Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 34

ॐ

විදුර නීති - උද්යෝග පර්වම්, අධ්යායඃ 34

Vyasa Sinhala

.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි

විදුරනීතිවාක්යේ චතුස්ත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ ..

ධෘතරාෂ්ට්ර උවාච .

ජාග්රතෝ දහ්යමානස්ය යත්කාර්යමනුපශ්යසි .

තද්බ්රූහි ත්වං හි නස්තාත ධර්මාර්ථකුශලඃ ශුචිඃ .. 1..

ත්වං මාං යථාවද්විදුර ප්රශාධි

ප්රජ්ඤා පූර්වං සර්වමජාතශත්රෝඃ .

යන්මන්යසේ පථ්යමදීනසත්ත්ව

ශ්රේයඃ කරං බ්රූහි තද්වෛ කුරූණාම් .. 2..

පාපාශඞ්ගී පාපමේව නෞපශ්යන්

පෘච්ඡාමි ත්වාං ව්යාකුලේනාත්මනාහම් .

කවේ තන්මේ බ්රූහි සර්වං යථාවන්

මනීෂිතං සර්වමජාතශත්රෝඃ .. 3..

විදුර උවාච .

ශුභං වා යදි වා පාපං ද්වේෂ්යං වා යදි වා ප්රියම් .

අපෘෂ්ටස්තස්ය තද්බ්රූයාද්යස්ය නේච්ඡේත්පරාභවම් .. 4..

තස්මාද්වක්ෂ්යාමි තේ රාජන්භවමිච්ඡන්කුරූන්ප්රති .

වචඃ ශ්රේයඃ කරං ධර්ම්යං බ්රුවතස්තන්නිබෝධ මේ .. 5..

මිථ්යෝපේතානි කර්මාණි සිධ්යේයුර්යානි භාරත .

අනුපාය ප්රයුක්තානි මා ස්ම තේෂු මනඃ කෘථාඃ .. 6..

තථෛව යෝගවිහිතං න සිධ්යේත්කර්ම යන්නෘප .

උපායයුක්තං මේධාවී න තත්ර ග්ලපයේන්මනඃ .. 7..

අනුබන්ධානවේක්ෂේත සානුබන්ධේෂු කර්මසු .

සම්ප්රධාර්ය ච කුර්වීත න වේගේන සමාචරේත් .. 8..

අනුබන්ධං ච සම්ප්රේක්ෂ්ය විපාකාංශ්චෛව කර්මණාම් .

උත්ථානමාත්මනශ්චෛව ධීරඃ කුර්වීත වා න වා .. 9..

යඃ ප්රමාණං න ජානාති ස්ථානේ වෘද්ධෞ තථා ක්ෂයේ .

කෝශේ ජනපදේ දණ්ඩේ න ස රාජ්යාවතිෂ්ඨතේ .. 10..

යස්ත්වේතානි ප්රමාණානි යථෝක්තාන්යනුපශ්යති .

යුක්තෝ ධර්මාර්ථයෝර්ජ්ඤානේ ස රාජ්යමධිගච්ඡති .. 11..

න රාජ්යං ප්රාප්තමිත්යේව වර්තිතව්යමසාම්ප්රතම් .

ශ්රියං හ්යවිනයෝ හන්ති ජරා රූපමිවෝත්තමම් .. 12..

භක්ෂ්යෝත්තම ප්රතිච්ඡන්නං මත්ස්යෝ බඩිශමායසම් .

රූපාභිපාතී ග්රසතේ නානුබන්ධමවේක්ෂතේ .. 13..

යච්ඡක්යං ග්රසිතුං ග්රස්යං ග්රස්තං පරිණමේච්ච යත් .

හිතං ච පරිණාමේ යත්තදද්යං භූතිමිච්ඡතා .. 14..

වනස්පතේරපක්වානි ඵලානි ප්රචිනෝති යඃ .

ස නාප්නෝති රසං තේභ්යෝ බීජං චාස්ය විනශ්යති .. 15..

යස්තු පක්වමුපාදත්තේ කාලේ පරිණතං ඵලම් .

ඵලාද්රසං ස ලභතේ බීජාච්චෛව ඵලං පුනඃ .. 16..

යථා මධු සමාදත්තේ රක්ෂන්පුෂ්පාණි ෂට්පදඃ .

තද්වදර්ථාන්මනුෂ්යේභ්ය ආදද්යාදවිහිංසයා .. 17..

