2.21 Ayodhyakanda - Ekavimsha Sargah

ॐ

2.21 අයෝධ්යාකාණ්ඩ - ඒකවිංශ සර්ගඃ

Valmiki Sinhala

ශ්රීමද්වාල්මීකීය රාමායණේ අයෝධ්යාකාණ්ඩම් .

අථ ඒකවිංශස්සර්ගඃ .

තථා තු විලපන්තීං තාං කෞසල්යාං රාමමාතරම් .

උවාච ලක්ෂ්මණෝ දීනස්තත්කාලසදෘශං වචඃ .. 1 ..

න රෝචතේ මමාප්යේතදාර්යේ යද්රාඝවෝ වනම් .

ත්යක්ත්වා රාජ්යශ්රියං ගච්ඡේත් ස්ත්රියා වාක්යවශං ගතඃ .. 2 ..

විපරීතශ්ච වෘද්ධශ්ච විෂයෛශ්ච ප්රධර්ෂිතඃ .

නෘපඃ කිමිව න බ්රූයාච්චෝද්යමානස්සමන්මථඃ .. 3 ..

නාස්යාපරාධං පශ්යාමි නාපි දෝෂං තථාවිධම් .

යේන නිර්වාස්යතේ රාෂ්ට්රාද්වනවාසාය රාඝවඃ .. 4 ..

න තං පශ්යාම්යහං ලෝකේ පරෝක්ෂමපි යෝ නරඃ .

ස්වමිත්රෝ(අ)පි නිරස්තෝ(අ)පි යෝ(අ)ස්ය දෝෂමුදාහරේත් .. 5 ..

දේවකල්පමෘජුං දාන්තං රිපූණාමපි වත්සලම් .

අවේක්ෂමාණඃ කෝ ධර්මං ත්යජේත්පුත්රමකාරණාත් .. 6 ..

තදිදං වචනං රාජ්ඤඃපුනර්බාල්යමුපේයුෂඃ .

පුත්රඃ කෝ හෘදයේ කුර්යාද්රාජවෘත්තමනුස්මරන් .. 7 ..

යාවදේව න ජානාති කශ්චිදර්ථමිමං නරඃ .

තාවදේව මයා සාර්ධමාත්මස්ථං කුරු ශාසනම් .. 8 ..

මයා පාර්ශ්වේ සධනුෂා තව ගුප්තස්ය රාඝව .

ක ස්සමර්ථෝ(අ)ධිකං කර්තුං කෘතාන්තස්යේව තිෂ්ඨතඃ .. 9 ..

නිර්මනුෂ්යාමිමාං කෘත්ස්නාමයෝධ්යාං මනුජර්ෂභ .

කරිෂ්යාමි ශරෛස්තීක්ෂ්ණෛර්යදි ස්ථාස්යති විප්රියේ .. 10 ..

භරතස්යාථ පක්ෂ්යෝ වා යෝ වා(අ)ස්ය හිතමිච්ඡති .

සර්වානේතාන්වධිෂ්යාමි මෘදුර්හි පරිභූයතේ .. 11 ..

ප්රෝත්සාහිතෝ(අ)යං කෛකේය්යා ස දුෂ්ටෝ යදි නඃ පිතා .

අමිත්රභූතෝ නිස්සඞ්ගං වධ්යතාං බධ්යතාමපි .. 12 ..

ගුරෝරප්යවලිප්තස්ය කාර්යාකාර්යමජානතඃ .

උත්පථං ප්රතිපන්නස්ය කාර්යං භවති ශාසනම් .. 13 ..

බලමේෂ කිමාශ්රිත්ය හේතුං වාපුරුෂර්ෂභ .

දාතුමිච්ඡති කෛකේය්යෛ රාජ්යං ස්ථිතමිදං තව .. 14 ..

ත්වයා චෛව මයා චෛව කෘත්වා වෛරමනුත්තමම් .

කා(අ)ස්ය ශක්තිශ්ශ්රියං දාතුං භරතායාරිශාසන .. 15 ..

අනුරක්තෝ(අ)ස්මි භාවේන භ්රාතරං දේවි තත්ත්වතඃ .

සත්යේන ධනුෂා චෛව දත්තේනේෂ්ටේන තේ ශපේ .. 16 ..

