Viveka Chudamani — InfoLyter.in

ॐ

వివేక చూడామణి

Viveka Chudamani

Adi Shankaracharya Telugu

సర్వవేదాన్తసిద్ధాన్తగోచరం తమగోచరమ్ ।

గోవిన్దం పరమానన్దం సద్గురుం ప్రణతోఽస్మ్యహమ్ ॥ 1॥

జన్తూనాం నరజన్మ దుర్లభమతః పుంస్త్వం తతో విప్రతా

తస్మాద్వైదికధర్మమార్గపరతా విద్వత్త్వమస్మాత్పరమ్ ।

ఆత్మానాత్మవివేచనం స్వనుభవో బ్రహ్మాత్మనా సంస్థితిః

ముక్తిర్నో శతజన్మకోటిసుకృతైః పుణ్యైర్వినా లభ్యతే ॥ 2॥ (పాఠభేదః - శతకోటిజన్మసు కృతైః)

దుర్లభం త్రయమేవైతద్దేవానుగ్రహహేతుకమ్ ।

మనుష్యత్వం ముముక్షుత్వం మహాపురుషసంశ్రయః ॥ 3॥

లబ్ధ్వా కథఞ్చిన్నరజన్మ దుర్లభం (పాఠభేదః - కథఞ్చిన్)

తత్రాపి పుంస్త్వం శ్రుతిపారదర్శనమ్ ।

యస్త్వాత్మముక్తౌ న యతేత మూఢధీః

స హ్యాత్మహా స్వం వినిహన్త్యసద్గ్రహాత్ ॥ 4॥ (పాఠభేదః - ఆత్మహా స్వం)

ఇతః కో న్వస్తి మూఢాత్మా యస్తు స్వార్థే ప్రమాద్యతి ।

దుర్లభం మానుషం దేహం ప్రాప్య తత్రాపి పౌరుషమ్ ॥ 5॥

వదన్తు శాస్త్రాణి యజన్తు దేవాన్ (పాఠభేదః - పఠన్తు)

కుర్వన్తు కర్మాణి భజన్తు దేవతాః ।

ఆత్మైక్యబోధేన వినాపి ముక్తి- (పాఠభేదః - వినా విముక్తిః న)

ర్న సిధ్యతి బ్రహ్మశతాన్తరేఽపి ॥ 6॥

అమృతత్త్వస్య నాశాస్తి విత్తేనేత్యేవ హి శ్రుతిః ।

బ్రవీతి కర్మణో ముక్తేరహేతుత్వం స్ఫుటం యతః ॥ 7॥

అతో విముక్త్యై ప్రయతేత విద్వాన్

సన్న్యస్తబాహ్యార్థసుఖస్పృహః సన్ ।

సన్తం మహాన్తం సముపేత్య దేశికం

తేనోపదిష్టార్థసమాహితాత్మా ॥ 8॥

ఉద్ధరేదాత్మనాఽఽత్మానం మగ్నం సంసారవారిధౌ ।

యోగారూఢత్వమాసాద్య సమ్యగ్దర్శననిష్ఠయా ॥ 9॥

సన్న్యస్య సర్వకర్మాణి భవబన్ధవిముక్తయే ।

యత్యతాం పణ్డితైర్ధీరైరాత్మాభ్యాస ఉపస్థితైః ॥ 10॥

చిత్తస్య శుద్ధయే కర్మ న తు వస్తూపలబ్ధయే ।

వస్తుసిద్ధిర్విచారేణ న కిఞ్చిత్కర్మకోటిభిః ॥ 11॥

సమ్యగ్విచారతః సిద్ధా రజ్జుతత్త్వావధారణా ।

భ్రాన్తోదితమహాసర్పభయదుఃఖవినాశినీ ॥ 12॥ (పాఠభేదః - భ్రాన్త్యో)

అర్థస్య నిశ్చయో దృష్టో విచారేణ హితోక్తితః ।

న స్నానేన న దానేన ప్రాణాయామశతేన వా ॥ 13॥

అధికారిణమాశాస్తే ఫలసిద్ధిర్విశేషతః ।

ఉపాయా దేశకాలాద్యాః సన్త్యస్మిన్సహకారిణః ॥ 14॥ (పాఠభేదః - సన్త్యస్యాం)

అతో విచారః కర్తవ్యో జిజ్ఞాసోరాత్మవస్తునః ॥

సమాసాద్య దయాసిన్ధుం గురుం బ్రహ్మవిదుత్తమమ్ ॥ 15॥

మేధావీ పురుషో విద్వానూహాపోహవిచక్షణః ।

అధికార్యాత్మవిద్యాయాముక్తలక్షణలక్షితః ॥ 16॥

వివేకినో విరక్తస్య శమాదిగుణశాలినః ।

ముముక్షోరేవ హి బ్రహ్మజిజ్ఞాసాయోగ్యతా మతా ॥ 17॥

సాధనాన్యత్ర చత్వారి కథితాని మనీషిభిః ।

యేషు సత్స్వేవ సన్నిష్ఠా యదభావే న సిధ్యతి ॥ 18॥

ఆదౌ నిత్యానిత్యవస్తువివేకః పరిగణ్యతే ।

ఇహాముత్రఫలభోగవిరాగస్తదనన్తరమ్ ।

శమాదిషట్కసమ్పత్తిర్ముముక్షుత్వమితి స్ఫుటమ్ ॥ 19॥

బ్రహ్మ సత్యం జగన్మిథ్యేత్యేవంరూపో వినిశ్చయః ।

సోఽయం నిత్యానిత్యవస్తువివేకః సముదాహృతః ॥ 20॥

తద్వైరాగ్యం జిహాసా యా దర్శనశ్రవణాదిభిః । (పాఠభేదః - జుగుప్సా యా)

దేహాదిబ్రహ్మపర్యన్తే హ్యనిత్యే భోగవస్తుని ॥ 21॥ (పాఠభేదః - భోగ్యవస్తుని)

విరజ్య విషయవ్రాతాద్దోషదృష్ట్యా ముహుర్ముహుః ।

స్వలక్ష్యే నియతావస్థా మనసః శమ ఉచ్యతే ॥ 22॥

విషయేభ్యః పరావర్త్య స్థాపనం స్వస్వగోలకే ।

ఉభయేషామిన్ద్రియాణాం స దమః పరికీర్తితః ।

బాహ్యానాలమ్బనం వృత్తేరేషోపరతిరుత్తమా ॥ 23॥

సహనం సర్వదుఃఖానామప్రతీకారపూర్వకమ్ ।

చిన్తావిలాపరహితం సా తితిక్షా నిగద్యతే ॥ 24॥

శాస్త్రస్య గురువాక్యస్య సత్యబుద్ధ్యవధారణమ్ । (పాఠభేదః - సత్యబుద్ధ్యావధారణా)

సా శ్రద్ధా కథితా సద్భిర్యయా వస్తూపలభ్యతే ॥ 25॥

సర్వదా స్థాపనం బుద్ధేః శుద్ధే బ్రహ్మణి సర్వదా । (పాఠభేదః - సమ్యగాస్థాపనం)

తత్సమాధానమిత్యుక్తం న తు చిత్తస్య లాలనమ్ ॥ 26॥

అహఙ్కారాదిదేహాన్తాన్ బన్ధానజ్ఞానకల్పితాన్ ।

స్వస్వరూపావబోధేన మోక్తుమిచ్ఛా ముముక్షుతా ॥ 27॥

మన్దమధ్యమరూపాపి వైరాగ్యేణ శమాదినా ।

ప్రసాదేన గురోః సేయం ప్రవృద్ధా సూయతే ఫలమ్ ॥ 28॥

వైరాగ్యం చ ముముక్షుత్వం తీవ్రం యస్య తు విద్యతే ।

తస్మిన్నేవార్థవన్తః స్యుః ఫలవన్తః శమాదయః ॥ 29॥

ఏతయోర్మన్దతా యత్ర విరక్తత్వముముక్షయోః ।

మరౌ సలిలవత్తత్ర శమాదేర్భానమాత్రతా ॥ 30॥

మోక్షకారణసామగ్ర్యాం భక్తిరేవ గరీయసీ ।

స్వస్వరూపానుసన్ధానం భక్తిరిత్యభిధీయతే ॥ 31॥

స్వాత్మతత్త్వానుసన్ధానం భక్తిరిత్యపరే జగుః ।

ఉక్తసాధనసమ్పన్నస్తత్త్వజిజ్ఞాసురాత్మనః ।

ఉపసీదేద్గురుం ప్రాజ్ఞం యస్మాద్బన్ధవిమోక్షణమ్ ॥ 32॥

శ్రోత్రియోఽవృజినోఽకామహతో యో బ్రహ్మవిత్తమః ।

బ్రహ్మణ్యుపరతః శాన్తో నిరిన్ధన ఇవానలః ।

అహేతుకదయాసిన్ధుర్బన్ధురానమతాం సతామ్ ॥ 33॥

తమారాధ్య గురుం భక్త్యా ప్రహ్వప్రశ్రయసేవనైః । (పాఠభేదః - ప్రహ్వః)

ప్రసన్నం తమనుప్రాప్య పృచ్ఛేజ్జ్ఞాతవ్యమాత్మనః ॥ 34॥

స్వామిన్నమస్తే నతలోకబన్ధో

కారుణ్యసిన్ధో పతితం భవాబ్ధౌ ।

మాముద్ధరాత్మీయకటాక్షదృష్ట్యా

ఋజ్వ్యాతికారుణ్యసుధాభివృష్ట్యా ॥ 35॥

దుర్వారసంసారదవాగ్నితప్తం

దోధూయమానం దురదృష్టవాతైః ।

భీతం ప్రపన్నం పరిపాహి మృత్యోః

శరణ్యమన్యద్యదహం న జానే ॥ 36॥ (పాఠభేదః - అన్యం)

శాన్తా మహాన్తో నివసన్తి సన్తో

వసన్తవల్లోకహితం చరన్తః ।

తీర్ణాః స్వయం భీమభవార్ణవం జనా-

నహేతునాన్యానపి తారయన్తః ॥ 37॥

అయం స్వభావః స్వత ఏవ యత్పర-

శ్రమాపనోదప్రవణం మహాత్మనామ్ ।

సుధాంశురేష స్వయమర్కకర్కశ-

ప్రభాభితప్తామవతి క్షితిం కిల ॥ 38॥

బ్రహ్మానన్దరసానుభూతికలితైః పూతైః సుశీతైర్యుతై- (పాఠభేదః - సుశీతైః సితైః)

ర్యుష్మద్వాక్కలశోజ్ఝితైః శ్రుతిసుఖైర్వాక్యామృతైః సేచయ ।

సన్తప్తం భవతాపదావదహనజ్వాలాభిరేనం ప్రభో

ధన్యాస్తే భవదీక్షణక్షణగతేః పాత్రీకృతాః స్వీకృతాః ॥ 39॥

కథం తరేయం భవసిన్ధుమేతం

కా వా గతిర్మే కతమోఽస్త్యుపాయః ।

జానే న కిఞ్చిత్కృపయాఽవ మాం ప్రభో

సంసారదుఃఖక్షతిమాతనుష్వ ॥ 40॥

తథా వదన్తం శరణాగతం స్వం

సంసారదావానలతాపతప్తమ్ ।

నిరీక్ష్య కారుణ్యరసార్ద్రదృష్ట్యా

దద్యాదభీతిం సహసా మహాత్మా ॥ 41॥

విద్వాన్ స తస్మా ఉపసత్తిమీయుషే

ముముక్షవే సాధు యథోక్తకారిణే ।

ప్రశాన్తచిత్తాయ శమాన్వితాయ

తత్త్వోపదేశం కృపయైవ కుర్యాత్ ॥ 42॥

మా భైష్ట విద్వంస్తవ నాస్త్యపాయః

సంసారసిన్ధోస్తరణేఽస్త్యుపాయః ।

యేనైవ యాతా యతయోఽస్య పారం

తమేవ మార్గం తవ నిర్దిశామి ॥ 43॥

అస్త్యుపాయో మహాన్కశ్చిత్సంసారభయనాశనః ।

తేన తీర్త్వా భవామ్భోధిం పరమానన్దమాప్స్యసి ॥ 44॥

వేదాన్తార్థవిచారేణ జాయతే జ్ఞానముత్తమమ్ ।

తేనాత్యన్తికసంసారదుఃఖనాశో భవత్యను ॥ 45॥

శ్రద్ధాభక్తిధ్యానయోగాన్ముముక్షోః

ముక్తేర్హేతూన్వక్తి సాక్షాచ్ఛ్రుతేర్గీః ।

యో వా ఏతేష్వేవ తిష్ఠత్యముష్య

మోక్షోఽవిద్యాకల్పితాద్దేహబన్ధాత్ ॥ 46॥

అజ్ఞానయోగాత్పరమాత్మనస్తవ

హ్యనాత్మబన్ధస్తత ఏవ సంసృతిః ।

తయోర్వివేకోదితబోధవహ్నిః

అజ్ఞానకార్యం ప్రదహేత్సమూలమ్ ॥ 47॥

శిష్య ఉవాచ ।

కృపయా శ్రూయతాం స్వామిన్ప్రశ్నోఽయం క్రియతే మయా ।

యదుత్తరమహం శ్రుత్వా కృతార్థః స్యాం భవన్ముఖాత్ ॥ 48॥

కో నామ బన్ధః కథమేష ఆగతః

కథం ప్రతిష్ఠాస్య కథం విమోక్షః ।

కోఽసావనాత్మా పరమః క ఆత్మా

తయోర్వివేకః కథమేతదుచ్యతామ్ ॥ 49॥

శ్రీగురువాచ ।

ధన్యోఽసి కృతకృత్యోఽసి పావితం తే కులం త్వయా । (పాఠభేదః - పావితం)

యదవిద్యాబన్ధముక్త్యా బ్రహ్మీభవితుమిచ్ఛసి ॥ 50॥

ఋణమోచనకర్తారః పితుః సన్తి సుతాదయః ।

బన్ధమోచనకర్తా తు స్వస్మాదన్యో న కశ్చన ॥ 51॥

మస్తకన్యస్తభారాదేర్దుఃఖమన్యైర్నివార్యతే ।

క్షుధాదికృతదుఃఖం తు వినా స్వేన న కేనచిత్ ॥ 52॥

పథ్యమౌషధసేవా చ క్రియతే యేన రోగిణా ।

ఆరోగ్యసిద్ధిర్దృష్టాఽస్య నాన్యానుష్ఠితకర్మణా ॥ 53॥

వస్తుస్వరూపం స్ఫుటబోధచక్షుషా

స్వేనైవ వేద్యం న తు పణ్డితేన ।

చన్ద్రస్వరూపం నిజచక్షుషైవ

జ్ఞాతవ్యమన్యైరవగమ్యతే కిమ్ ॥ 54॥

అవిద్యాకామకర్మాదిపాశబన్ధం విమోచితుమ్ ।

కః శక్నుయాద్వినాఽఽత్మానం కల్పకోటిశతైరపి ॥ 55॥

న యోగేన న సాఙ్ఖ్యేన కర్మణా నో న విద్యయా ।

బ్రహ్మాత్మైకత్వబోధేన మోక్షః సిధ్యతి నాన్యథా ॥ 56॥

వీణాయా రూపసౌన్దర్యం తన్త్రీవాదనసౌష్ఠవమ్ ।

ప్రజారఞ్జనమాత్రం తన్న సామ్రాజ్యాయ కల్పతే ॥ 57॥

వాగ్వైఖరీ శబ్దఝరీ శాస్త్రవ్యాఖ్యానకౌశలమ్ ।

వైదుష్యం విదుషాం తద్వద్భుక్తయే న తు ముక్తయే ॥ 58॥

అవిజ్ఞాతే పరే తత్త్వే శాస్త్రాధీతిస్తు నిష్ఫలా ।

విజ్ఞాతేఽపి పరే తత్త్వే శాస్త్రాధీతిస్తు నిష్ఫలా ॥ 59॥

శబ్దజాలం మహారణ్యం చిత్తభ్రమణకారణమ్ ।

అతః ప్రయత్నాజ్జ్ఞాతవ్యం తత్త్వజ్ఞైస్తత్త్వమాత్మనః ॥ 60॥ తత్త్వజ్ఞాత్తత్త్వ

అజ్ఞానసర్పదష్టస్య బ్రహ్మజ్ఞానౌషధం వినా ।

కిము వేదైశ్చ శాస్త్రైశ్చ కిము మన్త్రైః కిమౌషధైః ॥ 61॥

న గచ్ఛతి వినా పానం వ్యాధిరౌషధశబ్దతః ।

వినాఽపరోక్షానుభవం బ్రహ్మశబ్దైర్న ముచ్యతే ॥ 62॥

అకృత్వా దృశ్యవిలయమజ్ఞాత్వా తత్త్వమాత్మనః ।

బ్రహ్మశబ్దైః కుతో ముక్తిరుక్తిమాత్రఫలైర్నృణామ్ ॥ 63॥ (పాఠభేదః - బాహ్యశబ్దైః)

అకృత్వా శత్రుసంహారమగత్వాఖిలభూశ్రియమ్ ।

రాజాహమితి శబ్దాన్నో రాజా భవితుమర్హతి ॥ 64॥

ఆప్తోక్తిం ఖననం తథోపరిశిలాద్యుత్కర్షణం స్వీకృతిం (పాఠభేదః - పరిశిలాపాకర్షణం)

నిక్షేపః సమపేక్షతే న హి బహిఃశబ్దైస్తు నిర్గచ్ఛతి ।

తద్వద్బ్రహ్మవిదోపదేశమననధ్యానాదిభిర్లభ్యతే

మాయాకార్యతిరోహితం స్వమమలం తత్త్వం న దుర్యుక్తిభిః ॥ 65॥

తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన భవబన్ధవిముక్తయే ।

స్వైరేవ యత్నః కర్తవ్యో రోగాదావివ పణ్డితైః ॥ 66॥ (పాఠభేదః - రోగాదేరివ)

యస్త్వయాద్య కృతః ప్రశ్నో వరీయాఞ్ఛాస్త్రవిన్మతః । (పాఠభేదః - సమ్మతః)

సూత్రప్రాయో నిగూఢార్థో జ్ఞాతవ్యశ్చ ముముక్షుభిః ॥ 67॥

శఋణుష్వావహితో విద్వన్యన్మయా సముదీర్యతే ।

తదేతచ్ఛ్రవణాత్సద్యో భవబన్ధాద్విమోక్ష్యసే ॥ 68॥

మోక్షస్య హేతుః ప్రథమో నిగద్యతే

వైరాగ్యమత్యన్తమనిత్యవస్తుషు ।

తతః శమశ్చాపి దమస్తితిక్షా

న్యాసః ప్రసక్తాఖిలకర్మణాం భృశమ్ ॥ 69॥

తతః శ్రుతిస్తన్మననం సతత్త్వ-

ధ్యానం చిరం నిత్యనిరన్తరం మునేః ।

తతోఽవికల్పం పరమేత్య విద్వాన్

ఇహైవ నిర్వాణసుఖం సమృచ్ఛతి ॥ 70॥

యద్బోద్ధవ్యం తవేదానీమాత్మానాత్మవివేచనమ్ ।

తదుచ్యతే మయా సమ్యక్ శ్రుత్వాత్మన్యవధారయ ॥ 71॥

మజ్జాస్థిమేదఃపలరక్తచర్మ-

త్వగాహ్వయైర్ధాతుభిరేభిరన్వితమ్ ।

పాదోరువక్షోభుజపృష్ఠమస్తకైః

అఙ్గైరుపాఙ్గైరుపయుక్తమేతత్ ॥ 72॥

అహమ్మమేతి ప్రథితం శరీరం

మోహాస్పదం స్థూలమితీర్యతే బుధైః ।

నభోనభస్వద్దహనామ్బుభూమయః

సూక్ష్మాణి భూతాని భవన్తి తాని ॥ 73॥

పరస్పరాంశైర్మిలితాని భూత్వా

స్థూలాని చ స్థూలశరీరహేతవః ।

మాత్రాస్తదీయా విషయా భవన్తి

శబ్దాదయః పఞ్చ సుఖాయ భోక్తుః ॥ 74॥

య ఏషు మూఢా విషయేషు బద్ధా

రాగోరుపాశేన సుదుర్దమేన ।

ఆయాన్తి నిర్యాన్త్యధ ఊర్ధ్వముచ్చైః

స్వకర్మదూతేన జవేన నీతాః ॥ 75॥

శబ్దాదిభిః పఞ్చభిరేవ పఞ్చ

పఞ్చత్వమాపుః స్వగుణేన బద్ధాః ।

కురఙ్గమాతఙ్గపతఙ్గమీన-

భృఙ్గా నరః పఞ్చభిరఞ్చితః కిమ్ ॥ 76॥

దోషేణ తీవ్రో విషయః కృష్ణసర్పవిషాదపి ।

విషం నిహన్తి భోక్తారం ద్రష్టారం చక్షుషాప్యయమ్ ॥ 77॥

విషయాశామహాపాశాద్యో విముక్తః సుదుస్త్యజాత్ ।

స ఏవ కల్పతే ముక్త్యై నాన్యః షట్శాస్త్రవేద్యపి ॥ 78॥

ఆపాతవైరాగ్యవతో ముముక్షూన్

భవాబ్ధిపారం ప్రతియాతుముద్యతాన్ ।

ఆశాగ్రహో మజ్జయతేఽన్తరాలే

నిగృహ్య కణ్ఠే వినివర్త్య వేగాత్ ॥ 79॥

విషయాఖ్యగ్రహో యేన సువిరక్త్యసినా హతః ।

స గచ్ఛతి భవామ్భోధేః పారం ప్రత్యూహవర్జితః ॥ 80॥

విషమవిషయమార్గైర్గచ్ఛతోఽనచ్ఛబుద్ధేః (పాఠభేదః - విషయమార్గే గచ్ఛతో)

ప్రతిపదమభియాతో మృత్యురప్యేష విద్ధి । (పాఠభేదః - ప్రతిపదమభిఘాతో మృత్యురప్యేష సిద్ధః)

హితసుజనగురూక్త్యా గచ్ఛతః స్వస్య యుక్త్యా

ప్రభవతి ఫలసిద్ధిః సత్యమిత్యేవ విద్ధి ॥ 81॥

మోక్షస్య కాఙ్క్షా యది వై తవాస్తి

త్యజాతిదూరాద్విషయాన్విషం యథా ।

పీయూషవత్తోషదయాక్షమార్జవ-

ప్రశాన్తిదాన్తీర్భజ నిత్యమాదరాత్ ॥ 82॥

అనుక్షణం యత్పరిహృత్య కృత్యం

అనాద్యవిద్యాకృతబన్ధమోక్షణమ్ ।

దేహః పరార్థోఽయమముష్య పోషణే

యః సజ్జతే స స్వమనేన హన్తి ॥ 83॥

శరీరపోషణార్థీ సన్ య ఆత్మానం దిదృక్షతి । (పాఠభేదః - దిదృక్షతే)

గ్రాహం దారుధియా ధృత్వా నదీం తర్తుం స గచ్ఛతి ॥ 84॥ (పాఠభేదః - స ఇచ్ఛతి)

