শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডম্ ।
অথ চতুঃপঞ্চাশস্সর্গঃ ।
তথা ব্রুবতি তারে তু তারাধিপতিবর্চসি ।
অথ মেনে হৃতং রাজ্যং হনূমানঙ্গদেন তত্ ॥ 1 ॥
বুদ্ধ্যা হ্যষ্টাঙ্গযা যুক্তং চতুর্বলসমন্বিতম্ ।
চতুর্দশগুণং মেনে হনূমান্বালিনস্সুতম্ ॥ 2 ॥
আপূর্যমাণং শশ্বচ্চ তেজোবলপরাক্রমৈঃ ।
শশিনং শুক্লপক্ষাদৌ বর্ধমানমিব শ্রিযা ॥ 3 ॥
বৃহস্পতিসমং বুদ্ধ্যা বিক্রমে সদৃশং পিতুঃ ।
শুশ্রূষমাণং তারস্য শক্রস্যেব পুরন্দরম্ ॥ 4 ॥
ভর্তুরর্থে পরিশ্রান্তং সর্বশাস্ত্রবিদাংবরম্ ।
অভিসন্ধাতুমারেভে হনূমানঙ্গদং ততঃ ॥ 5 ॥
স চতুর্ণামুপাযানাং তৃতীযমুপবর্ণযন্ ।
ভেদযামাস তান্সর্বান্ বানরান্বাক্যসম্পদা ॥ 6 ॥
তেষু সর্বেষু ভিন্নেষু ততোঽভীষযদঙ্গদম্ ।
ভীষণৈর্ভহুভির্বাক্যৈঃ কোপোপাযসমন্বিতৈঃ ॥ 7 ॥
ত্বং সমর্থতরঃ পিত্রা যুদ্ধে তারেয বৈ ধুরম্ ।
দৃঢং ধারযিতুং শক্তঃ কপিরাজ্যং যথা পিতা ॥ 8 ॥
নিত্যমস্থিরচিত্তা হি কপযো হরিপুঙ্গব ।
নাজ্ঞাপ্যং বিষহিষ্যন্তি পুত্রদারান্বিনা ত্বযা ॥ 9 ॥
ত্বাং নৈতেহ্যনুযুঞ্জেযুঃ প্রত্যক্ষং প্রবদামি তে ।
যথাযং জাম্ববান্নীলস্সুহোত্রশ্চ মহাকপিঃ ॥ 10 ॥
ন হ্যহং তে ইমে সর্বে সামদানাদিভির্গুণৈঃ ।
দণ্ডেন বা ত্বযা শক্যাস্সুগ্রীবাদপকর্ষিতম্ ॥ 11 ॥
বিগৃহ্যাসনমপ্যাহুর্দুর্বলেন বলীযসঃ ।
আত্মরক্ষাকরস্তস্মান্ন বিগৃহ্ণীত দুর্বলঃ ॥ 12 ॥
যাং চেমাং মন্যসে ধাত্রীমেতদ্বিলমিতি শ্রুতম্ ।
এতল্লক্ষ্মণবাণানামীষত্কার্যং বিদারণে ॥ 13 ॥
স্বল্পং হি কৃতমিন্দ্রেণ ক্ষিপতা হ্যশনিং পুরা ।
লক্ষ্মণো নিশিতৈর্বাণৈর্ভিন্ধ্যাত্পত্রপুটং যথা ॥ 14 ॥
লক্ষ্মণস্য চ নারাচা বহবস্সন্তি তদ্বিধাঃ ।
বজ্রাশনিসমস্পর্শা গিরীণামপি দারণাঃ ॥ 15 ॥
অবস্থানে যদৈব ত্বমাসিষ্যসি পরন্তপ ।
তদৈব হরযস্সর্বে ত্যক্ষ্যন্তি কৃতনিশ্চযাঃ ॥ 16 ॥
স্মরন্তঃ পুত্রদারাণাং নিত্যোদ্বিগ্না বুভুক্ষিতাঃ ।
খেদিতা দুঃখশয্যাভিস্ত্বাং করিষ্যন্তি পৃষ্ঠতঃ ॥ 17 ॥
স ত্বং হীনস্সুহৃদ্ভিশ্চ হিতকামৈশ্চ বন্ধুভিঃ ।
তৃণাদপি ভৃশোদ্বিগ্নস্স্পন্দমানাদ্ভবিষ্যসি ॥ 18 ॥
ন চ জাতু ন হিংস্যুস্ত্বাং ঘোরা লক্ষ্মণসাযকাঃ ।
অপবৃত্তং জিঘাংসন্তো মহাবেগা দুরাসদাঃ ॥ 19 ॥
ন চ জাতু ন হিংস্যুস্ত্বা ঘোরা লক্ষ্মণসাযকাঃ ।
অপাবৃত্তং জিঘাংসন্তো মহাবেগা দুরাসদাঃ ॥ 20 ॥
অস্মাভিস্তু গতং সার্ধং বিনীতবদুপস্থিতম্ ।
আনুপূর্ব্যাত্তু সুগ্রীবো রাজ্যে ত্বাং স্থাপযিষ্যতি ॥ 21 ॥
ধর্মকামঃ পিতৃব্যস্তে প্রীতিকামো দৃঢব্রতঃ ।
শুচিস্সত্যপ্রতিজ্ঞশ্চ ন ত্বাং জাতু জিঘাংসতি ॥ 22 ॥
প্রিযকামশ্চ তে মাতুস্তদর্থং চাস্য জীবিতম্ ।
তস্যাপত্যং চ নাস্ত্যন্যত্তস্মাদঙ্গদ গম্যতাম্ ॥ 23 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে কিষ্কিন্ধাকাণ্ডে চতুঃপঞ্চাশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
