2.64 Ayodhyakanda - Chatuhshashtitama Sargah

ॐ

2.64 அயோத்யாகாண்ட - சதுஃஷஷ்டிதம ஸர்கஃ

Valmiki Tamil

ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே அயோத்யாகாண்டம் ।

அத சதுஃஷஷ்டிதமஸ்ஸர்கஃ ।

வதமப்ரதிரூபம் து மஹர்ஷேஸ்தஸ்ய ராகவஃ ।

விலபந்நேவ தர்மாத்மா கௌஸல்யாம் புநரப்ரவீத் ॥ 1 ॥

ததஜ்ஞாநாந்மஹத்பாபம் க்ரு'த்வாஹம் ஸங்குலேந்த்ரியஃ ।

ஏகஸ்த்வசிந்தயம் புத்யா கதம் நு ஸுக்ரு'தம் பவேத் ॥ 2 ॥

ததஸ்தம் கடமாதாய பூர்ணம் பரமவாரிணா ।

ஆஶ்ரமம் தமஹம் ப்ராப்ய யதாऽக்யாதபதம் கதஃ ॥ 3 ॥

தத்ராஹம் துர்பலாவந்தௌ வ்ரு'த்தாவபரிணாயகௌ ।

அபஶ்யம் தஸ்ய பிதரௌ லூநபக்ஷாவிவ த்விஜௌ ॥ 4 ॥

தந்நிமித்தாபிராஸீநௌ கதாபிரபரிஶ்ரமௌ ।

தாமாஶாம் மத்க்ரு'தே ஹீநாவுதாஸீநாவநாதவத் ॥ 5 ॥

ஶோகோபஹதசித்தஶ்ச பயஸந்த்ரஸ்தசேதநஃ ।

தச்சாऽஶ்ரமபதம் கத்வா பூயஶ்ஶோகமஹம் கதஃ ॥ 6 ॥

பதஶப்தம் து மே ஶ்ருத்வா முநிர்வாக்யமபாஷத ।

கிம் சிராயஸி மே புத்ர பாநீயம் க்ஷிப்ரமாநய ॥ 7 ॥

யந்நிமித்தமிதம் தாத ஸலிலே க்ரீடிதம் த்வயா ।

உத்கண்டிதா தே மாதேயம் ப்ரவிஶ க்ஷிப்ரமாஶ்ரமம் ॥ 8 ॥

யத்வ்யலீகம் க்ரு'தம் புத்ர மாத்ரா தே யதி வா மயா ।

ந தந்மநஸி கர்தவ்யம் த்வயா தாத தபஸ்விநா ॥ 9 ॥

த்வம் கதிஸ்த்வகதீநாம் சக்ஷுஸ்த்வம் ஹீநசக்ஷுஷாம் ।

ஸமாஸக்தாஸ்த்வயி ப்ராணாஃ கிம் த்வம் நோ நாபிபாஷஸே ॥ 10 ॥

முநிமவ்யக்தயா வாசா தமஹம் ஸஜ்ஜமாநயா ।

ஹீநவ்யஞ்ஜநயா ப்ரேக்ஷ்ய பீதசித்த இவாப்ருவம் ॥ 11 ॥

மநஸஃ கர்ம சேஷ்டாபிரபிஸம்ஸ்தப்ய வாக்பலம் ।

ஆசசக்ஷே த்வஹம் தஸ்மை புத்ரவ்யஸநஜம் பயம் ॥ 12 ॥

க்ஷத்ரியோऽஹம் தஶரதோ நாஹம் புத்ரோ மஹாத்மநஃ ।

ஸஜ்ஜநாவமதம் துஃகமிதம் ப்ராப்தம் ஸ்வகர்மஜம் ॥ 13 ॥

பகவம்ஶ்சாபஹஸ்தோऽஹம் ஸரயூதீரமாகதஃ ।

ஜிகாம்ஸுஶ்ஶ்வாபதம் கஞ்சிந்நிபாநே சாऽகதம் கஜம் ॥ 14 ॥

ததஶ்ஶ்ருதோ மயா ஶப்தோ ஜலே கும்பஸ்ய பூர்யதஃ ।

த்விபோऽயமிதி மத்வாऽயம் பாணேநாபிஹதோ மயா ॥ 15 ॥

கத்வா நத்யாஸ்தத ஸ்தீரமபஶ்யமிஷுணா ஹ்ரு'தி ।

விநிர்பிந்நம் கதப்ராணம் ஶயாநம் புவி தாபஸம் ॥ 16 ॥

பகவச்சஶப்தமாலக்ஷ்ய மயா கஜஜிகாம்ஸுநா ।

விஸ்ரு'ப்டோऽம்பஸி நாராசஸ்தேந தே நிஹதஸ்ஸுதஃ ॥ 17 ॥

ததஸ்தஸ்யைவ வசநாதுபேத்ய பரிதப்யதஃ ।

ஸ மயா ஸஹஸா பாண உத்ரு'தோ மர்மதஸ்ததா ॥ 18 ॥

ஸ சோத்ரு'தேந பாணேந தத்ரைவ ஸ்வர்கமாஸ்திதஃ ।

பவந்தௌ பிதரௌ ஶோசந்நந்தாவிதி விலப்ய ச ॥ 19 ॥

அஜ்ஞாநாத்பவதஃ புத்ர ஸ்ஸஹஸாऽபிஹதோ மயா ।

ஶேஷமேவம் கதே யத்ஸ்யாத்தத்ப்ரஸீதது மே முநிஃ ॥ 20 ॥

ஸ தச்ச்ருத்வா வசஃ க்ரூரம் மயோக்தமகஶம்ஸிநா ।

நாஶகத்தீவ்ரமாயாஸமகர்தும் பகவாந்ரு'ஷிஃ ॥ 21 ॥

ஸ பாஷ்பபூர்ணவதநோ நிஶ்ஶ்வஸந்ஶோககர்ஶிதஃ ।

மாமுவாச மஹாதேஜாஃ க்ரு'தாஞ்ஜலிமுபஸ்திதம் ॥ 22 ॥

யத்யேததஶுபம் கர்ம ந த்வம் மே கதயேஸ்ஸ்வயம் ।

பலேந்மூர்தா ஸ்ம தே ராஜந் ஸத்ய ஶ்ஶதஸஹஸ்ரதா ॥ 23 ॥

க்ஷத்ரியேண வதோ ராஜந் வாநப்ரஸ்தே விஶேஷதஃ ।

ஜ்ஞாநபூர்வம் க்ரு'த ஸ்ஸ்தாநாச்ச்யாவயேதபி வஜ்ரிணம் ॥ 24 ॥

ஸப்ததா து பலேந்மூர்தா முநௌ தபஸி திஷ்டதி ।

ஜ்ஞாநாத்விஸ்ரு'ஜதஶ்ஶஸ்த்ரம் தாத்ரு'ஶே ப்ரஹ்மாவாதிநி ॥ 25 ॥

அஜ்ஞாநாத்திக்ரு'தம் யஸ்மாதிதம் தேநைவ ஜவஸி ।

அபி ஹ்யத்ய குலம் ந ஸ்யாதிக்ஷ்வாகூணாம் குதோ பவாந் ॥ 26 ॥

நய நௌ ந்ரு'ப தம் தேஶமிதி மாம் சாப்யபாஷத ।

அத்ய தம் த்ரஷ்டுமிச்சாவஃ புத்ரம் பஶ்சிமதர்ஶநம் ॥ 27 ॥

ருதிரேணாவஸிக்தாங்கம் ப்ரகீர்ணாஜிநவாஸஸம் ।

ஶயாநம் புவி நிஸ்ஸஞ்ஜ்ஞம் தர்ம ராஜவஶம் கதம் ॥ 28 ॥

அதாஹமேகஸ்தம் தேஶம் நீத்வா தௌ ப்ரு'ஶதுஃகிதௌ ।

அஸ்பர்ஶயமஹம் புத்ரம் தம் முநிம் ஸஹ பார்யயா ॥ 29 ॥

நாபிவாதயஸே மாத்ய ந ச மாऽமபிபாஷஸே ।

கிம் நு ஶேஷே து பூமௌ த்வம் வத்ஸ கிம் குபிதோ ஹ்யஸி ॥ 30 ॥

ந த்வஹம் தே ப்ரியம் புத்ர மாதரம் பஶ்ய தார்மிக ।

கிம் நு நாலிங்கஸே புத்ர ஸுகுமார வசோ வத ॥ 31 ॥

கஸ்ய வா¶ராத்ரேऽஹம் ஶ்ரோஷ்யாமி ஹ்ரு'தயங்கமம் ।

அதீயாநஸ்ய மதுரம் ஶாஸ்த்ரம் வாந்யத்விஶேஷதஃ ॥ 32 ॥

கோ மாம் ஸந்த்யாமுபாஸ்யைவ ஸ்நாத்வா ஹுதஹுதாஶநஃ ।

ஶ்லாகயிஷ்யத்யுபாஸீநஃ புத்ர ஶோகபயார்திதம் ॥ 33 ॥