మోహ ఏవ మహామృత్యుర్ముముక్షోర్వపురాదిషు ।

మోహో వినిర్జితో యేన స ముక్తిపదమర్హతి ॥ 85॥

మోహం జహి మహామృత్యుం దేహదారసుతాదిషు ।

యం జిత్వా మునయో యాన్తి తద్విష్ణోః పరమం పదమ్ ॥ 86॥

త్వఙ్మాంసరుధిరస్నాయుమేదోమజ్జాస్థిసఙ్కులమ్ ।

పూర్ణం మూత్రపురీషాభ్యాం స్థూలం నిన్ద్యమిదం వపుః ॥ 87॥

పఞ్చీకృతేభ్యో భూతేభ్యః స్థూలేభ్యః పూర్వకర్మణా ।

సముత్పన్నమిదం స్థూలం భోగాయతనమాత్మనః ।

అవస్థా జాగరస్తస్య స్థూలార్థానుభవో యతః ॥ 88॥

బాహ్యేన్ద్రియైః స్థూలపదార్థసేవాం

స్రక్చన్దనస్త్ర్యాదివిచిత్రరూపామ్ ।

కరోతి జీవః స్వయమేతదాత్మనా

తస్మాత్ప్రశస్తిర్వపుషోఽస్య జాగరే ॥ 89॥

సర్వోఽపి బాహ్యసంసారః పురుషస్య యదాశ్రయః ।

విద్ధి దేహమిదం స్థూలం గృహవద్గృహమేధినః ॥ 90॥

స్థూలస్య సమ్భవజరామరణాని ధర్మాః

స్థౌల్యాదయో బహువిధాః శిశుతాద్యవస్థాః ।

వర్ణాశ్రమాదినియమా బహుధాఽఽమయాః స్యుః

పూజావమానబహుమానముఖా విశేషాః ॥ 91॥

బుద్ధీన్ద్రియాణి శ్రవణం త్వగక్షి

ఘ్రాణం చ జిహ్వా విషయావబోధనాత్ ।

వాక్పాణిపాదా గుదమప్యుపస్థః (పాఠభేదః - ఉపస్థం)

కర్మేన్ద్రియాణి ప్రవణేన కర్మసు ॥ 92॥ (పాఠభేదః - ప్రవణాని)

నిగద్యతేఽన్తఃకరణం మనోధీః

అహఙ్కృతిశ్చిత్తమితి స్వవృత్తిభిః ।

మనస్తు సఙ్కల్పవికల్పనాదిభిః

బుద్ధిః పదార్థాధ్యవసాయధర్మతః ॥ 93॥

అత్రాభిమానాదహమిత్యహఙ్కృతిః ।

స్వార్థానుసన్ధానగుణేన చిత్తమ్ ॥ 94॥

ప్రాణాపానవ్యానోదానసమానా భవత్యసౌ ప్రాణః ।

స్వయమేవ వృత్తిభేదాద్వికృతిభేదాత్సువర్ణసలిలాదివత్ ॥ 95॥ (పాఠభేదః - వికృతేర్భేదాత్సువర్ణసలిలమివ)

వాగాది పఞ్చ శ్రవణాది పఞ్చ

ప్రాణాది పఞ్చాభ్రముఖాని పఞ్చ ।

బుద్ధ్యాద్యవిద్యాపి చ కామకర్మణీ

పుర్యష్టకం సూక్ష్మశరీరమాహుః ॥ 96॥

ఇదం శరీరం శ‍ఋణు సూక్ష్మసఞ్జ్ఞితం

లిఙ్గం త్వపఞ్చీకృతభూతసమ్భవమ్ ।

సవాసనం కర్మఫలానుభావకం

స్వాజ్ఞానతోఽనాదిరుపాధిరాత్మనః ॥ 97॥

స్వప్నో భవత్యస్య విభక్త్యవస్థా

స్వమాత్రశేషేణ విభాతి యత్ర ।

స్వప్నే తు బుద్ధిః స్వయమేవ జాగ్రత్

కాలీననానావిధవాసనాభిః ॥ 98॥

కర్త్రాదిభావం ప్రతిపద్య రాజతే

యత్ర స్వయం భాతి హ్యయం పరాత్మా । (పాఠభేదః - స్వయఞ్జ్యోతిరయం)

ధీమాత్రకోపాధిరశేషసాక్షీ

న లిప్యతే తత్కృతకర్మలేశైః । కర్మలేపైః

యస్మాదసఙ్గస్తత ఏవ కర్మభిః

న లిప్యతే కిఞ్చిదుపాధినా కృతైః ॥ 99॥

సర్వవ్యాపృతికరణం లిఙ్గమిదం స్యాచ్చిదాత్మనః పుంసః ।

వాస్యాదికమివ తక్ష్ణస్తేనైవాత్మా భవత్యసఙ్గోఽయమ్ ॥ 100॥

అన్ధత్వమన్దత్వపటుత్వధర్మాః

సౌగుణ్యవైగుణ్యవశాద్ధి చక్షుషః ।

బాధిర్యమూకత్వముఖాస్తథైవ

శ్రోత్రాదిధర్మా న తు వేత్తురాత్మనః ॥ 101॥

ఉచ్ఛ్వాసనిఃశ్వాసవిజృమ్భణక్షు-

త్ప్రస్యన్దనాద్యుత్క్రమణాదికాః క్రియాః । (పాఠభేదః - ప్రస్పన్దనాద్య్)

ప్రాణాదికర్మాణి వదన్తి తజ్ఞాః (పాఠభేదః - తజ్జ్ఞాః)

ప్రాణస్య ధర్మావశనాపిపాసే ॥ 102॥

అన్తఃకరణమేతేషు చక్షురాదిషు వర్ష్మణి ।

అహమిత్యభిమానేన తిష్ఠత్యాభాసతేజసా ॥ 103॥

అహఙ్కారః స విజ్ఞేయః కర్తా భోక్తాభిమాన్యయమ్ ।

సత్త్వాదిగుణయోగేన చావస్థాత్రయమశ్నుతే ॥ 104॥ (పాఠభేదః - యోగేనావస్థాత్రితయమ్శ్నుతే)

విషయాణామానుకూల్యే సుఖీ దుఃఖీ విపర్యయే ।

సుఖం దుఃఖం చ తద్ధర్మః సదానన్దస్య నాత్మనః ॥ 105॥

ఆత్మార్థత్వేన హి ప్రేయాన్విషయో న స్వతః ప్రియః ।

స్వత ఏవ హి సర్వేషామాత్మా ప్రియతమో యతః ।

తత ఆత్మా సదానన్దో నాస్య దుఃఖం కదాచన ॥ 106॥

యత్సుషుప్తౌ నిర్విషయ ఆత్మానన్దోఽనుభూయతే ।

శ్రుతిః ప్రత్యక్షమైతిహ్యమనుమానం చ జాగ్రతి ॥ 107॥

అవ్యక్తనామ్నీ పరమేశశక్తిః

అనాద్యవిద్యా త్రిగుణాత్మికా పరా ।

కార్యానుమేయా సుధియైవ మాయా

యయా జగత్సర్వమిదం ప్రసూయతే ॥ 108॥

సన్నాప్యసన్నాప్యుభయాత్మికా నో

భిన్నాప్యభిన్నాప్యుభయాత్మికా నో ।

సాఙ్గాప్యనఙ్గా హ్యుభయాత్మికా నో (పాఠభేదః - అనఙ్గాప్యుభయాత్మికా)

మహాద్భుతాఽనిర్వచనీయరూపా ॥ 109॥

శుద్ధాద్వయబ్రహ్మవిబోధనాశ్యా

సర్పభ్రమో రజ్జువివేకతో యథా ।

రజస్తమఃసత్త్వమితి ప్రసిద్ధా

గుణాస్తదీయాః ప్రథితైః స్వకార్యైః ॥ 110॥

విక్షేపశక్తీ రజసః క్రియాత్మికా

యతః ప్రవృత్తిః ప్రసృతా పురాణీ ।

రాగాదయోఽస్యాః ప్రభవన్తి నిత్యం

దుఃఖాదయో యే మనసో వికారాః ॥ 111॥

కామః క్రోధో లోభదమ్భాద్యసూయా (పాఠభేదః - లోభదమ్భాభ్యసూయా)

అహఙ్కారేర్ష్యామత్సరాద్యాస్తు ఘోరాః ।

ధర్మా ఏతే రాజసాః పుమ్ప్రవృత్తి-

ర్యస్మాదేషా తద్రజో బన్ధహేతుః ॥ 112॥ (పాఠభేదః - యస్మాదేతత్తద్రజో)

ఏషాఽఽవృతిర్నామ తమోగుణస్య

శక్తిర్మయా వస్త్వవభాసతేఽన్యథా । శక్తిర్యయా

సైషా నిదానం పురుషస్య సంసృతేః

విక్షేపశక్తేః ప్రవణస్య హేతుః ॥ 113॥ (పాఠభేదః - ప్రసరస్య)

ప్రజ్ఞావానపి పణ్డితోఽపి చతురోఽప్యత్యన్తసూక్ష్మాత్మదృగ్- (పాఠభేదః - సూక్ష్మార్థదృగ్)

వ్యాలీఢస్తమసా న వేత్తి బహుధా సమ్బోధితోఽపి స్ఫుటమ్ ।

భ్రాన్త్యారోపితమేవ సాధు కలయత్యాలమ్బతే తద్గుణాన్

హన్తాసౌ ప్రబలా దురన్తతమసః శక్తిర్మహత్యావృతిః ॥ 114॥

అభావనా వా విపరీతభావనాఽ- (పాఠభేదః - విపరీతభావనా)

సమ్భావనా విప్రతిపత్తిరస్యాః ।

సంసర్గయుక్తం న విముఞ్చతి ధ్రువం

విక్షేపశక్తిః క్షపయత్యజస్రమ్ ॥ 115॥

అజ్ఞానమాలస్యజడత్వనిద్రా-

ప్రమాదమూఢత్వముఖాస్తమోగుణాః ।

ఏతైః ప్రయుక్తో న హి వేత్తి కిఞ్చిత్

నిద్రాలువత్స్తమ్భవదేవ తిష్ఠతి ॥ 116॥

సత్త్వం విశుద్ధం జలవత్తథాపి

తాభ్యాం మిలిత్వా సరణాయ కల్పతే ।

యత్రాత్మబిమ్బః ప్రతిబిమ్బితః సన్

ప్రకాశయత్యర్క ఇవాఖిలం జడమ్ ॥ 117॥

మిశ్రస్య సత్త్వస్య భవన్తి ధర్మాః

త్వమానితాద్యా నియమా యమాద్యాః ।

శ్రద్ధా చ భక్తిశ్చ ముముక్షుతా చ

దైవీ చ సమ్పత్తిరసన్నివృత్తిః ॥ 118॥

విశుద్ధసత్త్వస్య గుణాః ప్రసాదః

స్వాత్మానుభూతిః పరమా ప్రశాన్తిః ।

తృప్తిః ప్రహర్షః పరమాత్మనిష్ఠా

యయా సదానన్దరసం సమృచ్ఛతి ॥ 119॥

అవ్యక్తమేతత్త్రిగుణైర్నిరుక్తం

తత్కారణం నామ శరీరమాత్మనః ।

సుషుప్తిరేతస్య విభక్త్యవస్థా

ప్రలీనసర్వేన్ద్రియబుద్ధివృత్తిః ॥ 120॥

సర్వప్రకారప్రమితిప్రశాన్తిః

బీజాత్మనావస్థితిరేవ బుద్ధేః ।

సుషుప్తిరేతస్య కిల ప్రతీతిః (పాఠభేదః - సుషుప్తిరత్రాస్య)

కిఞ్చిన్న వేద్మీతి జగత్ప్రసిద్ధేః ॥ 121॥

దేహేన్ద్రియప్రాణమనోఽహమాదయః

సర్వే వికారా విషయాః సుఖాదయః ।

వ్యోమాదిభూతాన్యఖిలం చ విశ్వం

అవ్యక్తపర్యన్తమిదం హ్యనాత్మా ॥ 122॥

మాయా మాయాకార్యం సర్వం మహదాదిదేహపర్యన్తమ్ ।

అసదిదమనాత్మతత్త్వం విద్ధి త్వం మరుమరీచికాకల్పమ్ ॥ 123॥

అథ తే సమ్ప్రవక్ష్యామి స్వరూపం పరమాత్మనః ।

యద్విజ్ఞాయ నరో బన్ధాన్ముక్తః కైవల్యమశ్నుతే ॥ 124॥

అస్తి కశ్చిత్స్వయం నిత్యమహమ్ప్రత్యయలమ్బనః ।

అవస్థాత్రయసాక్షీ సన్పఞ్చకోశవిలక్షణః ॥ 125॥

యో విజానాతి సకలం జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తిషు ।

బుద్ధితద్వృత్తిసద్భావమభావమహమిత్యయమ్ ॥ 126॥

యః పశ్యతి స్వయం సర్వం యం న పశ్యతి కశ్చన । (పాఠభేదః - కిఞ్చన)

యశ్చేతయతి బుద్ధ్యాది న తద్యం చేతయత్యయమ్ ॥ 127॥

యేన విశ్వమిదం వ్యాప్తం యం న వ్యాప్నోతి కిఞ్చన ।

ఆభారూపమిదం సర్వం యం భాన్తమనుభాత్యయమ్ ॥ 128॥

యస్య సన్నిధిమాత్రేణ దేహేన్ద్రియమనోధియః ।

విషయేషు స్వకీయేషు వర్తన్తే ప్రేరితా ఇవ ॥ 129॥

అహఙ్కారాదిదేహాన్తా విషయాశ్చ సుఖాదయః ।

వేద్యన్తే ఘటవద్యేన నిత్యబోధస్వరూపిణా ॥ 130॥

ఏషోఽన్తరాత్మా పురుషః పురాణో

నిరన్తరాఖణ్డసుఖానుభూతిః ।

సదైకరూపః ప్రతిబోధమాత్రో

యేనేషితా వాగసవశ్చరన్తి ॥ 131॥

అత్రైవ సత్త్వాత్మని ధీగుహాయాం

అవ్యాకృతాకాశ ఉశత్ప్రకాశః । (పాఠభేదః - ఉరుప్రకాశః)

ఆకాశ ఉచ్చై రవివత్ప్రకాశతే

స్వతేజసా విశ్వమిదం ప్రకాశయన్ ॥ 132॥

జ్ఞాతా మనోఽహఙ్కృతివిక్రియాణాం

దేహేన్ద్రియప్రాణకృతక్రియాణామ్ ।

అయోఽగ్నివత్తాననువర్తమానో

న చేష్టతే నో వికరోతి కిఞ్చన ॥ 133॥

న జాయతే నో మ్రియతే న వర్ధతే

న క్షీయతే నో వికరోతి నిత్యః ।

విలీయమానేఽపి వపుష్యముష్మి-

న్న లీయతే కుమ్భ ఇవామ్బరం స్వయమ్ ॥ 134॥

ప్రకృతివికృతిభిన్నః శుద్ధబోధస్వభావః

సదసదిదమశేషం భాసయన్నిర్విశేషః ।

విలసతి పరమాత్మా జాగ్రదాదిష్వవస్థా-

స్వహమహమితి సాక్షాత్సాక్షిరూపేణ బుద్ధేః ॥ 135॥

నియమితమనసాముం త్వం స్వమాత్మానమాత్మ-

న్యయమహమితి సాక్షాద్విద్ధి బుద్ధిప్రసాదాత్ ।

జనిమరణతరఙ్గాపారసంసారసిన్ధుం

ప్రతర భవ కృతార్థో బ్రహ్మరూపేణ సంస్థః ॥ 136॥

అత్రానాత్మన్యహమితి మతిర్బన్ధ ఏషోఽస్య పుంసః

ప్రాప్తోఽజ్ఞానాజ్జననమరణక్లేశసమ్పాతహేతుః ।

యేనైవాయం వపురిదమసత్సత్యమిత్యాత్మబుద్ధ్యా

పుష్యత్యుక్షత్యవతి విషయైస్తన్తుభిః కోశకృద్వత్ ॥ 137॥

అతస్మింస్తద్బుద్ధిః ప్రభవతి విమూఢస్య తమసా

వివేకాభావాద్వై స్ఫురతి భుజగే రజ్జుధిషణా ।

తతోఽనర్థవ్రాతో నిపతతి సమాదాతురధికః

తతో యోఽసద్గ్రాహః స హి భవతి బన్ధః శఋణు సఖే ॥ 138॥

అఖణ్డనిత్యాద్వయబోధశక్త్యా

స్ఫురన్తమాత్మానమనన్తవైభవమ్ ।

సమావృణోత్యావృతిశక్తిరేషా

తమోమయీ రాహురివార్కబిమ్బమ్ ॥ 139॥

తిరోభూతే స్వాత్మన్యమలతరతేజోవతి పుమాన్

అనాత్మానం మోహాదహమితి శరీరం కలయతి ।

తతః కామక్రోధప్రభృతిభిరముం బన్ధనగుణైః (పాఠభేదః - బన్ధకగుణైః)

పరం విక్షేపాఖ్యా రజస ఉరుశక్తిర్వ్యథయతి ॥ 140॥

మహామోహగ్రాహగ్రసనగలితాత్మావగమనో

ధియో నానావస్థాం స్వయమభినయంస్తద్గుణతయా । (పాఠభేదః - నానావస్థాః)

అపారే సంసారే విషయవిషపూరే జలనిధౌ

నిమజ్యోన్మజ్యాయం భ్రమతి కుమతిః కుత్సితగతిః ॥ 141॥

భానుప్రభాసఞ్జనితాభ్రపఙ్క్తిః

భానుం తిరోధాయ విజృమ్భతే యథా ।

ఆత్మోదితాహఙ్కృతిరాత్మతత్త్వం

తథా తిరోధాయ విజృమ్భతే స్వయమ్ ॥ 142॥

కవలితదిననాథే దుర్దినే సాన్ద్రమేఘైః

వ్యథయతి హిమఝఞ్ఝావాయురుగ్రో యథైతాన్ ।

అవిరతతమసాఽఽత్మన్యావృతే మూఢబుద్ధిం

క్షపయతి బహుదుఃఖైస్తీవ్రవిక్షేపశక్తిః ॥ 143॥

ఏతాభ్యామేవ శక్తిభ్యాం బన్ధః పుంసః సమాగతః ।

యాభ్యాం విమోహితో దేహం మత్వాఽఽత్మానం భ్రమత్యయమ్ ॥ 144॥

బీజం సంసృతిభూమిజస్య తు తమో దేహాత్మధీరఙ్కురో

రాగః పల్లవమమ్బు కర్మ తు వపుః స్కన్ధోఽసవః శాఖికాః ।

అగ్రాణీన్ద్రియసంహతిశ్చ విషయాః పుష్పాణి దుఃఖం ఫలం

నానాకర్మసముద్భవం బహువిధం భోక్తాత్ర జీవః ఖగః ॥ 145॥

అజ్ఞానమూలోఽయమనాత్మబన్ధో

నైసర్గికోఽనాదిరనన్త ఈరితః ।

జన్మాప్యయవ్యాధిజరాదిదుఃఖ-

ప్రవాహపాతం జనయత్యముష్య ॥ 146॥

నాస్త్రైర్న శస్త్రైరనిలేన వహ్నినా

ఛేత్తుం న శక్యో న చ కర్మకోటిభిః ।

వివేకవిజ్ఞానమహాసినా వినా

ధాతుః ప్రసాదేన శితేన మఞ్జునా ॥ 147॥

శ్రుతిప్రమాణైకమతేః స్వధర్మ

నిష్ఠా తయైవాత్మవిశుద్ధిరస్య ।

విశుద్ధబుద్ధేః పరమాత్మవేదనం

తేనైవ సంసారసమూలనాశః ॥ 148॥

కోశైరన్నమయాద్యైః పఞ్చభిరాత్మా న సంవృతో భాతి ।

నిజశక్తిసముత్పన్నైః శైవాలపటలైరివామ్బు వాపీస్థమ్ ॥ 149॥

తచ్ఛైవాలాపనయే సమ్యక్ సలిలం ప్రతీయతే శుద్ధమ్ ।

తృష్ణాసన్తాపహరం సద్యః సౌఖ్యప్రదం పరం పుంసః ॥ 150॥

పఞ్చానామపి కోశానామపవాదే విభాత్యయం శుద్ధః ।

నిత్యానన్దైకరసః ప్రత్యగ్రూపః పరః స్వయఞ్జ్యోతిః ॥ 151॥

ఆత్మానాత్మవివేకః కర్తవ్యో బన్ధముక్తయే విదుషా ।

తేనైవానన్దీ భవతి స్వం విజ్ఞాయ సచ్చిదానన్దమ్ ॥ 152॥

ముఞ్జాదిషీకామివ దృశ్యవర్గాత్

ప్రత్యఞ్చమాత్మానమసఙ్గమక్రియమ్ ।

వివిచ్య తత్ర ప్రవిలాప్య సర్వం

తదాత్మనా తిష్ఠతి యః స ముక్తః ॥ 153॥

దేహోఽయమన్నభవనోఽన్నమయస్తు కోశ- (పాఠభేదః - కోశో)

శ్చాన్నేన జీవతి వినశ్యతి తద్విహీనః । (పాఠభేదః - హ్యన్నేన)

త్వక్చర్మమాంసరుధిరాస్థిపురీషరాశి-

ర్నాయం స్వయం భవితుమర్హతి నిత్యశుద్ధః ॥ 154॥

పూర్వం జనేరధిమృతేరపి నాయమస్తి (పాఠభేదః - జనేరపిమృతేరథ)

జాతక్షణః క్షణగుణోఽనియతస్వభావః ।

నైకో జడశ్చ ఘటవత్పరిదృశ్యమానః

స్వాత్మా కథం భవతి భావవికారవేత్తా ॥ 155॥

పాణిపాదాదిమాన్దేహో నాత్మా వ్యఙ్గేఽపి జీవనాత్ ।

తత్తచ్ఛక్తేరనాశాచ్చ న నియమ్యో నియామకః ॥ 156॥

దేహతద్ధర్మతత్కర్మతదవస్థాదిసాక్షిణః ।

సత ఏవ స్వతఃసిద్ధం తద్వైలక్షణ్యమాత్మనః ॥ 157॥

శల్యరాశిర్మాంసలిప్తో మలపూర్ణోఽతికశ్మలః ।

కథం భవేదయం వేత్తా స్వయమేతద్విలక్షణః ॥ 158॥

త్వఙ్మాంసమేదోఽస్థిపురీషరాశా-

వహమ్మతిం మూఢజనః కరోతి ।

విలక్షణం వేత్తి విచారశీలో

నిజస్వరూపం పరమార్థభూతమ్ ॥ 159॥

దేహోఽహమిత్యేవ జడస్య బుద్ధిః

దేహే చ జీవే విదుషస్త్వహన్ధీః ।

వివేకవిజ్ఞానవతో మహాత్మనో

బ్రహ్మాహమిత్యేవ మతిః సదాత్మని ॥ 160॥

అత్రాత్మబుద్ధిం త్యజ మూఢబుద్ధే

త్వఙ్మాంసమేదోఽస్థిపురీషరాశౌ ।

సర్వాత్మని బ్రహ్మణి నిర్వికల్పే

కురుష్వ శాన్తిం పరమాం భజస్వ ॥ 161॥

దేహేన్ద్రియాదావసతి భ్రమోదితాం

విద్వానహన్తాం న జహాతి యావత్ ।

తావన్న తస్యాస్తి విముక్తివార్తా-

ప్యస్త్వేష వేదాన్తనయాన్తదర్శీ ॥ 162॥

ఛాయాశరీరే ప్రతిబిమ్బగాత్రే

యత్స్వప్నదేహే హృది కల్పితాఙ్గే ।

యథాత్మబుద్ధిస్తవ నాస్తి కాచి-

జ్జీవచ్ఛరీరే చ తథైవ మాఽస్తు ॥ 163॥

దేహాత్మధీరేవ నృణామసద్ధియాం

జన్మాదిదుఃఖప్రభవస్య బీజమ్ ।

యతస్తతస్త్వం జహి తాం ప్రయత్నాత్

త్యక్తే తు చిత్తే న పునర్భవాశా ॥ 164॥

కర్మేన్ద్రియైః పఞ్చభిరఞ్చితోఽయం

ప్రాణో భవేత్ప్రాణమయస్తు కోశః ॥

యేనాత్మవానన్నమయోఽనుపూర్ణః

ప్రవర్తతేఽసౌ సకలక్రియాసు ॥ 165॥

నైవాత్మాపి ప్రాణమయో వాయువికారో (పాఠభేదః - నైవాత్మాయం)