tathā bruvati tāre tu tārādhipativarcasi |
atha mene hṛtaṃ rājyaṃ hanūmānaṅgadena tat || 1 ||
buddhyā hyaṣṭāṅgayā yuktaṃ caturbalasamanvitam |
caturdaśaguṇaṃ mene hanūmānvālinassutam || 2 ||
āpūryamāṇaṃ śaśvacca tejobalaparākramaiḥ |
śaśinaṃ śuklapakṣādau vardhamānamiva śriyā || 3 ||
bṛhaspatisamaṃ buddhyā vikrame sadṛśaṃ pituḥ |
śuśrūṣamāṇaṃ tārasya śakrasyeva purandaram || 4 ||
bharturarthe pariśrāntaṃ sarvaśāstravidāṃvaram |
abhisandhātumārebhe hanūmānaṅgadaṃ tataḥ || 5 ||
sa caturṇāmupāyānāṃ tṛtīyamupavarṇayan |
bhedayāmāsa tānsarvān vānarānvākyasampadā || 6 ||
teṣu sarveṣu bhinneṣu tato'bhīṣayadaṅgadam |
bhīṣaṇairbhahubhirvākyaiḥ kopopāyasamanvitaiḥ || 7 ||
tvaṃ samarthataraḥ pitrā yuddhe tāreya vai dhuram |
dṛḍhaṃ dhārayituṃ śaktaḥ kapirājyaṃ yathā pitā || 8 ||
nityamasthiracittā hi kapayo haripuṅgava |
nājñāpyaṃ viṣahiṣyanti putradārānvinā tvayā || 9 ||
tvāṃ naitehyanuyuñjeyuḥ pratyakṣaṃ pravadāmi te |
yathāyaṃ jāmbavānnīlassuhotraśca mahākapiḥ || 10 ||
na hyahaṃ te ime sarve sāmadānādibhirguṇaiḥ |
daṇḍena vā tvayā śakyāssugrīvādapakarṣitam || 11 ||
vigṛhyāsanamapyāhurdurbalena balīyasaḥ |
ātmarakṣākarastasmānna vigṛhṇīta durbalaḥ || 12 ||
yāṃ cemāṃ manyase dhātrīmetadbilamiti śrutam |
etallakṣmaṇabāṇānāmīṣatkāryaṃ vidāraṇe || 13 ||
svalpaṃ hi kṛtamindreṇa kṣipatā hyaśaniṃ purā |
lakṣmaṇo niśitairbāṇairbhindhyātpatrapuṭaṃ yathā || 14 ||
lakṣmaṇasya ca nārācā bahavassanti tadvidhāḥ |
vajrāśanisamasparśā girīṇāmapi dāraṇāḥ || 15 ||
avasthāne yadaiva tvamāsiṣyasi parantapa |
tadaiva harayassarve tyakṣyanti kṛtaniścayāḥ || 16 ||
smarantaḥ putradārāṇāṃ nityodvignā bubhukṣitāḥ |
kheditā duḥkhaśayyābhistvāṃ kariṣyanti pṛṣṭhataḥ || 17 ||
sa tvaṃ hīnassuhṛdbhiśca hitakāmaiśca bandhubhiḥ |
tṛṇādapi bhṛśodvignasspandamānādbhaviṣyasi || 18 ||
na ca jātu na hiṃsyustvāṃ ghorā lakṣmaṇasāyakāḥ |
apavṛttaṃ jighāṃsanto mahāvegā durāsadāḥ || 19 ||
na ca jātu na hiṃsyustvā ghorā lakṣmaṇasāyakāḥ |
apāvṛttaṃ jighāṃsanto mahāvegā durāsadāḥ || 20 ||
asmābhistu gataṃ sārdhaṃ vinītavadupasthitam |
ānupūrvyāttu sugrīvo rājye tvāṃ sthāpayiṣyati || 21 ||
dharmakāmaḥ pitṛvyaste prītikāmo dṛḍhavrataḥ |
śucissatyapratijñaśca na tvāṃ jātu jighāṃsati || 22 ||
priyakāmaśca te mātustadarthaṃ cāsya jīvitam |
tasyāpatyaṃ ca nāstyanyattasmādaṅgada gamyatām || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ चतुःपञ्चाशस्सर्गः ।