දීප්තමග්නිමරණ්යං වා යදි රාමඃ ප්රවේක්ෂ්යති .

ප්රවිෂ්ටං තත්ර මාං දේවි ත්වං පූර්වමවධාරය .. 17 ..

හරාමි වීර්යාද්දුඃඛං තේ තම ස්සූර්ය ඉවෝදිතඃ .

දේවී පශ්යතු මේ වීර්යං රාඝවශ්චෛව පශ්යතු .. 18 ..

ඒතත්තු වචනං ශ්රුත්වා ලක්ෂ්මණස්ය මහාත්මනඃ .

උවාච රාමං කෞශල්යා රුදන්තී ශෝකලාලසා .. 19 ..

භ්රාතුස්තේ වදතඃ පුත්ර ලක්ෂ්මණස්ය ශ්රුතං ත්වයා .

යදත්රානන්තරං කාර්යං කුරුෂ්ව යදි රෝචතේ .. 20 ..

න චාධර්ම්යං වච ශ්රුත්වා සපත්න්යා මම භාෂිතම් .

විහාය ශෝකසන්තප්තාං ගන්තුමර්හසි මාමිතඃ .. 21 ..

ධර්මජ්ඤ යදි ධර්මිෂ්ඨෝ ධර්මං චරිතුමිච්ඡසි .

ශුශ්රූෂ මාමිහස්ථස්ත්වං චර ධර්මමනුත්තමම් .. 22 ..

ශුශ්රූෂුර්ජනනීං පුත්ර ස්වගෘහේ නියතෝ වසන් .

පරේණ තපසා යුක්තඃ කාශ්යපස්ත්රිදිවං ගතඃ .. 23 ..

යථෛව රාජා පූජ්යස්තේ ගෞරවේණ තථා(අ)ස්ම්යහම් .

ත්වාං නාහමනුජානාමි න ගන්තව්යමිතෝ වනම් .. 24 ..

ත්වද්වියෝගාන්න මේ කාර්යං ජීවිතේන සුඛේන වා .

ත්වයා සහ මම ශ්රේයස්තෘණානාමපි භක්ෂණම් .. 25 ..

යදි ත්වං යාස්යසි වනං ත්යක්ත්වා මාං ශෝකලාලසාම් .

අහං ප්රායමිහාසිෂ්යේ න හි ශක්ෂ්යාමි ජීවිතුම් .. 26 ..

තතස්ත්වං ප්රාප්ස්යසේ පුත්ර නිරයං ලෝකවිශ්රුතම් .

බ්රහ්මහත්යාමිවාධර්මාත්සමුද්ර ස්සරිතාං පතිඃ .. 27 ..

විලපන්තීං තථා දීනාං කෞසල්යාං ජනනීං තතඃ .

උවාච රාමෝ ධර්මාත්මා වචනං ධර්මසංහිතම් .. 28 ..

නාස්ති ශක්තිඃ පිතුර්වාක්යං සමතික්රමිතුං මම .

ප්රසාදයේ ත්වාං ශිරසා ගන්තුමිච්ඡාම්යහං වනම් .. 29 ..

ඍෂිණා ච පිතුර්වාක්යං කුර්වතා ව්රතචාරිණා .

ගෞර්හතා ජානතා ධර්මං කණ්ඩුනා(අ)පි විපශ්චිතා .. 30 ..

අස්මාකං ච කුලේ පූර්වං සගරස්යාජ්ඤයා පිතුඃ .

ඛනද්භිස්සාගරෛර්භූමිමවාප්තස්සුමහාන්වධඃ .. 31 ..

ජාමද්ග්න්යේන රාමේණ රේණුකා ජනනී ස්වයම් .

කෘත්තා පරශුනා(අ)රණ්යේ පිතුර්වචනකාරිණා .. 32 ..

ඒතෛරන්යෛශ්ච බහුභිර්දේවි දේවසමෛඃ කෘතම් .

පිතුර්වචනමක්ලීබං කරිෂ්යාමි පිතුර්හිතම් .. 33 ..

න ඛල්වේතන්මයෛකේන ක්රියතේ පිතෘශාසනම් .