గన్తాఽఽగన్తా వాయువదన్తర్బహిరేషః ।

యస్మాత్కిఞ్చిత్క్వాపి న వేత్తీష్టమనిష్టం

స్వం వాన్యం వా కిఞ్చన నిత్యం పరతన్త్రః ॥ 166॥

జ్ఞానేన్ద్రియాణి చ మనశ్చ మనోమయః స్యాత్

కోశో మమాహమితి వస్తువికల్పహేతుః ।

సఞ్జ్ఞాదిభేదకలనాకలితో బలీయాం-

స్తత్పూర్వకోశమభిపూర్య విజృమ్భతే యః ॥ 167॥ (పాఠభేదః - అనుపూర్య)

పఞ్చేన్ద్రియైః పఞ్చభిరేవ హోతృభిః

ప్రచీయమానో విషయాజ్యధారయా ।

జాజ్వల్యమానో బహువాసనేన్ధనైః

మనోమయాగ్నిర్దహతి ప్రపఞ్చమ్ ॥ 168॥ (పాఠభేదః - మనోమయోఽగ్నిర్దహతి)

న హ్యస్త్యవిద్యా మనసోఽతిరిక్తా

మనో హ్యవిద్యా భవబన్ధహేతుః ।

తస్మిన్వినష్టే సకలం వినష్టం

విజృమ్భితేఽస్మిన్సకలం విజృమ్భతే ॥ 169॥

స్వప్నేఽర్థశూన్యే సృజతి స్వశక్త్యా

భోక్త్రాదివిశ్వం మన ఏవ సర్వమ్ ।

తథైవ జాగ్రత్యపి నో విశేషః

తత్సర్వమేతన్మనసో విజృమ్భణమ్ ॥ 170॥

సుషుప్తికాలే మనసి ప్రలీనే

నైవాస్తి కిఞ్చిత్సకలప్రసిద్ధేః ।

అతో మనఃకల్పిత ఏవ పుంసః

సంసార ఏతస్య న వస్తుతోఽస్తి ॥ 171॥

వాయునాఽఽనీయతే మేఘః పునస్తేనైవ నీయతే । (పాఠభేదః - వాయునా నీయతే మేఘః పునస్తేనైవ లీయతే)

మనసా కల్ప్యతే బన్ధో మోక్షస్తేనైవ కల్ప్యతే ॥ 172॥

దేహాదిసర్వవిషయే పరికల్ప్య రాగం

బధ్నాతి తేన పురుషం పశువద్గుణేన ।

వైరస్యమత్ర విషవత్ సువిధాయ పశ్చాద్

ఏనం విమోచయతి తన్మన ఏవ బన్ధాత్ ॥ 173॥

తస్మాన్మనః కారణమస్య జన్తోః

బన్ధస్య మోక్షస్య చ వా విధానే ।

బన్ధస్య హేతుర్మలినం రజోగుణైః

మోక్షస్య శుద్ధం విరజస్తమస్కమ్ ॥ 174॥

వివేకవైరాగ్యగుణాతిరేకా-

చ్ఛుద్ధత్వమాసాద్య మనో విముక్త్యై ।

భవత్యతో బుద్ధిమతో ముముక్షో-

స్తాభ్యాం దృఢాభ్యాం భవితవ్యమగ్రే ॥ 175॥

మనో నామ మహావ్యాఘ్రో విషయారణ్యభూమిషు ।

చరత్యత్ర న గచ్ఛన్తు సాధవో యే ముముక్షవః ॥ 176॥

మనః ప్రసూతే విషయానశేషాన్

స్థూలాత్మనా సూక్ష్మతయా చ భోక్తుః ।

శరీరవర్ణాశ్రమజాతిభేదాన్

గుణక్రియాహేతుఫలాని నిత్యమ్ ॥ 177॥

అసఙ్గచిద్రూపమముం విమోహ్య

దేహేన్ద్రియప్రాణగుణైర్నిబద్ధ్య ।

అహమ్మమేతి భ్రమయత్యజస్రం

మనః స్వకృత్యేషు ఫలోపభుక్తిషు ॥ 178॥

అధ్యాసదోషాత్పురుషస్య సంసృతిః (పాఠభేదః - అధ్యాసయోగాత్)

అధ్యాసబన్ధస్త్వమునైవ కల్పితః ।

రజస్తమోదోషవతోఽవివేకినో

జన్మాదిదుఃఖస్య నిదానమేతత్ ॥ 179॥

అతః ప్రాహుర్మనోఽవిద్యాం పణ్డితాస్తత్త్వదర్శినః ।

యేనైవ భ్రామ్యతే విశ్వం వాయునేవాభ్రమణ్డలమ్ ॥ 180॥

తన్మనఃశోధనం కార్యం ప్రయత్నేన ముముక్షుణా ।

విశుద్ధే సతి చైతస్మిన్ముక్తిః కరఫలాయతే ॥ 181॥

మోక్షైకసక్త్యా విషయేషు రాగం

నిర్మూల్య సన్న్యస్య చ సర్వకర్మ ।

సచ్ఛ్రద్ధయా యః శ్రవణాదినిష్ఠో

రజఃస్వభావం స ధునోతి బుద్ధేః ॥ 182॥

మనోమయో నాపి భవేత్పరాత్మా

హ్యాద్యన్తవత్త్వాత్పరిణామిభావాత్ ।

దుఃఖాత్మకత్వాద్విషయత్వహేతోః

ద్రష్టా హి దృశ్యాత్మతయా న దృష్టః ॥ 183॥

బుద్ధిర్బుద్ధీన్ద్రియైః సార్ధం సవృత్తిః కర్తృలక్షణః ।

విజ్ఞానమయకోశః స్యాత్పుంసః సంసారకారణమ్ ॥ 184॥

అనువ్రజచ్చిత్ప్రతిబిమ్బశక్తిః

విజ్ఞానసఞ్జ్ఞః ప్రకృతేర్వికారః ।

జ్ఞానక్రియావానహమిత్యజస్రం

దేహేన్ద్రియాదిష్వభిమన్యతే భృశమ్ ॥ 185॥

అనాదికాలోఽయమహంస్వభావో

జీవః సమస్తవ్యవహారవోఢా ।

కరోతి కర్మాణ్యపి పూర్వవాసనః (పాఠభేదః - కర్మాణ్యను)

పుణ్యాన్యపుణ్యాని చ తత్ఫలాని ॥ 186॥

భుఙ్క్తే విచిత్రాస్వపి యోనిషు వ్రజ-

న్నాయాతి నిర్యాత్యధ ఊర్ధ్వమేషః ।

అస్యైవ విజ్ఞానమయస్య జాగ్రత్-

స్వప్నాద్యవస్థాః సుఖదుఃఖభోగః ॥ 187॥

దేహాదినిష్ఠాశ్రమధర్మకర్మ-

గుణాభిమానః సతతం మమేతి ।

విజ్ఞానకోశోఽయమతిప్రకాశః

ప్రకృష్టసాన్నిధ్యవశాత్పరాత్మనః ।

అతో భవత్యేష ఉపాధిరస్య

యదాత్మధీః సంసరతి భ్రమేణ ॥ 188॥

యోఽయం విజ్ఞానమయః ప్రాణేషు హృది స్ఫురత్యయం జ్యోతిః । (పాఠభేదః - స్ఫురత్స్వయఞ్జ్యోతిః)

కూటస్థః సన్నాత్మా కర్తా భోక్తా భవత్యుపాధిస్థః ॥ 189॥

స్వయం పరిచ్ఛేదముపేత్య బుద్ధేః

తాదాత్మ్యదోషేణ పరం మృషాత్మనః ।

సర్వాత్మకః సన్నపి వీక్షతే స్వయం

స్వతః పృథక్త్వేన మృదో ఘటానివ ॥ 190॥

ఉపాధిసమ్బన్ధవశాత్పరాత్మా

హ్యుపాధిధర్మాననుభాతి తద్గుణః । (పాఠభేదః - ఽప్యుపాధి)

అయోవికారానవికారివహ్నివత్

సదైకరూపోఽపి పరః స్వభావాత్ ॥ 191॥

శిష్య ఉవాచ ।

భ్రమేణాప్యన్యథా వాఽస్తు జీవభావః పరాత్మనః ।

తదుపాధేరనాదిత్వాన్నానాదేర్నాశ ఇష్యతే ॥ 192॥

అతోఽస్య జీవభావోఽపి నిత్యా భవతి సంసృతిః ।

న నివర్తేత తన్మోక్షః కథం మే శ్రీగురో వద ॥ 193॥

శ్రీగురురువాచ ।

సమ్యక్పృష్టం త్వయా విద్వన్సావధానేన తచ్ఛృణు ।

ప్రామాణికీ న భవతి భ్రాన్త్యా మోహితకల్పనా ॥ 194॥

భ్రాన్తిం వినా త్వసఙ్గస్య నిష్క్రియస్య నిరాకృతేః ।

న ఘటేతార్థసమ్బన్ధో నభసో నీలతాదివత్ ॥ 195॥

స్వస్య ద్రష్టుర్నిర్గుణస్యాక్రియస్య

ప్రత్యగ్బోధానన్దరూపస్య బుద్ధేః ।

భ్రాన్త్యా ప్రాప్తో జీవభావో న సత్యో

మోహాపాయే నాస్త్యవస్తుస్వభావాత్ ॥ 196॥

యావద్భ్రాన్తిస్తావదేవాస్య సత్తా

మిథ్యాజ్ఞానోజ్జృమ్భితస్య ప్రమాదాత్ ।

రజ్జ్వాం సర్పో భ్రాన్తికాలీన ఏవ

భ్రాన్తేర్నాశే నైవ సర్పోఽపి తద్వత్ ॥ 197॥ (పాఠభేదః - సర్పోఽస్తి)

అనాదిత్వమవిద్యాయాః కార్యస్యాపి తథేష్యతే ।

ఉత్పన్నాయాం తు విద్యాయామావిద్యకమనాద్యపి ॥ 198॥

ప్రబోధే స్వప్నవత్సర్వం సహమూలం వినశ్యతి ।

అనాద్యపీదం నో నిత్యం ప్రాగభావ ఇవ స్ఫుటమ్ ॥ 199॥

అనాదేరపి విధ్వంసః ప్రాగభావస్య వీక్షితః ।

యద్బుద్ధ్యుపాధిసమ్బన్ధాత్పరికల్పితమాత్మని ॥ 200॥

జీవత్వం న తతోఽన్యస్తు స్వరూపేణ విలక్షణః । (పాఠభేదః - తతోఽన్యత్తు)

సమ్బన్ధస్త్వాత్మనో బుద్ధ్యా మిథ్యాజ్ఞానపురఃసరః ॥ 201॥ (పాఠభేదః - సమ్బన్ధః స్వాత్మనో)

వినివృత్తిర్భవేత్తస్య సమ్యగ్జ్ఞానేన నాన్యథా ।

బ్రహ్మాత్మైకత్వవిజ్ఞానం సమ్యగ్జ్ఞానం శ్రుతేర్మతమ్ ॥ 202॥

తదాత్మానాత్మనోః సమ్యగ్వివేకేనైవ సిధ్యతి ।

తతో వివేకః కర్తవ్యః ప్రత్యగాత్మసదాత్మనోః ॥ 203॥ (పాఠభేదః - ప్రత్యగాత్మాసదాత్మనోః)

జలం పఙ్కవదత్యన్తం పఙ్కాపాయే జలం స్ఫుటమ్ । (పాఠభేదః - పఙ్కవదస్పష్టం)

యథా భాతి తథాత్మాపి దోషాభావే స్ఫుటప్రభః ॥ 204॥

అసన్నివృత్తౌ తు సదాత్మనా స్ఫుటం

ప్రతీతిరేతస్య భవేత్ప్రతీచః ।

తతో నిరాసః కరణీయ ఏవ

సదాత్మనః సాధ్వహమాదివస్తునః ॥ 205॥ (పాఠభేదః - అసదాత్మనః)

అతో నాయం పరాత్మా స్యాద్విజ్ఞానమయశబ్దభాక్ ।

వికారిత్వాజ్జడత్వాచ్చ పరిచ్ఛిన్నత్వహేతుతః ।

దృశ్యత్వాద్వ్యభిచారిత్వాన్నానిత్యో నిత్య ఇష్యతే ॥ 206॥

ఆనన్దప్రతిబిమ్బచుమ్బితతనుర్వృత్తిస్తమోజృమ్భితా

స్యాదానన్దమయః ప్రియాదిగుణకః స్వేష్టార్థలాభోదయః ।

పుణ్యస్యానుభవే విభాతి కృతినామానన్దరూపః స్వయం

సర్వో నన్దతి యత్ర సాధు తనుభృన్మాత్రః ప్రయత్నం వినా ॥ 207॥ (పాఠభేదః - భూత్వా నన్దతి)

ఆనన్దమయకోశస్య సుషుప్తౌ స్ఫూర్తిరుత్కటా ।

స్వప్నజాగరయోరీషదిష్టసన్దర్శనాదినా ॥ 208॥

నైవాయమానన్దమయః పరాత్మా

సోపాధికత్వాత్ప్రకృతేర్వికారాత్ ।

కార్యత్వహేతోః సుకృతక్రియాయా

వికారసఙ్ఘాతసమాహితత్వాత్ ॥ 209॥

పఞ్చానామపి కోశానాం నిషేధే యుక్తితః శ్రుతేః । (పాఠభేదః - యుక్తితః కృతే)

తన్నిషేధావధి సాక్షీ బోధరూపోఽవశిష్యతే ॥ 210॥ (పాఠభేదః - తన్నిషేధావధిః)

యోఽయమాత్మా స్వయఞ్జ్యోతిః పఞ్చకోశవిలక్షణః ।

అవస్థాత్రయసాక్షీ సన్నిర్వికారో నిరఞ్జనః ।

సదానన్దః స విజ్ఞేయః స్వాత్మత్వేన విపశ్చితా ॥ 211॥

శిష్య ఉవాచ ।

మిథ్యాత్వేన నిషిద్ధేషు కోశేష్వేతేషు పఞ్చసు ।

సర్వాభావం వినా కిఞ్చిన్న పశ్యామ్యత్ర హే గురో ।

విజ్ఞేయం కిము వస్త్వస్తి స్వాత్మనాఽఽత్మవిపశ్చితా ॥ 212॥ (పాఠభేదః - స్వాత్మనాత్ర విపశ్చితా)

శ్రీగురురువాచ ।

సత్యముక్తం త్వయా విద్వన్నిపుణోఽసి విచారణే ।

అహమాదివికారాస్తే తదభావోఽయమప్యను ॥ 213॥ (పాఠభేదః - ఽయమప్యథ)

సర్వే యేనానుభూయన్తే యః స్వయం నానుభూయతే ।

తమాత్మానం వేదితారం విద్ధి బుద్ధ్యా సుసూక్ష్మయా ॥ 214॥

తత్సాక్షికం భవేత్తత్తద్యద్యద్యేనానుభూయతే ।

కస్యాప్యననుభూతార్థే సాక్షిత్వం నోపయుజ్యతే ॥ 215॥ (పాఠభేదః - నోపపద్యతే)

అసౌ స్వసాక్షికో భావో యతః స్వేనానుభూయతే ।

అతః పరం స్వయం సాక్షాత్ప్రత్యగాత్మా న చేతరః ॥ 216॥

జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తిషు స్ఫుటతరం యోఽసౌ సముజ్జృమ్భతే

ప్రత్యగ్రూపతయా సదాహమహమిత్యన్తః స్ఫురన్నైకధా । (పాఠభేదః - స్ఫురన్నేకధా)

నానాకారవికారభాగిన ఇమాన్ పశ్యన్నహన్ధీముఖాన్ (పాఠభేదః - భాజిన)

నిత్యానన్దచిదాత్మనా స్ఫురతి తం విద్ధి స్వమేతం హృది ॥ 217॥

ఘటోదకే బిమ్బితమర్కబిమ్బ-

మాలోక్య మూఢో రవిమేవ మన్యతే ।

తథా చిదాభాసముపాధిసంస్థం

భ్రాన్త్యాహమిత్యేవ జడోఽభిమన్యతే ॥ 218॥

ఘటం జలం తద్గతమర్కబిమ్బం

విహాయ సర్వం వినిరీక్ష్యతేఽర్కః । (పాఠభేదః - దివి వీక్ష్యతేఽర్కః)

తటస్థ ఏతత్త్రితయావభాసకః (పాఠభేదః - తటస్థితః తత్త్రి)

స్వయమ్ప్రకాశో విదుషా యథా తథా ॥ 219॥

దేహం ధియం చిత్ప్రతిబిమ్బమేవం (పాఠభేదః - చిత్ప్రతిబిమ్బమేతం)

విసృజ్య బుద్ధౌ నిహితం గుహాయామ్ ।

ద్రష్టారమాత్మానమఖణ్డబోధం

సర్వప్రకాశం సదసద్విలక్షణమ్ ॥ 220॥

నిత్యం విభుం సర్వగతం సుసూక్ష్మం

అన్తర్బహిఃశూన్యమనన్యమాత్మనః ।

విజ్ఞాయ సమ్యఙ్నిజరూపమేతత్

పుమాన్ విపాప్మా విరజో విమృత్యుః ॥ 221॥

విశోక ఆనన్దఘనో విపశ్చిత్

స్వయం కుతశ్చిన్న బిభేతి కశ్చిత్ ।

నాన్యోఽస్తి పన్థా భవబన్ధముక్తేః

వినా స్వతత్త్వావగమం ముముక్షోః ॥ 222॥

బ్రహ్మాభిన్నత్వవిజ్ఞానం భవమోక్షస్య కారణమ్ ।

యేనాద్వితీయమానన్దం బ్రహ్మ సమ్పద్యతే బుధైః ॥ 223॥ (పాఠభేదః - సమ్పద్యతే బుధః)

బ్రహ్మభూతస్తు సంసృత్యై విద్వాన్నావర్తతే పునః ।

విజ్ఞాతవ్యమతః సమ్యగ్బ్రహ్మాభిన్నత్వమాత్మనః ॥ 224॥

సత్యం జ్ఞానమనన్తం బ్రహ్మ విశుద్ధం పరం స్వతఃసిద్ధమ్ ।

నిత్యానన్దైకరసం ప్రత్యగభిన్నం నిరన్తరం జయతి ॥ 225॥

సదిదం పరమాద్వైతం స్వస్మాదన్యస్య వస్తునోఽభావాత్ ।

న హ్యన్యదస్తి కిఞ్చిత్ సమ్యక్ పరమార్థతత్త్వబోధదశాయామ్ ॥ 226॥ (పాఠభేదః - పరతత్త్వబోధసుదశాయామ్)

యదిదం సకలం విశ్వం నానారూపం ప్రతీతమజ్ఞానాత్ ।

తత్సర్వం బ్రహ్మైవ ప్రత్యస్తాశేషభావనాదోషమ్ ॥ 227॥

మృత్కార్యభూతోఽపి మృదో న భిన్నః

కుమ్భోఽస్తి సర్వత్ర తు మృత్స్వరూపాత్ ।

న కుమ్భరూపం పృథగస్తి కుమ్భః

కుతో మృషా కల్పితనామమాత్రః ॥ 228॥

కేనాపి మృద్భిన్నతయా స్వరూపం

ఘటస్య సన్దర్శయితుం న శక్యతే ।

అతో ఘటః కల్పిత ఏవ మోహా-

న్మృదేవ సత్యం పరమార్థభూతమ్ ॥ 229॥

సద్బ్రహ్మకార్యం సకలం సదేవం (పాఠభేదః - సదైవ)

తన్మాత్రమేతన్న తతోఽన్యదస్తి । (పాఠభేదః - సన్మాత్రమేతన్న)

అస్తీతి యో వక్తి న తస్య మోహో

వినిర్గతో నిద్రితవత్ప్రజల్పః ॥ 230॥

బ్రహ్మైవేదం విశ్వమిత్యేవ వాణీ

శ్రౌతీ బ్రూతేఽథర్వనిష్ఠా వరిష్ఠా ।

తస్మాదేతద్బ్రహ్మమాత్రం హి విశ్వం

నాధిష్ఠానాద్భిన్నతాఽఽరోపితస్య ॥ 231॥

సత్యం యది స్యాజ్జగదేతదాత్మనోఽ

నన్తత్త్వహానిర్నిగమాప్రమాణతా ।

అసత్యవాదిత్వమపీశితుః స్యా-

న్నైతత్త్రయం సాధు హితం మహాత్మనామ్ ॥ 232॥

ఈశ్వరో వస్తుతత్త్వజ్ఞో న చాహం తేష్వవస్థితః ।

న చ మత్స్థాని భూతానీత్యేవమేవ వ్యచీక్లృపత్ ॥ 233॥ (పాఠభేదః - వ్యచీకథత్)

యది సత్యం భవేద్విశ్వం సుషుప్తావుపలభ్యతామ్ ।

యన్నోపలభ్యతే కిఞ్చిదతోఽసత్స్వప్నవన్మృషా ॥ 234॥

అతః పృథఙ్నాస్తి జగత్పరాత్మనః

పృథక్ప్రతీతిస్తు మృషా గుణాదివత్ । గుణాహివత్

ఆరోపితస్యాస్తి కిమర్థవత్తాఽ-

ధిష్ఠానమాభాతి తథా భ్రమేణ ॥ 235॥

భ్రాన్తస్య యద్యద్భ్రమతః ప్రతీతం

బ్రహ్మైవ తత్తద్రజతం హి శుక్తిః ।

ఇదన్తయా బ్రహ్మ సదైవ రూప్యతే (పాఠభేదః - సదేవ)

త్వారోపితం బ్రహ్మణి నామమాత్రమ్ ॥ 236॥

అతః పరం బ్రహ్మ సదద్వితీయం

విశుద్ధవిజ్ఞానఘనం నిరఞ్జనమ్ ।

ప్రశాన్తమాద్యన్తవిహీనమక్రియం

నిరన్తరానన్దరసస్వరూపమ్ ॥ 237॥

నిరస్తమాయాకృతసర్వభేదం

నిత్యం సుఖం నిష్కలమప్రమేయమ్ । (పాఠభేదః - నిత్యం ధ్రువం)

అరూపమవ్యక్తమనాఖ్యమవ్యయం

జ్యోతిః స్వయం కిఞ్చిదిదం చకాస్తి ॥ 238॥

జ్ఞాతృజ్ఞేయజ్ఞానశూన్యమనన్తం నిర్వికల్పకమ్ ।

కేవలాఖణ్డచిన్మాత్రం పరం తత్త్వం విదుర్బుధాః ॥ 239॥

అహేయమనుపాదేయం మనోవాచామగోచరమ్ ।

అప్రమేయమనాద్యన్తం బ్రహ్మ పూర్ణమహం మహః ॥ 240॥ (పాఠభేదః - పూర్ణం మహన్మహః)

తత్త్వమ్పదాభ్యామభిధీయమానయోః

బ్రహ్మాత్మనోః శోధితయోర్యదీత్థమ్ । (పాఠభేదః - శోధితయోర్యదిత్థమ్)

శ్రుత్యా తయోస్తత్త్వమసీతి సమ్యగ్

ఏకత్వమేవ ప్రతిపాద్యతే ముహుః ॥ 241-

ఏక్యం తయోర్లక్షితయోర్న వాచ్యయోః

నిగద్యతేఽన్యోన్యవిరుద్ధధర్మిణోః ।

ఖద్యోతభాన్వోరివ రాజభృత్యయోః

కూపామ్బురాశ్యోః పరమాణుమేర్వోః ॥ 242॥

తయోర్విరోధోఽయముపాధికల్పితో

న వాస్తవః కశ్చిదుపాధిరేషః ।

ఈశస్య మాయా మహదాదికారణం

జీవస్య కార్యం శఋణు పఞ్చకోశమ్ ॥ 243॥ (పాఠభేదః - పఞ్చకోశాః)

ఏతావుపాధీ పరజీవయోస్తయోః

సమ్యఙ్నిరాసే న పరో న జీవః ।

రాజ్యం నరేన్ద్రస్య భటస్య ఖేటక్-

స్తయోరపోహే న భటో న రాజా ॥ 244॥

అథాత ఆదేశ ఇతి శ్రుతిః స్వయం

నిషేధతి బ్రహ్మణి కల్పితం ద్వయమ్ ।

శ్రుతిప్రమాణానుగృహీతబోధా- (పాఠభేదః - ప్రమాణానుగృహీతయుక్త్యా)

