6.24 Yuddhakanda - Chaturvimsha Sargah

ॐ

6.24 युद्धकाण्ड - चतुर्विंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ चतुर्विंशस्सर्गः ।

सावीरसमितीराज्ञाविरराजव्यवस्थिता ।

शशिनाशुभनक्षत्रापौर्णमासीवशारदी ॥ 1 ॥

प्रचचालचवेगेनत्रस्ताचैववसुन्धरा ।

पीड्यमानाबलौघेनतेनसागरवर्चसा ॥ 2 ॥

ततश्शुश्रुवुराक्रुष्टंलङ्कायाङ्काननौकसः ।

भेरीमृदङ्गसङ्घुष्टन्तुमुलंरोमहर्षणम् ॥ 3 ॥

बभूवुस्तेनघोषेणसंहृष्टाहरियूथपाः ।

अमृष्यमाणास्तङ्घोषंविनेदुर्घोषवत्तरम् ॥ 4 ॥

राक्षसास्तुप्लवङ्गानांशुश्रुवुश्चाऽपिगर्जितम् ।

नर्दतामिवदृप्तानाम्मेघानामम्बरेस्वनम् ॥ 5 ॥

दृष्टवादाशरथिर्लङ्काञ्चित्रध्वजपताकिनीम् ।

जगाममनसासीतन्दूयमानेनचेतसा ॥ 6 ॥

अत्रसामृगशाबाक्षीरावणेनोपरुध्यते ।

अभिभूताग्रहेणेवलोहिताङ्गेनरोहिणी ॥ 7 ॥

दीर्घमुष्णञ्चनिश्वस्यसमुद्वीक्ष्यचलक्ष्मणम् ।

उवाचवचनंवीरस्तत्कालहितमात्मनः ॥ 8 ॥

आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थिताम्पश्यलक्ष्मण ।

मनसेवकृतांलङ्कान्नगाग्रेविश्वकर्मणा ॥ 9 ॥

विमानैर्बहुभिर्लङ्कासङ्कीर्णाभुविराजते ।

विष्णोःपदमिवाकाशञ्छादितम्पाण्डुभिर्घनैः ॥ 10 ॥

पुष्पितैश्शोभितालङ्कावनैश्चत्ररथोपमैः ।

नानापतगसङ्घुष्टैः फलपुष्पोपगैश्शुभैः ॥ 11 ॥

पश्यमत्तविहाङ्गानिप्रलीनभ्रमराणिच ।

कोकिलाकुलषण्डानिदोधवीतिशिवोऽनिलः ॥ 12 ॥

इतिदाशरथीरामोलक्ष्मणंसमभाषत ।

बलञ्चतद्वैविभजन् शास्त्रदृष्टेनकर्मणा ॥ 13 ॥

शशासकपिसेनायाम्बलमादायवीर्यवान् ।

अङ्गदस्सहनीलेनतिष्ठेदुरसिदुर्जयः ॥ 14 ॥

तिष्ठेद्वानरवाहिन्यावानरौघसमावृतः ।

आश्रित्यदक्षिणम्पार्श्वमृषभोवानरर्षभः ॥ 15 ॥

गन्धहस्तीवदुर्धर्षस्तरस्वीगन्धमादनः ।

तिष्ठेद्वानरवाहिन्यास्सव्यम्पार्श्वंसमाश्रितः ॥ 16 ॥

मूर्ध्निस्थास्याम्यहंयुक्तोलक्ष्मणेनसमन्वितः ।

जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शीचवानरः ॥ 17 ॥

ऋक्षमुख्यामहात्मानःकुक्षिंरक्षन्तुतेत्रयः ।

जघनङ्कपिसेनायाःकपिराजोऽभिरक्षतु ।

पश्चार्धमिवलोकस्यप्रचेतास्तेजसावृतः ॥ 18 ॥

सुविभक्तमहाव्यूहामहावानररक्षिता ।

अनीकिनीसाविबभौयथाद्यौस्साभ्रसम्प्लवा ॥ 19 ॥

प्रगृह्यगिरिशृङ्गाणिमहातश्चमहीरुहन् ।

लङ्कांविमर्दयिषवोरणे ॥ 20 ॥

शिखरैर्विकिरामैनांलङ्काम्मुष्टभिरेववा ।

इतिस्मदधिरेसर्वेमनांसिहरिपुङ्गवाः ॥ 21 ॥

ततोरामोमहातेजास्सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।

सुविभक्तानिसैन्यानिशुकएषविमुच्यताम् ॥ 22 ॥

रामस्यतुवचश्श्रुत्वावानरेन्द्रोमहाबलः ।

