Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 37

ॐ

விதுர நீதி - உத்யோக பர்வம், அத்யாயஃ 37

Vyasa Tamil

॥ இதி ஶ்ரீமஹாபாரதே உத்யோகபர்வணி ப்ரஜாகரபர்வணி

விதுரவாக்யே ஸப்தத்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥

விதுர உவாச ।

ஸப்ததஶேமாந்ராஜேந்த்ர மநுஃ ஸ்வாயம்புவோऽப்ரவீத் ।

வைசித்ரவீர்ய புருஷாநாகாஶம் முஷ்டிபிர்க்நதஃ ॥ 1॥

தாநேவிந்த்ரஸ்ய ஹி தநுரநாம்யம் நமதோऽப்ரவீத் ।

அதோ மரீசிநஃ பாதாநநாம்யாந்நமதஸ்ததா ॥ 2॥

யஶ்சாஶிஷ்யம் ஶாஸதி யஶ் ச குப்யதே

யஶ்சாதிவேலம் பஜதே த்விஷந்தம் ।

ஸ்த்ரியஶ்ச யோऽரக்ஷதி பத்ரமஸ்து தே

யஶ்சாயாச்யம் யாசதி யஶ் ச கத்ததே ॥ 3॥

யஶ்சாபிஜாதஃ ப்ரகரோத்யகார்யம்

யஶ்சாபலோ பலிநா நித்யவைரீ ।

அஶ்ரத்ததாநாய ச யோ ப்ரவீதி

யஶ்சாகாம்யம் காமயதே நரேந்த்ர ॥ 4॥

வத்வா ஹாஸம் ஶ்வஶுரோ யஶ் ச மந்யதே

வத்வா வஸந்நுத யோ மாநகாமஃ ।

பரக்ஷேத்ரே நிர்வபதி யஶ்ச பீஜம்

ஸ்த்ரியம் ச யஃ பரிவததேऽதிவேலம் ॥ 5॥

யஶ்சைவ லப்த்வா ந ஸ்மராமீத்யுவாச

தத்த்வா ச யஃ கத்ததி யாச்யமாநஃ ।

யஶ்சாஸதஃ ஸாந்த்வமுபாஸதீஹ

ஏதேऽநுயாந்த்யநிலம் பாஶஹஸ்தாஃ ॥ 6॥

யஸ்மிந்யதா வர்ததே யோ மநுஷ்யஸ்

தஸ்மிம்ஸ்ததா வர்திதவ்யம் ஸ தர்மஃ ।

மாயாசாரோ மாயயா வர்திதவ்யஃ

ஸாத்வாசாரஃ ஸாதுநா ப்ரத்யுதேயஃ ॥ 7॥

த்ரு'தராஷ்ட்ர உவாச ।

ஶதாயுருக்தஃ புருஷஃ ஸர்வவேதேஷு வை யதா ।

நாப்நோத்யத ச தத்ஸர்வமாயுஃ கேநேஹ ஹேதுநா ॥ 8॥

விதுர உவாச ।

அதிவாதோऽதிமாநஶ்ச ததாத்யாகோ நராதிபஃ ।

க்ரோதஶ்சாதிவிவித்ஸா ச மித்ரத்ரோஹஶ்ச தாநி ஷட் ॥ 9॥

ஏத ஏவாஸயஸ்தீக்ஷ்ணாஃ க்ரு'ந்தந்த்யாயூம்ஷி தேஹிநாம் ।

ஏதாநி மாநவாந்க்நந்தி ந ம்ரு'த்யுர்பத்ரமஸ்து தே ॥ 10॥

விஶ்வஸ்தஸ்யைதி யோ தாராந்யஶ்சாபி குரு தக்பகஃ ।

வ்ரு'ஷலீ பதிர்த்விஜோ யஶ்ச பாநபஶ்சைவ பாரத ॥ 11॥

ஶரணாகதஹா சைவ ஸர்வே ப்ரஹ்மஹணைஃ ஸமாஃ ।

ஏதைஃ ஸமேத்ய கர்தவ்யம் ப்ராயஶ்சித்தமிதி ஶ்ருதிஃ ॥ 12॥

க்ரு'ஹீ வதாந்யோऽநபவித்த வாக்யஃ

ஶேஷாந்ந போகாப்யவிஹிம்ஸகஶ் ச ।

நாநர்தக்ரு'த்த்யக்தகலிஃ க்ரு'தஜ்ஞஃ

ஸத்யோ ம்ரு'துஃ ஸ்வர்கமுபைதி வித்வாந் ॥ 13॥

ஸுலபாஃ புருஷா ராஜந்ஸததம் ப்ரியவாதிநஃ ।

அப்ரியஸ்ய து பத்யஸ்ய வக்தா ஶ்ரோதா ச துர்லபஃ ॥ 14॥

யோ ஹி தர்மம் வ்யபாஶ்ரித்ய ஹித்வா பர்துஃ ப்ரியாப்ரியே ।

அப்ரியாண்யாஹ பத்யாநி தேந ராஜா ஸஹாயவாந் ॥ 15॥

த்யஜேத்குலார்தே புருஷம் க்ராமஸ்யார்தே குலம் த்யஜேத் ।

க்ராமம் ஜநபதஸ்யார்தே ஆத்மார்தே ப்ரு'திவீம் த்யஜேத் ॥ 16॥

ஆபதர்தம் தநம் ரக்ஷேத்தாராந்ரக்ஷேத்தநைரபி ।

ஆத்மாநம் ஸததம் ரக்ஷேத்தாரைரபி தநைரபி ॥ 17॥

உக்தம் மயா த்யூதகாலேऽபி ராஜந்

நைவம் யுக்தம் வசநம் ப்ராதிபீய ।

ததௌஷதம் பத்யமிவாதுரஸ்ய

ந ரோசதே தவ வைசித்ர வீர்ய ॥ 18॥

காகைரிமாம்ஶ்சித்ரபர்ஹாந்மயூராந்

பராஜைஷ்டாஃ பாண்டவாந்தார்தராஷ்ட்ரைஃ ।

ஹித்வா ஸிம்ஹாந்க்ரோஷ்டு காந்கூஹமாநஃ

ப்ராப்தே காலே ஶோசிதா த்வம் நரேந்த்ர ॥ 19॥

யஸ்தாத ந க்ருத்யதி ஸர்வகாலம்

ப்ரு'த்யஸ்ய பக்தஸ்ய ஹிதே ரதஸ்ய ।

தஸ்மிந்ப்ரு'த்யா பர்தரி விஶ்வஸந்தி

ந சைநமாபத்ஸு பரித்யஜந்தி ॥ 20॥

ந ப்ரு'த்யாநாம் வ்ரு'த்தி ஸம்ரோதநேந

பாஹ்யம் ஜநம் ஸஞ்ஜிக்ரு'க்ஷேதபூர்வம் ।

த்யஜந்தி ஹ்யேநமுசிதாவருத்தாஃ

ஸ்நிக்தா ஹ்யமாத்யாஃ பரிஹீநபோகாஃ ॥ 21॥

க்ரு'த்யாநி பூர்வம் பரிஸங்க்யாய ஸர்வாண்ய்

ஆயவ்யயாவநுரூபாம் ச வ்ரு'த்திம் ।

ஸங்க்ரு'ஹ்ணீயாதநுரூபாந்ஸஹாயாந்

ஸஹாயஸாத்யாநி ஹி துஷ்கராணி ॥ 22॥

அபிப்ராயம் யோ விதித்வா து பர்துஃ

ஸர்வாணி கார்யாணி கரோத்யதந்த்ரீஃ ।

வக்தா ஹிதாநாமநுரக்த ஆர்யஃ

ஶக்திஜ்ஞ ஆத்மேவ ஹி ஸோऽநுகம்ப்யஃ ॥ 23॥

வாக்யம் து யோ நாத்ரியதேऽநுஶிஷ்டஃ

ப்ரத்யாஹ யஶ்சாபி நியுஜ்யமாநஃ ।

ப்ரஜ்ஞாபிமாநீ ப்ரதிகூலவாதீ

த்யாஜ்யஃ ஸ தாத்ரு'க்த்வரயைவ ப்ரு'த்யஃ ॥ 24॥

அஸ்தப்தமக்லீபமதீர்கஸூத்ரம்

ஸாநுக்ரோஶம் ஶ்லக்ஷ்ணமஹார்யமந்யைஃ ।

அரோக ஜாதீயமுதாரவாக்யம்

தூதம் வதந்த்யஷ்ட குணோபபந்நம் ॥ 25॥

ந விஶ்வாஸாஜ்ஜாது பரஸ்ய கேஹம்

கச்சேந்நரஶ்சேதயாநோ விகாலே ।

ந சத்வரே நிஶி திஷ்டேந்நிகூடோ