త్తయోర్నిరాసః కరణీయ ఏవ ॥ 245॥

నేదం నేదం కల్పితత్వాన్న సత్యం

రజ్జుదృష్టవ్యాలవత్స్వప్నవచ్చ । (పాఠభేదః - రజ్జౌ)

ఇత్థం దృశ్యం సాధుయుక్త్యా వ్యపోహ్య

జ్ఞేయః పశ్చాదేకభావస్తయోర్యః ॥ 246॥

తతస్తు తౌ లక్షణయా సులక్ష్యౌ

తయోరఖణ్డైకరసత్వసిద్ధయే ।

నాలం జహత్యా న తథాఽజహత్యా

కిన్తూభయార్థాత్మికయైవ భావ్యమ్ ॥ 247॥ (పాఠభేదః - భయార్థైకతయైవ)

స దేవదత్తోఽయమితీహ చైకతా

విరుద్ధధర్మాంశమపాస్య కథ్యతే ।

యథా తథా తత్త్వమసీతివాక్యే

విరుద్ధధర్మానుభయత్ర హిత్వా ॥ 248॥

సంలక్ష్య చిన్మాత్రతయా సదాత్మనోః

అఖణ్డభావః పరిచీయతే బుధైః ।

ఏవం మహావాక్యశతేన కథ్యతే

బ్రహ్మాత్మనోరైక్యమఖణ్డభావః ॥ 249॥

అస్థూలమిత్యేతదసన్నిరస్య

సిద్ధం స్వతో వ్యోమవదప్రతర్క్యమ్ ।

అతో మృషామాత్రమిదం ప్రతీతం

జహీహి యత్స్వాత్మతయా గృహీతమ్ ।

బ్రహ్మాహమిత్యేవ విశుద్ధబుద్ధ్యా

విద్ధి స్వమాత్మానమఖణ్డబోధమ్ ॥ 250॥

మృత్కార్యం సకలం ఘటాది సతతం మృన్మాత్రమేవాహితం (పాఠభేదః - మృన్మాత్రమేవాభితః)

తద్వత్సజ్జనితం సదాత్మకమిదం సన్మాత్రమేవాఖిలమ్ ।

యస్మాన్నాస్తి సతః పరం కిమపి తత్సత్యం స ఆత్మా స్వయం

తస్మాత్తత్త్వమసి ప్రశాన్తమమలం బ్రహ్మాద్వయం యత్పరమ్ ॥ 251॥

నిద్రాకల్పితదేశకాలవిషయజ్ఞాత్రాది సర్వం యథా

మిథ్యా తద్వదిహాపి జాగ్రతి జగత్స్వాజ్ఞానకార్యత్వతః ।

యస్మాదేవమిదం శరీరకరణప్రాణాహమాద్యప్యసత్

తస్మాత్తత్త్వమసి ప్రశాన్తమమలం బ్రహ్మాద్వయం యత్పరమ్ ॥ 252॥

యత్ర భ్రాన్త్యా కల్పితం తద్వివేకే (పాఠభేదః - యద్వివేకే)

తత్తన్మాత్రం నైవ తస్మాద్విభిన్నమ్ ।

స్వప్నే నష్టం స్వప్నవిశ్వం విచిత్రం

స్వస్మాద్భిన్నం కిన్ను దృష్టం ప్రబోధే ॥ 253॥

జాతినీతికులగోత్రదూరగం

నామరూపగుణదోషవర్జితమ్ ।

దేశకాలవిషయాతివర్తి యద్

బ్రహ్మ తత్త్వమసి భావయాత్మని ॥ 254॥

యత్పరం సకలవాగగోచరం

గోచరం విమలబోధచక్షుషః ।

శుద్ధచిద్ఘనమనాది వస్తు యద్

బ్రహ్మ తత్త్వమసి భావయాత్మని ॥ 255॥

షడ్భిరూర్మిభిరయోగి యోగిహృద్-

భావితం న కరణైర్విభావితమ్ ।

బుద్ధ్యవేద్యమనవద్యమస్తి యద్ (పాఠభేదః - భూతి యద్)

బ్రహ్మ తత్త్వమసి భావయాత్మని ॥ 256॥

భ్రాన్తికల్పితజగత్కలాశ్రయం

స్వాశ్రయం చ సదసద్విలక్షణమ్ ।

నిష్కలం నిరుపమానవద్ధి యద్ (పాఠభేదః - నిరుపమానమృద్ధిమత్)

బ్రహ్మ తత్త్వమసి భావయాత్మని ॥ 257॥

జన్మవృద్ధిపరిణత్యపక్షయ-

వ్యాధినాశనవిహీనమవ్యయమ్ ।

విశ్వసృష్ట్యవవిఘాతకారణం (పాఠభేదః - వనఘాతకారణం)

బ్రహ్మ తత్త్వమసి భావయాత్మని ॥ 258॥

అస్తభేదమనపాస్తలక్షణం

నిస్తరఙ్గజలరాశినిశ్చలమ్ ।

నిత్యముక్తమవిభక్తమూర్తి యద్

బ్రహ్మ తత్త్వమసి భావయాత్మని ॥ 259॥

ఏకమేవ సదనేకకారణం

కారణాన్తరనిరాస్యకారణమ్ । (పాఠభేదః - సకారణమ్)

కార్యకారణవిలక్షణం స్వయం

బ్రహ్మ తత్త్వమసి భావయాత్మని ॥ 260॥

నిర్వికల్పకమనల్పమక్షరం

యత్క్షరాక్షరవిలక్షణం పరమ్ ।

నిత్యమవ్యయసుఖం నిరఞ్జనం

బ్రహ్మ తత్త్వమసి భావయాత్మని ॥ 261॥

యద్విభాతి సదనేకధా భ్రమా-

న్నామరూపగుణవిక్రియాత్మనా ।

హేమవత్స్వయమవిక్రియం సదా

బ్రహ్మ తత్త్వమసి భావయాత్మని ॥ 262॥

యచ్చకాస్త్యనపరం పరాత్పరం

ప్రత్యగేకరసమాత్మలక్షణమ్ ।

సత్యచిత్సుఖమనన్తమవ్యయం

బ్రహ్మ తత్త్వమసి భావయాత్మని ॥ 263॥

ఉక్తమర్థమిమమాత్మని స్వయం

భావయేత్ప్రథితయుక్తిభిర్ధియా । (పాఠభేదః - భావయ ప్రథిత)

సంశయాదిరహితం కరామ్బువత్

తేన తత్త్వనిగమో భవిష్యతి ॥ 264॥

సమ్బోధమాత్రం పరిశుద్ధతత్త్వం (పాఠభేదః - స్వం బోధమాత్రం)

విజ్ఞాయ సఙ్ఘే నృపవచ్చ సైన్యే ।

తదాశ్రయః స్వాత్మని సర్వదా స్థితో (పాఠభేదః - తదాత్మనైవాత్మని)

విలాపయ బ్రహ్మణి విశ్వజాతమ్ ॥ 265॥ (పాఠభేదః - దృశ్యజాతమ్)

బుద్ధౌ గుహాయాం సదసద్విలక్షణం

బ్రహ్మాస్తి సత్యం పరమద్వితీయమ్ ।

తదాత్మనా యోఽత్ర వసేద్గుహాయాం

పునర్న తస్యాఙ్గగుహాప్రవేశః ॥ 266॥

జ్ఞాతే వస్తున్యపి బలవతీ వాసనాఽనాదిరేషా

కర్తా భోక్తాప్యహమితి దృఢా యాఽస్య సంసారహేతుః ।

ప్రత్యగ్దృష్ట్యాఽఽత్మని నివసతా సాపనేయా ప్రయత్నా-

న్ముక్తిం ప్రాహుస్తదిహ మునయో వాసనాతానవం యత్ ॥ 267॥

అహం మమేతి యో భావో దేహాక్షాదావనాత్మని ।

అధ్యాసోఽయం నిరస్తవ్యో విదుషా స్వాత్మనిష్ఠయా ॥ 268॥

జ్ఞాత్వా స్వం ప్రత్యగాత్మానం బుద్ధితద్వృత్తిసాక్షిణమ్ ।

సోఽహమిత్యేవ సద్వృత్త్యాఽనాత్మన్యాత్మమతిం జహి ॥ 269॥

లోకానువర్తనం త్యక్త్వా త్యక్త్వా దేహానువర్తనమ్ ।

శాస్త్రానువర్తనం త్యక్త్వా స్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 270॥

లోకవాసనయా జన్తోః శాస్త్రవాసనయాపి చ ।

271

దేహవాసనయా జ్ఞానం యథావన్నైవ జాయతే ॥ 271

సంసారకారాగృహమోక్షమిచ్ఛో-

రయోమయం పాదనిబన్ధశఋఙ్ఖలమ్ । (పాఠభేదః - నిబద్ధ)

వదన్తి తజ్జ్ఞాః పటు వాసనాత్రయం

యోఽస్మాద్విముక్తః సముపైతి ముక్తిమ్ ॥ 272॥

జలాదిసంసర్గవశాత్ప్రభూత- (పాఠభేదః - జలాదిసమ్పర్కవశాత్)

దుర్గన్ధధూతాఽగరుదివ్యవాసనా ।

సఙ్ఘర్షణేనైవ విభాతి సమ్య-

గ్విధూయమానే సతి బాహ్యగన్ధే ॥ 273॥

అన్తఃశ్రితానన్తదురన్తవాసనా-

ధూలీవిలిప్తా పరమాత్మవాసనా ।

ప్రజ్ఞాతిసఙ్ఘర్షణతో విశుద్ధా

ప్రతీయతే చన్దనగన్ధవత్ స్ఫుటమ్ ॥ 274॥ (పాఠభేదః - స్ఫుటా)

అనాత్మవాసనాజాలైస్తిరోభూతాత్మవాసనా ।

నిత్యాత్మనిష్ఠయా తేషాం నాశే భాతి స్వయం స్ఫుటమ్ ॥ 275॥ (పాఠభేదః - స్ఫుటా)

యథా యథా ప్రత్యగవస్థితం మనః

తథా తథా ముఞ్చతి బాహ్యవాసనామ్ । (పాఠభేదః - బాహ్యవాసనాః)

నిఃశేషమోక్షే సతి వాసనానాం

ఆత్మానుభూతిః ప్రతిబన్ధశూన్యా ॥ 276॥

స్వాత్మన్యేవ సదా స్థిత్వా మనో నశ్యతి యోగినః । (పాఠభేదః - స్థిత్యా)

వాసనానాం క్షయశ్చాతః స్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 277॥

తమో ద్వాభ్యాం రజః సత్త్వాత్సత్త్వం శుద్ధేన నశ్యతి ।

తస్మాత్సత్త్వమవష్టభ్య స్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 278॥

ప్రారబ్ధం పుష్యతి వపురితి నిశ్చిత్య నిశ్చలః ।

ధైర్యమాలమ్బ్య యత్నేన స్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 279॥

నాహం జీవః పరం బ్రహ్మేత్యతద్వ్యావృత్తిపూర్వకమ్ ।

వాసనావేగతః ప్రాప్తస్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 280॥

శ్రుత్యా యుక్త్యా స్వానుభూత్యా జ్ఞాత్వా సార్వాత్మ్యమాత్మనః ।

క్వచిదాభాసతః ప్రాప్తస్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 281॥

అనాదానవిసర్గాభ్యామీషన్నాస్తి క్రియా మునేః । (పాఠభేదః - అన్నాదానవిసర్గా)

తదేకనిష్ఠయా నిత్యం స్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 282॥

తత్త్వమస్యాదివాక్యోత్థబ్రహ్మాత్మైకత్వబోధతః ।

బ్రహ్మణ్యాత్మత్వదార్ఢ్యాయ స్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 283॥

అహమ్భావస్య దేహేఽస్మిన్నిఃశేషవిలయావధి ।

సావధానేన యుక్తాత్మా స్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 284॥

ప్రతీతిర్జీవజగతోః స్వప్నవద్భాతి యావతా ।

తావన్నిరన్తరం విద్వన్స్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ 285॥

నిద్రాయా లోకవార్తాయాః శబ్దాదేరపి విస్మృతేః ।

క్వచిన్నావసరం దత్త్వా చిన్తయాత్మానమాత్మని ॥ 286॥

మాతాపిత్రోర్మలోద్భూతం మలమాంసమయం వపుః ।

త్యక్త్వా చాణ్డాలవద్దూరం బ్రహ్మీభూయ కృతీ భవ ॥ 287॥

ఘటాకాశం మహాకాశ ఇవాత్మానం పరాత్మని ।

విలాప్యాఖణ్డభావేన తూష్ణీ భవ సదా మునే ॥ 288॥ (పాఠభేదః - తూష్ణీం)

స్వప్రకాశమధిష్ఠానం స్వయమ్భూయ సదాత్మనా ।

బ్రహ్మాణ్డమపి పిణ్డాణ్డం త్యజ్యతాం మలభాణ్డవత్ ॥ 289॥

చిదాత్మని సదానన్దే దేహారూఢామహన్ధియమ్ ।

నివేశ్య లిఙ్గముత్సృజ్య కేవలో భవ సర్వదా ॥ 290॥

యత్రైష జగదాభాసో దర్పణాన్తః పురం యథా ।

తద్బ్రహ్మాహమితి జ్ఞాత్వా కృతకృత్యో భవిష్యసి ॥ 291॥

యత్సత్యభూతం నిజరూపమాద్యం

చిదద్వయానన్దమరూపమక్రియమ్ ।

తదేత్య మిథ్యావపురుత్సృజేత (పాఠభేదః - సృజైత)

శైలూషవద్వేషముపాత్తమాత్మనః ॥ 292॥

సర్వాత్మనా దృశ్యమిదం మృషైవ

నైవాహమర్థః క్షణికత్వదర్శనాత్ ।

జానామ్యహం సర్వమితి ప్రతీతిః

కుతోఽహమాదేః క్షణికస్య సిధ్యేత్ ॥ 293॥

అహమ్పదార్థస్త్వహమాదిసాక్షీ

నిత్యం సుషుప్తావపి భావదర్శనాత్ ।

బ్రూతే హ్యజో నిత్య ఇతి శ్రుతిః స్వయం

తత్ప్రత్యగాత్మా సదసద్విలక్షణః ॥ 294॥

వికారిణాం సర్వవికారవేత్తా

నిత్యావికారో భవితుం సమర్హతి । (పాఠభేదః - నిత్యోఽవికారో)

మనోరథస్వప్నసుషుప్తిషు స్ఫుటం

పునః పునర్దృష్టమసత్త్వమేతయోః ॥ 295॥

అతోఽభిమానం త్యజ మాంసపిణ్డే

పిణ్డాభిమానిన్యపి బుద్ధికల్పితే ।

కాలత్రయాబాధ్యమఖణ్డబోధం

జ్ఞాత్వా స్వమాత్మానముపైహి శాన్తిమ్ ॥ 296॥

త్యజాభిమానం కులగోత్రనామ-

రూపాశ్రమేష్వార్ద్రశవాశ్రితేషు ।

లిఙ్గస్య ధర్మానపి కర్తృతాదీం-

స్త్యక్త్వా భవాఖణ్డసుఖస్వరూపః ॥ 297॥

సన్త్యన్యే ప్రతిబన్ధాః పుంసః సంసారహేతవో దృష్టాః ।

తేషామేవం మూలం ప్రథమవికారో భవత్యహఙ్కారః ॥ 298॥ (పాఠభేదః - తేషామేషాం)

యావత్స్యాత్స్వస్య సమ్బన్ధోఽహఙ్కారేణ దురాత్మనా ।

తావన్న లేశమాత్రాపి ముక్తివార్తా విలక్షణా ॥ 299॥

అహఙ్కారగ్రహాన్ముక్తః స్వరూపముపపద్యతే ।

చన్ద్రవద్విమలః పూర్ణః సదానన్దః స్వయమ్ప్రభః ॥ 300॥

యో వా పురే సోఽహమితి ప్రతీతో (పాఠభేదః - పురైషోఽహమితి)

బుద్ధ్యా ప్రక్లృప్తస్తమసాఽతిమూఢయా । (పాఠభేదః - బుద్ధ్యాఽవివిక్తస్తమసా)

తస్యైవ నిఃశేషతయా వినాశే

బ్రహ్మాత్మభావః ప్రతిబన్ధశూన్యః ॥ 301॥

బ్రహ్మానన్దనిధిర్మహాబలవతాఽహఙ్కారఘోరాహినా

సంవేష్ట్యాత్మని రక్ష్యతే గుణమయైశ్చణ్డేస్త్రిభిర్మస్తకైః (పాఠభేదః - చణ్డై)

విజ్ఞానాఖ్యమహాసినా శ్రుతిమతా విచ్ఛిద్య శీర్షత్రయం (పాఠభేదః - ద్యుతిమతా)

నిర్మూల్యాహిమిమం నిధిం సుఖకరం ధీరోఽనుభోక్తుఙ్క్షమః ॥ 302॥

యావద్వా యత్కిఞ్చిద్విషదోషస్ఫూర్తిరస్తి చేద్దేహే ।

కథమారోగ్యాయ భవేత్తద్వదహన్తాపి యోగినో ముక్త్యై ॥ 303॥

అహమోఽత్యన్తనివృత్త్యా తత్కృతనానావికల్పసంహృత్యా ।

ప్రత్యక్తత్త్వవివేకాదిదమహమస్మీతి విన్దతే తత్త్వమ్ ॥ 304॥ (పాఠభేదః - వివేకాదయమ్)

అహఙ్కారే కర్తర్యహమితి మతిం ముఞ్చ సహసా (పాఠభేదః - అహఙ్కర్తర్యస్మిన్నహమితి)

వికారాత్మన్యాత్మప్రతిఫలజుషి స్వస్థితిముషి ।

యదధ్యాసాత్ప్రాప్తా జనిమృతిజరాదుఃఖబహులా

ప్రతీచశ్చిన్మూర్తేస్తవ సుఖతనోః సంసృతిరియమ్ ॥ 305॥

సదైకరూపస్య చిదాత్మనో విభో-

రానన్దమూర్తేరనవద్యకీర్తేః ।

నైవాన్యథా క్వాప్యవికారిణస్తే

వినాహమధ్యాసమముష్య సంసృతిః ॥ 306॥

తస్మాదహఙ్కారమిమం స్వశత్రుం

భోక్తుర్గలే కణ్టకవత్ప్రతీతమ్ ।

విచ్ఛిద్య విజ్ఞానమహాసినా స్ఫుటం

భుఙ్క్ష్వాత్మసామ్రాజ్యసుఖం యథేష్టమ్ ॥ 307॥

తతోఽహమాదేర్వినివర్త్య వృత్తిం

సన్త్యక్తరాగః పరమార్థలాభాత్ ।

తూష్ణీం సమాస్స్వాత్మసుఖానుభూత్యా

పూర్ణాత్మనా బ్రహ్మణి నిర్వికల్పః ॥ 308॥

సమూలకృత్తోఽపి మహానహం పునః

వ్యుల్లేఖితః స్యాద్యది చేతసా క్షణమ్ ।

సఞ్జీవ్య విక్షేపశతం కరోతి

నభస్వతా ప్రావృషి వారిదో యథా ॥ 309॥

నిగృహ్య శత్రోరహమోఽవకాశః

క్వచిన్న దేయో విషయానుచిన్తయా ।

స ఏవ సఞ్జీవనహేతురస్య

ప్రక్షీణజమ్బీరతరోరివామ్బు ॥ 310॥

దేహాత్మనా సంస్థిత ఏవ కామీ

విలక్షణః కామయితా కథం స్యాత్ ।

అతోఽర్థసన్ధానపరత్వమేవ

భేదప్రసక్త్యా భవబన్ధహేతుః ॥ 311॥

కార్యప్రవర్ధనాద్బీజప్రవృద్ధిః పరిదృశ్యతే ।

కార్యనాశాద్బీజనాశస్తస్మాత్కార్యం నిరోధయేత్ ॥ 312॥

వాసనావృద్ధితః కార్యం కార్యవృద్ధ్యా చ వాసనా ।

వర్ధతే సర్వథా పుంసః సంసారో న నివర్తతే ॥ 313॥

సంసారబన్ధవిచ్ఛిత్త్యై తద్ ద్వయం ప్రదహేద్యతిః ।

వాసనావృద్ధిరేతాభ్యాం చిన్తయా క్రియయా బహిః ॥ 314॥ (పాఠభేదః - వాసనా ప్రేర్యతే హ్యన్తః)

తాభ్యాం ప్రవర్ధమానా సా సూతే సంసృతిమాత్మనః ।

త్రయాణాం చ క్షయోపాయః సర్వావస్థాసు సర్వదా ॥ 315॥

సర్వత్ర సర్వతః సర్వబ్రహ్మమాత్రావలోకనైః । (పాఠభేదః - మాత్రావలోకనమ్)

సద్భావవాసనాదార్ఢ్యాత్తత్త్రయం లయమశ్నుతే ॥ 316॥

క్రియానాశే భవేచ్చిన్తానాశోఽస్మాద్వాసనాక్షయః ।

వాసనాప్రక్షయో మోక్షః సా జీవన్ముక్తిరిష్యతే ॥ 317॥ (పాఠభేదః - స)

సద్వాసనాస్ఫూర్తివిజృమ్భణే సతి

హ్యసౌ విలీనాప్యహమాదివాసనా । (పాఠభేదః - విలీనా త్వహమాదివాసనా)

అతిప్రకృష్టాప్యరుణప్రభాయాం

విలీయతే సాధు యథా తమిస్రా ॥ 318॥

తమస్తమఃకార్యమనర్థజాలం

న దృశ్యతే సత్యుదితే దినేశే ।

తథాఽద్వయానన్దరసానుభూతౌ

నైవాస్తి బన్ధో న చ దుఃఖగన్ధః ॥ 319॥

దృశ్యం ప్రతీతం ప్రవిలాపయన్సన్ (పాఠభేదః - ప్రవిలాపయన్స్వయం)

సన్మాత్రమానన్దఘనం విభావయన్ ।

సమాహితః సన్బహిరన్తరం వా

కాలం నయేథాః సతి కర్మబన్ధే ॥ 320॥

ప్రమాదో బ్రహ్మనిష్ఠాయాం న కర్తవ్యః కదాచన ।

ప్రమాదో మృత్యురిత్యాహ భగవాన్బ్రహ్మణః సుతః ॥ 321॥

న ప్రమాదాదనర్థోఽన్యో జ్ఞానినః స్వస్వరూపతః ।

తతో మోహస్తతోఽహన్ధీస్తతో బన్ధస్తతో వ్యథా ॥ 322॥

విషయాభిముఖం దృష్ట్వా విద్వాంసమపి విస్మృతిః ।

విక్షేపయతి ధీదోషైర్యోషా జారమివ ప్రియమ్ ॥ 323॥

యథాపకృష్టం శైవాలం క్షణమాత్రం న తిష్ఠతి ।

ఆవృణోతి తథా మాయా ప్రాజ్ఞం వాపి పరాఙ్ముఖమ్ ॥ 324॥

లక్ష్యచ్యుతం చేద్యది చిత్తమీషద్

బహిర్ముఖం సన్నిపతేత్తతస్తతః ।

ప్రమాదతః ప్రచ్యుతకేలికన్దుకః

సోపానపఙ్క్తౌ పతితో యథా తథా ॥ 325॥

విషయేష్వావిశచ్చేతః సఙ్కల్పయతి తద్గుణాన్ ।

సమ్యక్సఙ్కల్పనాత్కామః కామాత్పుంసః ప్రవర్తనమ్ ॥ 326॥

అతః ప్రమాదాన్న పరోఽస్తి మృత్యుః

వివేకినో బ్రహ్మవిదః సమాధౌ ।

సమాహితః సిద్ధిముపైతి సమ్యక్

సమాహితాత్మా భవ సావధానః ॥ 327॥

తతః స్వరూపవిభ్రంశో విభ్రష్టస్తు పతత్యధః ।

పతితస్య వినా నాశం పునర్నారోహ ఈక్ష్యతే ॥ 328॥

సఙ్కల్పం వర్జయేత్తస్మాత్సర్వానర్థస్య కారణమ్ ।

అపథ్యాని హి వస్తూని వ్యాధిగ్రస్తో యథోత్సృజే ।

జీవతో యస్య కైవల్యం విదేహే స చ కేవలః ।

యత్కిఞ్చిత్ పశ్యతో భేదం భయం బ్రూతే యజుఃశ్రుతిః ॥ 329॥

యదా కదా వాపి విపశ్చిదేష

బ్రహ్మణ్యనన్తేఽప్యణుమాత్రభేదమ్ ।

పశ్యత్యథాముష్య భయం తదైవ

యద్వీక్షితం భిన్నతయా ప్రమాదాత్ ॥ 330॥ (పాఠభేదః - యదీక్షితం)

