śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaviṃśassargaḥ |
tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam |
śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt || 1 ||
evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvitaḥ |
jaṭājinadharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan || 2 ||
idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ |
nābhinandati durdharṣo yathāpūrvamarindamaḥ || 3 ||
manyurna ca tvayā kāryo devi brūmi tavāgrataḥ |
yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ || 4 ||
hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca |
niyujyamāno visrabdhaḥ kiṃ na kuryāmahaṃ priyam || 5 ||
alīkaṃ mānasaṃ tvekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me |
svayaṃ yannāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam || 6 ||
ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇāniṣṭāndhanāni ca |
hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ || 7 ||
kiṃ punarmanujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ |
tava ca priyakāmārthaṃ pratijñāmanupālayan || 8 ||
tadāśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kinvidaṃ yanmahīpatiḥ |
vasudhāsaktanayano mandamaśrūṇi muñcati || 9 ||
gacchantu caivānayituṃ dūtāśśrīghrajavairhayaiḥ |
bharataṃ mātulakulādadyaiva nṛpaśāsanāt || 10 ||
daṇḍakāraṇyameṣo'hamito gacchāmi satvaraḥ |
avicārya piturvākyaṃ samā vastuṃ caturdaśa || 11 ||
sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī |
prasthānaṃ śraddhadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam || 12 ||
evaṃ bhavatu yāsyanti dūtā śśīghrajavairhayaiḥ |
bharataṃ mātulakulādupāvartayituṃ narāḥ || 13 ||
tava tvahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam |
rāma tasmādita śśīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantumarhasi || 14 ||
vrīḍānvita ssvayaṃ yacca nṛpastvāṃ nābhibhāṣate |
naitatkiñcinnaraśreṣṭha manyureṣo'panīyatām || 15 ||
yāvattvaṃ na vanaṃ yātaḥ purādasmādabhitvaran |
pitā tāvanna te rāma snāsyate bhokṣyate'pi vā || 16 ||
dhikkaṣṭamiti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ |
mūrchito nyapatattasminparyaṅke hemabhūṣite || 17 ||
rāmo'pyutthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ |
kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ || 18 ||
tadapriyamanāryāyā vacanaṃ dāruṇodayam |
śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyamabravīt || 19 ||
nāhamarthaparo devi lokamāvastumutsahe |
viddhimāmṛṣibhistulyaṃ kevalaṃ dharmamāsthitam || 20 ||
yadatra bhavataḥ kiñcicchakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā |
prāṇānapi parityajya sarvathā kṛtameva tat || 21 ||
na hyato dharmacaraṇaṃ kiñcidasti mahattaram |
yathā pitariśuśrūṣā tasya vā vacanakriyā || 22 ||
anukto'pyatrabhavatā bhavatyā vacanādaham |
vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa || 23 ||
na nūnaṃ mayi kaikayi kiñcidāśaṃsase guṇam |
yadrājānamavocastvaṃ mameśvaratarā satī || 24 ||
yāvanmātaramāpnacche sītāṃ cānunayāmyaham |
tato'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahadvanam || 25 ||
bharataḥ pālayedrājyaṃ śuśrūṣecca pituryathā |
tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharma ssanātanaḥ || 26 ||
sa rāmasya vacaśśrṛtvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā |
śokādaśaknuvanvakatuṃ praruroda mahāsvanam || 27 ||
vanditvā caraṇau rāmo visañjñasya pitustathā |
kaikeyyāścāpyanāryāyāḥ niṣpapāta mahādyutiḥ || 28 ||
sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam |
niṣkramyāntaḥpurāttasmātsvaṃ dadarśa suhṛjjanam || 29 ||
taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato'nujagāma ha |
lakṣmaṇaḥ paramakkṛdhdaḥ ssumitrānandavardhanaḥ || 30 ||
abhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam |
śanairjagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan || 31 ||
na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo'pakarṣati |
lokakāntasya kāntatvācchītaraśmeriva kṣapā || 32 ||
na vanaṃ gantukāmasya tyajataśca vasundharām |
sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā || 33 ||
pratiṣidhya śubhaṃ chatraṃ vyajane ca svalaṅkṛte |
visarjayitvā svajanaṃ rathaṃ paurāṃstathā janān || 34 ||
dhārayan manasā duḥkhamindriyāṇi nigṛhya ca |
praviveśātmavānveśma māturapriyaśaṃsivān || 35 ||
sarvohyabhijanaśśrīmān śrīmatassatyavādinaḥ |
nālakṣayata rāmasya kiñcidākāramānane || 36 ||
ucitaṃ ca mahābāhurnajahauharṣamātmanaḥ |
śārada ssamudīrṇāṃśuścandrasteja ivātmajam || 37 ||
vācā madhurayā rāmassarvaṃ sammānayañjanam |
mātussamīpaṃ dhīrātmā praviveśa mahāyaśāḥ || 38 ||
taṃ guṇaissamatāṃ prāpto bhrātā vipulavikramaḥ |
saumitriranuvavrāja dhārayanduḥkhamātmajam || 39 ||
praviśya veśmātibhṛśaṃ mudā'nvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattimāgatām |
na caiva rāmo'trajagāmavikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||