கந்தமூலபலம் ஹ்ரு'த்வா கோ மாம் ப்ரியமிவாதிதிம் ।

போஜயிஷ்யத்யகர்மண்யமப்ரக்ரஹமநாயகம் ॥ 34 ॥

இமாமந்தாம் ச வ்ரு'த்தாம் ச மாதரம் தே தபஸ்விநீம் ।

கதம் வத்ஸ பரிஷ்யாமி க்ரு'பணாம் புத்ரகர்திநீம் ॥ 35 ॥

திஷ்ட மாம் மாகமஃ புத்ர யமஸ்ய ஸதநம் ப்ரதி ।

ஶ்வோ மயா ஸஹ கந்தாஸி ஜநந்யா ச ஸமேதிதஃ ॥ 36 ॥

ததோ வைவஸ்வதம் த்ரு'ஷ்ட்வா தம் ப்ரவக்ஷ்யாமி பாரதீம் ।

க்ஷமதாம் தர்மராஜோ மே பிப்ரு'யாத்பிதராவயம் ॥ 37 ॥

தாதுமர்ஹதி தர்மாத்மா லோகபாலோ மஹாயஶாஃ ।

ஈத்ரு'ஶஸ்ய மமாக்ஷய்யா மேகாமபயதக்ஷிணாம் ॥ 38 ॥

அபாபோऽஸி யதா புத்ர நிஹதஃ பாபகர்மணா ।

தேந ஸத்யேந கச்சாऽऽஶு யே லோகாஶ்ஶஸ்த்ரயோதிநாம் ॥ 39 ॥

யாந்தி ஶூரா கதிம் யாம் ச ஸங்க்ராமேஷ்வநிவர்திநஃ ।

ஹதாஸ்த்வபிமுகாஃ புத்ர கதிம் தாம் பரமாம் வ்ரஜ ॥ 40 ॥

யாம் கதிம் ஸகரஶ்ஶைப்யோ திலீபோ ஜநமேஜயஃ ।

நஹுஷோ துந்துமாரஶ்ச ப்ராப்தாஸ்தாம் கச்ச புத்ரக ॥ 41 ॥

யா கதி ஸ்ஸர்வஸாதூநாம் ஸ்வாத்யாயாத்தபஸாச யா ।

யா பூமிதஸ்யாஹிऽதாக்நேரேகபத்நீ வ்ரதஸ்ய ச ॥ 42 ॥

கோஸஹஸ்ரப்ரதாத்ரு'ணாம் யா யா குருப்ரு'தாமபி ।

தேஹந்யாஸக்ரு'தாம் யா ச தாம் கதிம் கச்ச புத்ரக ॥ 43 ॥

ந ஹி த்வஸ்மிந்குலே ஜாதோ கச்சத்யகுஶலாம் கதிம் ।

ஸ து யாஸ்யதி யேந த்வம் நிஹதோ மம பாந்தவஃ ॥ 44 ॥

ஏவம் ஸ க்ரு'பணம் தத்ர பர்யதேவயதாஸக்ரு'த் ।

ததோऽஸ்மை கர்துமுதகம் ப்ரவ்ரு'த்தஸ்ஸஹபார்யயா ॥ 45 ॥

ஸ து திவ்யேந ரூபேண முநிபுத்ரஸ்ஸ்வகர்மபிஃ ।

ஸ்வர்கமத்யாருஹத்க்ஷிப்ரம் ஶக்ரேண ஸஹ தர்மவித் ॥ 46 ॥

ஆபபாஷே ச வ்ரு'த்தௌ தௌ ஸஹ ஶக்ரேண தாபஸஃ ।

ஆஶ்வாஸ்யச முஹூர்தம் து பிதரௌ வாக்யமப்ரவீத் ॥ 47 ॥

ஸ்தாநமஸ்மி மஹத்ப்ராப்தோ பவதோஃ பரிசாரணாத் ।

பவந்தாவபி ச க்ஷிப்ரம் மம மூலமுபைஷ்யதஃ ॥ 48 ॥

ஏவமுக்த்வா து திவ்யேந விமாநேந வபுஷ்மதா ।

ஆருரோஹ திவம் க்ஷிப்ரம் முநிபுத்ரோ ஜிதேந்த்ரியஃ ॥ 49 ॥

ஸ க்ரு'த்வா தூதகம் தூர்ணம் தாபஸ ஸ்ஸஹ பார்யயா ।

மாமுவாச மஹாதேஜாஃ க்ரு'தாஞ்ஜலிமுபஸ்திதம் ॥ 50 ॥

அத்யைவ ஜஹிம் மாம் ராஜந்மரணே நாஸ்தி மே வ்யதா ।

யச்சரேணைகபுத்ரம் மாம் த்வமகர்ஷீரபுத்ரகம் ॥ 51 ॥

த்வயா து யதவிஜ்ஞாநாந்நிஹதோ மே ஸுதஶ்ஶுசிஃ ।

தேந த்வாமபிஶப்ஸ்யாமி ஸுதுஃகமதிதாருணம் ॥ 52 ॥

புத்ரவ்யஸநஜம் துஃகம் யதேதந்மம ஸாம்ப்ரதம் ।

ஏவம் த்வம் புத்ரஶோகேந ராஜந்காலம் கரிஷ்யஸி ॥ 53 ॥

அஜ்ஞாநாத்து ஹதோ யஸ்மாத்க்ஷத்ரியேண த்வயா முநிஃ ।

தஸ்மாத்த்வாம் நாவிஶத்யாஶு ப்ரஹ்மஹத்யா நராதிப ॥ 54 ॥

த்வாமப்யேதாத்ரு'ஶோ பாவஃ க்ஷிப்ரமேவ கமிஷ்யதி ।

ஜீவிதாந்தகரோ கோரோ தாதாரமிவ தக்ஷிணா ॥ 55 ॥

ஏவம் ஶாபம் மயி ந்யஸ்ய விலப்ய கருணம் பஹு ।

சிதாமாரோப்ய தேஹம் தந்மிதுநம் ஸ்வர்கமப்யயாத் ॥ 56 ॥

ததேதச்சிந்தயாநேந ஸ்ம்ரு'தம் பாபம் மயா ஸ்வயம் ।

ததா பால்யாத்க்ரு'தம் தேவி ஶப்தவேத்யநுஶிக்ஷிணா ॥ 57 ॥

தஸ்யாயம் கர்மணோ தேவி விபாகஸ்ஸமுபஸ்திதஃ ।

அபத்யைஸ்ஸஹம்புக்தே வ்யாதிரந்நரஸே யதா ॥ 58 ॥

தஸ்மாந்மாமாகதம் பத்ரே தஸ்யோதாரஸ்ய தத்வசஃ ।

யதஹம் புத்ரஶோகேந ஸந்த்யக்ஷ்யாம்யத்ய ஜீவிதம் ॥ 59 ॥

சக்ஷுப்யாம் த்வாம் ந பஶ்யாமி கௌஸல்யே ஸாது மாம் ஸ்ப்ரு'ஶ ।

இத்யுக்த்வா ஸ ருதம்ஸ்த்ரஸ்தோ பார்யாமாஹ ச பூமிபஃ ॥ 60 ॥

ஏதந்மே ஸத்ரு'ஶம் தேவி யந்மயா ராகவே க்ரு'தம் ।

ஸத்ரு'ஶம் தத்து தஸ்யைவ யதநேந க்ரு'தம் மயி ॥ 61 ॥

துர்வ்ரு'த்தமபி கஃ புத்ரம் த்யஜேத்புவி விசக்ஷணஃ ।

கஶ்ச ப்ரவ்ராஜ்யமாநோ வா நாஸூயேத்பிதரம் ஸுதஃ ॥ 62 ॥

யதி மாம் ஸம்ஸ்ப்ரு'ஶேத்ராமஸ்ஸக்ரு'தத்ய லபேத வா ।

யமக்ஷயமநுப்ராப்தா த்ரக்ஷ்யந்தி ந ஹி மாநவாஃ ॥ 63 ॥

சக்ஷுஷா த்வாம் ந பஶ்யாமி ஸ்ம்ரு'திர்மம விலுப்யதே ।

தூதா வைவஸ்வதஸ்யைதே கௌஸல்யே த்வரயந்தி மாம் ॥ 64 ॥

அதஸ்து கிம் துஃகதரம் யதஹம் ஜீவிதக்ஷயே ।

ந ஹி பஶ்யாமி தர்மஜ்ஞம் ராமம் ஸத்யபராக்ரமம் ॥ 65 ॥

தஸ்யாதர்ஶநஜஶ்ஶோகஸ்ஸுதஸ்யாப்ரதிகர்மணஃ ।

உச்சோஷயதி மே ப்ராணாந்வாரிஸ்தோகமிவாதபஃ ॥ 66 ॥

ந தே மநுஷ்யா தேவாஸ்தே யே சாருஶுபகுண்டலம் ।

முகம் த்ரக்ஷ்யந்தி ராமஸ்ய வர்ஷே பஞ்சதஶே புநஃ ॥ 67 ॥

பத்மபத்ரேக்ஷணம் ஸுப்ரு ஸுதம்ஷ்ட்ரம் சாருநாஸிகம் ।