శ్రుతిస్మృతిన్యాయశతైర్నిషిద్ధే

దృశ్యేఽత్ర యః స్వాత్మమతిం కరోతి ।

ఉపైతి దుఃఖోపరి దుఃఖజాతం

నిషిద్ధకర్తా స మలిమ్లుచో యథా ॥ 331॥

సత్యాభిసన్ధానరతో విముక్తో

మహత్త్వమాత్మీయముపైతి నిత్యమ్ ।

మిథ్యాభిసన్ధానరతస్తు నశ్యేద్

దృష్టం తదేతద్యదచౌరచౌరయోః ॥ 332॥ (పాఠభేదః - చోరచోరయోః)

యతిరసదనుసన్ధిం బన్ధహేతుం విహాయ

స్వయమయమహమస్మీత్యాత్మదృష్ట్యైవ తిష్ఠేత్

సుఖయతి నను నిష్ఠా బ్రహ్మణి స్వానుభూత్యా

హరతి పరమవిద్యాకార్యదుఃఖం ప్రతీతమ్ ॥ 333॥

బాహ్యానుసన్ధిః పరివర్ధయేత్ఫలం (పాఠభేదః - బాహ్యాభిసన్ధిః)

దుర్వాసనామేవ తతస్తతోఽధికామ్ ।

జ్ఞాత్వా వివేకైః పరిహృత్య బాహ్యం

స్వాత్మానుసన్ధిం విదధీత నిత్యమ్ ॥ 334॥

బాహ్యే నిరుద్ధే మనసః ప్రసన్నతా

మనఃప్రసాదే పరమాత్మదర్శనమ్ ।

తస్మిన్సుదృష్టే భవబన్ధనాశో

బహిర్నిరోధః పదవీ విముక్తేః ॥ 335॥

కః పణ్డితః సన్సదసద్వివేకీ

శ్రుతిప్రమాణః పరమార్థదర్శీ ।

జానన్హి కుర్యాదసతోఽవలమ్బం

స్వపాతహేతోః శిశువన్ముముక్షుః ॥ 336॥

దేహాదిసంసక్తిమతో న ముక్తిః

ముక్తస్య దేహాద్యభిమత్యభావః ।

సుప్తస్య నో జాగరణం న జాగ్రతః

స్వప్నస్తయోర్భిన్నగుణాశ్రయత్వాత్ ॥ 337॥

అన్తర్బహిః స్వం స్థిరజఙ్గమేషు

జ్ఞాత్వాఽఽత్మనాధారతయా విలోక్య । (పాఠభేదః - జ్ఞానాత్మన్)

త్యక్తాఖిలోపాధిరఖణ్డరూపః

పూర్ణాత్మనా యః స్థిత ఏష ముక్తః ॥ 338॥

సర్వాత్మనా బన్ధవిముక్తిహేతుః

సర్వాత్మభావాన్న పరోఽస్తి కశ్చిత్ ।

దృశ్యాగ్రహే సత్యుపపద్యతేఽసౌ

సర్వాత్మభావోఽస్య సదాత్మనిష్ఠయా ॥ 339॥

దృశ్యస్యాగ్రహణం కథం ను ఘటతే దేహాత్మనా తిష్ఠతో

బాహ్యార్థానుభవప్రసక్తమనసస్తత్తత్క్రియాం కుర్వతః ।

సన్న్యస్తాఖిలధర్మకర్మవిషయైర్నిత్యాత్మనిష్ఠాపరైః

తత్త్వజ్ఞైః కరణీయమాత్మని సదానన్దేచ్ఛుభిర్యత్నతః ॥ 340॥

సర్వాత్మసిద్ధయే భిక్షోః కృతశ్రవణకర్మణః । (పాఠభేదః - సార్వాత్మ్య)

సమాధిం విదధాత్యేషా శాన్తో దాన్త ఇతి శ్రుతిః ॥ 341॥

ఆరూఢశక్తేరహమో వినాశః

కర్తున్న శక్య సహసాపి పణ్డితైః । (పాఠభేదః - కర్తుం న)

యే నిర్వికల్పాఖ్యసమాధినిశ్చలాః

తానన్తరాఽనన్తభవా హి వాసనాః ॥ 342॥

అహమ్బుద్ధ్యైవ మోహిన్యా యోజయిత్వాఽఽవృతేర్బలాత్ ।

విక్షేపశక్తిః పురుషం విక్షేపయతి తద్గుణైః ॥ 343॥

విక్షేపశక్తివిజయో విషమో విధాతుం

నిఃశేషమావరణశక్తినివృత్త్యభావే ।

దృగ్దృశ్యయోః స్ఫుటపయోజలవద్విభాగే

నశ్యేత్తదావరణమాత్మని చ స్వభావాత్ ।

నిఃసంశయేన భవతి ప్రతిబన్ధశూన్యో

విక్షేపణం న హి తదా యది చేన్మృషార్థే ॥ 344॥ (పాఠభేదః - నిక్షేపణం)

సమ్యగ్వివేకః స్ఫుటబోధజన్యో

విభజ్య దృగ్దృశ్యపదార్థతత్త్వమ్ ।

ఛినత్తి మాయాకృతమోహబన్ధం

యస్మాద్విముక్తస్తు పునర్న సంసృతిః ॥ 345॥ (పాఠభేదః - విముక్తస్య)

పరావరైకత్వవివేకవహ్నిః

దహత్యవిద్యాగహనం హ్యశేషమ్ ।

కిం స్యాత్పునః సంసరణస్య బీజం

అద్వైతభావం సముపేయుషోఽస్య ॥ 346॥

ఆవరణస్య నివృత్తిర్భవతి హి సమ్యక్పదార్థదర్శనతః ।

మిథ్యాజ్ఞానవినాశస్తద్విక్షేపజనితదుఃఖనివృత్తిః ॥ 347॥

ఏతత్త్రితయం దృష్టం సమ్యగ్రజ్జుస్వరూపవిజ్ఞానాత్ ।

తస్మాద్వస్తుసతత్త్వం జ్ఞాతవ్యం బన్ధముక్తయే విదుషా ॥ 348॥

అయోఽగ్నియోగాదివ సత్సమన్వయాన్

మాత్రాదిరూపేణ విజృమ్భతే ధీః ।

తత్కార్యమేతద్ద్వితయం యతో మృషా (పాఠభేదః - తత్కార్యమేవ త్రితయం)

దృష్టం భ్రమస్వప్నమనోరథేషు ॥ 349॥

తతో వికారాః ప్రకృతేరహమ్ముఖా

దేహావసానా విషయాశ్చ సర్వే ।

క్షణేఽన్యథాభావితయా హ్యమీషా- (పాఠభేదః - భావిన ఏష ఆత్మా)

మసత్త్వమాత్మా తు కదాపి నాన్యథా ॥ 350॥ (పాఠభేదః - మసత్త్వమాత్మా తు కదాపి)

నిత్యాద్వయాఖణ్డచిదేకరూపో

బుద్ధ్యాదిసాక్షీ సదసద్విలక్షణః ।

అహమ్పదప్రత్యయలక్షితార్థః

ప్రత్యక్ సదానన్దఘనః పరాత్మా ॥ 351॥

ఇత్థం విపశ్చిత్సదసద్విభజ్య

నిశ్చిత్య తత్త్వం నిజబోధదృష్ట్యా ।

జ్ఞాత్వా స్వమాత్మానమఖణ్డబోధం

తేభ్యో విముక్తః స్వయమేవ శామ్యతి ॥ 352॥

అజ్ఞానహృదయగ్రన్థేర్నిఃశేషవిలయస్తదా ।

సమాధినాఽవికల్పేన యదాఽద్వైతాత్మదర్శనమ్ ॥ 353॥

త్వమహమిదమితీయం కల్పనా బుద్ధిదోషాత్

ప్రభవతి పరమాత్మన్యద్వయే నిర్విశేషే ।

ప్రవిలసతి సమాధావస్య సర్వో వికల్పో

విలయనముపగచ్ఛేద్వస్తుతత్త్వావధృత్యా ॥ 354॥

శాన్తో దాన్తః పరముపరతః క్షాన్తియుక్తః సమాధిం

కుర్వన్నిత్యం కలయతి యతిః స్వస్య సర్వాత్మభావమ్ ।

తేనావిద్యాతిమిరజనితాన్సాధు దగ్ధ్వా వికల్పాన్

బ్రహ్మాకృత్యా నివసతి సుఖం నిష్క్రియో నిర్వికల్పః ॥ 355॥

సమాహితా యే ప్రవిలాప్య బాహ్యం

శ్రోత్రాది చేతః స్వమహం చిదాత్మని ।

త ఏవ ముక్తా భవపాశబన్ధైః

నాన్యే తు పారోక్ష్యకథాభిధాయినః ॥ 356॥

ఉపాధిభేదాత్స్వయమేవ భిద్యతే (పాఠభేదః - యోగాత్స్వయమేవ)

చోపాధ్యపోహే స్వయమేవ కేవలః ।

తస్మాదుపాధేర్విలయాయ విద్వాన్

వసేత్సదాఽకల్పసమాధినిష్ఠయా ॥ 357॥

సతి సక్తో నరో యాతి సద్భావం హ్యేకనిష్ఠయా ।

కీటకో భ్రమరం ధ్యాయన్ భ్రమరత్వాయ కల్పతే ॥ 358॥

క్రియాన్తరాసక్తిమపాస్య కీటకో

ధ్యాయన్నలిత్వం హ్యలిభావమృచ్ఛతి । (పాఠభేదః - ధ్యాయన్యథాలిం)

తథైవ యోగీ పరమాత్మతత్త్వం

ధ్యాత్వా సమాయాతి తదేకనిష్ఠయా ॥ 359॥

అతీవ సూక్ష్మం పరమాత్మతత్త్వం

న స్థూలదృష్ట్యా ప్రతిపత్తుమర్హతి ।

సమాధినాత్యన్తసుసూక్ష్మవృత్త్యా

జ్ఞాతవ్యమార్యైరతిశుద్ధబుద్ధిభిః ॥ 360॥

యథా సువర్ణం పుటపాకశోధితం

త్యక్త్వా మలం స్వాత్మగుణం సమృచ్ఛతి ।

తథా మనః సత్త్వరజస్తమోమలం

ధ్యానేన సన్త్యజ్య సమేతి తత్త్వమ్ ॥ 361॥

నిరన్తరాభ్యాసవశాత్తదిత్థం

పక్వం మనో బ్రహ్మణి లీయతే యదా ।

తదా సమాధిః సవికల్పవర్జితః (పాఠభేదః - స వికల్పవర్జితః)

స్వతోఽద్వయానన్దరసానుభావకః ॥ 362॥

సమాధినాఽనేన సమస్తవాసనా-

గ్రన్థేర్వినాశోఽఖిలకర్మనాశః ।

అన్తర్బహిః సర్వత ఏవ సర్వదా

స్వరూపవిస్ఫూర్తిరయత్నతః స్యాత్ ॥ 363॥

శ్రుతేః శతగుణం విద్యాన్మననం మననాదపి ।

నిదిధ్యాసం లక్షగుణమనన్తం నిర్వికల్పకమ్ ॥ 364॥

నిర్వికల్పకసమాధినా స్ఫుటం

బ్రహ్మతత్త్వమవగమ్యతే ధ్రువమ్ ।

నాన్యథా చలతయా మనోగతేః

ప్రత్యయాన్తరవిమిశ్రితం భవేత్ ॥ 365॥

అతః సమాధత్స్వ యతేన్ద్రియః సన్

నిరన్తరం శాన్తమనాః ప్రతీచి ।

విధ్వంసయ ధ్వాన్తమనాద్యవిద్యయా

కృతం సదేకత్వవిలోకనేన ॥ 366॥

యోగస్య ప్రథమద్వారం వాఙ్నిరోధోఽపరిగ్రహః । (పాఠభేదః - ప్రథమం ద్వారం)

నిరాశా చ నిరీహా చ నిత్యమేకాన్తశీలతా ॥ 367॥

ఏకాన్తస్థితిరిన్ద్రియోపరమణే హేతుర్దమశ్చేతసః

సంరోధే కరణం శమేన విలయం యాయాదహంవాసనా ।

తేనానన్దరసానుభూతిరచలా బ్రాహ్మీ సదా యోగినః

తస్మాచ్చిత్తనిరోధ ఏవ సతతం కార్యః ప్రయత్నో మునేః ॥ 368॥ ప్రయత్నాన్మునేః

వాచం నియచ్ఛాత్మని తం నియచ్ఛ

బుద్ధౌ ధియం యచ్ఛ చ బుద్ధిసాక్షిణి ।

తం చాపి పూర్ణాత్మని నిర్వికల్పే

విలాప్య శాన్తిం పరమాం భజస్వ ॥ 369॥

దేహప్రాణేన్ద్రియమనోబుద్ధ్యాదిభిరుపాధిభిః ।

యైర్యైర్వృత్తేఃసమాయోగస్తత్తద్భావోఽస్య యోగినః ॥ 370॥

తన్నివృత్త్యా మునేః సమ్యక్ సర్వోపరమణం సుఖమ్ ।

సన్దృశ్యతే సదానన్దరసానుభవవిప్లవః ॥ 371॥

అన్తస్త్యాగో బహిస్త్యాగో విరక్తస్యైవ యుజ్యతే ।

త్యజత్యన్తర్బహిఃసఙ్గం విరక్తస్తు ముముక్షయా ॥ 372॥

బహిస్తు విషయైః సఙ్గం తథాన్తరహమాదిభిః । (పాఠభేదః - సఙ్గః)

విరక్త ఏవ శక్నోతి త్యక్తుం బ్రహ్మణి నిష్ఠితః ॥ 373॥

వైరాగ్యబోధౌ పురుషస్య పక్షివత్

పక్షౌ విజానీహి విచక్షణ త్వమ్ ।

విముక్తిసౌధాగ్రలతాధిరోహణం

తాభ్యాం వినా నాన్యతరేణ సిధ్యతి ॥ 374॥

అత్యన్తవైరాగ్యవతః సమాధిః

సమాహితస్యైవ దృఢప్రబోధః ।

ప్రబుద్ధతత్త్వస్య హి బన్ధముక్తిః

ముక్తాత్మనో నిత్యసుఖానుభూతిః ॥ 375॥

వైరాగ్యాన్న పరం సుఖస్య జనకం పశ్యామి వశ్యాత్మనః

తచ్చేచ్ఛుద్ధతరాత్మబోధసహితం స్వారాజ్యసామ్రాజ్యధుక్ ।

ఏతద్ద్వారమజస్రముక్తియువతేర్యస్మాత్త్వమస్మాత్పరం

సర్వత్రాస్పృహయా సదాత్మని సదా ప్రజ్ఞాం కురు శ్రేయసే ॥ 376॥

ఆశాం ఛిన్ద్ధి విషోపమేషు విషయేష్వేషైవ మృత్యోః కృతి- (పాఠభేదః - మృత్యోః సృతి)

స్త్యక్త్వా జాతికులాశ్రమేష్వభిమతిం ముఞ్చాతిదూరాత్క్రియాః ।

దేహాదావసతి త్యజాత్మధిషణాం ప్రజ్ఞాం కురుష్వాత్మని

త్వం ద్రష్టాస్యమనోఽసి నిర్ద్వయపరం బ్రహ్మాసి యద్వస్తుతః ॥ 377॥ (పాఠభేదః - ద్రష్టాస్యమలో)

లక్ష్యే బ్రహ్మణి మానసం దృఢతరం సంస్థాప్య బాహ్యేన్ద్రియం

స్వస్థానే వినివేశ్య నిశ్చలతనుశ్చోపేక్ష్య దేహస్థితిమ్ ।

బ్రహ్మాత్మైక్యముపేత్య తన్మయతయా చాఖణ్డవృత్త్యాఽనిశం

బ్రహ్మానన్దరసం పిబాత్మని ముదా శూన్యైః కిమన్యైర్భృశమ్ ॥ 378॥ (పాఠభేదః - కిమన్యైర్భ్రమైః)

అనాత్మచిన్తనం త్యక్త్వా కశ్మలం దుఃఖకారణమ్ ।

చిన్తయాత్మానమానన్దరూపం యన్ముక్తికారణమ్ ॥ 379॥

ఏష స్వయఞ్జ్యోతిరశేషసాక్షీ

విజ్ఞానకోశో విలసత్యజస్రమ్ । విజ్ఞానకోశే

లక్ష్యం విధాయైనమసద్విలక్షణ-

మఖణ్డవృత్త్యాఽఽత్మతయాఽనుభావయ ॥ 380॥

ఏతమచ్ఛిన్నయా వృత్త్యా ప్రత్యయాన్తరశూన్యయా ।

ఉల్లేఖయన్విజానీయాత్స్వస్వరూపతయా స్ఫుటమ్ ॥ 381॥

అత్రాత్మత్వం దృఢీకుర్వన్నహమాదిషు సన్త్యజన్ ।

ఉదాసీనతయా తేషు తిష్ఠేత్స్ఫుటఘటాదివత్ ॥ 382॥ (పాఠభేదః - తిష్ఠేద్ఘటపటాదివత్)

విశుద్ధమన్తఃకరణం స్వరూపే

నివేశ్య సాక్షిణ్యవబోధమాత్రే ।

శనైః శనైర్నిశ్చలతాముపానయన్

పూర్ణం స్వమేవానువిలోకయేత్తతః ॥ 383॥ (పాఠభేదః - పూర్ణత్వమేవాను)

దేహేన్ద్రియప్రాణమనోఽహమాదిభిః

స్వాజ్ఞానక్లృప్తైరఖిలైరుపాధిభిః ।

విముక్తమాత్మానమఖణ్డరూపం

పూర్ణం మహాకాశమివావలోకయేత్ ॥ 384॥

ఘటకలశకుసూలసూచిముఖ్యైః

గగనముపాధిశతైర్విముక్తమేకమ్ ।

భవతి న వివిధం తథైవ శుద్ధం

పరమహమాదివిముక్తమేకమేవ ॥ 385॥

బ్రహ్మాదిస్తమ్బపర్యన్తా మృషామాత్రా ఉపాధయః । (పాఠభేదః - బ్రహ్మాద్యాః స్తమ్బ)

తతః పూర్ణం స్వమాత్మానం పశ్యేదేకాత్మనా స్థితమ్ ॥ 386॥

యత్ర భ్రాన్త్యా కల్పితం తద్వివేకే (పాఠభేదః - యద్వివేకే)

తత్తన్మాత్రం నైవ తస్మాద్విభిన్నమ్ ।

భ్రాన్తేర్నాశే భాతి దృష్టాహితత్త్వం (పాఠభేదః - భ్రాన్తిదృష్టా)

రజ్జుస్తద్వద్విశ్వమాత్మస్వరూపమ్ ॥ 387॥

స్వయం బ్రహ్మా స్వయం విష్ణుః స్వయమిన్ద్రః స్వయం శివః ।

స్వయం విశ్వమిదం సర్వం స్వస్మాదన్యన్న కిఞ్చన ॥ 388॥

అన్తః స్వయం చాపి బహిః స్వయం చ

స్వయం పురస్తాత్ స్వయమేవ పశ్చాత్ ।

స్వయం హ్యావాచ్యాం స్వయమప్యుదీచ్యాం (పాఠభేదః - హ్యవాచ్యాం)

తథోపరిష్టాత్స్వయమప్యధస్తాత్ ॥ 389॥

తరఙ్గఫేనభ్రమబుద్బుదాది

సర్వం స్వరూపేణ జలం యథా తథా ।

చిదేవ దేహాద్యహమన్తమేతత్

సర్వం చిదేవైకరసం విశుద్ధమ్ ॥ 390॥

సదేవేదం సర్వం జగదవగతం వాఙ్మనసయోః

సతోఽన్యన్నాస్త్యేవ ప్రకృతిపరసీమ్ని స్థితవతః ।

పృథక్ కిం మృత్స్నాయాః కలశఘటకుమ్భాద్యవగతం

వదత్యేష భ్రాన్తస్త్వమహమితి మాయామదిరయా ॥ 391॥

క్రియాసమభిహారేణ యత్ర నాన్యదితి శ్రుతిః ।

బ్రవీతి ద్వైతరాహిత్యం మిథ్యాధ్యాసనివృత్తయే ॥ 392॥

ఆకాశవన్నిర్మలనిర్వికల్పం (పాఠభేదః - నిర్వికల్ప)

నిఃసీమనిఃస్పన్దననిర్వికారమ్ ।

అన్తర్బహిఃశూన్యమనన్యమద్వయం

స్వయం పరం బ్రహ్మ కిమస్తి బోధ్యమ్ ॥ 393॥

వక్తవ్యం కిము విద్యతేఽత్ర బహుధా బ్రహ్మైవ జీవః స్వయం

బ్రహ్మైతజ్జగదాతతం ను సకలం బ్రహ్మాద్వితీయం శ్రుతిః । (పాఠభేదః - జగదాపరాణు సకలం)

బ్రహ్మైవాహమితి ప్రబుద్ధమతయః సన్త్యక్తబాహ్యాః స్ఫుటం

బ్రహ్మీభూయ వసన్తి సన్తతచిదానన్దాత్మనైతద్ధ్రువమ్ ॥ 394॥ (పాఠభేదః - ఆనన్దాత్మనైవ ధ్రువమ్)

జహి మలమయకోశేఽహన్ధియోత్థాపితాశాం

ప్రసభమనిలకల్పే లిఙ్గదేహేఽపి పశ్చాత్ ।

నిగమగదితకీర్తిం నిత్యమానన్దమూర్తిం

స్వయమితి పరిచీయ బ్రహ్మరూపేణ తిష్ఠ ॥ 395॥

శవాకారం యావద్భజతి మనుజస్తావదశుచిః

పరేభ్యః స్యాత్క్లేశో జననమరణవ్యాధినిలయః । (పాఠభేదః - వ్యాధినిరయాః)

యదాత్మానం శుద్ధం కలయతి శివాకారమచలమ్

తదా తేభ్యో ముక్తో భవతి హి తదాహ శ్రుతిరపి ॥ 396॥

స్వాత్మన్యారోపితాశేషాభాసవస్తునిరాసతః ।

స్వయమేవ పరం బ్రహ్మ పూర్ణమద్వయమక్రియమ్ ॥ 397॥

సమాహితాయాం సతి చిత్తవృత్తౌ

పరాత్మని బ్రహ్మణి నిర్వికల్పే ।

న దృశ్యతే కశ్చిదయం వికల్పః

ప్రజల్పమాత్రః పరిశిష్యతే యతః ॥ 398॥ (పాఠభేదః - తతః)

అసత్కల్పో వికల్పోఽయం విశ్వమిత్యేకవస్తుని ।

నిర్వికారే నిరాకారే నిర్విశేషే భిదా కుతః ॥ 399॥

ద్రష్టుదర్శనదృశ్యాదిభావశూన్యైకవస్తుని । (పాఠభేదః - ద్రష్టృదర్శన)

నిర్వికారే నిరాకారే నిర్విశేషే భిదా కుతః ॥ 400॥

కల్పార్ణవ ఇవాత్యన్తపరిపూర్ణైకవస్తుని ।

నిర్వికారే నిరాకారే నిర్విశేషే భిదా కుతః ॥ 401॥

తేజసీవ తమో యత్ర ప్రలీనం భ్రాన్తికారణమ్ । (పాఠభేదః - యత్ర విలీనం)

