযতে ।
সঙ্গাত্সঞ্জাযতে কামঃ কামাত্ক্রোধোঽভিজাযতে ॥62॥
ক্রোধাদ্ভবতি সম্মোহঃ সম্মোহাত্স্মৃতিবিভ্রমঃ ।
স্মৃতিভ্রংশাত্ বুদ্ধিনাশঃ বুদ্ধিনাশাত্প্রণশ্যতি ॥63॥
রাগদ্বেষবিযুক্তৈস্তু বিষযানিন্দ্রিযৈশ্চরন্ ।
আত্মবশ্যৈর্বিধেযাত্মা প্রসাদমধিগচ্ছতি ॥64॥
প্রসাদে সর্বদুঃখানাং হানিরস্যোপজাযতে ।
প্রসন্নচেতসো হ্যাশু বুদ্ধিঃ পর্যবতিষ্ঠতে ॥65॥
নাঽস্তি বুদ্ধিরযুক্তস্য ন চাযুক্তস্য ভাবনা ।
ন চাভাবযতঃ শান্তিঃ অশান্তস্য কুতঃ সুখম্ ॥66॥
ইন্দ্রিযাণাং হি চরতাং যন্মনোঽনুবিধীযতে ।
তদস্য হরতি প্রজ্ঞাং বাযুর্নাবমিবাম্ভসি ॥67॥
তস্মাদ্যস্য মহাবাহো নিগৃহীতানি সর্বশঃ ।
ইন্দ্রিযাণীন্দ্রিযার্থেভ্যঃ তস্য প্রজ্ঞা প্রতিষ্ঠিতা ॥68॥
যা নিশা সর্বভূতানাং তস্যাং জাগর্তি সংযমী ।
যস্যাং জাগ্রতি ভূতানি সা নিশা পশ্যতো মুনেঃ ॥69॥
আপূর্যমাণমচলপ্রতিষ্ঠং সমুদ্রমাপঃ প্রবিশন্তি যদ্বত্ ।
তদ্বত্কামা যং প্রবিশন্তি সর্বে স শান্তিমাপ্নোতি ন কামকামী ॥70॥
বিহায কামান্যঃ সর্বান্ পুমাংশ্চরতি নিস্স্পৃহঃ ।
নির্মমো নিরহঙ্কারঃ স শান্তিমধিগচ্ছতি ॥71॥
এষা ব্রাহ্মী স্থিতিঃ পার্থ নৈনাং প্রাপ্য বিমুহ্যতি ।
স্থিত্বাঽস্যামন্তকালেঽপি ব্রহ্মনির্বাণমৃচ্ছতি ॥72॥
॥ ওঁ তত্সদিতি শ্রীমদ্ভগবদ্গীতাসু উপনিষত্সু ব্রহ্মবিদ্যাযাং
যোগশাস্ত্রে শ্রীকৃষ্ণার্জুনসংবাদে সাঙ্খ্যযোগো নাম দ্বিতীযোঽধ্যাযঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
oṃ śrī paramātmane namaḥ
atha dvitīyo'dhyāyaḥ
sāṅkhyayogaḥ
sañjaya uvāca
taṃ tathā kṛpayā''viṣṭam aśrupūrṇākulekṣaṇam |
viṣīdantamidaṃ vākyam uvāca madhusūdanaḥ ||1||
śrī bhagavānuvāca
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |
anāryajuṣṭamasvargyam akīrtikaramarjuna ||2||
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||3||
arjuna uvāca
kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||4||
gurūnahatvā hi mahānubhāvān śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||5||
na caitadvidmaḥ kataranno garīyaḥ yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |
yāneva hatvā na jijīviṣāmaḥ te'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||6||
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ |
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||7||
na hi prapaśyāmi mamāpanudyāt yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||8||
sañjaya uvāca
evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapaḥ |
na yotsya iti govindam uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||9||
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||10||
śrī bhagavānuvāca
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||11||
na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||12||
dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |
tathā dehāntaraprāptiḥ dhīrastatra na muhyati ||13||
mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |
āgamāpāyino'nityāḥ tāṃstitikṣasva bhārata ||14||
yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate ||15||
nāsato vidyate bhāvaḥ nābhāvo vidyate sataḥ |
ubhayorapi dṛṣṭo'ntaḥ tvanayostattvadarśibhiḥ ||16||
avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ||17||
antavanta ime dehāḥ nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||18||
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |
ubhau tau na vijānītaḥ nāyaṃ hanti na hanyate ||19||
na jāyate mriyate vā kadācit nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ |
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇaḥ na hanyate hanyamāne śarīre ||20||
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||21||
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāni anyāni saṃyāti navāni dehī ||22||
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |
na cainaṃ kledayantyāpaḥ na śoṣayati mārutaḥ ||23||
acchedyo'yamadāhyo'yam akledyo'śoṣya eva ca |
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuḥ acalo'yaṃ sanātanaḥ ||24||
avyakto'yamacintyo'yam avikāryo'yamucyate |
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||25||
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |
tathā'pi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||26||
jātasya hi dhruvo mṛtyuḥ dhruvaṃ janma mṛtasya ca |
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi ||27||
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||28||
āścaryavatpaśyati kaścidenaṃ āścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvā'pyenaṃ veda na caiva kaścit ||29||
dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||30||
svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi |
dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyat kṣatriyasya na vidyate ||31||
yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam |
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam ||32||
atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṅgrāmaṃ na kariṣyasi |
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi ||33||
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām |
sambhāvitasya cākīrtiḥ maraṇādatiricyate ||34||
bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ |
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumataḥ bhūtvā yāsyasi lāghavam ||35||
avācyavādāṃśca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ |
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim ||36||
hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyasemahīm |
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ ||37||
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau |
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi ||38||
eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu |
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi ||39||
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate |
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ||40||
vyavasāyātmikā buddhiḥ ekeha kurunandana |
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām ||41||
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ |
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ ||42||
kāmātmānaḥ svargaparāḥ janmakarmaphalapradām |
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati ||43||
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayā'pahṛtacetasām |
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ||44||
traiguṇyaviṣayā vedāḥ nistraiguṇyo bhavārjuna |
nirdvandvo nityasattvasthaḥ niryogakṣema ātmavān ||45||
yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake |
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ||46||
karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana |
mā karmaphalaheturbhūḥ mā te saṅgo'stvakarmaṇi ||47||
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya |
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ||48||
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya |
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ ||49||
buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte |
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ||50||
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ |
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam ||51||
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati |
tadā gantā'si nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca ||52||
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā |
samādhāvacalā buddhiḥ tadā yogamavāpsyasi ||53||
arjuna uvāca
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava |
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim ||54||
śrī bhagavānuvāca
prajahāti yadā kāmān sarvānpārtha manogatān |
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate ||55||
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ |
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate ||56||
yaḥ sarvatrānabhisnehaḥ tattatprāpya śubhāśubham |
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||57||
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ tasya prajñā pratiṣṭhitā ||58||
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate ||59||
yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ |
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ||60||