ඒතෛරපි කෘතං දේවි යේ මයා තව කීර්තිතාඃ .. 34 ..

නාහං ධර්මමපූර්වං තේ ප්රතිකූලං ප්රවර්තයේ .

පූර්වෛරයමභිප්රේතෝ ගතෝ මාර්ගෝ(අ)නුගම්යතේ .. 35 ..

තදේතත්තු මයා කාර්යං ක්රියතේ භුවි නාන්යථා .

පිතුර්හි වචනං කුර්වන්න කශ්චින්නාම හීයතේ .. 36 ..

තාමේවමුක්ත්වා ජනනීං ලක්ෂ්මණං පුනරබ්රවීත් .

වාක්යං වාක්යවිදාං ශ්රේෂ්ඨශ්ශ්රේෂ්ඨස්සර්වධනුෂ්මතාම් .. 37 ..

තව ලක්ෂ්මණ ජානාමි මයි ස්නේහමනුත්තමම් .

වික්රමං චෛව සත්ත්වං ච තේජශ්ච සුදුරාසදම් .. 38 ..

මම මාතුර්මහද්දුඃඛමතුලං ශුභලක්ෂණ .

අභිප්රායමවිජ්ඤාය සත්යස්ය ච ශමස්ය ච .. 39 ..

ධර්මෝ හි පරමෝ ලෝකේ ධර්මේ සත්යං ප්රතිෂ්ඨිතම් .

ධර්මසංශ්රිතමේතච්ච පිතුර්වචනමුත්තමම් .. 40 ..

සංශ්රුත්ය ච පිතුර්වාක්යං මාතුර්වා බ්රාහ්මණස්ය වා .

න කර්තව්යං වෘථා වීර ධර්මමාශ්රිත්ය තිෂ්ඨතා .. 41 ..

සෝ(අ)හං න ශක්ෂ්යාමි පිතුර්නියෝගමතිවර්තිතුම් .

පිතුර්හිවචනාද්වීර කෛකේය්යා(අ)හං ප්රචෝදිතඃ .. 42 ..

තදේතාං විසෘජානාර්යාං ක්ෂත්රධර්මාශ්රිතාං මතිම් .

ධර්මමාශ්රය මා තෛක්ෂ්ණ්යං මද්බුද්ධිරනුගම්යතාම් .. 43 ..

තමේවමුත්ත්වා සෞහාර්දාද්භ්රාතරං ලක්ෂ්මණාග්රජඃ .

උවාච භූයඃ කෞසල්යාං ප්රාඤ්ජලිශ්ශිරසානතඃ .. 44 ..

අනුමන්යස්ව මාං දේවි ගමිෂ්යන්තමිතෝ වනම් .

ශාපිතා(අ)සි මම ප්රාණෛඃ කුරු ස්වස්ත්යයනානි මේ .. 45 ..

තීර්ණප්රතිජ්ඤශ්ච වනාත්පුනරේෂ්යාම්යහං පුරීම් .

යයාතිරිව රාජර්ෂිඃපුරා හිත්වා පුනර්දිවම් .. 46 ..

ශෝකස්සන්ධාර්යතාං මාත ර්හෘදයේ සාධු මා ශුචඃ .

වනවාසාදිහෛෂ්යාමි පුනඃ කෘත්වා පිතුර්වචඃ .. 47 ..

ත්වයා මයා ච වෛදේහ්යා ලක්ෂ්මණේන සුමිත්රයා .

පිතුර්නියෝගේ ස්ථාතව්යමේෂ ධර්මස්සනාතනඃ .. 48 ..

අම්බ සංහෘත්ය සම්භාරාන් දුඃඛං හෘදි නිගෘහ්ය ච .

වනවාසකෘතා බුද්ධිර්මම ධර්ම්යා(අ)නු වර්ත්යතාම් .. 49 ..

ඒතද්වචස්තස්ය නිශම්ය මාතා සුධර්ම්යමව්යග්රමවික්ලබං ච .

මෘතේව සඤ්ජ්ඤාං ප්රතිලභ්ය දේවී සමීක්ෂ්ය රාමං පුනරිත්යුවාච .. 50 ..

යථෛව තේ පුත්ර පිතා තථා(අ)හං ගුරු ස්ස්වධර්මේණ සුහෘත්තයා ච .