అద్వితీయే పరే తత్త్వే నిర్విశేషే భిదా కుతః ॥ 402॥

ఏకాత్మకే పరే తత్త్వే భేదవార్తా కథం వసేత్ । (పాఠభేదః - కథం భవేత్)

సుషుప్తౌ సుఖమాత్రాయాం భేదః కేనావలోకితః ॥ 403॥

న హ్యస్తి విశ్వం పరతత్త్వబోధాత్

సదాత్మని బ్రహ్మణి నిర్వికల్పే ।

కాలత్రయే నాప్యహిరీక్షితో గుణే

న హ్యమ్బుబిన్దుర్మృగతృష్ణికాయామ్ ॥ 404॥

మాయామాత్రమిదం ద్వైతమద్వైతం పరమార్థతః ।

ఇతి బ్రూతే శ్రుతిః సాక్షాత్సుషుప్తావనుభూయతే ॥ 405॥

అనన్యత్వమధిష్ఠానాదారోప్యస్య నిరీక్షితమ్ ।

పణ్డితై రజ్జుసర్పాదౌ వికల్పో భ్రాన్తిజీవనః ॥ 406॥

చిత్తమూలో వికల్పోఽయం చిత్తాభావే న కశ్చన ।

అతశ్చిత్తం సమాధేహి ప్రత్యగ్రూపే పరాత్మని ॥ 407॥

కిమపి సతతబోధం కేవలానన్దరూపం

నిరుపమమతివేలం నిత్యముక్తం నిరీహమ్ ।

నిరవధిగగనాభం నిష్కలం నిర్వికల్పం

హృది కలయతి విద్వాన్ బ్రహ్మ పూర్ణం సమాధౌ ॥ 408॥

ప్రకృతివికృతిశూన్యం భావనాతీతభావం

సమరసమసమానం మానసమ్బన్ధదూరమ్ ।

నిగమవచనసిద్ధం నిత్యమస్మత్ప్రసిద్ధం

హృది కలయతి విద్వాన్ బ్రహ్మ పూర్ణం సమాధౌ ॥ 409॥

అజరమమరమస్తాభావవస్తుస్వరూపం (పాఠభేదః - భాసవస్తు)

స్తిమితసలిలరాశిప్రఖ్యమాఖ్యావిహీనమ్ ।

శమితగుణవికారం శాశ్వతం శాన్తమేకం

హృది కలయతి విద్వాన్ బ్రహ్మ పూర్ణం సమాధౌ ॥ 410॥

సమాహితాన్తఃకరణః స్వరూపే

విలోకయాత్మానమఖణ్డవైభవమ్ ।

విచ్ఛిన్ద్ధి బన్ధం భవగన్ధగన్ధితం (పాఠభేదః - గన్ధగన్ధిలం)

యత్నేన పుంస్త్వం సఫలీకురుష్వ ॥ 411-

సర్వోపాధివినిర్ముక్తం సచ్చిదానన్దమద్వయమ్ ।

భావయాత్మానమాత్మస్థం న భూయః కల్పసేఽధ్వనే ॥ 412॥

ఛాయేవ పుంసః పరిదృశ్యమాన-

మాభాసరూపేణ ఫలానుభూత్యా ।

శరీరమారాచ్ఛవవన్నిరస్తం

పునర్న సన్ధత్త ఇదం మహాత్మా ॥ 413॥

సతతవిమలబోధానన్దరూపం సమేత్య (పాఠభేదః - స్వమేత్య)

త్యజ జడమలరూపోపాధిమేతం సుదూరే ।

అథ పునరపి నైష స్మర్యతాం వాన్తవస్తు (పాఠభేదః - పునరపి నైవ)

స్మరణవిషయభూతం కల్పతే కుత్సనాయ ॥ 414॥

సమూలమేతత్పరిదాహ్య వహ్నౌ (పాఠభేదః - పరిదహ్య)

సదాత్మని బ్రహ్మణి నిర్వికల్పే ।

తతః స్వయం నిత్యవిశుద్ధబోధా-

నన్దాత్మనా తిష్ఠతి విద్వరిష్ఠః ॥ 415॥

ప్రారబ్ధసూత్రగ్రథితం శరీరం

ప్రయాతు వా తిష్ఠతు గోరివ స్రక్ ।

న తత్పునః పశ్యతి తత్త్వవేత్తా-

ఽఽనన్దాత్మని బ్రహ్మణి లీనవృత్తిః ॥ 416॥

అఖణ్డానన్దమాత్మానం విజ్ఞాయ స్వస్వరూపతః ।

కిమిచ్ఛన్ కస్య వా హేతోర్దేహం పుష్ణాతి తత్త్వవిత్ ॥ 417॥

సంసిద్ధస్య ఫలం త్వేతజ్జీవన్ముక్తస్య యోగినః ।

బహిరన్తః సదానన్దరసాస్వాదనమాత్మని ॥ 418॥

వైరాగ్యస్య ఫలం బోధో బోధస్యోపరతిః ఫలమ్ ।

స్వానన్దానుభవాచ్ఛాన్తిరేషైవోపరతేః ఫలమ్ ॥ 419॥

యద్యుత్తరోత్తరాభావః పూర్వపూర్వన్తు నిష్ఫలమ్ ।

నివృత్తిః పరమా తృప్తిరానన్దోఽనుపమః స్వతః ॥ 420॥

దృష్టదుఃఖేష్వనుద్వేగో విద్యాయాః ప్రస్తుతం ఫలమ్ ।

యత్కృతం భ్రాన్తివేలాయాం నానా కర్మ జుగుప్సితమ్ ।

పశ్చాన్నరో వివేకేన తత్కథం కర్తుమర్హతి ॥ 421॥

విద్యాఫలం స్యాదసతో నివృత్తిః

ప్రవృత్తిరజ్ఞానఫలం తదీక్షితమ్ ।

తజ్జ్ఞాజ్ఞయోర్యన్మృగతృష్ణికాదౌ

నోచేద్విదాం దృష్టఫలం కిమస్మాత్ ॥ 422॥ (పాఠభేదః - నోచేద్విదో)

అజ్ఞానహృదయగ్రన్థేర్వినాశో యద్యశేషతః ।

అనిచ్ఛోర్విషయః కిం ను ప్రవృత్తేః కారణం స్వతః ॥ 423॥ (పాఠభేదః - విదుషః కిం)

వాసనానుదయో భోగ్యే వైరాగ్యస్య తదావధిః ।

అహమ్భావోదయాభావో బోధస్య పరమావధిః ।

లీనవృత్తైరనుత్పత్తిర్మర్యాదోపరతేస్తు సా ॥ 424॥ (పాఠభేదః - వృత్తేర)

బ్రహ్మాకారతయా సదా స్థితతయా నిర్ముక్తబాహ్యార్థధీ-

రన్యావేదితభోగ్యభోగకలనో నిద్రాలువద్బాలవత్ ।

స్వప్నాలోకితలోకవజ్జగదిదం పశ్యన్క్వచిల్లబ్ధధీ-

రాస్తే కశ్చిదనన్తపుణ్యఫలభుగ్ధన్యః స మాన్యో భువి ॥ 425॥

స్థితప్రజ్ఞో యతిరయం యః సదానన్దమశ్నుతే ।

బ్రహ్మణ్యేవ విలీనాత్మా నిర్వికారో వినిష్క్రియః ॥ 426॥

బ్రహ్మాత్మనోః శోధితయోరేకభావావగాహినీ ।

నిర్వికల్పా చ చిన్మాత్రా వృత్తిః ప్రజ్ఞేతి కథ్యతే ।

సుస్థితాఽసౌ భవేద్యస్య స్థితప్రజ్ఞః స ఉచ్యతే ॥ 427॥

యస్య స్థితా భవేత్ప్రజ్ఞా యస్యానన్దో నిరన్తరః ।

ప్రపఞ్చో విస్మృతప్రాయః స జీవన్ముక్త ఇష్యతే ॥ 428॥

లీనధీరపి జాగర్తి జాగ్రద్ధర్మవివర్జితః ।

బోధో నిర్వాసనో యస్య స జీవన్ముక్త ఇష్యతే ॥ 429॥

శాన్తసంసారకలనః కలావానపి నిష్కలః ।

యస్య చిత్తం వినిశ్చిన్తం స జీవన్ముక్త ఇష్యతే ॥ 430॥ (పాఠభేదః - యః సచిత్తోఽపి నిశ్చిత్తః)

వర్తమానేఽపి దేహేఽస్మిఞ్ఛాయావదనువర్తిని ।

అహన్తామమతాఽభావో జీవన్ముక్తస్య లక్షణమ్ ॥ 431॥

అతీతాననుసన్ధానం భవిష్యదవిచారణమ్ ।

ఔదాసీన్యమపి ప్రాప్తం జీవన్ముక్తస్య లక్షణమ్ ॥ 432॥ (పాఠభేదః - ప్రాప్తే)

గుణదోషవిశిష్టేఽస్మిన్స్వభావేన విలక్షణే ।

సర్వత్ర సమదర్శిత్వం జీవన్ముక్తస్య లక్షణమ్ ॥ 433॥

ఇష్టానిష్టార్థసమ్ప్రాప్తౌ సమదర్శితయాఽఽత్మని ।

ఉభయత్రావికారిత్వం జీవన్ముక్తస్య లక్షణమ్ ॥ 434॥

బ్రహ్మానన్దరసాస్వాదాసక్తచిత్తతయా యతేః ।

అన్తర్బహిరవిజ్ఞానం జీవన్ముక్తస్య లక్షణమ్ ॥ 435॥

దేహేన్ద్రియాదౌ కర్తవ్యే మమాహమ్భావవర్జితః ।

ఔదాసీన్యేన యస్తిష్ఠేత్స జీవన్ముక్తలక్షణః ॥ 436॥ (పాఠభేదః - స జీవన్ముక్త ఇష్యతే)

విజ్ఞాత ఆత్మనో యస్య బ్రహ్మభావః శ్రుతేర్బలాత్ ।

భవబన్ధవినిర్ముక్తః స జీవన్ముక్తలక్షణః ॥ 437॥ (పాఠభేదః - స జీవన్ముక్త ఇష్యతే)

దేహేన్ద్రియేష్వహమ్భావ ఇదమ్భావస్తదన్యకే ।

యస్య నో భవతః క్వాపి స జీవన్ముక్త ఇష్యతే ॥ 438॥

జీవేశోభయసంసారరూపదుర్వాసనోజ్ఝితా ।

సా సర్వదా భవేద్యస్య స జీవన్ముక్త ఇష్యతే ॥

న ప్రత్యగ్బ్రహ్మణోర్భేదం కదాపి బ్రహ్మసర్గయోః ।

ప్రజ్ఞయా యో విజానితి స జీవన్ముక్తలక్షణః ॥ 439॥ (పాఠభేదః - స జీవన్ముక్త ఇష్యతే)

సాధుభిః పూజ్యమానేఽస్మిన్పీడ్యమానేఽపి దుర్జనైః ।

సమభావో భవేద్యస్య స జీవన్ముక్తలక్షణః ॥ 440॥ (పాఠభేదః - స జీవన్ముక్త ఇష్యతే)

యత్ర ప్రవిష్టా విషయాః పరేరితా

నదీప్రవాహా ఇవ వారిరాశౌ ।

లినన్తి సన్మాత్రతయా న విక్రియాం

ఉత్పాదయన్త్యేష యతిర్విముక్తః ॥ 441॥

విజ్ఞాతబ్రహ్మతత్త్వస్య యథాపూర్వం న సంసృతిః ।

అస్తి చేన్న స విజ్ఞాతబ్రహ్మభావో బహిర్ముఖః ॥ 442॥

ప్రాచీనవాసనావేగాదసౌ సంసరతీతి చేత్ ।

న సదేకత్వవిజ్ఞానాన్మన్దీ భవతి వాసనా ॥ 443॥

అత్యన్తకాముకస్యాపి వృత్తిః కుణ్ఠతి మాతరి ।

తథైవ బ్రహ్మణి జ్ఞాతే పూర్ణానన్దే మనీషిణః ॥ 444॥

నిదిధ్యాసనశీలస్య బాహ్యప్రత్యయ ఈక్ష్యతే ।

బ్రవీతి శ్రుతిరేతస్య ప్రారబ్ధం ఫలదర్శనాత్ ॥ 445॥

సుఖాద్యనుభవో యావత్తావత్ప్రారబ్ధమిష్యతే ।

ఫలోదయః క్రియాపూర్వో నిష్క్రియో న హి కుత్రచిత్ ॥ 446॥

అహం బ్రహ్మేతి విజ్ఞానాత్కల్పకోటిశతార్జితమ్ ।

సఞ్చితం విలయం యాతి ప్రబోధాత్స్వప్నకర్మవత్ ॥ 447॥

యత్కృతం స్వప్నవేలాయాం పుణ్యం వా పాపముల్బణమ్ ।

సుప్తోత్థితస్య కిన్తత్స్యాత్స్వర్గాయ నరకాయ వా ॥ 448॥

స్వమసఙ్గముదాసీనం పరిజ్ఞాయ నభో యథా ।

న శ్లిష్యతి చ యత్కిఞ్చిత్కదాచిద్భావికర్మభిః ॥ 449॥ (పాఠభేదః - శ్లిష్యతే యతిః కిఞ్చిత్)

న నభో ఘటయోగేన సురాగన్ధేన లిప్యతే ।

తథాత్మోపాధియోగేన తద్ధర్మైర్నైవ లిప్యతే ॥ 450॥

జ్ఞానోదయాత్పురారబ్ధం కర్మజ్ఞానాన్న నశ్యతి ।

అదత్వా స్వఫలం లక్ష్యముద్దిశ్యోత్సృష్టబాణవత్ ॥ 451॥

వ్యాఘ్రబుద్ధ్యా వినిర్ముక్తో బాణః పశ్చాత్తు గోమతౌ ।

న తిష్ఠతి ఛినత్యేవ లక్ష్యం వేగేన నిర్భరమ్ ॥ 452॥

ప్రారబ్ధం బలవత్తరం ఖలు విదాం భోగేన తస్య క్షయః

సమ్యగ్జ్ఞానహుతాశనేన విలయః ప్రాక్సఞ్చితాగామినామ్ ।

బ్రహ్మాత్మైక్యమవేక్ష్య తన్మయతయా యే సర్వదా సంస్థితాః

తేషాం తత్త్రితయం నహి క్వచిదపి బ్రహ్మైవ తే నిర్గుణమ్ ॥ 453॥

ఉపాధితాదాత్మ్యవిహీనకేవల-

బ్రహ్మాత్మనైవాత్మని తిష్ఠతో మునేః ।

ప్రారబ్ధసద్భావకథా న యుక్తా

స్వప్నార్థసమ్బన్ధకథేవ జాగ్రతః ॥ 454॥

న హి ప్రబుద్ధః ప్రతిభాసదేహే

దేహోపయోగిన్యపి చ ప్రపఞ్చే ।

కరోత్యహన్తాం మమతామిదన్తాం

కిన్తు స్వయం తిష్ఠతి జాగరేణ ॥ 455॥

న తస్య మిథ్యార్థసమర్థనేచ్ఛా

న సఙ్గ్రహస్తజ్జగతోఽపి దృష్టః ।

తత్రానువృత్తిర్యది చేన్మృషార్థే

న నిద్రయా ముక్త ఇతీష్యతే ధ్రువమ్ ॥ 456॥

తద్వత్పరే బ్రహ్మణి వర్తమానః

సదాత్మనా తిష్ఠతి నాన్యదీక్షతే ।

స్మృతిర్యథా స్వప్నవిలోకితార్థే

తథా విదః ప్రాశనమోచనాదౌ ॥ 457॥

కర్మణా నిర్మితో దేహః ప్రారబ్ధం తస్య కల్ప్యతామ్ ।

నానాదేరాత్మనో యుక్తం నైవాత్మా కర్మనిర్మితః ॥ 458॥

అజో నిత్యః శాశ్వత ఇతి బ్రూతే శ్రుతిరమోఘవాక్ । (పాఠభేదః - అజో నిత్య ఇతి బ్రూతే శ్రుతిరేషా త్వమోఘవాక్)

తదాత్మనా తిష్ఠతోఽస్య కుతః ప్రారబ్ధకల్పనా ॥ 459॥

ప్రారబ్ధం సిధ్యతి తదా యదా దేహాత్మనా స్థితిః ।

దేహాత్మభావో నైవేష్టః ప్రారబ్ధం త్యజ్యతామతః ॥ 460॥

శరీరస్యాపి ప్రారబ్ధకల్పనా భ్రాన్తిరేవ హి ।

అధ్యస్తస్య కుతః సత్త్వమసత్యస్య కుతో జనిః । (పాఠభేదః - సత్త్వమసత్త్వస్య)

అజాతస్య కుతో నాశః ప్రారబ్ధమసతః కుతః ॥ 461॥

జ్ఞానేనాజ్ఞానకార్యస్య సమూలస్య లయో యది ।

తిష్ఠత్యయం కథం దేహ ఇతి శఙ్కావతో జడాన్ ॥ 462॥

సమాధాతుం బాహ్యదృష్ట్యా ప్రారబ్ధం వదతి శ్రుతిః ।

న తు దేహాదిసత్యత్వబోధనాయ విపశ్చితామ్ ।

యతః శ్రుతేరభిప్రాయః పరమార్థైకగోచరః ॥ 463॥

పరిపూర్ణమనాద్యన్తమప్రమేయమవిక్రియమ్ ।

ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మ నేహ నానాస్తి కిఞ్చన ॥ 464॥

సద్ఘనం చిద్ఘనం నిత్యమానన్దఘనమక్రియమ్ ।

ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మ నేహ నానాస్తి కిఞ్చన ॥ 465॥

ప్రత్యగేకరసం పూర్ణమనన్తం సర్వతోముఖమ్ ।

ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మ నేహ నానాస్తి కిఞ్చన ॥ 466॥

అహేయమనుపాదేయమనాదేయమనాశ్రయమ్ । మనాధేయమనా

ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మ నేహ నానాస్తి కిఞ్చన ॥ 467॥

నిర్గుణం నిష్కలం సూక్ష్మం నిర్వికల్పం నిరఞ్జనమ్ ।

ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మ నేహ నానాస్తి కిఞ్చన ॥ 468॥

అనిరూప్య స్వరూపం యన్మనోవాచామగోచరమ్ ।

ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మ నేహ నానాస్తి కిఞ్చన ॥ 469॥

సత్సమృద్ధం స్వతఃసిద్ధం శుద్ధం బుద్ధమనీదృశమ్ ।

ఏకమేవాద్వయం బ్రహ్మ నేహ నానాస్తి కిఞ్చన ॥ 470॥

నిరస్తరాగా వినిరస్తభోగాః (పాఠభేదః - నిరపాస్తభోగాః)

శాన్తాః సుదాన్తా యతయో మహాన్తః ।

విజ్ఞాయ తత్త్వం పరమేతదన్తే

ప్రాప్తాః పరాం నిర్వృతిమాత్మయోగాత్ ॥ 471॥

భవానపీదం పరతత్త్వమాత్మనః

స్వరూపమానన్దఘనం విచార్య । (పాఠభేదః - నిచాయ్య)

విధూయ మోహం స్వమనఃప్రకల్పితం

ముక్తః కృతార్థో భవతు ప్రబుద్ధః ॥ 472॥

సమాధినా సాధువినిశ్చలాత్మనా (పాఠభేదః - సునిశ్చలాత్మనా)

పశ్యాత్మతత్త్వం స్ఫుటబోధచక్షుషా ।

నిఃసంశయం సమ్యగవేక్షితశ్చే-

చ్ఛ్రుతః పదార్థో న పునర్వికల్ప్యతే ॥ 473॥ (పాఠభేదః - పునర్వికల్పతే)

స్వస్యావిద్యాబన్ధసమ్బన్ధమోక్షా-

త్సత్యజ్ఞానానన్దరూపాత్మలబ్ధౌ ।

శాస్త్రం యుక్తిర్దేశికోక్తిః ప్రమాణం

చాన్తఃసిద్ధా స్వానుభూతిః ప్రమాణమ్ ॥ 474॥

బన్ధో మోక్షశ్చ తృప్తిశ్చ చిన్తాఽఽరోగ్యక్షుధాదయః ।

స్వేనైవ వేద్యా యజ్జ్ఞానం పరేషామానుమానికమ్ ॥ 475॥

తటస్థితా బోధయన్తి గురవః శ్రుతయో యథా ।

ప్రజ్ఞయైవ తరేద్విద్వానీశ్వరానుగృహీతయా ॥ 476॥

స్వానుభూత్యా స్వయం జ్ఞాత్వా స్వమాత్మానమఖణ్డితమ్ ।

సంసిద్ధః సమ్ముఖం తిష్ఠేన్నిర్వికల్పాత్మనాఽఽత్మని ॥ 477॥ (పాఠభేదః - సుసుఖం తిష్ఠేన్)

వేదాన్తసిద్ధాన్తనిరుక్తిరేషా

బ్రహ్మైవ జీవః సకలం జగచ్చ ।

అఖణ్డరూపస్థితిరేవ మోక్షో

బ్రహ్మాద్వితీయే శ్రుతయః ప్రమాణమ్ ॥ 478॥ (పాఠభేదః - బ్రహ్మాద్వితీయం)

ఇతి గురువచనాచ్ఛ్రుతిప్రమాణాత్

పరమవగమ్య సతత్త్వమాత్మయుక్త్యా ।

ప్రశమితకరణః సమాహితాత్మా

క్వచిదచలాకృతిరాత్మనిష్ఠతోఽభూత్ ॥ 479॥ (పాఠభేదః - ఆత్మనిష్ఠితో)

కిఞ్చిత్కాలం సమాధాయ పరే బ్రహ్మణి మానసమ్ । (పాఠభేదః - కఞ్చిత్కాలం)

ఉత్థాయ పరమానన్దాదిదం వచనమబ్రవీత్ ॥ 480॥ (పాఠభేదః - వ్యుత్థాయ)

బుద్ధిర్వినష్టా గలితా ప్రవృత్తిః

బ్రహ్మాత్మనోరేకతయాఽధిగత్యా ।

ఇదం న జానేఽప్యనిదం న జానే

కిం వా కియద్వా సుఖమస్త్యపారమ్ ॥ 481॥ (పాఠభేదః - సుఖమస్య పారమ్)

వాచా వక్తుమశక్యమేవ మనసా మన్తుం న వా శక్యతే

స్వానన్దామృతపూరపూరితపరబ్రహ్మామ్బుధేర్వైభవమ్ ।

అమ్భోరాశివిశీర్ణవార్షికశిలాభావం భజన్మే మనో

యస్యాంశాంశలవే విలీనమధునాఽఽనన్దాత్మనా నిర్వృతమ్ ॥ 482॥

క్వ గతం కేన వా నీతం కుత్ర లీనమిదం జగత్ ।

అధునైవ మయా దృష్టం నాస్తి కిం మహదద్భుతమ్ ॥ 483॥

కిం హేయం కిముపాదేయం కిమన్యత్కిం విలక్షణమ్ ।

అఖణ్డానన్దపీయూషపూర్ణే బ్రహ్మమహార్ణవే ॥ 484॥

న కిఞ్చిదత్ర పశ్యామి న శఋణోమి న వేద్మ్యహమ్ ।

స్వాత్మనైవ సదానన్దరూపేణాస్మి విలక్షణః ॥ 485॥

నమో నమస్తే గురవే మహాత్మనే

విముక్తసఙ్గాయ సదుత్తమాయ ।

నిత్యాద్వయానన్దరసస్వరూపిణే

భూమ్నే సదాఽపారదయామ్బుధామ్నే ॥ 486॥

యత్కటాక్షశశిసాన్ద్రచన్ద్రికా-

పాతధూతభవతాపజశ్రమః ।

ప్రాప్తవానహమఖణ్డవైభవా-

నన్దమాత్మపదమక్షయం క్షణాత్ ॥ 487॥

ధన్యోఽహం కృతకృత్యోఽహం విముక్తోఽహం భవగ్రహాత్ ।

నిత్యానన్దస్వరూపోఽహం పూర్ణోఽహం త్వదనుగ్రహాత్ ॥ 488॥

అసఙ్గోఽహమనఙ్గోఽహమలిఙ్గోఽహమభఙ్గురః ।

ప్రశాన్తోఽహమనన్తోఽహమమలోఽహం చిరన్తనః ॥ 489॥ (పాఠభేదః - ఽహమతాన్తోఽహం)