පුෂ්පං පුෂ්පං විචින්වීත මූලච්ඡේදං න කාරයේත් .

මාලාකාර ඉවාරාමේ න යථාඞ්ගාරකාරකඃ .. 18..

කිං නු මේ ස්යාදිදං කෘත්වා කිං නු මේ ස්යාදකුර්වතඃ .

ඉති කර්මාණි සඤ්චින්ත්ය කුර්යාද්වා පුරුෂෝ න වා .. 19..

අනාරභ්යා භවන්ත්යර්ථාඃ කේ චින්නිත්යං තථාගතාඃ .

කෘතඃ පුරුෂකාරෝ(අ)පි භවේද්යේෂු නිරර්ථකඃ .. 20..

කාංශ්චිදර්ථාන්නරඃ ප්රාජ්ඤෝ ලභු මූලාන්මහාඵලාන් .

ක්ෂිප්රමාරභතේ කර්තුං න විඝ්නයති තාදෘශාන් .. 21..

ඍජු පශ්යති යඃ සර්වං චක්ෂුෂානුපිබන්නිව .

ආසීනමපි තූෂ්ණීකමනුරජ්යන්ති තං ප්රජාඃ .. 22..

චක්ෂුෂා මනසා වාචා කර්මණා ච චතුර්විධම් .

ප්රසාදයති ලෝකං යස්තං ලෝකෝ(අ)නුප්රසීදති .. 23..

යස්මාත්ත්රස්යන්ති භූතානි මෘගව්යාධාන්මෘගා ඉව .

සාගරාන්තාමපි මහීං ලබ්ධ්වා ස පරිහීයතේ .. 24..

පිතෘපෛතාමහං රාජ්යං ප්රාප්තවාන්ස්වේන තේජසා .

වායුරභ්රමිවාසාද්ය භ්රංශයත්යනයේ ස්ථිතඃ .. 25..

ධර්මමාචරතෝ රාජ්ඤඃ සද්භිශ්චරිතමාදිතඃ .

වසුධා වසුසම්පූර්ණා වර්ධතේ භූතිවර්ධනී .. 26..

අථ සන්ත්යජතෝ ධර්මමධර්මං චානුතිෂ්ඨතඃ .

ප්රතිසංවේෂ්ටතේ භූමිරග්නෞ චර්මාහිතං යථා .. 27..

ය ඒව යත්නඃ ක්රියතේ ප්රර රාෂ්ට්රාවමර්දනේ .

ස ඒව යත්නඃ කර්තව්යඃ ස්වරාෂ්ට්ර පරිපාලනේ .. 28..

ධර්මේණ රාජ්යං වින්දේත ධර්මේණ පරිපාලයේත් .

ධර්මමූලාං ශ්රියං ප්රාප්ය න ජහාති න හීයතේ .. 29..

අප්යුන්මත්තාත්ප්රලපතෝ බාලාච්ච පරිසර්පතඃ .

සර්වතඃ සාරමාදද්යාදශ්මභ්ය ඉව කාඤ්චනම් .. 30..

සුව්යාහෘතානි සුධියාං සුකෘතානි තතස්තතඃ .

සඤ්චින්වන්ධීර ආසීත ශිලා හාරී ශිලං යථා .. 31..

ගන්ධේන ගාවඃ පශ්යන්ති වේදෛඃ පශ්යන්ති බ්රාහ්මණාඃ .

චාරෛඃ පශ්යන්ති රාජානශ්චක්ෂුර්භ්යාමිතරේ ජනාඃ .. 32..

භූයාංසං ලභතේ ක්ලේශං යා ගෞර්භවති දුර්දුහා .

අථ යා සුදුහා රාජන්නෛව තාං විනයන්ත්යපි .. 33..

යදතප්තං ප්රණමති න තත්සන්තාපයන්ත්යපි .

යච්ච ස්වයං නතං දාරු න තත්සන්නාමයන්ත්යපි .. 34..

ඒතයෝපමයා ධීරඃ සන්නමේත බලීයසේ .

ඉන්ද්රාය ස ප්රණමතේ නමතේ යෝ බලීයසේ .. 35..

පර්ජන්යනාථාඃ පශවෝ රාජානෝ මිත්ර බාන්ධවාඃ .

පතයෝ බාන්ධවාඃ ස්ත්රීණාං බ්රාහ්මණා වේද බාන්ධවාඃ .. 36..