න ත්වා(අ)නුජානාමි න මාං විහාය සුදුඃඛිතාමර්හසි ගන්තුමේවම් .. 51 ..

කිං ජීවිතේනේහ විනා ත්වයා මේ ලෝකේන වා කිං ස්වධයා(අ)මෘතේන .

ශ්රේයෝ මුහූර්තං තව සන්නිධානං මමේහ කෘත්ස්නාදපි ජීවලෝකාත් .. 52 ..

නරෛරිවෝල්කාභිරපෝහ්යමානෝ මහාගජෝ(අ)ධ්වානමනුප්රවිෂ්ටඃ .

භූයඃ ප්රජජ්වාල විලාපමේවං නිශම්ය රාමඃ කරුණං ජනන්යාඃ .. 53 ..

ස මාතරං චෛව විසඤ්ජ්ඤකල්පා මාර්තං ච සෞමිත්රිමභිප්රතප්තම් .

ධර්මේ ස්ථිතෝ ධර්ම්යමුවාච වාක්යං යථා ස ඒවාර්හති තත්ර වක්තුම් .. 54 ..

අහං හි තේ ලක්ෂ්මණ නිත්යමේව ජානාමි භක්තිං ච පරාක්රමං ච .

මම ත්වභිප්රායමසන්නිරීක්ෂ්ය මාත්රා සහාභ්යර්දසි මාං සුදුඃඛම් .. 55 ..

ධර්මාර්ථකාමාඃ ඛලු තාත ලෝකේ සමීක්ෂිතා ධර්මඵලෝදයේෂු .

තේ තත්ර සර්වේ ස්යුරසංශයං මේ භාර්යේව වශ්යා(අ)භිමතා සුපුත්රා .. 56 ..

යස්මිංස්තු සර්වේ ස්යුරසන්නිවිෂ්ටා ධර්මෝ යත ස්ස්යාත්තදුපක්රමේත .

ද්වේෂ්යෝ භවත්යර්ථපරෝ හි ලෝකේ කාමාත්මතා ඛල්වපි න ප්රශස්තා .. 57 ..

ගුරුශ්ච රාජා ච පිතා ච වෘද්ධඃ ක්රෝධාත්ප්රහර්ෂාද්යදි වා(අ)පි කාමාත් .

යද්ව්යාදිශේත්කාර්යමවේක්ෂ්ය ධර්මං කස්තන්න කුර්යාදනෘශංසවෘත්තිඃ .. 58 ..

ස වෛ න ශක්නෝමි පිතුඃ ප්රතිජ්ඤා මිමාමකර්තුං සකලාං යථාවත් .

ස හ්යාවයෝස්තාත ගුරුර්නියෝගේ දේව්යාශ්ච භර්තා ස ගති ස්සධර්මඃ .. 59 ..

තස්මින්පුනර්ජීවති ධර්මරාජේ විශේෂතස්ස්වේ පථි වර්තමානේ .

දේවී මයා සාර්ධමිතෝ(අ)පගච්ඡේත් කථං ස්විදන්යා විධවේව නාරී .. 60 ..

සා මා(අ)නුමන්යස්ව වනං ව්රජන්තං කුරුෂ්ව න ස්ස්වස්ත්යයනානි දේවි .

යථා සමාප්තේ පුනරාව්රජේයං යථා හි සත්යේන පුනර්යයාතිඃ .. 61 ..

යශෝ හ්යහං කේවලරාජ්යකාරණා න්න පෘෂ්ඨතඃ කර්තුමලං මහෝදයම් .

අදීර්ඝකාලේ න තු දේවි ජීවිතේ වෘණේ(අ)වරාමද්ය මහීමධර්මතඃ .. 62 ..

ප්රසාදයන්නරවෘෂභ ස්සමාතරං පරාක්රමාජ්ජිගමිෂුරේව දණ්ඩකාන් .

අථානුජං භෘශමනුශාස්ය දර්ශනං චකාර තාං හෘදි ජනනීං ප්රදක්ෂිණම් .. 63 ..