தந்யா த்ரக்ஷ்யந்தி ராமஸ்ய தாராதிபநிபம் முகம் ॥ 68 ॥

ஸத்ரு'ஶம் ஶாரதஸ்யேந்தோஃ புல்லஸ்ய கமலஸ்ய ச ।

ஸுகந்தி மம நாதஸ்ய தந்யா த்ரக்ஷ்யந்தி தந்முகம் ॥ 69 ॥

நிவ்ரு'த்தவநவாஸம் தமயோத்யாம் புநராகதம் ।

த்ரக்ஷ்யந்தி ஸுகிநோ ராமம் ஶுக்ரம் மார்ககதம் யதா ॥ 70 ॥

கௌஸல்யே சித்தமோஹேந ஹ்ரு'தயம் ஸீததீவ மே ।

வேதயே ந ச ஸம்யுக்தாந் ஶப்தஸ்பர்ஶரஸாநஹம் ॥ 71 ॥

சித்தநாஶாத்விபத்யந்தே ஸர்வாண்யேந்த்ரியாணி மே ।

க்ஷீணஸ்நேஹஸ்ய தீபஸ்ய ஸம்ஸக்தா ரஶ்மயோ யதா ॥ 72 ॥

அயமாத்மபவஶ்ஶோகோ மாமநாதமசேதநம் ।

ஸம்ஸாதயதி வேகேந யதா கூலம் நதீரயஃ ॥ 73 ॥

ஹா ராகவ மஹாபாஹோ ஹா மமாऽயாஸநாஶந ।

ஹா பித்ரு'ப்ரிய மே நாத ஹாऽத்ய க்வாஸி கதஸ்ஸுத ॥ 74 ॥

ஹா கௌஸல்யே நஶிஷ்யாமி ஹா ஸுமித்ரே தபஸ்விநி ।

ஹா ந்ரு'ஶம்ஸே மமாமித்ரே கைகேயி குலபாம்ஸநி ॥ 75 ॥

இதி ராமஸ்ய மாதுஶ்ச ஸுமித்ராயாஶ்ச ஸந்நிதௌ ।

ராஜா தஶரத ஶ்ஶோசஞ்ஜீவிதாந்தமுபாகமத் ॥ 76 ॥

யதா து தீநம் கதயந்நராதிபஃ ப்ரியஸ்ய புத்த்ரஸ்ய விவாஸநாதுரஃ ।

கதேऽர்தராத்ரே ப்ரு'ஶதுஃகபீடிதஸ்ததா ஜஹௌ ப்ராணமுதாரதர்ஶநஃ ॥ 77 ॥

இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே அயோத்யாகாண்டே சதுஃஷஷ்டிதமஸ்ஸர்கஃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |

vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |

vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||

tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |

ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||

tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |

āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||

tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |

apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||

tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |

tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||

śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |

taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||

padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |

kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||

yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |

utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||

yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |

na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||

tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |

samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||

munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |

hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||

manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |

ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||

kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |

sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||

bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |

jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||

tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |

dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||

gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |

vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||

bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |

visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||

tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |

sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||

sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |

bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||

ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |

śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||

sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |

nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||

sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |

māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||

yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |

phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||

kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |

jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||

saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |

jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||

ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |

api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||

naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |

adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||

rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |

śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||

athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |

asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||

nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |

kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||

na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |

kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||

kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |

adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||

ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |

ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||

kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |

bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||

imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |

kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||

tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |

śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||

tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |

kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||

dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |

īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||

apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |

tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||

yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |

hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||

yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |

nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||

yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |

yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||

gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |

dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||

na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |

sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||

evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |

tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||

sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |

svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||

ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |

āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||

sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |

bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||

evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |

āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||

sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |

māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||

adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |

yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||

tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |

tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||

putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |

evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||

ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |

tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||

tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |

jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||

evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |

citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||

tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |

tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||

tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |

apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||

tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |

yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||

cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |

ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||

etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |

sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||

durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |

kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||

yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |

yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||

cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |

dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||

atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |

na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||

tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |

ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||

na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |

mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||

padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |

dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||

sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |

sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||

nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |

drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||

kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |

vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||

cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |

kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||

ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |

saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||

hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |

hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||

hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |

hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||

iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |

rājā daśaratha śśocañjīvitāntamupāgamat || 76 ||

yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |

gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||