అకర్తాహమభోక్తాహమవికారోఽహమక్రియః ।

శుద్ధబోధస్వరూపోఽహం కేవలోఽహం సదాశివః ॥ 490॥

ద్రష్టుః శ్రోతుర్వక్తుః కర్తుర్భోక్తుర్విభిన్న ఏవాహమ్ ।

నిత్యనిరన్తరనిష్క్రియనిఃసీమాసఙ్గపూర్ణబోధాత్మా ॥ 491॥

నాహమిదం నాహమదోఽప్యుభయోరవభాసకం పరం శుద్ధమ్ ।

బాహ్యాభ్యన్తరశూన్యం పూర్ణం బ్రహ్మాద్వితీయమేవాహమ్ ॥ 492॥

నిరుపమమనాదితత్త్వం త్వమహమిదమద ఇతి కల్పనాదూరమ్ ।

నిత్యానన్దైకరసం సత్యం బ్రహ్మాద్వితీయమేవాహమ్ ॥ 493॥

నారాయణోఽహం నరకాన్తకోఽహం

పురాన్తకోఽహం పురుషోఽహమీశః ।

అఖణ్డబోధోఽహమశేషసాక్షీ

నిరీశ్వరోఽహం నిరహం చ నిర్మమః ॥ 494॥

సర్వేషు భూతేష్వహమేవ సంస్థితో

జ్ఞానాత్మనాఽన్తర్బహిరాశ్రయః సన్ ।

భోక్తా చ భోగ్యం స్వయమేవ సర్వం

యద్యత్పృథగ్దృష్టమిదన్తయా పురా ॥ 495॥

మయ్యఖణ్డసుఖామ్భోధౌ బహుధా విశ్వవీచయః ।

ఉత్పద్యన్తే విలీయన్తే మాయామారుతవిభ్రమాత్ ॥ 496॥

స్థులాదిభావా మయి కల్పితా భ్రమా-

దారోపితానుస్ఫురణేన లోకైః ।

కాలే యథా కల్పకవత్సరాయ-

ణర్త్వాదయో నిష్కలనిర్వికల్పే ॥ 497॥

ఆరోపితం నాశ్రయదూషకం భవేత్

కదాపి మూఢైరతిదోషదూషితైః । మూఢైర్మతి

నార్ద్రీకరోత్యూషరభూమిభాగం

మరీచికావారి మహాప్రవాహః ॥ 498॥

ఆకాశవల్లేపవిదూరగోఽహం (పాఠభేదః - ఆకాశవత్ కల్పవి)

ఆదిత్యవద్భాస్యవిలక్షణోఽహమ్ ।

అహార్యవన్నిత్యవినిశ్చలోఽహం

అమ్భోధివత్పారవివర్జితోఽహమ్ ॥ 499॥

న మే దేహేన సమ్బన్ధో మేఘేనేవ విహాయసః ।

అతః కుతో మే తద్ధర్మా జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తయః ॥ 500॥

ఉపాధిరాయాతి స ఏవ గచ్ఛతి

స ఏవ కర్మాణి కరోతి భుఙ్క్తే ।

స ఏవ జీర్యన్ మ్రియతే సదాహం (పాఠభేదః - ఏవ జీవన్)

కులాద్రివన్నిశ్చల ఏవ సంస్థితః ॥ 501॥

న మే ప్రవృత్తిర్న చ మే నివృత్తిః

సదైకరూపస్య నిరంశకస్య ।

ఏకాత్మకో యో నివిడో నిరన్తరో (పాఠభేదః - నిబిడో)

వ్యోమేవ పూర్ణః స కథం ను చేష్టతే ॥ 502॥

పుణ్యాని పాపాని నిరిన్ద్రియస్య

నిశ్చేతసో నిర్వికృతేర్నిరాకృతేః ।

కుతో మమాఖణ్డసుఖానుభూతేః

బ్రూతే హ్యనన్వాగతమిత్యపి శ్రుతిః ॥ 503॥

ఛాయయా స్పృష్టముష్ణం వా శీతం వా సుష్ఠు దుఃష్ఠు వా ।

న స్పృశత్యేవ యత్కిఞ్చిత్పురుషం తద్విలక్షణమ్ ॥ 504॥

న సాక్షిణం సాక్ష్యధర్మాః సంస్పృశన్తి విలక్షణమ్ ।

అవికారముదాసీనం గృహధర్మాః ప్రదీపవత్ ।

దేహేన్ద్రియమనోధర్మా నైవాత్మానం స్పృశన్త్యహో ॥ 505॥ ఏక్ష్త్ర

రవేర్యథా కర్మణి సాక్షిభావో

వహ్నేర్యథా దాహనియామకత్వమ్ । (పాఠభేదః - వాఽయసి దాహకత్వమ్)

రజ్జోర్యథాఽఽరోపితవస్తుసఙ్గః

తథైవ కూటస్థచిదాత్మనో మే ॥ 506॥

కర్తాపి వా కారయితాపి నాహం

భోక్తాపి వా భోజయితాపి నాహమ్ ।

ద్రష్టాపి వా దర్శయితాపి నాహం

సోఽహం స్వయఞ్జ్యోతిరనీదృగాత్మా ॥ 507॥

చలత్యుపాధౌ ప్రతిబిమ్బలౌల్య-

మౌపాధికం మూఢధియో నయన్తి ।

స్వబిమ్బభూతం రవివద్వినిష్క్రియం

కర్తాస్మి భోక్తాస్మి హతోఽస్మి హేతి ॥ 508॥

జలే వాపి స్థలే వాపి లుఠత్వేష జడాత్మకః ।

నాహం విలిప్యే తద్ధర్మైర్ఘటధర్మైర్నభో యథా ॥ 509॥

కర్తృత్వభోక్తృత్వఖలత్వమత్తతా-

జడత్వబద్ధత్వవిముక్తతాదయః ।

బుద్ధేర్వికల్పా న తు సన్తి వస్తుతః

స్వస్మిన్పరే బ్రహ్మణి కేవలేఽద్వయే ॥ 510॥

సన్తు వికారాః ప్రకృతేర్దశధా శతధా సహస్రధా వాపి ।

కిం మేఽసఙ్గచితస్తైర్న ఘనః క్వచిదమ్బరం స్పృశతి ॥ 511॥ (పాఠభేదః - తైః కిం మేఽసఙ్గచితేర్న హ్యమ్బుదడమ్బరోఽమ్బరం)

అవ్యక్తాదిస్థూలపర్యన్తమేతత్

విశ్వం యత్రాభాసమాత్రం ప్రతీతమ్ ।

వ్యోమప్రఖ్యం సూక్ష్మమాద్యన్తహీనం

బ్రహ్మాద్వైతం యత్తదేవాహమస్మి ॥ 512॥

సర్వాధారం సర్వవస్తుప్రకాశం

సర్వాకారం సర్వగం సర్వశూన్యమ్ ।

నిత్యం శుద్ధం నిశ్చలం నిర్వికల్పం (పాఠభేదః - నిష్కలం)

బ్రహ్మాద్వైతం యత్తదేవాహమస్మి ॥ 513॥

యత్ప్రత్యస్తాశేషమాయావిశేషం

ప్రత్యగ్రూపం ప్రత్యయాగమ్యమానమ్ ।

సత్యజ్ఞానానన్తమానన్దరూపం

బ్రహ్మాద్వైతం యత్తదేవాహమస్మి ॥ 514॥

నిష్క్రియోఽస్మ్యవికారోఽస్మి

నిష్కలోఽస్మి నిరాకృతిః ।

నిర్వికల్పోఽస్మి నిత్యోఽస్మి

నిరాలమ్బోఽస్మి నిర్ద్వయః ॥ 515॥

సర్వాత్మకోఽహం సర్వోఽహం సర్వాతీతోఽహమద్వయః ।

కేవలాఖణ్డబోధోఽహమానన్దోఽహం నిరన్తరః ॥ 516॥

స్వారాజ్యసామ్రాజ్యవిభూతిరేషా

భవత్కృపాశ్రీమహిమప్రసాదాత్ ।

ప్రాప్తా మయా శ్రీగురవే మహాత్మనే

నమో నమస్తేఽస్తు పునర్నమోఽస్తు ॥ 517॥

మహాస్వప్నే మాయాకృతజనిజరామృత్యుగహనే

భ్రమన్తం క్లిశ్యన్తం బహులతరతాపైరనుదినమ్ । (పాఠభేదః - రనుకలమ్)

అహఙ్కారవ్యాఘ్రవ్యథితమిమమత్యన్తకృపయా

ప్రబోధ్య ప్రస్వాపాత్పరమవితవాన్మామసి గురో ॥ 518॥

నమస్తస్మై సదైకస్మై కస్మైచిన్మహసే నమః । (పాఠభేదః - సదేకస్మై నమశ్చిన్మహసే ముహుః)

యదేతద్విశ్వరూపేణ రాజతే గురురాజ తే ॥ 519॥

ఇతి నతమవలోక్య శిష్యవర్యం

సమధిగతాత్మసుఖం ప్రబుద్ధతత్త్వమ్ ।

ప్రముదితహృదయం స దేశికేన్ద్రః (పాఠభేదః - హృదయః)

పునరిదమాహ వచః పరం మహాత్మా ॥ 520॥

బ్రహ్మప్రత్యయసన్తతిర్జగదతో బ్రహ్మైవ తత్సర్వతః (పాఠభేదః - సత్సర్వతః)

పశ్యాధ్యాత్మదృశా ప్రశాన్తమనసా సర్వాస్వవస్థాస్వపి ।

రూపాదన్యదవేక్షితం కిమభితశ్చక్షుష్మతాం దృశ్యతే (పాఠభేదః - విద్యతే)

తద్వద్బ్రహ్మవిదః సతః కిమపరం బుద్ధేర్విహారాస్పదమ్ ॥ 521॥

కస్తాం పరానన్దరసానుభూతి-

మృత్సృజ్య శూన్యేషు రమేత విద్వాన్ । (పాఠభేదః - ముత్సృజ్య

చన్ద్రే మహాహ్లాదిని దీప్యమానే)

చిత్రేన్దుమాలోకయితుం క ఇచ్ఛేత్ ॥ 522॥

అసత్పదార్థానుభవేన కిఞ్చిన్

న హ్యస్తి తృప్తిర్న చ దుఃఖహానిః ।

తదద్వయానన్దరసానుభూత్యా

తృప్తః సుఖం తిష్ఠ సదాత్మనిష్ఠయా ॥ 523॥

స్వమేవ సర్వథా పశ్యన్మన్యమానః స్వమద్వయమ్ । (పాఠభేదః - సర్వతః)

స్వానన్దమనుభుఞ్జానః కాలం నయ మహామతే ॥ 524॥

అఖణ్డబోధాత్మని నిర్వికల్పే

వికల్పనం వ్యోమ్ని పురప్రకల్పనమ్ ।

తదద్వయానన్దమయాత్మనా సదా

శాన్తిం పరామేత్య భజస్వ మౌనమ్ ॥ 525॥

తూష్ణీమవస్థా పరమోపశాన్తిః

బుద్ధేరసత్కల్పవికల్పహేతోః ।

బ్రహ్మాత్మనో బ్రహ్మవిదో మహాత్మనో

యత్రాద్వయానన్దసుఖం నిరన్తరమ్ ॥ 526॥

నాస్తి నిర్వాసనాన్మౌనాత్పరం సుఖకృదుత్తమమ్ ।

విజ్ఞాతాత్మస్వరూపస్య స్వానన్దరసపాయినః ॥ 527॥

గచ్ఛంస్తిష్ఠన్నుపవిశఞ్ఛయానో వాఽన్యథాపి వా ।

యథేచ్ఛయా వసేద్విద్వానాత్మారామః సదా మునిః ॥ 528॥

న దేశకాలాసనదిగ్యమాది-

లక్ష్యాద్యపేక్షాఽప్రతిబద్ధవృత్తేః । (పాఠభేదః - ప్రతిబద్ధ

సంసిద్ధతత్త్వస్య మహాత్మనోఽస్తి)

స్వవేదనే కా నియమాద్యవస్థా ॥ 529॥

ఘటోఽయమితి విజ్ఞాతుం నియమః కోఽన్వవేక్షతే । (పాఠభేదః - అపేక్ష్యతే)

వినా ప్రమాణసుష్ఠుత్వం యస్మిన్సతి పదార్థధీః ॥ 530॥

అయమాత్మా నిత్యసిద్ధః ప్రమాణే సతి భాసతే ।

న దేశం నాపి వా కాలం న శుద్ధిం వాప్యపేక్షతే ॥ 531॥

దేవదత్తోఽహమిత్యేతద్విజ్ఞానం నిరపేక్షకమ్ ।

తద్వద్బ్రహ్మవిదోఽప్యస్య బ్రహ్మాహమితి వేదనమ్ ॥ 532॥

భానునేవ జగత్సర్వం భాసతే యస్య తేజసా ।

అనాత్మకమసత్తుచ్ఛం కిం ను తస్యావభాసకమ్ ॥ 533॥

వేదశాస్త్రపురాణాని భూతాని సకలాన్యపి ।

యేనార్థవన్తి తం కిన్ను విజ్ఞాతారం ప్రకాశయేత్ ॥ 534॥

ఏష స్వయఞ్జ్యోతిరనన్తశక్తిః

ఆత్మాఽప్రమేయః సకలానుభూతిః ।

యమేవ విజ్ఞాయ విముక్తబన్ధో

జయత్యయం బ్రహ్మవిదుత్తమోత్తమః ॥ 535॥

న ఖిద్యతే నో విషయైః ప్రమోదతే

న సజ్జతే నాపి విరజ్యతే చ ।

స్వస్మిన్సదా క్రీడతి నన్దతి స్వయం

నిరన్తరానన్దరసేన తృప్తః ॥ 536॥

క్షుధాం దేహవ్యథాం త్యక్త్వా బాలః క్రీడతి వస్తునిః । (పాఠభేదః - వస్తుని)

తథైవ విద్వాన్ రమతే నిర్మమో నిరహం సుఖీ ॥ 537॥

చిన్తాశూన్యమదైన్యభైక్షమశనం పానం సరిద్వారిషు

స్వాతన్త్ర్యేణ నిరఙ్కుశా స్థితిరభీర్నిద్రా శ్మశానే వనే ।

వస్త్రం క్షాలనశోషణాదిరహితం దిగ్వాస్తు శయ్యా మహీ

సఞ్చారో నిగమాన్తవీథిషు విదాం క్రీడా పరే బ్రహ్మణి ॥ 538॥

విమానమాలమ్బ్య శరీరమేతద్

భునక్త్యశేషాన్విషయానుపస్థితాన్ ।

పరేచ్ఛయా బాలవదాత్మవేత్తా

యోఽవ్యక్తలిఙ్గోఽననుషక్తబాహ్యః ॥ 539॥

దిగమ్బరో వాపి చ సామ్బరో వా

త్వగమ్బరో వాపి చిదమ్బరస్థః ।

ఉన్మత్తవద్వాపి చ బాలవద్వా

పిశాచవద్వాపి చరత్యవన్యామ్ ॥ 540॥

కామాన్నిష్కామరూపీ సంశ్చరత్యేకచరో మునిః । (పాఠభేదః - కామాన్నీ కామరూపీ)

స్వాత్మనైవ సదా తుష్టః స్వయం సర్వాత్మనా స్థితః ॥ 541॥

క్వచిన్మూఢో విద్వాన్ క్వచిదపి మహారాజవిభవః

క్వచిద్భ్రాన్తః సౌమ్యః క్వచిదజగరాచారకలితః ।

క్వచిత్పాత్రీభూతః క్వచిదవమతః క్వాప్యవిదితః

చరత్యేవం ప్రాజ్ఞః సతతపరమానన్దసుఖితః ॥ 542॥

నిర్ధనోఽపి సదా తుష్టోఽప్యసహాయో మహాబలః ।

నిత్యతృప్తోఽప్యభుఞ్జానోఽప్యసమః సమదర్శనః ॥ 543॥

అపి కుర్వన్నకుర్వాణశ్చాభోక్తా ఫలభోగ్యపి ।

శరీర్యప్యశరీర్యేష పరిచ్ఛిన్నోఽపి సర్వగః ॥ 544॥

అశరీరం సదా సన్తమిమం బ్రహ్మవిదం క్వచిత్ ।

ప్రియాప్రియే న స్పృశతస్తథైవ చ శుభాశుభే ॥ 545॥

స్థూలాదిసమ్బన్ధవతోఽభిమానినః

సుఖం చ దుఃఖం చ శుభాశుభే చ ।

విధ్వస్తబన్ధస్య సదాత్మనో మునేః

కుతః శుభం వాఽప్యశుభం ఫలం వా ॥ 546॥

తమసా గ్రస్తవద్భానాదగ్రస్తోఽపి రవిర్జనైః ।

గ్రస్త ఇత్యుచ్యతే భ్రాన్త్యాం హ్యజ్ఞాత్వా వస్తులక్షణమ్ ॥ 547॥ (పాఠభేదః - భ్రాన్త్యా)

తద్వద్దేహాదిబన్ధేభ్యో విముక్తం బ్రహ్మవిత్తమమ్ ।

పశ్యన్తి దేహివన్మూఢాః శరీరాభాసదర్శనాత్ ॥ 548॥

అహిర్నిర్ల్వయనీం వాయం ముక్త్వా దేహం తు తిష్ఠతి । (పాఠభేదః - అహిని)

ఇతస్తతశ్చాల్యమానో యత్కిఞ్చిత్ప్రాణవాయునా ॥ 549॥

స్త్రోతసా నీయతే దారు యథా నిమ్నోన్నతస్థలమ్ ।

దైవేన నీయతే దేహో యథాకాలోపభుక్తిషు ॥ 550॥

ప్రారబ్ధకర్మపరికల్పితవాసనాభిః

సంసారివచ్చరతి భుక్తిషు ముక్తదేహః ।

సిద్ధః స్వయం వసతి సాక్షివదత్ర తూష్ణీం

చక్రస్య మూలమివ కల్పవికల్పశూన్యః ॥ 551॥

నైవేన్ద్రియాణి విషయేషు నియుఙ్క్త ఏష

నైవాపయుఙ్క్త ఉపదర్శనలక్షణస్థః ।

నైవ క్రియాఫలమపీషదవేక్షతే స (పాఠభేదః - అపీషదపేక్షతే సః)

స్వానన్దసాన్ద్రరసపానసుమత్తచిత్తః ॥ 552॥

లక్ష్యాలక్ష్యగతిం త్యక్త్వా యస్తిష్ఠేత్కేవలాత్మనా ।

శివ ఏవ స్వయం సాక్షాదయం బ్రహ్మవిదుత్తమః ॥ 553॥

జీవన్నేవ సదా ముక్తః కృతార్థో బ్రహ్మవిత్తమః ।

ఉపాధినాశాద్బ్రహ్మైవ సన్ బ్రహ్మాప్యేతి నిర్ద్వయమ్ ॥ 554॥

శైలూషో వేషసద్భావాభావయోశ్చ యథా పుమాన్ ।

తథైవ బ్రహ్మవిచ్ఛ్రేష్ఠః సదా బ్రహ్మైవ నాపరః ॥ 555॥

యత్ర క్వాపి విశీర్ణం సత్పర్ణమివ తరోర్వపుః పతతాత్ । (పాఠభేదః - విశీర్ణం పర్ణమివ)

బ్రహ్మీభూతస్య యతేః ప్రాగేవ తచ్చిదగ్నినా దగ్ధమ్ ॥ 556॥

సదాత్మని బ్రహ్మణి తిష్ఠతో మునేః

పూర్ణాఽద్వయానన్దమయాత్మనా సదా ।

న దేశకాలాద్యుచితప్రతీక్షా

త్వఙ్మాంసవిట్పిణ్డవిసర్జనాయ ॥ 557॥

దేహస్య మోక్షో నో మోక్షో న దణ్డస్య కమణ్డలోః ।

అవిద్యాహృదయగ్రన్థిమోక్షో మోక్షో యతస్తతః ॥ 558॥

కుల్యాయామథ నద్యాం వా శివక్షేత్రేఽపి చత్వరే ।

పర్ణం పతతి చేత్తేన తరోః కిం ను శుభాశుభమ్ ॥ 559॥

పత్రస్య పుష్పస్య ఫలస్య నాశవద్-

దేహేన్ద్రియప్రాణధియాం వినాశః ।

నైవాత్మనః స్వస్య సదాత్మకస్యా-

నన్దాకృతేర్వృక్షవదస్తి చైషః ॥ 560॥ (పాఠభేదః - వదాస్త ఏషః)

ప్రజ్ఞానఘన ఇత్యాత్మలక్షణం సత్యసూచకమ్ ।

అనూద్యౌపాధికస్యైవ కథయన్తి వినాశనమ్ ॥ 561॥

అవినాశీ వా అరేఽయమాత్మేతి శ్రుతిరాత్మనః ।

ప్రబ్రవీత్యవినాశిత్వం వినశ్యత్సు వికారిషు ॥ 562॥

పాషాణవృక్షతృణధాన్యకడఙ్కరాద్యా (పాఠభేదః - కటామ్బరాద్యా)

దగ్ధా భవన్తి హి మృదేవ యథా తథైవ ।

దేహేన్ద్రియాసుమన ఆది సమస్తదృశ్యం

జ్ఞానాగ్నిదగ్ధముపయాతి పరాత్మభావమ్ ॥ 563॥

విలక్షణం యథా ధ్వాన్తం లీయతే భానుతేజసి ।

తథైవ సకలం దృశ్యం బ్రహ్మణి ప్రవిలీయతే ॥ 564॥

ఘటే నష్టే యథా వ్యోమ వ్యోమైవ భవతి స్ఫుటమ్ ।

తథైవోపాధివిలయే బ్రహ్మైవ బ్రహ్మవిత్స్వయమ్ ॥ 565॥

క్షీరం క్షీరే యథా క్షిప్తం తైలం తైలే జలం జలే ।

సంయుక్తమేకతాం యాతి తథాఽఽత్మన్యాత్మవిన్మునిః ॥ 566॥

ఏవం విదేహకైవల్యం సన్మాత్రత్వమఖణ్డితమ్ ।

బ్రహ్మభావం ప్రపద్యైష యతిర్నావర్తతే పునః ॥ 567॥

సదాత్మైకత్వవిజ్ఞానదగ్ధావిద్యాదివర్ష్మణః ।

అముష్య బ్రహ్మభూతత్వాద్ బ్రహ్మణః కుత ఉద్భవః ॥ 568॥

మాయాక్లృప్తౌ బన్ధమోక్షౌ న స్తః స్వాత్మని వస్తుతః ।

యథా రజ్జౌ నిష్క్రియాయాం సర్పాభాసవినిర్గమౌ ॥ 569॥

ఆవృతేః సదసత్త్వాభ్యాం వక్తవ్యే బన్ధమోక్షణే ।

నావృతిర్బ్రహ్మణః కాచిదన్యాభావాదనావృతమ్ ।

యద్యస్త్యద్వైతహానిః స్యాద్ ద్వైతం నో సహతే శ్రుతిః ॥ 570॥

బన్ధఞ్చ మోక్షఞ్చ మృషైవ మూఢా

బుద్ధేర్గుణం వస్తుని కల్పయన్తి ।

దృగావృతిం మేఘకృతాం యథా రవౌ

యతోఽద్వయాఽసఙ్గచిదేతదక్షరమ్ ॥ 571॥ (పాఠభేదః - చిదేకమక్షరమ్)