සත්යේන රක්ෂ්යතේ ධර්මෝ විද්යා යෝගේන රක්ෂ්යතේ .

මෘජයා රක්ෂ්යතේ රූපං කුලං වෘත්තේන රක්ෂ්යතේ .. 37..

මානේන රක්ෂ්යතේ ධාන්යමශ්වාන්රක්ෂ්යත්යනුක්රමඃ .

අභීක්ෂ්ණදර්ශනාද්ගාවඃ ස්ත්රියෝ රක්ෂ්යාඃ කුචේලතඃ .. 38..

න කුලං වෘත්ති හීනස්ය ප්රමාණමිති මේ මතිඃ .

අන්ත්යේෂ්වපි හි ජාතානාං වෘත්තමේව විශිෂ්යතේ .. 39..

ය ඊර්ෂ්යුඃ පරවිත්තේෂු රූපේ වීර්යේ කුලාන්වයේ .

සුඛේ සෞභාග්යසත්කාරේ තස්ය ව්යාධිරනන්තකඃ .. 40..

අකාර්ය කරණාද්භීතඃ කාර්යාණාං ච විවර්ජනාත් .

අකාලේ මන්ත්රභේදාච්ච යේන මාද්යේන්න තත්පිබේත් .. 41..

විද්යාමදෝ ධනමදස්තෘතීයෝ(අ)භිජනෝ මදඃ .

ඒතේ මදාවලිප්තානාමේත ඒව සතාං දමාඃ .. 42..

අසන්තෝ(අ)භ්යර්ථිතාඃ සද්භිඃ කිං චිත්කාර්යං කදා චන .

මන්යන්තේ සන්තමාත්මානමසන්තමපි විශ්රුතම් .. 43..

ගතිරාත්මවතාං සන්තඃ සන්ත ඒව සතාං ගතිඃ .

අසතාං ච ගතිඃ සන්තෝ න ත්වසන්තඃ සතාං ගතිඃ .. 44..

ජිතා සභා වස්ත්රවතා සමාශා ගෝමතා ජිතා .

අධ්වා ජිතෝ යානවතා සර්වං ශීලවතා ජිතම් .. 45..

ශීලං ප්රධානං පුරුෂේ තද්යස්යේහ ප්රණශ්යති .

න තස්ය ජීවිතේනාර්ථෝ න ධනේන න බන්ධුභිඃ .. 46..

ආඪ්යානාං මාංසපරමං මධ්යානාං ගෝරසෝත්තරම් .

ලවණෝත්තරං දරිද්රාණාං භෝජනං භරතර්ෂභ .. 47..

සම්පන්නතරමේවාන්නං දරිද්රා භුඤ්ජතේ සදා .

ක්ෂුත්ස්වාදුතාං ජනයති සා චාඪ්යේෂු සුදුර්ලභා .. 48..

ප්රායේණ ශ්රීමතාං ලෝකේ භෝක්තුං ශක්තිර්න විද්යතේ .

දරිද්රාණාං තු රාජේන්ද්ර අපි කාෂ්ඨං හි ජීර්යතේ .. 49..

අවෘත්තිර්භයමන්ත්යානාං මධ්යානාං මරණාද්භයම් .

උත්තමානාං තු මර්ත්යානාමවමානාත්පරං භයම් .. 50..

ඓශ්වර්යමදපාපිෂ්ඨා මදාඃ පානමදාදයඃ .

ඓශ්වර්යමදමත්තෝ හි නාපතිත්වා විබුධ්යතේ .. 51..

ඉන්ද්රියෞරින්ද්රියාර්ථේෂු වර්තමානෛරනිග්රහෛඃ .

තෛරයං තාප්යතේ ලෝකෝ නක්ෂත්රාණි ග්රහෛරිව .. 52..

යෝ ජිතඃ පඤ්චවර්ගේණ සහජේනාත්ම කර්ශිනා .

ආපදස්තස්ය වර්ධන්තේ ශුක්ලපක්ෂ ඉවෝඩුරාඩ් .. 53..

අවිජිත්ය ය ආත්මානමමාත්යාන්විජිගීෂතේ .

අමිත්රාන්වාජිතාමාත්යඃ සෝ(අ)වශඃ පරිහීයතේ .. 54..

ආත්මානමේව ප්රථමං දේශරූපේණ යෝ ජයේත් .