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ |
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||61||
dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate |
saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate ||62||
krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ |
smṛtibhraṃśāt buddhināśaḥ buddhināśātpraṇaśyati ||63||
rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran |
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati ||64||
prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate |
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate ||65||
nā'sti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā |
na cābhāvayataḥ śāntiḥ aśāntasya kutaḥ sukham ||66||
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate |
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi ||67||
tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ |
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ tasya prajñā pratiṣṭhitā ||68||
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī |
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ||69||
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat |
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ||70||
vihāya kāmānyaḥ sarvān pumāṃścarati nisspṛhaḥ |
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati ||71||
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati |
sthitvā'syāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati ||72||
|| oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṃ
yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde sāṅkhyayogo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
ॐ श्री परमात्मने नमः
अथ द्वितीयोऽध्यायः
साङ्ख्ययोगः
सञ्जय उवाच
तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यम् उवाच मधुसूदनः ॥1॥
श्री भगवानुवाच
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरमर्जुन ॥2॥
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥3॥
अर्जुन उवाच
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥4॥
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥5॥
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयः यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषामः तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥6॥
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥7॥
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्यात् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥8॥
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।
न योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥9॥
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥10॥
श्री भगवानुवाच
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥11॥
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥12॥
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिः धीरस्तत्र न मुह्यति ॥13॥
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्याः तांस्तितिक्षस्व भारत ॥14॥
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥15॥
नासतो विद्यते भावः नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तः त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥16॥
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥17॥
अन्तवन्त इमे देहाः नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥18॥
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतः नायं हन्ति न हन्यते ॥19॥
न जायते म्रियते वा कदाचित् नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणः न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥20॥
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥21॥
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि अन्यानि संयाति नवानि देही ॥22॥
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापः न शोषयति मारुतः ॥23॥
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयम् अक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुः अचलोऽयं सनातनः ॥24॥
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् अविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥25॥
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथाऽपि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥26॥
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥27॥
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥28॥
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनं आश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥29॥
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥30॥
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते ॥31॥
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥32॥
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥33॥
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
सम्भावितस्य चाकीर्तिः मरणादतिरिच्यते ॥34॥
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतः भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥35॥
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥36॥
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसेमहीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥37॥
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥38॥
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥39॥
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥40॥
व्यवसायात्मिका बुद्धिः एकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥41॥
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥42॥
कामात्मानः स्वर्गपराः जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥43॥
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥44॥
त्रैगुण्यविषया वेदाः निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थः निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥45॥
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥46॥
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूः मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥47॥
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥48॥
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥49॥
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥50॥
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥51॥
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्ताऽसि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥52॥
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिः तदा योगमवाप्स्यसि ॥53॥
अर्जुन उवाच
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥54॥
श्री भगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥55॥
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥56॥
यः सर्वत्रानभिस्नेहः तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥57॥
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥58॥
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥59॥
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥60॥
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥61॥
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥62॥
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥63॥
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥64॥
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥65॥
नाऽस्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिः अशान्तस्य कुतः सुखम् ॥66॥
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥67॥
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥68॥
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥69॥
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥70॥
विहाय कामान्यः सर्वान् पुमांश्चरति निस्स्पृहः ।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥71॥
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥72॥
॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां
योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥
oṃ śrī paramātmane namaḥ
atha dvitīyo'dhyāyaḥ
sāṅkhyayogaḥ
sañjaya uvāca
taṃ tathā kṛpayā''viṣṭam aśrupūrṇākulekṣaṇam |
viṣīdantamidaṃ vākyam uvāca madhusūdanaḥ ||1||
śrī bhagavānuvāca
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |
anāryajuṣṭamasvargyam akīrtikaramarjuna ||2||
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||3||
arjuna uvāca
kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||4||