तथा ब्रुवति तारे तु ताराधिपतिवर्चसि ।
अथ मेने हृतं राज्यं हनूमानङ्गदेन तत् ॥ 1 ॥
बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं चतुर्बलसमन्वितम् ।
चतुर्दशगुणं मेने हनूमान्वालिनस्सुतम् ॥ 2 ॥
आपूर्यमाणं शश्वच्च तेजोबलपराक्रमैः ।
शशिनं शुक्लपक्षादौ वर्धमानमिव श्रिया ॥ 3 ॥
बृहस्पतिसमं बुद्ध्या विक्रमे सदृशं पितुः ।
शुश्रूषमाणं तारस्य शक्रस्येव पुरन्दरम् ॥ 4 ॥
भर्तुरर्थे परिश्रान्तं सर्वशास्त्रविदांवरम् ।
अभिसन्धातुमारेभे हनूमानङ्गदं ततः ॥ 5 ॥
स चतुर्णामुपायानां तृतीयमुपवर्णयन् ।
भेदयामास तान्सर्वान् वानरान्वाक्यसम्पदा ॥ 6 ॥
तेषु सर्वेषु भिन्नेषु ततोऽभीषयदङ्गदम् ।
भीषणैर्भहुभिर्वाक्यैः कोपोपायसमन्वितैः ॥ 7 ॥
त्वं समर्थतरः पित्रा युद्धे तारेय वै धुरम् ।
दृढं धारयितुं शक्तः कपिराज्यं यथा पिता ॥ 8 ॥
नित्यमस्थिरचित्ता हि कपयो हरिपुङ्गव ।
नाज्ञाप्यं विषहिष्यन्ति पुत्रदारान्विना त्वया ॥ 9 ॥
त्वां नैतेह्यनुयुञ्जेयुः प्रत्यक्षं प्रवदामि ते ।
यथायं जाम्बवान्नीलस्सुहोत्रश्च महाकपिः ॥ 10 ॥
न ह्यहं ते इमे सर्वे सामदानादिभिर्गुणैः ।
दण्डेन वा त्वया शक्यास्सुग्रीवादपकर्षितम् ॥ 11 ॥
विगृह्यासनमप्याहुर्दुर्बलेन बलीयसः ।
आत्मरक्षाकरस्तस्मान्न विगृह्णीत दुर्बलः ॥ 12 ॥
यां चेमां मन्यसे धात्रीमेतद्बिलमिति श्रुतम् ।
एतल्लक्ष्मणबाणानामीषत्कार्यं विदारणे ॥ 13 ॥
स्वल्पं हि कृतमिन्द्रेण क्षिपता ह्यशनिं पुरा ।
लक्ष्मणो निशितैर्बाणैर्भिन्ध्यात्पत्रपुटं यथा ॥ 14 ॥
लक्ष्मणस्य च नाराचा बहवस्सन्ति तद्विधाः ।
वज्राशनिसमस्पर्शा गिरीणामपि दारणाः ॥ 15 ॥
अवस्थाने यदैव त्वमासिष्यसि परन्तप ।
तदैव हरयस्सर्वे त्यक्ष्यन्ति कृतनिश्चयाः ॥ 16 ॥
स्मरन्तः पुत्रदाराणां नित्योद्विग्ना बुभुक्षिताः ।
खेदिता दुःखशय्याभिस्त्वां करिष्यन्ति पृष्ठतः ॥ 17 ॥
स त्वं हीनस्सुहृद्भिश्च हितकामैश्च बन्धुभिः ।
तृणादपि भृशोद्विग्नस्स्पन्दमानाद्भविष्यसि ॥ 18 ॥
न च जातु न हिंस्युस्त्वां घोरा लक्ष्मणसायकाः ।
अपवृत्तं जिघांसन्तो महावेगा दुरासदाः ॥ 19 ॥
न च जातु न हिंस्युस्त्वा घोरा लक्ष्मणसायकाः ।
अपावृत्तं जिघांसन्तो महावेगा दुरासदाः ॥ 20 ॥
अस्माभिस्तु गतं सार्धं विनीतवदुपस्थितम् ।
आनुपूर्व्यात्तु सुग्रीवो राज्ये त्वां स्थापयिष्यति ॥ 21 ॥
धर्मकामः पितृव्यस्ते प्रीतिकामो दृढव्रतः ।
शुचिस्सत्यप्रतिज्ञश्च न त्वां जातु जिघांसति ॥ 22 ॥
प्रियकामश्च ते मातुस्तदर्थं चास्य जीवितम् ।
तस्यापत्यं च नास्त्यन्यत्तस्मादङ्गद गम्यताम् ॥ 23 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुःपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
tathā bruvati tāre tu tārādhipativarcasi |
