📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
3.16 అరణ్యకాణ్డ - షోడశ సర్గః
3.16 Aranyakanda - Shodasha Sargah
Valmiki Telugu
శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అరణ్యకాణ్డమ్ ।
అథ షోడశస్సర్గః ।
వసతస్తస్య తు సుఖం రాఘవస్య మహాత్మనః ।
శరద్వ్యపాయే హేమన్తఋతురిష్టః ప్రవర్తత ॥ 1 ॥
స కదాచిత్ప్రభాతాయాం శర్వర్యాం రఘునన్దనః ।
ప్రయయావభిషేకార్థం రమ్యాం గోదావరీం నదీమ్ ॥ 2 ॥
ప్రహ్వః కలశహస్తస్తం సీతయా సహ వీర్యవాన్ ।
పృష్ఠతోఽనువ్రజన్భ్రాతా సౌమిత్రిరిదమబ్రవీత్ ॥ 3 ॥
అయం స కాలః సమ్ప్రాప్తః ప్రియో యస్తే ప్రియంవద ।
అలఙ్కృత ఇవాభాతి యేన సంవత్సరః శుభః ॥ 4 ॥
నీహారపరుషో లోకః పృథివీ సస్యశాలినీ ।
జలాన్యనుపభోగ్యాని సుభగో హవ్యవాహనః ॥ 5 ॥
నవాగ్రయణపూజాభిరభ్యర్చ్య పితృదేవతాః ।
కృతాగ్రయణకాః కాలే సన్తో విగతకల్మషాః ॥ 6 ॥
ప్రాజ్యకామా జనపదాస్సమ్పన్నతరగోరసాః ।
విచరన్తి మహీపాలా యాత్రాస్థా విజిగీషవః ॥ 7 ॥
సేవమానే దృఢం సూర్యే దిశమన్తక సేవితామ్ ।
విహీనతిలకేవ స్త్రీ నోత్తరా దిక్ప్రకాశతే ॥ 8 ॥
ప్రకృత్యా హిమకోశాఢ్యో దూరసూర్యశ్చ సామ్ప్రతమ్ ।
యథార్థనామా సువ్యక్తం హిమవాన్హిమవాన్గిరిః ॥ 9 ॥
అత్యన్తసుఖసఞ్చారా మధ్యాహ్నే స్పర్శతస్సుఖాః ।
దివసాస్సుభగాదిత్యాశ్చాయాసలిలదుర్భగాః ॥ 10 ॥
మృదుసూర్యాస్సనీహారాః పటుశీతాస్సమారుతాః ।
శూన్యారణ్యా హిమధ్వస్తా దివసా భాన్తిసామ్ప్రతమ్ ॥ 11 ॥
నివృత్తాకాశశయనాః పుష్యనీతా హిమారుణాః ।
శీతా వృద్ధతరాయామాస్త్రియామా యాన్తి సామ్ప్రతమ్ ॥ 12 ॥
రవిసఙ్క్రాన్తసౌభాగ్య స్తుషారారుణమణ్డలః ।
నిశ్శ్వాసాన్ధ ఇవాదర్శన్ఛన్ద్రమా న ప్రకాశతే ॥ 13 ॥
జ్యోత్స్న తుషారమలినా పౌర్ణమాస్యాం న రాజతే ।
సీతేవ చాతపశ్యామా లక్ష్యతే న తు శోభతే ॥ 14 ॥
ప్రకృత్యా శీతలస్పర్శో హిమవిద్ధశ్చ సామ్ప్రతమ్ ।
ప్రవాతి పశ్చిమో వాయుః కాలే ద్విగుణశీతలః ॥ 15 ॥
బాష్పచ్ఛన్నాన్యరణ్యాని యవగోధూమవన్తి చ ।
శోభన్తేఽభ్యుదితే సూర్యే నద్భి క్రౌఞ్చసారసైః ॥ 16 ॥
ఖర్జూరపుష్పాకృతిభిశ్శిరోభిః పూర్ణతణ్డులైః ।
శోభన్తే కిఞ్చిదానమ్రాశ్శాలయః కనకప్రభాః ॥ 17 ॥
మయూఖైరుపసర్పద్భిర్హిమనీహారసంవృతైః ।
దూరమభ్యుదితస్సూర్యశ్శశాఙ్క ఇవ లక్ష్యతే ॥ 18 ॥
అగ్రాహ్యవీర్యః పూర్వాహ్ణే మధ్యాహ్నే స్పర్శతస్సుఖః ।
సంరక్తః కిఞ్చిదాపాణ్డురాతపశ్శోభతే క్షితౌ ॥ 19 ॥
అవశ్యాయనిపాతేన కిఞ్చిత్ప్రక్లిన్నశాద్వలా ।
వనానాం శోభతే భూమిర్నివిష్టతరుణాతపా ॥ 20 ॥
స్పృశంస్తు విమలం శీతముదకం ద్విరదస్సుఖమ్ ।
అత్యన్తతృషితో వన్యః ప్రతిసంహరతే కరమ్ ॥ 21 ॥
ఏతే హి సముపాసీనా విహగా జలచారిణః ।
నావగాహన్తి సలిలమప్రగల్భా ఇవాహవమ్ ॥ 22 ॥
అవశ్యాయతమోనద్ధా నీహారతమసాఽవృతాః ।
ప్రసుప్తా ఇవ లక్ష్యన్తే విపుష్పా వనరాజయః ॥ 23 ॥
బాష్పసఞ్ఛన్నసలిలా రుతవిజ్ఞేయసారసాః ।
హిమార్ద్రవాలుకైస్తీరైస్సరితో భాన్తి సామ్ప్రతమ్ ॥ 24 ॥
తుషారపతనాచ్చైవ మృదుత్వాద్భాస్కరస్య చ ।
శైత్యాదగాగ్రస్థమపి ప్రాయేణ రసవజ్జలమ్ ॥ 25 ॥
జరాజర్జరితైః పద్మైశశీర్ణకేసరకర్ణికైః ।
నాలషేర్హిమధ్వస్సైర్న భన్తి కమలాకరాః ॥ 26 ॥
అస్మింస్తు పురుషవ్యాఘ్రః కాలే దుఃఖసమన్వితః ।
తపశ్చరతి ధర్మాత్మా త్వద్భక్త్యా భరతః పురే ॥ 27 ॥
త్యక్త్వా రాజ్యం చ మానం చ భోగాంశ్చ వివిధాన్బహూన్ ।
తపస్స్వీ నియతాహారశ్శేతే శీతే మహీతలే ॥ 28 ॥
సోఽపి వేలామిమాం నూనమభిషేకార్థముద్యతః ।
వృతః ప్రకృతిభిర్నిత్యం ప్రయాతి సరయూం నదీమ్ ॥ 29 ॥
అత్యన్తసుఖసంవృద్ధస్సుకుమారస్సుఖోచితః ।
కథం న్వపరరాత్రేషు సరయూమవగాహతే ॥ 30 ॥
పద్మపత్రేక్షణో వీరశ్శ్యామో నిరుదరో మహాన్ ।
ధర్మజ్ఞ స్సత్యవాదీ చ హ్రీనిషేధో జితేన్ద్రియః ॥ 31 ॥
ప్రియాభిభాషీ మధురో దీర్ఘబాహురరిన్దమః ।
సన్త్యజ్య వివిధాన్భోగానార్యం సర్వాత్మనా శ్రితః ॥ 32 ॥