ඉත්යාර්ෂේ ශ්රීමද්රාමායණේ වාල්මීකීය ආදිකාව්යේ අයෝධ්යාකාණ්ඩේ ඒකවිංශස්සර්ගඃ ..

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekaviṃśassargaḥ |

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |

uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 1 ||

na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |

tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2 ||

viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |

nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānassamanmathaḥ || 3 ||

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |

yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 4 ||

na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |

svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 5 ||

devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |

avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 6 ||

tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥpunarbālyamupeyuṣaḥ |

putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 7 ||

yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |

tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8 ||

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |

ka ssamartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 9 ||

nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayodhyāṃ manujarṣabha |

kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 10 ||

bharatasyātha pakṣyo vā yo vā'sya hitamicchati |

sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 11 ||

protsāhito'yaṃ kaikeyyā sa duṣṭo yadi naḥ pitā |

amitrabhūto nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi || 12 ||

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |

utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam || 13 ||

balameṣa kimāśritya hetuṃ vāpuruṣarṣabha |

dātumicchati kaikeyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava || 14 ||

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |

kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 15 ||

anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |

satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 16 ||

dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |

praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 17 ||

harāmi vīryādduḥkhaṃ te tama ssūrya ivoditaḥ |

devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 18 ||

etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |

uvāca rāmaṃ kauśalyā rudantī śokalālasā || 19 ||

bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |

yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rocate || 20 ||

na cādharmyaṃ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |

vihāya śokasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 21 ||

dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |

śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 22 ||

śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |

pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 23 ||

yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā'smyaham |

tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 24 ||

tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |

tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 25 ||

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |

ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 26 ||

tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |

brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ || 27 ||

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |

uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 28 ||

nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |

prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 29 ||

ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |

gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaścitā || 30 ||

asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |

khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ || 31 ||

jāmadgnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |

kṛttā paraśunā'raṇye piturvacanakāriṇā || 32 ||

etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |

piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam || 33 ||

na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |

etairapi kṛtaṃ devi ye mayā tava kīrtitāḥ || 34 ||

nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |

pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 35 ||

tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |

piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 36 ||

tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |

vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaśśreṣṭhassarvadhanuṣmatām || 37 ||

tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |

vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam || 38 ||

mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |

abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 39 ||

dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |

dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 40 ||

saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |

na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 41 ||

so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |

piturhivacanādvīra kaikeyyā'haṃ pracoditaḥ || 42 ||

tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |

dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 43 ||

tamevamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |

uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ || 44 ||

anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |

śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me || 45 ||

tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm |

yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam || 46 ||

śokassandhāryatāṃ māta rhṛdaye sādhu mā śucaḥ |

vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ || 47 ||

tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |

piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ || 48 ||

amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |

vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām || 49 ||

etadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ ca |

mṛteva sañjñāṃ pratilabhya devī samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca || 50 ||

yathaiva te putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmeṇa suhṛttayā ca |

na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumevam || 51 ||

kiṃ jīviteneha vinā tvayā me lokena vā kiṃ svadhayā'mṛtena |

śreyo muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mameha kṛtsnādapi jīvalokāt || 52 ||

narairivolkābhirapohyamāno mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |

bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ || 53 ||

sa mātaraṃ caiva visañjñakalpā mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |

dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ yathā sa evārhati tatra vaktum || 54 ||

ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |

mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham || 55 ||

dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |

te tatra sarve syurasaṃśayaṃ me bhāryeva vaśyā'bhimatā suputrā || 56 ||

yasmiṃstu sarve syurasanniviṣṭā dharmo yata ssyāttadupakrameta |

dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke kāmātmatā khalvapi na praśastā || 57 ||

guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krodhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt |

yadvyādiśetkāryamavekṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ || 58 ||

sa vai na śaknomi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat |

sa hyāvayostāta gururniyoge devyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ || 59 ||

tasminpunarjīvati dharmarāje viśeṣatassve pathi vartamāne |

devī mayā sārdhamito'pagacchet kathaṃ svidanyā vidhaveva nārī || 60 ||

sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni devi |

yathā samāpte punarāvrajeyaṃ yathā hi satyena punaryayātiḥ || 61 ||

yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |

adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 62 ||

prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |

athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 63 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||