मोचयामासतन्दूतंशुकंरामस्यशासनात् ॥ 23 ॥

मोचितोरामवाक्येनवानरैश्चनिपीडितः ।

शुकःपरमसन्त्रस्तोरक्षोधिपमुपागमत् ॥ 24 ॥

रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ॥ 25 ॥

किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे ।

कच्चिन्नानेकचित्तानान्तेषान्त्वंवशमागतः ॥ 26 ॥

ततस्सभयसंविग्नस्तदाराज्ञाभिचोदितः ।

वचनम्प्रत्युवाचेदंराक्षसाधिपमुत्तमम् ॥ 27 ॥

सागरस्योत्तरेतीरेऽब्रवन्तेवचनन्तथा ।

यथासन्धेशमक्लिष्टंसान्त्वयन् श्लक्ष्णयागिरा ॥ 28 ॥

क्रुद्धैस्सैरहमुत्प्लुतदृष्टमात्रःप्लवङ्गमैः ।

गृहीतोऽस्म्यपिचारब्दोहन्तुंलोप्तुञ्चमुष्टिभि ॥ 29 ॥

नैवसम्भाषितुंशक्यास्सम्प्रश्नोऽत्रनलभ्यते ।

प्रकृत्याकोपनास्तीक्ष्णानानराराक्षसाधिप ॥ 30 ॥

सचहन्ताविराधस्यकबन्धस्यखरस्यच ।

सुग्रीवसहितोरामस्सीतायाः पदमागतः ॥ 31 ॥

सकृत्वासागरेसेतुन्तीर्त्वाचलवणोदधिम् ।

एषरक्षांसिनिर्दूयधन्वीतिष्ठतिराघवः ॥ 32 ॥

ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानिसहस्रशः ।

गिरिमेघनिकाशानाञ्छादयन्तिवसुन्धराम् ॥ 33 ॥

राक्षसानाम्बलौघस्यवानरेन्द्रबलस्यच ।

नैतयोर्विद्यतेसन्धिर्देवदानवयोरिव ॥ 34 ॥

पुराप्राकारमायान्तिक्षिप्रमेकतरङ्कुरु ।

सीतांवास्मैप्रयच्छाशुसुयुद्धंवापिप्रदीयताम् ॥ 35 ॥

शुकस्यवचनंश्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।

रोषसंरक्तनयनोनिर्दहन्निनचक्षुषा ॥ 36 ॥

यदिमाम्प्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः ।

नैवसीताम्प्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ॥ 37 ॥

कदासमभिधावन्तिराघवम्मामकाश्शराः ।

वसन्तेपुष्पितम्मत्ताभ्रमराइवपादपम् ॥ 38 ॥

कदातूणीयशैर्दीप्तैर्गणशः कार्मुकच्युतैः ।

शरैरादीपयाम्येनमुल्काभिरिवकुञ्जरम् ॥ 39 ॥

तच्चास्यबलमादास्येबलेनमहतावृतः ।

ज्योतिषामिवसर्वेषाम्प्रभामुद्यन्दिवाकरः ॥ 40 ॥

सागरस्येवमेवेगोमारुतस्येवमेगतिः ।

नहिदाशरथिर्वेदतेनमांयोद्धुमिच्छति ॥ 41 ॥

नमेतूणीशयान्बाणान् सविषानिवपन्नगान् ।

रामःपश्यतिसङ्ग्रामेतेनमांयोध्दुमिच्छति ॥ 42 ॥

नजानातिपुरावीर्यममयुद्धेसराघवः ।

ममचापमयींवीणांशरकोणैःप्रवादिताम् ॥ 43 ॥

ज्याशब्दतुमुलाङ्घोरामार्तभीतमहास्वनाम् ।

नाराचतलसन्नादान्ताम्ममाहितवाहिनीम् ॥ 44 ॥

अवगाह्यमहारङ्गंवादयिष्याम्यहंरणे ।

नवासवेनापिसहस्रचक्षुषायथास्मिशक्योवरुणेनवास्वयम् ।

यमेनवाधर्षयितुंशराग्निनामहाहवेवैश्रवणेनवापुनः ॥ 45 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha caturviṃśassargaḥ |