තතෝ(අ)මාත්යානමිත්රාංශ්ච න මෝඝං විජිගීෂතේ .. 55..

වශ්යේන්ද්රියං ජිතාමාත්යං ධෘතදණ්ඩං විකාරිෂු .

පරීක්ෂ්ය කාරිණං ධීරමත්යන්තං ශ්රීර්නිෂේවතේ .. 56..

රථඃ ශරීරං පුරුෂස්ය රාජන්

නාත්මා නියන්තේන්ද්රියාණ්යස්ය චාශ්වාඃ .

තෛරප්රමත්තඃ කුශලඃ සදශ්වෛර්

දාන්තෛඃ සුඛං යාති රථීව ධීරඃ .. 57..

ඒතාන්යනිගෘහීතානි ව්යාපාදයිතුමප්යලම් .

අවිධේයා ඉවාදාන්තා හයාඃ පථි කුසාරථිම් .. 58..

අනර්ථමර්ථතඃ පශ්යන්නර්තං චෛවාප්යනර්ථතඃ .

ඉන්ද්රියෛඃ ප්රසෘතෝ බාලඃ සුදුඃඛං මන්යතේ සුඛම් .. 59..

ධර්මාර්ථෞ යඃ පරිත්යජ්ය ස්යාදින්ද්රියවශානුගඃ .

ශ්රීප්රාණධනදාරේභ්ය ක්ෂිප්රං ස පරිහීයතේ .. 60..

අර්ථානාමීශ්වරෝ යඃ ස්යාදින්ද්රියාණාමනීශ්වරඃ .

ඉන්ද්රියාණාමනෛශ්වර්යාදෛශ්වර්යාද්භ්රශ්යතේ හි සඃ .. 61..

ආත්මනාත්මානමන්විච්ඡේන්මනෝ බුද්ධීන්ද්රියෛර්යතෛඃ .

ආත්මෛව හ්යාත්මනෝ බන්ධුරාත්මෛව රිපුරාත්මනඃ .. 62..

ක්ෂුද්රාක්ෂේණේව ජාලේන ඣෂාවපිහිතාවුභෞ .

කාමශ්ච රාජන්ක්රෝධශ්ච තෞ ප්රාජ්ඤානං විලුම්පතඃ .. 63..

සමවේක්ෂ්යේහ ධර්මාර්ථෞ සම්භාරාන්යෝ(අ)ධිගච්ඡති .

ස වෛ සම්භෘත සම්භාරඃ සතතං සුඛමේධතේ .. 64..

යඃ පඤ්චාභ්යන්තරාඤ්ශත්රූනවිජිත්ය මතික්ෂයාන් .

ජිගීෂති රිපූනන්යාන්රිපවෝ(අ)භිභවන්ති තම් .. 65..

දෘශ්යන්තේ හි දුරාත්මානෝ වධ්යමානාඃ ස්වකර්ම භිඃ .

ඉන්ද්රියාණාමනීශත්වාද්රාජානෝ රාජ්යවිභ්රමෛඃ .. 66..

අසන්ත්යාගාත්පාපකෘතාමපාපාංස්

තුල්යෝ දණ්ඩඃ ස්පෘශතේ මිශ්රභාවාත් .

ශුෂ්කේණාර්ද්රං දහ්යතේ මිශ්රභාවාත්

තස්මාත්පාපෛඃ සහ සන්ධිං න කුර්යාත් .. 67..

නිජානුත්පතතඃ ශත්රූන්පඤ්ච පඤ්ච ප්රයෝජනාන් .

යෝ මෝහාන්න නිඝෘහ්ණාති තමාපද්ග්රසතේ නරම් .. 68..

අනසූයාර්ජවං ශෞචං සන්තෝෂඃ ප්රියවාදිතා .

දමඃ සත්යමනායාසෝ න භවන්ති දුරාත්මනාම් .. 69..

ආත්මජ්ඤානමනායාසස්තිතික්ෂා ධර්මනිත්යතා .

වාක්චෛව ගුප්තා දානං ච නෛතාන්යන්ත්යේෂු භාරත .. 70..

ආක්රෝශ පරිවාදාභ්යාං විහිංසන්ත්යබුධා බුධාන් .

වක්තා පාපමුපාදත්තේ ක්ෂමමාණෝ විමුච්යතේ .. 71..

හිංසා බලමසාධූනාං රාජ්ඤාං දණ්ඩවිධිර්බලම් .