atha mene hṛtaṃ rājyaṃ hanūmānaṅgadena tat || 1 ||
buddhyā hyaṣṭāṅgayā yuktaṃ caturbalasamanvitam |
caturdaśaguṇaṃ mene hanūmānvālinassutam || 2 ||
āpūryamāṇaṃ śaśvacca tejobalaparākramaiḥ |
śaśinaṃ śuklapakṣādau vardhamānamiva śriyā || 3 ||
bṛhaspatisamaṃ buddhyā vikrame sadṛśaṃ pituḥ |
śuśrūṣamāṇaṃ tārasya śakrasyeva purandaram || 4 ||
bharturarthe pariśrāntaṃ sarvaśāstravidāṃvaram |
abhisandhātumārebhe hanūmānaṅgadaṃ tataḥ || 5 ||
sa caturṇāmupāyānāṃ tṛtīyamupavarṇayan |
bhedayāmāsa tānsarvān vānarānvākyasampadā || 6 ||
teṣu sarveṣu bhinneṣu tato'bhīṣayadaṅgadam |
bhīṣaṇairbhahubhirvākyaiḥ kopopāyasamanvitaiḥ || 7 ||
tvaṃ samarthataraḥ pitrā yuddhe tāreya vai dhuram |
dṛḍhaṃ dhārayituṃ śaktaḥ kapirājyaṃ yathā pitā || 8 ||
nityamasthiracittā hi kapayo haripuṅgava |
nājñāpyaṃ viṣahiṣyanti putradārānvinā tvayā || 9 ||
tvāṃ naitehyanuyuñjeyuḥ pratyakṣaṃ pravadāmi te |
yathāyaṃ jāmbavānnīlassuhotraśca mahākapiḥ || 10 ||
na hyahaṃ te ime sarve sāmadānādibhirguṇaiḥ |
daṇḍena vā tvayā śakyāssugrīvādapakarṣitam || 11 ||
vigṛhyāsanamapyāhurdurbalena balīyasaḥ |
ātmarakṣākarastasmānna vigṛhṇīta durbalaḥ || 12 ||
yāṃ cemāṃ manyase dhātrīmetadbilamiti śrutam |
etallakṣmaṇabāṇānāmīṣatkāryaṃ vidāraṇe || 13 ||
svalpaṃ hi kṛtamindreṇa kṣipatā hyaśaniṃ purā |
lakṣmaṇo niśitairbāṇairbhindhyātpatrapuṭaṃ yathā || 14 ||
lakṣmaṇasya ca nārācā bahavassanti tadvidhāḥ |
vajrāśanisamasparśā girīṇāmapi dāraṇāḥ || 15 ||
avasthāne yadaiva tvamāsiṣyasi parantapa |
tadaiva harayassarve tyakṣyanti kṛtaniścayāḥ || 16 ||
smarantaḥ putradārāṇāṃ nityodvignā bubhukṣitāḥ |
kheditā duḥkhaśayyābhistvāṃ kariṣyanti pṛṣṭhataḥ || 17 ||
sa tvaṃ hīnassuhṛdbhiśca hitakāmaiśca bandhubhiḥ |
tṛṇādapi bhṛśodvignasspandamānādbhaviṣyasi || 18 ||
na ca jātu na hiṃsyustvāṃ ghorā lakṣmaṇasāyakāḥ |
apavṛttaṃ jighāṃsanto mahāvegā durāsadāḥ || 19 ||
na ca jātu na hiṃsyustvā ghorā lakṣmaṇasāyakāḥ |
apāvṛttaṃ jighāṃsanto mahāvegā durāsadāḥ || 20 ||
asmābhistu gataṃ sārdhaṃ vinītavadupasthitam |
ānupūrvyāttu sugrīvo rājye tvāṃ sthāpayiṣyati || 21 ||
dharmakāmaḥ pitṛvyaste prītikāmo dṛḍhavrataḥ |
śucissatyapratijñaśca na tvāṃ jātu jighāṃsati || 22 ||
priyakāmaśca te mātustadarthaṃ cāsya jīvitam |
tasyāpatyaṃ ca nāstyanyattasmādaṅgada gamyatām || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.