జితస్స్వర్గస్తవ భ్రాత్రా భరతేన మహాత్మనా ।
వనస్థమపి తాపస్యే యస్త్వామనువిధీయతే ॥ 33 ॥
న పిత్ర్యమనువర్తన్తే మాతృకం ద్విపదా ఇతి ।
ఖ్యాతో లోకప్రవాదోఽయం భరతేనాన్యథా కృతః ॥ 34 ॥
భర్తా దశరథో యస్యాస్సాధుశ్చ భరతస్సుతః ।
కథం ను సాఽమ్బా కైకేయీ తాదృశీ క్రూరశీలినీ ॥ 35 ॥
ఇత్యేవం లక్ష్మణే వాక్యం స్నేహాద్బ్రువతి ధార్మికే ।
పరివాదం జనన్యాస్తమసహన్రాఘవోఽబ్రవీత్ ॥ 36 ॥
స తేఽమ్బా మధ్యమా తాత గర్హితవ్యా కథఞ్చన ।
తామేవేక్ష్వాకునాథస్య భరతస్య కథాం కురు ॥ 37 ॥
నిశ్చితాఽపి హి మే బుద్ధిర్వనవాసే దృఢవ్రతా ।
భరతస్నేహసన్తప్తా బాలిశీక్రియతే పునః ॥ 38 ॥
సంస్మరామ్యస్య వాక్యాని ప్రియాణి మధురాణి చ ।
హృద్యాన్యమృతకల్పాని మనఃప్రహ్లాదనాని చ ॥ 39 ॥
కదాన్వహం సమేష్యామి భరతేన మహాత్మనా ।
శత్రుఘ్నేన చ వీరేణ త్వయా చ రఘునన్దన ॥ 40 ॥
ఇత్యేవం విలపంస్తత్ర ప్రాప్య గోదావరీం నదీమ్ ।
చక్రేఽభిషేకం కాకుత్స్థస్సానుజస్సహ సీతయా ॥ 41 ॥
తర్పయిత్వాఽథ సలిలైస్తే పితృన్దైవతాని చ ।
స్తువన్తి స్మోదితం సూర్యం దేవతాశ్చ సమాహితాః ॥ 42 ॥
కృతాభిషేకస్సరరాజ రామః సీతాద్వితీయస్సహ లక్ష్మణేన ।
కృతాభిషేకో గిరిరాజపుత్ర్యా రుద్రస్సనన్దీ భగవానివేశః ॥ 43 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే షోడశస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |
śaradvyapāye hemantaṛturiṣṭaḥ pravartata || 1 ||
sa kadācitprabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ |
prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm || 2 ||
prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān |
pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt || 3 ||
ayaṃ sa kālaḥ samprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada |
alaṅkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ || 4 ||
nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyaśālinī |
jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ || 5 ||
navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ |
kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ || 6 ||
prājyakāmā janapadāssampannataragorasāḥ |
vicaranti mahīpālā yātrāsthā vijigīṣavaḥ || 7 ||
sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantaka sevitām |
vihīnatilakeva strī nottarā dikprakāśate || 8 ||
prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam |
yathārthanāmā suvyaktaṃ himavānhimavāngiriḥ || 9 ||
atyantasukhasañcārā madhyāhne sparśatassukhāḥ |
divasāssubhagādityāścāyāsaliladurbhagāḥ || 10 ||
mṛdusūryāssanīhārāḥ paṭuśītāssamārutāḥ |
śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhāntisāmpratam || 11 ||
nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ |
śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam || 12 ||
ravisaṅkrāntasaubhāgya stuṣārāruṇamaṇḍalaḥ |
niśśvāsāndha ivādarśanchandramā na prakāśate || 13 ||
jyotsna tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate |
sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate || 14 ||
prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam |
pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ || 15 ||
bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca |
śobhante'bhyudite sūrye nadbhi krauñcasārasaiḥ || 16 ||
kharjūrapuṣpākṛtibhiśśirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ |
śobhante kiñcidānamrāśśālayaḥ kanakaprabhāḥ || 17 ||
mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ |
dūramabhyuditassūryaśśaśāṅka iva lakṣyate || 18 ||
agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśatassukhaḥ |
saṃraktaḥ kiñcidāpāṇḍurātapaśśobhate kṣitau || 19 ||
avaśyāyanipātena kiñcitpraklinnaśādvalā |
vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā || 20 ||
spṛśaṃstu vimalaṃ śītamudakaṃ dviradassukham |
atyantatṛṣito vanyaḥ pratisaṃharate karam || 21 ||
ete hi samupāsīnā vihagā jalacāriṇaḥ |
nāvagāhanti salilamapragalbhā ivāhavam || 22 ||
avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasā'vṛtāḥ |
prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ || 23 ||
bāṣpasañchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ |
himārdravālukaistīraissarito bhānti sāmpratam || 24 ||
tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca |
śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam || 25 ||
jarājarjaritaiḥ padmaiśaśīrṇakesarakarṇikaiḥ |
nālaṣerhimadhvassairna bhanti kamalākarāḥ || 26 ||
asmiṃstu puruṣavyāghraḥ kāle duḥkhasamanvitaḥ |
tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure || 27 ||
tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn |
tapassvī niyatāhāraśśete śīte mahītale || 28 ||
so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ |
vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm || 29 ||
atyantasukhasaṃvṛddhassukumārassukhocitaḥ |
kathaṃ nvapararātreṣu sarayūmavagāhate || 30 ||
padmapatrekṣaṇo vīraśśyāmo nirudaro mahān |
dharmajña ssatyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ || 31 ||
priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurarindamaḥ |
santyajya vividhānbhogānāryaṃ sarvātmanā śritaḥ || 32 ||
jitassvargastava bhrātrā bharatena mahātmanā |
vanasthamapi tāpasye yastvāmanuvidhīyate || 33 ||
na pitryamanuvartante mātṛkaṃ dvipadā iti |
khyāto lokapravādo'yaṃ bharatenānyathā kṛtaḥ || 34 ||
bhartā daśaratho yasyāssādhuśca bharatassutaḥ |
kathaṃ nu sā'mbā kaikeyī tādṛśī krūraśīlinī || 35 ||
ityevaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehādbruvati dhārmike |
parivādaṃ jananyāstamasahanrāghavo'bravīt || 36 ||
sa te'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathañcana |
tāmevekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru || 37 ||
niścitā'pi hi me buddhirvanavāse dṛḍhavratā |
bharatasnehasantaptā bāliśīkriyate punaḥ || 38 ||
saṃsmarāmyasya vākyāni priyāṇi madhurāṇi ca |
hṛdyānyamṛtakalpāni manaḥprahlādanāni ca || 39 ||
kadānvahaṃ sameṣyāmi bharatena mahātmanā |
śatrughnena ca vīreṇa tvayā ca raghunandana || 40 ||
ityevaṃ vilapaṃstatra prāpya godāvarīṃ nadīm |
cakre'bhiṣekaṃ kākutsthassānujassaha sītayā || 41 ||
tarpayitvā'tha salilaiste pitṛndaivatāni ca |
stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāśca samāhitāḥ || 42 ||
kṛtābhiṣekassararāja rāmaḥ sītādvitīyassaha lakṣmaṇena |
kṛtābhiṣeko girirājaputryā rudrassanandī bhagavāniveśaḥ || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||