ශුශ්රූෂා තු බලං ස්ත්රීණාං ක්ෂමාගුණවතාං බලම් .. 72..

වාක්සංයමෝ හි නෘපතේ සුදුෂ්කරතමෝ මතඃ .

අර්ථවච්ච විචිත්රං ච න ශක්යං බහුභාෂිතුම් .. 73..

අභ්යාවහති කල්යාණං විවිධා වාක්සුභාෂිතා .

සෛව දුර්භාෂිතා රාජන්නනර්ථායෝපපද්යතේ .. 74..

සංරෝහති ශරෛර්විද්ධං වනං පරශුනා හතම් .

වාචා දුරුක්තං බීභත්සං න සංරෝහති වාක්ක්ෂතම් .. 75..

කර්ණිනාලීකනාරාචා නිර්හරන්ති ශරීරතඃ .

වාක්ෂල්යස්තු න නිර්හර්තුං ශක්යෝ හෘදි ශයෝ හි සඃ .. 76..

වාක්සායකා වදනාන්නිෂ්පතන්ති

යෛරාහතඃ ශෝචති රත්ර්යහානි .

පරස්ය නාමර්මසු තේ පතන්ති

තාන්පණ්ඩිතෝ නාවසෘජේත්පරේෂු .. 77..

යස්මෛ දේවාඃ ප්රයච්ඡන්ති පුරුෂාය පරාභවම් .

බුද්ධිං තස්යාපකර්ෂන්ති සෝ(අ)පාචීනානි පශ්යති .. 78..

බුද්ධෞ කලුෂ භූතායාං විනාශේ ප්රත්යුපස්ථිතේ .

අනයෝ නයසඞ්කාශෝ හෘදයාන්නාපසර්පති .. 79..

සේයං බුද්ධිඃ පරීතා තේ පුත්රාණාං තව භාරත .

පාණ්ඩවානාං විරෝධේන න චෛනාං අවබුධ්යසේ .. 80..

රාජා ලක්ෂණසම්පන්නස්ත්රෛලෝක්යස්යාපි යෝ භවේත් .

ශිෂ්යස්තේ ශාසිතා සෝ(අ)ස්තු ධෘතරාෂ්ට්ර යුධිෂ්ඨිරඃ .. 81..

අතීව සර්වාන්පුත්රාංස්තේ භාගධේය පුරස්කෘතඃ .

තේජසා ප්රජ්ඤයා චෛව යුක්තෝ ධර්මාර්ථතත්ත්වවිත් .. 82..

ආනෘශංස්යාදනුක්රෝශාද්යෝ(අ)සෞ ධර්මභෘතාං වරඃ .

ගෞරවාත්තව රාජේන්ද්ර බහූන්ක්ලේශාංස්තිතික්ෂති .. 83..

.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි

විදුරනීතිවාක්යේ චතුස්ත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 34..

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye catustriṃśo'dhyāyaḥ ||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

jāgrato dahyamānasya yatkāryamanupaśyasi |

tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ || 1||

tvaṃ māṃ yathāvadvidura praśādhi

prajñā pūrvaṃ sarvamajātaśatroḥ |

yanmanyase pathyamadīnasattva

śreyaḥ karaṃ brūhi tadvai kurūṇām || 2||

pāpāśaṅgī pāpameva naupaśyan

pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham |

kave tanme brūhi sarvaṃ yathāvan

manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ || 3||

vidura uvāca |

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam |

apṛṣṭastasya tadbrūyādyasya necchetparābhavam || 4||

tasmādvakṣyāmi te rājanbhavamicchankurūnprati |

vacaḥ śreyaḥ karaṃ dharmyaṃ bruvatastannibodha me || 5||

mithyopetāni karmāṇi sidhyeyuryāni bhārata |

anupāya prayuktāni mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 6||

tathaiva yogavihitaṃ na sidhyetkarma yannṛpa |

upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayenmanaḥ || 7||

anubandhānavekṣeta sānubandheṣu karmasu |

sampradhārya ca kurvīta na vegena samācaret || 8||

anubandhaṃ ca samprekṣya vipākāṃścaiva karmaṇām |

utthānamātmanaścaiva dhīraḥ kurvīta vā na vā || 9||

yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye |

kośe janapade daṇḍe na sa rājyāvatiṣṭhate || 10||

yastvetāni pramāṇāni yathoktānyanupaśyati |

yukto dharmārthayorjñāne sa rājyamadhigacchati || 11||

na rājyaṃ prāptamityeva vartitavyamasāmpratam |

śriyaṃ hyavinayo hanti jarā rūpamivottamam || 12||

bhakṣyottama praticchannaṃ matsyo baḍiśamāyasam |

rūpābhipātī grasate nānubandhamavekṣate || 13||

yacchakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamecca yat |

hitaṃ ca pariṇāme yattadadyaṃ bhūtimicchatā || 14||

vanaspaterapakvāni phalāni pracinoti yaḥ |

sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati || 15||

yastu pakvamupādatte kāle pariṇataṃ phalam |

phalādrasaṃ sa labhate bījāccaiva phalaṃ punaḥ || 16||

yathā madhu samādatte rakṣanpuṣpāṇi ṣaṭpadaḥ |

tadvadarthānmanuṣyebhya ādadyādavihiṃsayā || 17||

puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet |

mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ || 18||

kiṃ nu me syādidaṃ kṛtvā kiṃ nu me syādakurvataḥ |

iti karmāṇi sañcintya kuryādvā puruṣo na vā || 19||

anārabhyā bhavantyarthāḥ ke cinnityaṃ tathāgatāḥ |

kṛtaḥ puruṣakāro'pi bhavedyeṣu nirarthakaḥ || 20||

kāṃścidarthānnaraḥ prājño labhu mūlānmahāphalān |

kṣipramārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān || 21||

ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣānupibanniva |

āsīnamapi tūṣṇīkamanurajyanti taṃ prajāḥ || 22||

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham |

prasādayati lokaṃ yastaṃ loko'nuprasīdati || 23||

yasmāttrasyanti bhūtāni mṛgavyādhānmṛgā iva |

sāgarāntāmapi mahīṃ labdhvā sa parihīyate || 24||

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavānsvena tejasā |

vāyurabhramivāsādya bhraṃśayatyanaye sthitaḥ || 25||

dharmamācarato rājñaḥ sadbhiścaritamāditaḥ |

vasudhā vasusampūrṇā vardhate bhūtivardhanī || 26||

atha santyajato dharmamadharmaṃ cānutiṣṭhataḥ |

pratisaṃveṣṭate bhūmiragnau carmāhitaṃ yathā || 27||

ya eva yatnaḥ kriyate prara rāṣṭrāvamardane |

sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭra paripālane || 28||

dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet |

dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate || 29||

apyunmattātpralapato bālācca parisarpataḥ |

sarvataḥ sāramādadyādaśmabhya iva kāñcanam || 30||

suvyāhṛtāni sudhiyāṃ sukṛtāni tatastataḥ |

sañcinvandhīra āsīta śilā hārī śilaṃ yathā || 31||

gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ |

cāraiḥ paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janāḥ || 32||

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā |

atha yā suduhā rājannaiva tāṃ vinayantyapi || 33||

yadataptaṃ praṇamati na tatsantāpayantyapi |

yacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsannāmayantyapi || 34||

etayopamayā dhīraḥ sannameta balīyase |

indrāya sa praṇamate namate yo balīyase || 35||

parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mitra bāndhavāḥ |

patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā veda bāndhavāḥ || 36||

satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate |

mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate || 37||

mānena rakṣyate dhānyamaśvānrakṣyatyanukramaḥ |

abhīkṣṇadarśanādgāvaḥ striyo rakṣyāḥ kucelataḥ || 38||

na kulaṃ vṛtti hīnasya pramāṇamiti me matiḥ |

antyeṣvapi hi jātānāṃ vṛttameva viśiṣyate || 39||

ya īrṣyuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye |

sukhe saubhāgyasatkāre tasya vyādhiranantakaḥ || 40||

akārya karaṇādbhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt |

akāle mantrabhedācca yena mādyenna tatpibet || 41||

vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijano madaḥ |

ete madāvaliptānāmeta eva satāṃ damāḥ || 42||

asanto'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kiṃ citkāryaṃ kadā cana |