gurūnahatvā hi mahānubhāvān śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||5||
na caitadvidmaḥ kataranno garīyaḥ yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |
yāneva hatvā na jijīviṣāmaḥ te'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||6||
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ |
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||7||
na hi prapaśyāmi mamāpanudyāt yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||8||
sañjaya uvāca
evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapaḥ |
na yotsya iti govindam uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||9||
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||10||
śrī bhagavānuvāca
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||11||
na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||12||
dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |
tathā dehāntaraprāptiḥ dhīrastatra na muhyati ||13||
mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |
āgamāpāyino'nityāḥ tāṃstitikṣasva bhārata ||14||
yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate ||15||
nāsato vidyate bhāvaḥ nābhāvo vidyate sataḥ |
ubhayorapi dṛṣṭo'ntaḥ tvanayostattvadarśibhiḥ ||16||
avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ||17||
antavanta ime dehāḥ nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||18||
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |
ubhau tau na vijānītaḥ nāyaṃ hanti na hanyate ||19||
na jāyate mriyate vā kadācit nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ |
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇaḥ na hanyate hanyamāne śarīre ||20||
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||21||
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāni anyāni saṃyāti navāni dehī ||22||
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |
na cainaṃ kledayantyāpaḥ na śoṣayati mārutaḥ ||23||
acchedyo'yamadāhyo'yam akledyo'śoṣya eva ca |
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuḥ acalo'yaṃ sanātanaḥ ||24||
avyakto'yamacintyo'yam avikāryo'yamucyate |
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||25||
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |
tathā'pi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||26||
jātasya hi dhruvo mṛtyuḥ dhruvaṃ janma mṛtasya ca |
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi ||27||
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||28||
āścaryavatpaśyati kaścidenaṃ āścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvā'pyenaṃ veda na caiva kaścit ||29||
dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||30||
svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi |
dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyat kṣatriyasya na vidyate ||31||
yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam |
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam ||32||
atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṅgrāmaṃ na kariṣyasi |
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi ||33||
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām |
sambhāvitasya cākīrtiḥ maraṇādatiricyate ||34||
bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ |
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumataḥ bhūtvā yāsyasi lāghavam ||35||
avācyavādāṃśca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ |
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim ||36||
hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyasemahīm |
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ ||37||
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau |
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi ||38||
eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu |
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi ||39||
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate |
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ||40||
vyavasāyātmikā buddhiḥ ekeha kurunandana |
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām ||41||
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ |
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ ||42||
kāmātmānaḥ svargaparāḥ janmakarmaphalapradām |
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati ||43||
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayā'pahṛtacetasām |
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ||44||
traiguṇyaviṣayā vedāḥ nistraiguṇyo bhavārjuna |
nirdvandvo nityasattvasthaḥ niryogakṣema ātmavān ||45||
yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake |
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ||46||
karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana |
mā karmaphalaheturbhūḥ mā te saṅgo'stvakarmaṇi ||47||
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya |
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ||48||
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya |
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ ||49||
buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte |
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ||50||
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ |
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam ||51||
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati |
tadā gantā'si nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca ||52||
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā |
samādhāvacalā buddhiḥ tadā yogamavāpsyasi ||53||
arjuna uvāca
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava |
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim ||54||
śrī bhagavānuvāca
prajahāti yadā kāmān sarvānpārtha manogatān |
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate ||55||
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ |
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate ||56||
yaḥ sarvatrānabhisnehaḥ tattatprāpya śubhāśubham |
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||57||
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ tasya prajñā pratiṣṭhitā ||58||
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate ||59||
yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ |
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ||60||
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ |
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||61||
dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate |
saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate ||62||
krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ |
smṛtibhraṃśāt buddhināśaḥ buddhināśātpraṇaśyati ||63||
rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran |
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati ||64||
prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate |
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate ||65||
nā'sti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā |
na cābhāvayataḥ śāntiḥ aśāntasya kutaḥ sukham ||66||
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate |
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi ||67||
tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ |
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ tasya prajñā pratiṣṭhitā ||68||
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī |
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ||69||
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat |
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ||70||
vihāya kāmānyaḥ sarvān pumāṃścarati nisspṛhaḥ |
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati ||71||
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati |
sthitvā'syāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati ||72||
|| oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṃ
yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde sāṅkhyayogo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.