śrīpātañjalayogadarśanam |
atha vibhūtipādaḥ |
deśabandhaścittasya dhāraṇā ||1||
tatra pratyayaikatānatā dhyānam ||2||
tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ ||3||
trayamekatra saṃyamaḥ ||4||
tajjayāt prajñālokaḥ ||5||
tasya bhūmiṣu viniyogaḥ ||6||
trayamantaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ ||7||
tadapi bahiraṅgaṃ nirbījasya ||8||
vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau nirodhakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ ||9||
tasya praśāntavāhitā saṃskārāt ||10||
sarvārthataikāgrātayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ ||11||
tataḥ punaḥ śāntoditau tulyapratyayau cittasyaikāgratā pariṇāmaḥ ||12||
etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ ||13||
śāntoditāvyapadeśyadharmānupātī dharmī ||14||
kramānyatvaṃ pariṇāmānyatve hetuḥ ||15||
pariṇāmatrayasaṃyamādatītānāgatajñānam ||16||
śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsāt saṅkarastatpravibhāgasaṃyamāt sarvabhūtarutajñānam ||17||
saṃskārasākṣātkaraṇāt pūrvajātijñānam ||18||
pratyayasya paracittajñānam ||19||
na ca tat sālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt ||20||
kāyarūpasaṃyamāt tadgrāhyaśaktistambhe cakṣuḥ prakāśāsamprayoge'ntardhānam ||21||
sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma tatsaṃyamādaparāntajñānamariṣṭebhyo vā ||22||
maitryādiṣu balāni ||23||
baleṣu hastibalādīnī ||24||
pravṛttyālokanyāsāt sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānam ||25||
bhuvanajñānaṃ sūrye saṃyamāt ||26||
candre tārāvyūhajñānam ||27||
dhruve tadgatijñānam ||28||
nābhicakre kāyavyūhajñānam ||29||
kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ ||30||
kūrmanāḍyāṃ sthairyam ||31||
mūrdhajyotiṣi siddhadarśanam ||32||
prātibhādvā sarvam ||33||
hṛdaye cittasaṃvit ||34||
sattvapuruṣayoratyantāsaṅkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ parārthatvāt svārthasaṃyamāt puruṣajñānam ||35||
tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārtā jāyante ||36||
te samādhāvupasargāvyutthāne siddhayaḥ ||37||
bandhakāraṇaśaithilyāt pracārasaṃvedanācca cittasya paraśarīrāveśaḥ ||38||
udānajayājjalapaṅkakaṇṭakādiṣvasaṅga utkrāntiśca ||39||
samānajayājjvalanam ||40||
śrotrākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt divyaṃ śrotram ||41||
kāyākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt laghutūlasamāpatteśca ākāśagamanam ||42||
bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ||43||
sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṃyamāt bhūtajayaḥ ||44||
tato'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasampat taddharmānabhighātaśca ||45||
rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananatvāni kāyasampat ||46||
grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamādindriyajayaḥ ||47||
tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca ||48||
sattvapuruṣānyatākhyātimātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ sarvajñātṛtvañca ||49||
tadvairāgyādapi doṣabījakṣaye kaivalyam ||50||
sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaraniṣṭaprasaṅgāt ||51||
kṣaṇatatkramayoḥ saṃyamādvivekajaṃ jñānam ||52||
jātilakṣaṇadeśairanyatānavacchedāt tulyayostataḥ pratipattiḥ ||53||
tārakaṃ sarvaviṣayaṃ sarvathāviṣayamakramaṃ ceti vivekajaṃ jñānam ||54||
sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye kaivalyam ||55||
iti śrīpātañjalayogadarśane vibhūtipādo nāma tṛtīyaḥ pādaḥ |