manyante santamātmānamasantamapi viśrutam || 43||

gatirātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ |

asatāṃ ca gatiḥ santo na tvasantaḥ satāṃ gatiḥ || 44||

jitā sabhā vastravatā samāśā gomatā jitā |

adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam || 45||

śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tadyasyeha praṇaśyati |

na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ || 46||

āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram |

lavaṇottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha || 47||

sampannataramevānnaṃ daridrā bhuñjate sadā |

kṣutsvādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā || 48||

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate |

daridrāṇāṃ tu rājendra api kāṣṭhaṃ hi jīryate || 49||

avṛttirbhayamantyānāṃ madhyānāṃ maraṇādbhayam |

uttamānāṃ tu martyānāmavamānātparaṃ bhayam || 50||

aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ |

aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate || 51||

indriyaurindriyārtheṣu vartamānairanigrahaiḥ |

tairayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahairiva || 52||

yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātma karśinā |

āpadastasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāḍ || 53||

avijitya ya ātmānamamātyānvijigīṣate |

amitrānvājitāmātyaḥ so'vaśaḥ parihīyate || 54||

ātmānameva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet |

tato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate || 55||

vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu |

parīkṣya kāriṇaṃ dhīramatyantaṃ śrīrniṣevate || 56||

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rājan

nātmā niyantendriyāṇyasya cāśvāḥ |

tairapramattaḥ kuśalaḥ sadaśvair

dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ || 57||

etānyanigṛhītāni vyāpādayitumapyalam |

avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim || 58||

anarthamarthataḥ paśyannartaṃ caivāpyanarthataḥ |

indriyaiḥ prasṛto bālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham || 59||

dharmārthau yaḥ parityajya syādindriyavaśānugaḥ |

śrīprāṇadhanadārebhya kṣipraṃ sa parihīyate || 60||

arthānāmīśvaro yaḥ syādindriyāṇāmanīśvaraḥ |

indriyāṇāmanaiśvaryādaiśvaryādbhraśyate hi saḥ || 61||

ātmanātmānamanvicchenmano buddhīndriyairyataiḥ |

ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ || 62||

kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāvapihitāvubhau |

kāmaśca rājankrodhaśca tau prājñānaṃ vilumpataḥ || 63||

samavekṣyeha dharmārthau sambhārānyo'dhigacchati |

sa vai sambhṛta sambhāraḥ satataṃ sukhamedhate || 64||

yaḥ pañcābhyantarāñśatrūnavijitya matikṣayān |

jigīṣati ripūnanyānripavo'bhibhavanti tam || 65||

dṛśyante hi durātmāno vadhyamānāḥ svakarma bhiḥ |

indriyāṇāmanīśatvādrājāno rājyavibhramaiḥ || 66||

asantyāgātpāpakṛtāmapāpāṃs

tulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt |

śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāt

tasmātpāpaiḥ saha sandhiṃ na kuryāt || 67||

nijānutpatataḥ śatrūnpañca pañca prayojanān |

yo mohānna nighṛhṇāti tamāpadgrasate naram || 68||

anasūyārjavaṃ śaucaṃ santoṣaḥ priyavāditā |

damaḥ satyamanāyāso na bhavanti durātmanām || 69||

ātmajñānamanāyāsastitikṣā dharmanityatā |

vākcaiva guptā dānaṃ ca naitānyantyeṣu bhārata || 70||

ākrośa parivādābhyāṃ vihiṃsantyabudhā budhān |

vaktā pāpamupādatte kṣamamāṇo vimucyate || 71||

hiṃsā balamasādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhirbalam |

śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 72||

vāksaṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ |

arthavacca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahubhāṣitum || 73||

abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhā vāksubhāṣitā |

saiva durbhāṣitā rājannanarthāyopapadyate || 74||

saṃrohati śarairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam |

vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam || 75||

karṇinālīkanārācā nirharanti śarīrataḥ |

vākṣalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdi śayo hi saḥ || 76||

vāksāyakā vadanānniṣpatanti

yairāhataḥ śocati ratryahāni |

parasya nāmarmasu te patanti

tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu || 77||

yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam |

buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'pācīnāni paśyati || 78||

buddhau kaluṣa bhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite |

anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati || 79||

seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ tava bhārata |

pāṇḍavānāṃ virodhena na caināṃ avabudhyase || 80||

rājā lakṣaṇasampannastrailokyasyāpi yo bhavet |

śiṣyaste śāsitā so'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ || 81||

atīva sarvānputrāṃste bhāgadheya puraskṛtaḥ |

tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit || 82||

ānṛśaṃsyādanukrośādyo'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ |

gauravāttava rājendra bahūnkleśāṃstitikṣati || 83||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34||