అస్తీతి ప్రత్యయో యశ్చ యశ్చ నాస్తీతి వస్తుని ।

బుద్ధేరేవ గుణావేతౌ న తు నిత్యస్య వస్తునః ॥ 572॥

అతస్తౌ మాయయా క్లృప్తౌ బన్ధమోక్షౌ న చాత్మని ।

నిష్కలే నిష్క్రియే శాన్తే నిరవద్యే నిరఞ్జనే ।

అద్వితీయే పరే తత్త్వే వ్యోమవత్కల్పనా కుతః ॥ 573॥

న నిరోధో న చోత్పత్తిర్న బద్ధో న చ సాధకః ।

న ముముక్షుర్న వై ముక్త ఇత్యేషా పరమార్థతా ॥ 574॥

సకలనిగమచూడాస్వాన్తసిద్ధాన్తరూపం

పరమిదమతిగుహ్యం దర్శితం తే మయాద్య ।

అపగతకలిదోషం కామనిర్ముక్తబుద్ధిం (పాఠభేదః - బుద్ధిః)

స్వసుతవదసకృత్త్వాం భావయిత్వా ముముక్షుమ్ ॥ 575॥

ఇతి శ్రుత్వా గురోర్వాక్యం ప్రశ్రయేణ కృతానతిః ।

స తేన సమనుజ్ఞాతో యయౌ నిర్ముక్తబన్ధనః ॥ 576॥

గురురేవ సదానన్దసిన్ధౌ నిర్మగ్నమానసః । (పాఠభేదః - గురురేష)

పావయన్వసుధాం సర్వాం విచచార నిరన్తరః ॥ 577॥

ఇత్యాచార్యస్య శిష్యస్య సంవాదేనాత్మలక్షణమ్ ।

నిరూపితం ముముక్షూణాం సుఖబోధోపపత్తయే ॥ 578॥

హితమిదముపదేశమాద్రియన్తాం

విహితనిరస్తసమస్తచిత్తదోషాః ।

భవసుఖవిరతాః ప్రశాన్తచిత్తాః (పాఠభేదః - సుఖవిముఖాః)

శ్రుతిరసికా యతయో ముముక్షవో యే ॥ 579॥

సంసారాధ్వని తాపభానుకిరణప్రోద్భూతదాహవ్యథా-

ఖిన్నానాం జలకాఙ్క్షయా మరుభువి భ్రాన్త్యా పరిభ్రామ్యతామ్ ।

అత్యాసన్నసుధామ్బుధిం సుఖకరం బ్రహ్మాద్వయం దర్శయ-

త్యేషా శఙ్కరభారతీ విజయతే నిర్వాణసన్దాయినీ ॥ 580॥

॥ ఇతి శఙ్కరాచార్యవిరచితం వివేకచూడామణిః ॥

॥ ఓం తత్సత్ ॥

Roman (IAST) Transliteration

sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |

govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā

tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |

ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ

muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)

durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |

manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||

labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)

tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |

yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ

sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)

itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |

durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||

vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)

kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |

ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)

rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||

amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |

bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||

ato vimuktyai prayateta vidvān

sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |

santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ

tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||

uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |

yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||

sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |

yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |

vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |

bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)

arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |

na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |

upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)

ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||

samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||

medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |

adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |

mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |

yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |

ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |

śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||

brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |

so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)

dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)

virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |

svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |

ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |

bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |

cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)

sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)

tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||

ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |

svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |

prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |

tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||

etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |

marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |

svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |

uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |

upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||

śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |

brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |

ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)

prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||

svāminnamaste natalokabandho

kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |

māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā

ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ

dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |

bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ

śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)

śāntā mahānto nivasanti santo

vasantavallokahitaṃ carantaḥ |

tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-

nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-

śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |

sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-

prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)

ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |

santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho

dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ

kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |

jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho

saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ

saṃsāradāvānalatāpataptam |

nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā

dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe

mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |

praśāntacittāya śamānvitāya

tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ

saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |

yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ

tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||

astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |

tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |

tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||

śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ

mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |

yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya

mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||

ajñānayogātparamātmanastava

hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |

tayorvivekoditabodhavahniḥ

ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||

śiṣya uvāca |

kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |

yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||

ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ

kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |

ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā

tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||

śrīguruvāca |

dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)

yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |

bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |

kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |

ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā

svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |

candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva

jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |

kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||

na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |

brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |

prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |

vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |

vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |

ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva

ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |

kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |

vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |

brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)

akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |

rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)

nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |

tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate

māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |

svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)

yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)

sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||

śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |

tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate

vairāgyamatyantamanityavastuṣu |

tataḥ śamaścāpi damastitikṣā

nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||

tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-

dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |

tato'vikalpaṃ parametya vidvān

ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |

taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||

majjāsthimedaḥpalaraktacarma-

tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |

pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ

aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||

ahammameti prathitaṃ śarīraṃ

mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |

nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ

sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||

parasparāṃśairmilitāni bhūtvā

sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |

mātrāstadīyā viṣayā bhavanti

śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā

rāgorupāśena sudurdamena |

āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ

svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||

śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca

pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |

kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-

bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |

viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |

sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||

āpātavairāgyavato mumukṣūn

bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |

āśāgraho majjayate'ntarāle

nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |

sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||

viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)

pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)

hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā

prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||

mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti

tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |

pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-

praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ

anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |

dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe

yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)

grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)

moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |

moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |

yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |

pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |

samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |

avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ

srakcandanastryādivicitrarūpām |

karoti jīvaḥ svayametadātmanā

tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||

sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |

viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||

sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ

sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |

varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ

pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi

ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |

vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)

karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)

nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ

ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |

manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ

buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||

atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |

svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |

svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)

vāgādi pañca śravaṇādi pañca

prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |

buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī

puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||

idaṃ śarīraṃ śa‍ṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ

liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |

savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ

svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā

svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |

svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat

kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate

yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)

dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī

na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ

yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ

na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |

vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ

sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |

bādhiryamūkatvamukhāstathaiva

śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-

tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)

prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)

prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |

ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||

ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |

sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)

viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |

sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |

svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |

tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |

śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ

anādyavidyā triguṇātmikā parā |

kāryānumeyā sudhiyaiva māyā

yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||

sannāpyasannāpyubhayātmikā no

bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |

sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)

mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||

śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā

sarpabhramo rajjuvivekato yathā |

rajastamaḥsattvamiti prasiddhā

guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā

yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |

rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ

duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)

ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |

dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-

ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)

eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya

śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā

saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ

vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)

prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)

vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |

bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān

hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||

abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)

sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |

saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ

vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||

ajñānamālasyajaḍatvanidrā-

pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |

etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit

nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi

tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |

yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san

prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ

tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |

śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca

daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ

svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |

tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā

yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||

avyaktametattriguṇairniruktaṃ

tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |

suṣuptiretasya vibhaktyavasthā

pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ

bījātmanāvasthitireva buddheḥ |

suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)

kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||

dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ

sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |

vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ

avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |

asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||

atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |

yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||

asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |

avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |

buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)

yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |

ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |

viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |

vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||

eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo

nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |

sadaikarūpaḥ pratibodhamātro

yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ

avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)

ākāśa uccai ravivatprakāśate

svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||

jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ

dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |

ayo'gnivattānanuvartamāno

na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||

na jāyate no mriyate na vardhate

na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |

vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-

nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ

sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |

vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-

svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-

nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |

janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ

pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ

prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |

yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā

puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā

vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |

tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ

tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā

sphurantamātmānamanantavaibhavam |

samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā

tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān

anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |

tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)

paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano

dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)

apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau

nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||

bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ

bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |

ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ

tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||

kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ

vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |

aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ

kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||

etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |

yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro

rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |

agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ

nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||

ajñānamūlo'yamanātmabandho

naisargiko'nādirananta īritaḥ |

janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-

pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||

nāstrairna śastrairanilena vahninā

chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |

vivekavijñānamahāsinā vinā

dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma

niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |

viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ

tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||

kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |

nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |

tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||

pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |

nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |

tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||

muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt

pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |

vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ

tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||

deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)

ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)

tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-

rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||

pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)

jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |

naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ

svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |

tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |

sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |

kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-

vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |

vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo

nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||

deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ

dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |

vivekavijñānavato mahātmano

brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |

sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe

kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ

vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |

tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-

pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||

chāyāśarīre pratibimbagātre

yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |

yathātmabuddhistava nāsti kāci-

jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||

dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ

janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |

yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt

tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ

prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||

yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ

pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)

gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |

yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ

svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt

kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |

sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-

statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)

pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ

pracīyamāno viṣayājyadhārayā |

jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ

manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)

na hyastyavidyā manaso'tiriktā

mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |

tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ

vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||

svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā

bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |

tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ

tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||

suṣuptikāle manasi pralīne

naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |

ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ

saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||

vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)

manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ

badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |

vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād

enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ

bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |

bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ

mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||

vivekavairāgyaguṇātirekā-

cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |

bhavatyato buddhimato mumukṣo-

stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |

caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān

sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |

śarīravarṇāśramajātibhedān

guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya

dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |

ahammameti bhramayatyajasraṃ

manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)

adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |

rajastamodoṣavato'vivekino

janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||

ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |

yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |

viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ

nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |

sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho

rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||

manomayo nāpi bhavetparātmā

hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |

duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ

draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |

vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ

vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |

jñānakriyāvānahamityajasraṃ

dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||

anādikālo'yamahaṃsvabhāvo

jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |

karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)

puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||

bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-

nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |

asyaiva vijñānamayasya jāgrat-

svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||

dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-

guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |

vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ

prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |

ato bhavatyeṣa upādhirasya

yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)

kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ

tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |

sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ

svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||

upādhisambandhavaśātparātmā

hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)

ayovikārānavikārivahnivat

sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||

śiṣya uvāca |

bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |

tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||

ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |

na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||

śrīgururuvāca |

samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |

prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |

na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya

pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |

bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo

mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā

mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |

rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva

bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)

anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |

utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |

anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||

anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |

yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||

jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)

sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)

vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |

brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |

tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)

jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)

yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ

pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |

tato nirāsaḥ karaṇīya eva

sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)

ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |

vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |

dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā

syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |

puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ

sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)

ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |

svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||

naivāyamānandamayaḥ parātmā

sopādhikatvātprakṛtervikārāt |

kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā

vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||

pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)

tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)

yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |

avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |

sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||

śiṣya uvāca |

mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |

sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |

vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)

śrīgururuvāca |

satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |

ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)

sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |

tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |

kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)

asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |

ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate

pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)

nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)

nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||

ghaṭodake bimbitamarkabimba-

mālokya mūḍho ravimeva manyate |

tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ

bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ

vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)

taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)

svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)

visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |

draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ

sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ

antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |

vijñāya samyaṅnijarūpametat

pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||

viśoka ānandaghano vipaścit

svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |

nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ

vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |

yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)

brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |

vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |

nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |

na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)

yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |

tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||

mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ

kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |

na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ

kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ

ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |

ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-

nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)

tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)

astīti yo vakti na tasya moho

vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||

brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī

śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |

tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ

nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||

satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'

nantattvahānirnigamāpramāṇatā |

asatyavāditvamapīśituḥ syā-

nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |

na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)

yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |

yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ

pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat

āropitasyāsti kimarthavattā'-

dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||

bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ

brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |

idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)

tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ

viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |

praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ

nirantarānandarasasvarūpam || 237||

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ

nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)

arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ

jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |

kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |

aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)

tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ

brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)

śrutyā tayostattvamasīti samyag

ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-

ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ

nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |

khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ

kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||

tayorvirodho'yamupādhikalpito

na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |

īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ

jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)

etāvupādhī parajīvayostayoḥ

samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |

rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-

stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ

niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |

śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)

ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||

nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ

rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)

itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya

jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau

tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |

nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā

kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)

sa devadatto'yamitīha caikatā

viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |

yathā tathā tattvamasītivākye

viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ

akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |

evaṃ mahāvākyaśatena kathyate

brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||

asthūlamityetadasannirasya

siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |

ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ

jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |

brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā

viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)

tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |

yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā

mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |

yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ

svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||

jātinītikulagotradūragaṃ

nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |

deśakālaviṣayātivarti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ

gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |

śuddhacidghanamanādi vastu yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-

bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |

buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ

svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |

niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||

janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-

vyādhināśanavihīnamavyayam |

viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ

nistaraṅgajalarāśiniścalam |

nityamuktamavibhaktamūrti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||

ekameva sadanekakāraṇaṃ

kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)

kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ

yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |

nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||

yadvibhāti sadanekadhā bhramā-

nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |

hemavatsvayamavikriyaṃ sadā

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ

pratyagekarasamātmalakṣaṇam |

satyacitsukhamanantamavyayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||

uktamarthamimamātmani svayaṃ

bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)

saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat

tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||

sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)

vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |

tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)

vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)

buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ

brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |

tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ

punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||

jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā

kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |

pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-

nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |

adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |

so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |

śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |

dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271

saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-

rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)

vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ

yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||

jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)

durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |

saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-

gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||

antaḥśritānantadurantavāsanā-

dhūlīviliptā paramātmavāsanā |

prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā

pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |

nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ

tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)

niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ

ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||

svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)

vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |

tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |

dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |

vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |

kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)

tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |

brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||

ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |

sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |

tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |

kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||

mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |

tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |

vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)

svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |

brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |

niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |

tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ

cidadvayānandamarūpamakriyam |

tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)

śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva

naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |

jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ

kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||

ahampadārthastvahamādisākṣī

nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |

brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ

tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā

nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)

manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ

punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||

ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe

piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |

kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ

jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||

tyajābhimānaṃ kulagotranāma-

rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |

liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-

styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |

teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)

yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |

tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||

ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |

candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||

yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)

buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)

tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe

brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||

brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā

saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)

vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)

nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||

yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |

kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||

ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |

pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)

ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)

vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |

yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā

pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||

sadaikarūpasya cidātmano vibho-

rānandamūrteranavadyakīrteḥ |

naivānyathā kvāpyavikāriṇaste

vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||

tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ

bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |

vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ

bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||

tato'hamādervinivartya vṛttiṃ

santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |

tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā

pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||

samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ

vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |

sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti

nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||

nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ

kvacinna deyo viṣayānucintayā |

sa eva sañjīvanaheturasya

prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||

dehātmanā saṃsthita eva kāmī

vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |

ato'rthasandhānaparatvameva

bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |

kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |

vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |

vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)

tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |

trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)

sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||

kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |

vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)

sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati

hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)

atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ

vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ

na dṛśyate satyudite dineśe |

tathā'dvayānandarasānubhūtau

naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)

sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |

samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā

kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |

pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||

na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |

tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |

vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |

āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad

bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |

pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ

sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |

samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||

ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ

vivekino brahmavidaḥ samādhau |

samāhitaḥ siddhimupaiti samyak

samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |

patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||

saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |

apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |

jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |

yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||

yadā kadā vāpi vipaścideṣa

brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |

paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva

yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)

śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe

dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |

upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ

niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||

satyābhisandhānarato vimukto

mahattvamātmīyamupaiti nityam |

mithyābhisandhānaratastu naśyed

dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)

yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya

svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet

sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā

harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)

durvāsanāmeva tatastato'dhikām |

jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ

svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā

manaḥprasāde paramātmadarśanam |

tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo

bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī

śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |

jānanhi kuryādasato'valambaṃ

svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ

muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |

suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ

svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu

jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)

tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ

pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ

sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |

dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau

sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato

bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |

sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ

tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)

samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ

kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)

ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ

tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||

ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |

vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ

niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |

dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge

naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |

niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo

vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)

samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo

vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |

chinatti māyākṛtamohabandhaṃ

yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)

parāvaraikatvavivekavahniḥ

dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |

kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ

advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |

mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |

tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||

ayo'gniyogādiva satsamanvayān

mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |

tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)

dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||

tato vikārāḥ prakṛterahammukhā

dehāvasānā viṣayāśca sarve |

kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)

masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)

nityādvayākhaṇḍacidekarūpo

buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |

ahampadapratyayalakṣitārthaḥ

pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya

niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |

jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ

tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |

samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt

prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |

pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo

vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ

kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |

tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān

brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ

śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |

ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ

nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||

upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)

copādhyapohe svayameva kevalaḥ |

tasmādupādhervilayāya vidvān

vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |

kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako

dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)

tathaiva yogī paramātmatattvaṃ

dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ

na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |

samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā

jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ

tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |

tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ

dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ

pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |

tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)

svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||

samādhinā'nena samastavāsanā-

granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |

antarbahiḥ sarvata eva sarvadā

svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |

nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ

brahmatattvamavagamyate dhruvam |

nānyathā calatayā manogateḥ

pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san

nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |

vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā

kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)

nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||

ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ

saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |

tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ

tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ

vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha

buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |

taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe

vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |

yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |

sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |

tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)

virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat

pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |

vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ

tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ

samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |

prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ

muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||

vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ

taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |

etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ

sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)

styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |

dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani

tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)

lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ

svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |

brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ

brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)

anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |

cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||

eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī

vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe

lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-

makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||

etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |

ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |

udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)

viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe

niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |

śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan

pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)

dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ

svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |

vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ

pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ

gaganamupādhiśatairvimuktamekam |

bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ

paramahamādivimuktamekameva || 385||

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)

tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)

rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |

svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca

svayaṃ purastāt svayameva paścāt |

svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)

tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||

taraṅgaphenabhramabudbudādi

sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |

cideva dehādyahamantametat

sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ

sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |

pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ

vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |

bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)

niḥsīmaniḥspandananirvikāram |

antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ

svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||

vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ

brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)

brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ

brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)

jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ

prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |

nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ

svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ

parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)

yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam

tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||

svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |

svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau

parātmani brahmaṇi nirvikalpe |

na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ

prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)

asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||

draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||

kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||

tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)

advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||

ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)

suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||

na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe

na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||

māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |

iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||

ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |

paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||

cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |

ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||

kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ

nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |

niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||

prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ

samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |

nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||

ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)

stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |

śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||

samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe

vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |

vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)

yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-

sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |

bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||

chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-

mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |

śarīramārācchavavannirastaṃ

punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||

satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)

tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |

atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)

smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||

samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-

nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||

prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ

prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |

na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-

''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |

kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||

saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |

bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |

svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||

yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |

nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||

dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |

yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |

paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||

vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ

pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |

tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau

nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)

ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |

anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)

vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |

ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |

līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)

brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-

ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |

svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-

rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||

sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |

brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||

brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |

nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |

susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||

yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |

prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||

līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |

bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |

yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)

vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |

ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||

atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |

audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)

guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |

sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||

iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |

ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||

brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |

antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||

dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |

audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |

bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |

yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||

jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |

sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||

na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |

prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |

samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā

nadīpravāhā iva vārirāśau |

linanti sanmātratayā na vikriyāṃ

utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |

asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||

prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |

na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||

atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |

tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||

nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |

bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |

phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||

ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |

sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||

yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |

suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||

svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |

na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)

na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |

tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||

jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |

adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |

na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||

prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ

samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |

brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ

teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||

upādhitādātmyavihīnakevala-

brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |

prārabdhasadbhāvakathā na yuktā

svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||

na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe

dehopayoginyapi ca prapañce |

karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ

kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||

na tasya mithyārthasamarthanecchā

na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |

tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe

na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||

tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ

sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |

smṛtiryathā svapnavilokitārthe

tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||

karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |

nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||

ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)

tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||

prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |

dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||

śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |

adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)

ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |

tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |

na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |

yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||

paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||

sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||

aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||

nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||

anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||

nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)

śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |

vijñāya tattvaṃ parametadante

prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||

bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ

svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)

vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ

muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||

samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)

paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |

niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-

cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)

svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-

tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |

śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ

cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||

bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |

svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||

taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |

prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |

saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)

vedāntasiddhāntaniruktireṣā

brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |

akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo

brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)

iti guruvacanācchrutipramāṇāt

paramavagamya satattvamātmayuktyā |

praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā

kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)

kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)

utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)

buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ

brahmātmanorekatayā'dhigatyā |

idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne

kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)

vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate

svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |

ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano

yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |

adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |

akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||

na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |

svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||

namo namaste gurave mahātmane

vimuktasaṅgāya saduttamāya |

nityādvayānandarasasvarūpiṇe

bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||

yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-

pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |

prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-

nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |

nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||

asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |

praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)

akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |

śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||

draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |

nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||

nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |

bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||

nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |

nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||

nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ

purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |

akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī

nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||

sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito

jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |

bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ

yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||

mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |

utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||

sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-

dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |

kāle yathā kalpakavatsarāya-

ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||

āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet

kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati

nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ

marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||

ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)

ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |

ahāryavannityaviniścalo'haṃ

ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||

na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |

ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||

upādhirāyāti sa eva gacchati

sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |

sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)

kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||

na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ

sadaikarūpasya niraṃśakasya |

ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)

vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||

puṇyāni pāpāni nirindriyasya

niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |

kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ

brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||

chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |

na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||

na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |

avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |

dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra

raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo

vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)

rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ

tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||

kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ

bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |

draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ

so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||

calatyupādhau pratibimbalaulya-

maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |

svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ

kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||

jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |

nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||

kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-

jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |

buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ

svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||

santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |

kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)

avyaktādisthūlaparyantametat

viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |

vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||

sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ

sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |

nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||

yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ

pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |

satyajñānānantamānandarūpaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||

niṣkriyo'smyavikāro'smi

niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |

nirvikalpo'smi nityo'smi

nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||

sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |

kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||

svārājyasāmrājyavibhūtireṣā

bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |

prāptā mayā śrīgurave mahātmane

namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||

mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane

bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)

ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā

prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)

yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||

iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ

samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |

pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)

punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)

paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |

rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)

tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||

kastāṃ parānandarasānubhūti-

mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya

candre mahāhlādini dīpyamāne)

citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||

asatpadārthānubhavena kiñcin

na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |

tadadvayānandarasānubhūtyā

tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||

svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)

svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||

akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe

vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |

tadadvayānandamayātmanā sadā

śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||

tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ

buddherasatkalpavikalpahetoḥ |

brahmātmano brahmavido mahātmano

yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||

nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |

vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||

gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |

yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||

na deśakālāsanadigyamādi-

lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha

saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)

svavedane kā niyamādyavasthā || 529||

ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)

vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||

ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |

na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||

devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |

tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||

bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |

anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||

vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |

yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||

eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ

ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |

yameva vijñāya vimuktabandho

jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||

na khidyate no viṣayaiḥ pramodate

na sajjate nāpi virajyate ca |

svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ

nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||

kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)

tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||

cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu

svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |

vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī

sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||

vimānamālambya śarīrametad

bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |

parecchayā bālavadātmavettā

yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||

digambaro vāpi ca sāmbaro vā

tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |

unmattavadvāpi ca bālavadvā

piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||

kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)

svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||

kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ

kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |

kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ

caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||

nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |

nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |

śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |

priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||

sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |

vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ

kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||

tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |

grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)

tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |

paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)

itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |

daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ

saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |

siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ

cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa

naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |

naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)

svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |

śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||

jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |

upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||

śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |

tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)

brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ

pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |

na deśakālādyucitapratīkṣā

tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |

avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |

parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||

patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-

dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |

naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-

nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)

prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |

anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||

avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |

prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)

dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |

dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ

jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |

tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |

tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |

saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |

brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |

amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||

māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |

yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |

nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |

yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā

buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |

dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau

yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)

astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |

buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||

atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |

niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |

advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |

na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ

paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |

apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)

svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||

iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |

sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||

gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)

pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |

nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||

hitamidamupadeśamādriyantāṃ

vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |

bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)

śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-

khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |

atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-

tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||

|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||

|| oṃ tatsat ||