sāvīrasamitīrājñāvirarājavyavasthitā |

śaśināśubhanakṣatrāpaurṇamāsīvaśāradī || 1 ||

pracacālacavegenatrastācaivavasundharā |

pīḍyamānābalaughenatenasāgaravarcasā || 2 ||

tataśśuśruvurākruṣṭaṃlaṅkāyāṅkānanaukasaḥ |

bherīmṛdaṅgasaṅghuṣṭantumulaṃromaharṣaṇam || 3 ||

babhūvustenaghoṣeṇasaṃhṛṣṭāhariyūthapāḥ |

amṛṣyamāṇāstaṅghoṣaṃvinedurghoṣavattaram || 4 ||

rākṣasāstuplavaṅgānāṃśuśruvuścā'pigarjitam |

nardatāmivadṛptānāmmeghānāmambaresvanam || 5 ||

dṛṣṭavādāśarathirlaṅkāñcitradhvajapatākinīm |

jagāmamanasāsītandūyamānenacetasā || 6 ||

atrasāmṛgaśābākṣīrāvaṇenoparudhyate |

abhibhūtāgraheṇevalohitāṅgenarohiṇī || 7 ||

dīrghamuṣṇañcaniśvasyasamudvīkṣyacalakṣmaṇam |

uvācavacanaṃvīrastatkālahitamātmanaḥ || 8 ||

ālikhantīmivākāśamutthitāmpaśyalakṣmaṇa |

manasevakṛtāṃlaṅkānnagāgreviśvakarmaṇā || 9 ||

vimānairbahubhirlaṅkāsaṅkīrṇābhuvirājate |

viṣṇoḥpadamivākāśañchāditampāṇḍubhirghanaiḥ || 10 ||

puṣpitaiśśobhitālaṅkāvanaiścatrarathopamaiḥ |

nānāpatagasaṅghuṣṭaiḥ phalapuṣpopagaiśśubhaiḥ || 11 ||

paśyamattavihāṅgānipralīnabhramarāṇica |

kokilākulaṣaṇḍānidodhavītiśivo'nilaḥ || 12 ||

itidāśarathīrāmolakṣmaṇaṃsamabhāṣata |

balañcatadvaivibhajan śāstradṛṣṭenakarmaṇā || 13 ||

śaśāsakapisenāyāmbalamādāyavīryavān |

aṅgadassahanīlenatiṣṭhedurasidurjayaḥ || 14 ||

tiṣṭhedvānaravāhinyāvānaraughasamāvṛtaḥ |

āśrityadakṣiṇampārśvamṛṣabhovānararṣabhaḥ || 15 ||

gandhahastīvadurdharṣastarasvīgandhamādanaḥ |

tiṣṭhedvānaravāhinyāssavyampārśvaṃsamāśritaḥ || 16 ||

mūrdhnisthāsyāmyahaṃyuktolakṣmaṇenasamanvitaḥ |

jāmbavāṃścasuṣeṇaścavegadarśīcavānaraḥ || 17 ||

ṛkṣamukhyāmahātmānaḥkukṣiṃrakṣantutetrayaḥ |

jaghanaṅkapisenāyāḥkapirājo'bhirakṣatu |

paścārdhamivalokasyapracetāstejasāvṛtaḥ || 18 ||

suvibhaktamahāvyūhāmahāvānararakṣitā |

anīkinīsāvibabhauyathādyaussābhrasamplavā || 19 ||

pragṛhyagiriśṛṅgāṇimahātaścamahīruhan |

laṅkāṃvimardayiṣavoraṇe || 20 ||

śikharairvikirāmaināṃlaṅkāmmuṣṭabhirevavā |

itismadadhiresarvemanāṃsiharipuṅgavāḥ || 21 ||

tatorāmomahātejāssugrīvamidamabravīt |

suvibhaktānisainyāniśukaeṣavimucyatām || 22 ||

rāmasyatuvacaśśrutvāvānarendromahābalaḥ |

mocayāmāsatandūtaṃśukaṃrāmasyaśāsanāt || 23 ||

