|| iti śrīmāhābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākye catvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
yo'bhyarthitaḥ sadbhirasajjamānaḥ
karotyarthaṃ śaktimahāpayitvā |
kṣipraṃ yaśastaṃ samupaiti santamalaṃ
prasannā hi sukhāya santaḥ || 1||
mahāntamapyarthamadharmayuktaṃ
yaḥ santyajatyanupākruṣṭa eva |
sukhaṃ sa duḥkhānyavamucya śete
jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya || 2||
anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam |
guroścālīka nirbandhaḥ samāni brahmahatyayā || 3||
asūyaika padaṃ mṛtyurativādaḥ śriyo vadhaḥ |
aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravastrayaḥ || 4||
sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukham |
sukhārthī vā tyajedvidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tyajet || 5||
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ |
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā || 6||
āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhimantakaḥ
krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā |
apālanaṃ hanti paśūṃśca rājann
ekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram || 7||
ajaśca kāṃsyaṃ ca rathaśca nityaṃ
madhvākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaś ca |
vṛddho jñātiravasanno vayasya
etāni te santu gṛhe sadaiva || 8||
ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī |
viṣamaudumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇaṃ nābhiśca rocanā || 9||
gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manurabravīt |
deva brāhmaṇa pūjārthamatithīnāṃ ca bhārata || 10||
idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi
puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam |
na jātu kāmānna bhayānna lobhād
dharmaṃ tyajejjīvitasyāpi hetoḥ || 11||
nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tvanitye
nityo jīvo dhāturasya tvanityaḥ |
tyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye
santuṣya tvaṃ toṣa paro hi lābhaḥ || 12||
mahābalānpaśya manānubhāvān
praśāsya bhūmiṃ dhanadhānya pūrṇām |
rājyāni hitvā vipulāṃśca bhogān
gatānnarendrānvaśamantakasya || 13||
mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā
utkṣipya rājansvagṛhānnirharanti |
taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudantaś
citāmadhye kāṣṭhamiva kṣipanti || 14||
anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte
vayāṃsi cāgniśca śarīradhātūn |
dvābhyāmayaṃ saha gacchatyamutra
puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ || 15||
utsṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ |
agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃ kṛtam || 16||
asmāllokādūrdhvamamuṣya cādho
mahattamastiṣṭhati hyandhakāram |
tadvai mahāmohanamindriyāṇāṃ
budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan || 17||
idaṃ vacaḥ śakṣyasi cedyathāvan
niśamya sarvaṃ pratipattumevam |
yaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke
bhayaṃ na cāmutra na ceha te'sti || 18||
ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā
satyodakā dhṛtikūlā damormiḥ |
tasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā
puṇyo hyātmā nityamambho'mbha eva || 19||
kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriya jalāṃ nadīm |
kṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janma durgāṇi santara || 20||
prajñā vṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ
vidyā vṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham |
kāryākārye pūjayitvā prasādya
yaḥ sampṛcchenna sa muhyetkadā cit || 21||
dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā |
cakṣuḥ śrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā || 22||
nityodakī nityayajñopavītī
nityasvādhyāyī patitānna varjī |
ṛtaṃ bruvangurave karma kurvan
na brāhmaṇaścyavate brahmalokāt || 23||
adhītya vedānparisaṃstīrya cāgnīn
iṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāś ca |
gobrāhmaṇārthe śastrapūtāntarātmā
hataḥ saṅgrāme kṣatriyaḥ svargameti || 24||
vaiśyo'dhītya brāhmaṇānkṣatriyāṃś ca
dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃś ca |
tretā pūtaṃ dhūmamāghrāya puṇyaṃ
pretya svarge deva sukhāni bhuṅkte || 25||
brahmakṣatraṃ vaiśya varṇaṃ ca śūdraḥ
krameṇaitānnyāyataḥ pūjayānaḥ |
tuṣṭeṣveteṣvavyatho dagdhapāpas
tyaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte || 26||
cāturvarṇyasyaiṣa dharmastavokto
hetuṃ cātra bruvato me nibodha |
kṣātrāddharmāddhīyate pāṇḍuputras
taṃ tvaṃ rājanrājadharme niyuṅkṣva || 27||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
evametadyathā māṃ tvamanuśāsati nityadā |
mamāpi ca matiḥ saumya bhavatyevaṃ yathāttha mām || 28||
sā tu buddiḥ kṛtāpyevaṃ pāṇḍavānrapti me sadā |
duryodhanaṃ samāsādya punarviparivartate || 29||
na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kena cit |
diṣṭameva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam || 30||
|| iti śrīmāhābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākye catvāriṃśo'dhyāyaḥ || 40||
iti vidura nīti samāptā ||