ந ராஜந்யாம் யோஷிதம் ப்ரார்தயீத ॥ 26॥

ந நிஹ்நவம் ஸத்ர கதஸ்ய கச்சேத்

ஸம்ஸ்ரு'ஷ்ட மந்த்ரஸ்ய குஸங்கதஸ்ய ।

ந ச ப்ரூயாந்நாஶ்வஸாமி த்வயீதி

ஸ காரணம் வ்யபதேஶம் து குர்யாத் ॥ 27॥

க்ரு'ணீ ராஜா பும்ஶ்சலீ ராஜப்ரு'த்யஃ

புத்ரோ ப்ராதா விதவா பால புத்ரா ।

ஸேநா ஜீவீ சோத்த்ரு'த பக்த ஏவ

வ்யவஹாரே வை வர்ஜநீயாஃ ஸ்யுரேதே ॥ 28॥

குணா தஶ ஸ்நாநஶீலம் பஜந்தே

பலம் ரூபம் ஸ்வரவர்ணப்ரஶுத்திஃ ।

ஸ்பர்ஶஶ்ச கந்தஶ்ச விஶுத்ததா ச

ஶ்ரீஃ ஸௌகுமார்யம் ப்ரவராஶ்ச நார்யஃ ॥ 29॥

குணாஶ்ச ஷண்மிதபுக்தம் பஜந்தே

ஆரோக்யமாயுஶ்ச ஸுகம் பலம் ச ।

அநாவிலம் சாஸ்ய பவேதபத்யம்

ந சைநமாத்யூந இதி க்ஷிபந்தி ॥ 30॥

அகர்ம ஶீலம் ச மஹாஶநம் ச

லோகத்விஷ்டம் பஹு மாயம் ந்ரு'ஶம்ஸம் ।

அதேஶகாலஜ்ஞமநிஷ்ட வேஷம்

ஏதாந்க்ரு'ஹே ந ப்ரதிவாஸயீத ॥ 31॥

கதர்யமாக்ரோஶகமஶ்ருதம் ச

வராக ஸம்பூதமமாந்ய மாநிநம் ।

நிஷ்டூரிணம் க்ரு'தவைரம் க்ரு'தக்நம்

ஏதாந்ப்ரு'தார்தோऽபி ந ஜாது யாசேத் ॥ 32॥

ஸங்க்லிஷ்டகர்மாணமதிப்ரவாதம்

நித்யாந்ரு'தம் சாத்ரு'ட பக்திகம் ச ।

விக்ரு'ஷ்டராகம் பஹுமாநிநம் சாப்ய்

ஏதாந்ந ஸேவேத நராதமாந்ஷட் ॥ 33॥

ஸஹாயபந்தநா ஹ்யர்தாஃ ஸஹாயாஶ்சார்தபந்தநாஃ ।

அந்யோந்யபந்தநாவேதௌ விநாந்யோந்யம் ந ஸித்யதஃ ॥ 34॥

உத்பாத்ய புத்ராநந்ரு'ணாம்ஶ்ச க்ரு'த்வா

வ்ரு'த்திம் ச தேப்யோऽநுவிதாய காம் சித் ।

ஸ்தாநே குமாரீஃ ப்ரதிபாத்ய ஸர்வா

அரண்யஸம்ஸ்தோ முநிவத்புபூஷேத் ॥ 35॥

ஹிதம் யத்ஸர்வபூதாநாமாத்மநஶ்ச ஸுகாவஹம் ।

தத்குர்யாதீஶ்வரோ ஹ்யேதந்மூலம் தர்மார்தஸித்தயே ॥ 36॥

புத்திஃ ப்ரபாவஸ்தேஜஶ்ச ஸத்த்வமுத்தாநமேவ ச ।

வ்யவஸாயஶ்ச யஸ்ய ஸ்யாத்தஸ்யாவ்ரு'த்தி பயம் குதஃ ॥ 37॥

பஶ்ய தோஷாந்பாண்டவைர்விக்ரஹே த்வம்

யத்ர வ்யதேரந்நபி தேவாஃ ஸ ஶக்ராஃ ।

புத்ரைர்வைரம் நித்யமுத்விக்நவாஸோ

யஶஃ ப்ரணாஶோ த்விஷதாம் ச ஹர்ஷஃ ॥ 38॥

பீஷ்மஸ்ய கோபஸ்தவ சேந்த்ர கல்ப

த்ரோணஸ்ய ராஜ்ஞஶ்ச யுதிஷ்டிரஸ்ய ।

உத்ஸாதயேல்லோகமிமம் ப்ரவ்ரு'த்தஃ

ஶ்வேதோ க்ரஹஸ்திர்யகிவாபதந்கே ॥ 39॥

தவ புத்ரஶதம் சைவ கர்ணஃ பஞ்ச ச பாண்டவாஃ ।

ப்ரு'திவீமநுஶாஸேயுரகிலாம் ஸாகராம்பராம் ॥ 40॥

தார்தராஷ்ட்ரா வநம் ராஜந்வ்யாக்ராஃ பாண்டுஸுதா மதாஃ ।

மா வநம் சிந்தி ஸ வ்யாக்ரம் மா வ்யாக்ராந்நீநஶோ வநாத் ॥ 41॥

ந ஸ்யாத்வநம்ரு'தே வ்யாக்ராந்வ்யாக்ரா ந ஸ்யுர்ரு'தே வநம் ।

வநம் ஹி ரக்ஷ்யதே வ்யாக்ரைர்வ்யாக்ராந்ரக்ஷதி காநநம் ॥ 42॥

ந ததேச்சந்த்யகல்யாணாஃ பரேஷாம் வேதிதும் குணாந் ।

யதைஷாம் ஜ்ஞாதுமிச்சந்தி நைர்குண்யம் பாபசேதஸஃ ॥ 43॥

அர்தஸித்திம் பராமிச்சந்தர்மமேவாதிதஶ் சரேத் ।

ந ஹி தர்மாதபைத்யர்தஃ ஸ்வர்கலோகாதிவாம்ரு'தம் ॥ 44॥

யஸ்யாத்மா விரதஃ பாபாத்கல்யாணே ச நிவேஶிதஃ ।

தேந ஸர்வமிதம் புத்தம் ப்ரக்ரு'திர்விக்ரு'திர்ஶ்ச யா ॥ 45॥

யோ தர்மமர்தம் காமம் ச யதாகாலம் நிஷேவதே ।

தர்மார்தகாமஸம்யோகம் யோऽமுத்ரேஹ ச விந்ததி ॥ 46॥

ஸந்நியச்சதி யோ வேகமுத்திதம் க்ரோதஹர்ஷயோஃ ।

ஸ ஶ்ரியோ பாஜநம் ராஜந்யஶ்சாபத்ஸு ந முஹ்யதி ॥ 47॥

பலம் பஞ்ச விதம் நித்யம் புருஷாணாம் நிபோத மே ।

யத்து பாஹுபலம் நாம கநிஷ்டம் பலமுச்யதே ॥ 48॥

அமாத்யலாபோ பத்ரம் தே த்விதீயம் பலமுச்யதே ।

தநலாபஸ்த்ரு'தீயம் து பலமாஹுர்ஜிகீஷவஃ ॥ 49॥

யத்த்வஸ்ய ஸஹஜம் ராஜந்பித்ரு'பைதாமஹம் பலம் ।

அபிஜாத பலம் நாம தச்சதுர்தம் பலம் ஸ்ம்ரு'தம் ॥ 50॥

யேந த்வேதாநி ஸர்வாணி ஸங்க்ரு'ஹீதாநி பாரத ।

யத்பலாநாம் பலம் ஶ்ரேஷ்டம் தத்ப்ரஜ்ஞா பலமுச்யதே ॥ 51॥

மஹதே யோऽபகாராய நரஸ்ய ப்ரபவேந்நரஃ ।

தேந வைரம் ஸமாஸஜ்ய தூரஸ்தோऽஸ்மீதி நாஶ்வஸேத் ॥ 52॥

ஸ்த்ரீஷு ராஜஸு ஸர்பேஷு ஸ்வாத்யாயே ஶத்ருஸேவிஷு ।

போகே சாயுஷி விஶ்வாஸம் கஃ ப்ராஜ்ஞஃ கர்துமர்ஹதி ॥ 53॥

ப்ரஜ்ஞா ஶரேணாபிஹதஸ்ய ஜந்தோஶ்

சிகித்ஸகாஃ ஸந்தி ந சௌஷதாநி ।

ந ஹோமமந்த்ரா ந ச மங்கலாநி

நாதர்வணா நாப்யகதாஃ ஸுஸித்தாஃ ॥ 54॥

ஸர்பஶ்சாக்நிஶ்ச ஸிம்ஹஶ்ச குலபுத்ரஶ்ச பாரத ।

நாவஜ்ஞேயா மநுஷ்யேண ஸர்வே தே ஹ்யதிதேஜஸஃ ॥ 55॥

அக்நிஸ்தேஜோ மஹல்லோகே கூடஸ்திஷ்டதி தாருஷு ।

ந சோபயுங்க்தே தத்தாரு யாவந்நோ தீப்யதே பரைஃ ॥ 56॥

ஸ ஏவ கலு தாருப்யோ யதா நிர்மத்ய தீப்யதே ।

ததா தச்ச வநம் சாந்யந்நிர்தஹத்யாஶு தேஜஸா ॥ 57॥

ஏவமேவ குலே ஜாதாஃ பாவகோபம தேஜஸஃ ।

க்ஷமாவந்தோ நிராகாராஃ காஷ்டேऽக்நிரிவ ஶேரதே ॥ 58॥

லதா தர்மா த்வம் ஸபுத்ரஃ ஶாலாஃ பாண்டுஸுதா மதாஃ ।

ந லதா வர்ததே ஜாது மஹாத்ருமமநாஶ்ரிதா ॥ 59॥

வநம் ராஜம்ஸ்த்வம் ஸபுத்ரோऽம்பிகேய

ஸிம்ஹாந்வநே பாண்டவாம்ஸ்தாத வித்தி ।

ஸிம்ஹைர்விஹீநம் ஹி வநம் விநஶ்யேத்

ஸிம்ஹா விநஶ்யேயுர்ரு'தே வநேந ॥ 60॥

॥ இதி ஶ்ரீமஹாபாரதே உத்யோகபர்வணி ப்ரஜாகரபர்வணி

விதுரவாக்யே ஸப்தத்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 37॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |

vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||

tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |

atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||

yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate

yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |

striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te

yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||

yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ

yaścābalo balinā nityavairī |

aśraddadhānāya ca yo bravīti

yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||

vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate

vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |

parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ

striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||

yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca

dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |

yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha

ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||

yasminyathā vartate yo manuṣyas

tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |

māyācāro māyayā vartitavyaḥ

sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |

nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||

vidura uvāca |

ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |

krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||

eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |

etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||

viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |

vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||

śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |

etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||

gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ

śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |

nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ

satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||

sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |

apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||

yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |

apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |

grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||

āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |

ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||

uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan

naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |

tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya

na rocate tava vaicitra vīrya || 18||

kākairimāṃścitrabarhānmayūrān

parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |

hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ

prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||

yastāta na krudhyati sarvakālaṃ

bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |

tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti

na cainamāpatsu parityajanti || 20||

na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena

bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |

tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ

snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||

kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy

āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |

saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān

sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||

abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ

sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |

vaktā hitānāmanurakta āryaḥ

śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||

vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ

pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |

prajñābhimānī pratikūlavādī

tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||

astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ

sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |

aroga jātīyamudāravākyaṃ

dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||

na viśvāsājjātu parasya gehaṃ

gacchennaraścetayāno vikāle |

na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho

na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||

na nihnavaṃ satra gatasya gacchet

saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |

na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti

sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||

ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ

putro bhrātā vidhavā bāla putrā |

senā jīvī coddhṛta bhakta eva

vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||

guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante

balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |

sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca

śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||

guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante

ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |

anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ

na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||

akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca

lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |

adeśakālajñamaniṣṭa veṣam

etāngṛhe na prativāsayīta || 31||

kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca

varāka sambhūtamamānya māninam |

niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam

etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||

saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ

nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |

vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy

etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||

sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |

anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||

utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā

vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |

sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā

araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||

hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |

tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||

buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |

vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||

paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ

yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |

putrairvairaṃ nityamudvignavāso

yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||

bhīṣmasya kopastava cendra kalpa

droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |

utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ

śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||

tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |

pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||

dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |

mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||

na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |

vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||

na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |

yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||

arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |

na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||

yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |

tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||

yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |

dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||

sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |

sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||

balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |

yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||

amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |

dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||

yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |

abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||

yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |

yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||

mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |

tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||

strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |

bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||

prajñā śareṇābhihatasya jantoś

cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |

na homamantrā na ca maṅgalāni

nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||

sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |

nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||

agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |

na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||

sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |

tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||

evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |

kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||

latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |

na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||

vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya

siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |

siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet

siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||