mocitorāmavākyenavānaraiścanipīḍitaḥ |

śukaḥparamasantrastorakṣodhipamupāgamat || 24 ||

rāvaṇaḥprahasannevaśukaṃvākyamuvācaha || 25 ||

kimimautesitaupakṣaulūnapakṣaścadṛśyase |

kaccinnānekacittānānteṣāntvaṃvaśamāgataḥ || 26 ||

tatassabhayasaṃvignastadārājñābhicoditaḥ |

vacanampratyuvācedaṃrākṣasādhipamuttamam || 27 ||

sāgarasyottaretīre'bravantevacanantathā |

yathāsandheśamakliṣṭaṃsāntvayan ślakṣṇayāgirā || 28 ||

kruddhaissairahamutplutadṛṣṭamātraḥplavaṅgamaiḥ |

gṛhīto'smyapicārabdohantuṃloptuñcamuṣṭibhi || 29 ||

naivasambhāṣituṃśakyāssampraśno'tranalabhyate |

prakṛtyākopanāstīkṣṇānānarārākṣasādhipa || 30 ||

sacahantāvirādhasyakabandhasyakharasyaca |

sugrīvasahitorāmassītāyāḥ padamāgataḥ || 31 ||

sakṛtvāsāgaresetuntīrtvācalavaṇodadhim |

eṣarakṣāṃsinirdūyadhanvītiṣṭhatirāghavaḥ || 32 ||

ṛkṣavānarasaṅghānāmanīkānisahasraśaḥ |

girimeghanikāśānāñchādayantivasundharām || 33 ||

rākṣasānāmbalaughasyavānarendrabalasyaca |

naitayorvidyatesandhirdevadānavayoriva || 34 ||

purāprākāramāyāntikṣipramekataraṅkuru |

sītāṃvāsmaiprayacchāśusuyuddhaṃvāpipradīyatām || 35 ||

śukasyavacanaṃśrutvārāvaṇovākyamabravīt |

roṣasaṃraktanayanonirdahanninacakṣuṣā || 36 ||

yadimāmpratiyudhyeran devagandharvadānavāḥ |

naivasītāmpradāsyāmisarvalokabhayādapi || 37 ||

kadāsamabhidhāvantirāghavammāmakāśśarāḥ |

vasantepuṣpitammattābhramarāivapādapam || 38 ||

kadātūṇīyaśairdīptairgaṇaśaḥ kārmukacyutaiḥ |

śarairādīpayāmyenamulkābhirivakuñjaram || 39 ||

taccāsyabalamādāsyebalenamahatāvṛtaḥ |

jyotiṣāmivasarveṣāmprabhāmudyandivākaraḥ || 40 ||

sāgarasyevamevegomārutasyevamegatiḥ |

nahidāśarathirvedatenamāṃyoddhumicchati || 41 ||

nametūṇīśayānbāṇān saviṣānivapannagān |

rāmaḥpaśyatisaṅgrāmetenamāṃyodhdumicchati || 42 ||

najānātipurāvīryamamayuddhesarāghavaḥ |

mamacāpamayīṃvīṇāṃśarakoṇaiḥpravāditām || 43 ||

jyāśabdatumulāṅghorāmārtabhītamahāsvanām |

nārācatalasannādāntāmmamāhitavāhinīm || 44 ||

avagāhyamahāraṅgaṃvādayiṣyāmyahaṃraṇe |

navāsavenāpisahasracakṣuṣāyathāsmiśakyovaruṇenavāsvayam |

yamenavādharṣayituṃśarāgnināmahāhavevaiśravaṇenavāpunaḥ || 45 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturviṃśassargaḥ ||