4.53 Kishkindhakanda - Tripanchasha Sargah

ॐ

4.53 किष्किन्धाकाण्ड - त्रिपञ्चाश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ त्रिपञ्चाशस्सर्गः ।

एवमुक्तश्शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम् ।

उवाच हनुमान्वाक्यं तामनिन्दितचेष्टिताम् ॥ 1 ॥

शरणं त्वां प्रपन्ना स्म सर्वे वै धर्मचारिणीम् ।

यः कृतस्समयोऽस्माकं सुग्रीवेण महात्मना ॥ 2 ॥

स च कालो ह्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ।

सा त्वमस्माद्बिलाद्घोरादुत्तारयितुमर्हसि ॥ 3 ॥

तस्मात्सुग्रीववचनादतिक्रान्तान्गतायुषः ।

त्रातुमर्हसि नस्सर्वान्सुग्रीवभयकर्शितान् ॥ 4 ॥

महच्चकार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि ।

तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः ॥ 5 ॥

एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत् ।

जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् ॥ 6 ॥

तपसस्तु प्रभावेन नियमोपार्जितेन च ।

सर्वानेव बिलादस्मादुद्धरिष्यामि वानरान् ॥ 7 ॥

निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुङ्गवाः ।

न हि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः ॥ 8 ॥

ततस्सम्मीलितास्सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः ।

सहसाऽपिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकाङ्क्षया ॥ 9 ॥

वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा ।

निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया ॥ 10 ॥

ततस्तान्वानरान्सर्वांस्तापसी धर्मचारिणी ।

निस्सृतान्विषमात्तस्मात्समाश्वास्येदमब्रवीत् ॥ 11 ॥

एष विन्ध्यो गिरिश्श्रीमान्नानाद्रुमलताकुलः ।

एष प्रस्रवणश्शैलस्सागरोऽयं महोदधिः ॥ 12 ॥

स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः ।

इत्युक्त्वा तद्बिलं श्रीमत्प्रविवेश स्वयम्प्रभा ॥ 13 ॥

ततस्ते ददृशुर्घोरं सागरं वरुणालयम् ।

अपारमभिगर्जन्तं घोरैरूर्मिभिरावृतम् ॥ 14 ॥

मयस्य मायाविहितं गिरिदुर्गं विचिन्वताम् ।

तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः ॥ 15 ॥

विन्ध्यस्य तु गिरेः पादे सम्प्रपुष्पितपादपे ।

उपविश्य महाभागाश्चिन्तामापेदिरे तदा ॥ 16 ॥

ततः पुष्पातिभाराग्रान् लताशतसमावृतान् ।

द्रुमान्वासन्तिकान्दृष्टवा बभूवुर्भयशङ्किताः ॥ 17 ॥

ते वसन्तमनुप्राप्तं प्रतिबुद्ध्वा परस्परम् ।

नष्टसन्देशकालार्था निपेतुर्धरणीतले ॥ 18 ॥

ततस्तान्कपिवृद्धांस्तु शिष्टांश्चैव वनौकसः ।

वाचा मधुरयाऽभाष्य यथावदनुमान्य च ॥ 19 ॥

स तु सिंहवृषस्कन्धः पीनायतभुजः कपिः ।

युवराजो महाप्राज्ञः अङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥ 20 ॥

शासनात्कपिराजस्य वयं सर्वे विनिर्गताः ।

मासः पूर्णो बिलस्थानां हरयः किं न बुद्ध्यते ॥ 21 ॥

वयमाश्वयुजे मासि कालसङ्ख्याव्यवस्थिताः ।

प्रस्थितास्सोऽपि चातीतः किमतः कार्यमुत्तरम् ॥ 22 ॥

भवन्तः प्रत्ययं प्राप्ताः नीतिमार्गविशारदाः ।

हितेष्वभिरता भर्तुर्निसृष्टास्सर्वकर्मसु ॥ 23 ॥

कर्मस्वप्रतिमास्सर्वे दिक्षु विश्रुतपौरुषाः ।

मां पुरस्कृत्य निर्याताः पिङ्गाक्षप्रतिचोदिताः ॥ 24 ॥

इदानीमकृतार्थानां मर्तव्यं नात्र संशयः ।

हरिराजस्य सन्देशमकृत्वा कस्सुखी भवेत् ॥ 25 ॥

तस्मिन्नतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम् ।

प्रायोपवेशनं युक्तं सर्वेषां च वनौकसाम् ॥ 26 ॥

तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवस्स्वामिभावे व्यवस्थितः ।

न क्षमिष्यति नस्सर्वानपराधकृतो गतान् ॥ 27 ॥

अप्रवृत्तौ च सीतायाः पापमेव करिष्यति ।

तस्मात् क्षममिहाद्यैव गन्तुं प्रायोपवेशनं हि नः ॥ 28 ॥

त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च धनानि च गृहाणि च ।

धृवं नो हिंसिता राजा सर्वान्प्रतिगतानितः ॥ 29 ॥

वधेनाप्रतिरूपेण श्रेयान्मृत्युरिहैव नः ।

न चाहं यौवराज्येन सुग्रीवेणाभिषेचितः ॥ 30 ॥

नरेन्द्रेणाभिषिक्तोऽस्मि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।

स पूर्वं बद्धवैरो मां राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम् ॥ 31 ॥

घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृतनिश्चयः ।

किं मे सुहृदभिर्व्यसनं पश्यद्भिर्जीवितान्तरे ॥ 32 ॥

इहैव प्रायमासिष्ये पुण्ये सागररोधसि ।

एतच्छ्रुत्वा कुमारेण युवराजेन भाषितम् ॥ 33 ॥

सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यमब्रुवन् ।

तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः प्रियासक्तश्च राघवः ॥ 34 ॥

अदृष्टायां तु वैदेह्यां दृष्ट्वाऽस्मांश्त समागतान् ।

राघवप्रियकामार्थं घातयिष्यत्यसंशयम् ॥ 35 ॥

न क्षमं चापराद्धानां गमनं स्वामिपार्श्वतः ।

इहैव सीतामन्विष्य प्रवृत्तिमुपलभ्य वा ॥ 36 ॥

नो चेद्गच्छाम तं वीरं गमिष्यामो यमक्षयम् ।

प्लवङ्गमानां तु भयार्दितानां श्रुत्वा वचस्तार इदं बभाषे ।

अलं विषादेन बिलं प्रविश्य वसाम सर्वे यदि रोचते वः ॥ 37 ॥

इदं हि मायाविहितं सुदुर्गमं प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयकम् ।

इहास्ति नो नैव भयं पुरन्दरा न्न राघवाद्वानरराजतोऽपि वा ॥ 38 ॥

श्रुत्वाऽङ्गदस्यापि वचोऽनुकूल मूचुश्च सर्वे हरयः प्रतीताः ।

यथा न हिंस्येम तथा विधान मसक्तमद्यैव विधीयतां नः ॥ 39 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिपञ्चाशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha tripañcāśassargaḥ |

evamuktaśśubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam |

uvāca hanumānvākyaṃ tāmaninditaceṣṭitām || 1 ||

śaraṇaṃ tvāṃ prapannā sma sarve vai dharmacāriṇīm |

yaḥ kṛtassamayo'smākaṃ sugrīveṇa mahātmanā || 2 ||

sa ca kālo hyatikrānto bile ca parivartatām |

sā tvamasmādbilādghorāduttārayitumarhasi || 3 ||

tasmātsugrīvavacanādatikrāntāngatāyuṣaḥ |

trātumarhasi nassarvānsugrīvabhayakarśitān || 4 ||

mahaccakāryamasmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi |

taccāpi na kṛtaṃ kāryamasmābhiriha vāsibhiḥ || 5 ||

evamuktā hanumatā tāpasī vākyamabravīt |

jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum || 6 ||

tapasastu prabhāvena niyamopārjitena ca |

sarvāneva bilādasmāduddhariṣyāmi vānarān || 7 ||

nimīlayata cakṣūṃṣi sarve vānarapuṅgavāḥ |

na hi niṣkramituṃ śakyamanimīlitalocanaiḥ || 8 ||

tatassammīlitāssarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ |

sahasā'pidadhurdṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṅkṣayā || 9 ||

vānarāstu mahātmāno hastaruddhamukhāstadā |

nimeṣāntaramātreṇa bilāduttāritāstayā || 10 ||

tatastānvānarānsarvāṃstāpasī dharmacāriṇī |

nissṛtānviṣamāttasmātsamāśvāsyedamabravīt || 11 ||

eṣa vindhyo giriśśrīmānnānādrumalatākulaḥ |

eṣa prasravaṇaśśailassāgaro'yaṃ mahodadhiḥ || 12 ||

svasti vo'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ |

ityuktvā tadbilaṃ śrīmatpraviveśa svayamprabhā || 13 ||

tataste dadṛśurghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam |

apāramabhigarjantaṃ ghorairūrmibhirāvṛtam || 14 ||

mayasya māyāvihitaṃ giridurgaṃ vicinvatām |

teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ || 15 ||

vindhyasya tu gireḥ pāde samprapuṣpitapādape |

upaviśya mahābhāgāścintāmāpedire tadā || 16 ||

tataḥ puṣpātibhārāgrān latāśatasamāvṛtān |

drumānvāsantikāndṛṣṭavā babhūvurbhayaśaṅkitāḥ || 17 ||

te vasantamanuprāptaṃ pratibuddhvā parasparam |

naṣṭasandeśakālārthā nipeturdharaṇītale || 18 ||

tatastānkapivṛddhāṃstu śiṣṭāṃścaiva vanaukasaḥ |

vācā madhurayā'bhāṣya yathāvadanumānya ca || 19 ||

sa tu siṃhavṛṣaskandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ |

yuvarājo mahāprājñaḥ aṅgado vākyamabravīt || 20 ||

śāsanātkapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ |

māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na buddhyate || 21 ||

vayamāśvayuje māsi kālasaṅkhyāvyavasthitāḥ |

prasthitāsso'pi cātītaḥ kimataḥ kāryamuttaram || 22 ||

bhavantaḥ pratyayaṃ prāptāḥ nītimārgaviśāradāḥ |

hiteṣvabhiratā bharturnisṛṣṭāssarvakarmasu || 23 ||

karmasvapratimāssarve dikṣu viśrutapauruṣāḥ |

māṃ puraskṛtya niryātāḥ piṅgākṣapraticoditāḥ || 24 ||

idānīmakṛtārthānāṃ martavyaṃ nātra saṃśayaḥ |

harirājasya sandeśamakṛtvā kassukhī bhavet || 25 ||

tasminnatīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam |

prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām || 26 ||

tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvassvāmibhāve vyavasthitaḥ |

na kṣamiṣyati nassarvānaparādhakṛto gatān || 27 ||

apravṛttau ca sītāyāḥ pāpameva kariṣyati |

tasmāt kṣamamihādyaiva gantuṃ prāyopaveśanaṃ hi naḥ || 28 ||

tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca dhanāni ca gṛhāṇi ca |

dhṛvaṃ no hiṃsitā rājā sarvānpratigatānitaḥ || 29 ||

vadhenāpratirūpeṇa śreyānmṛtyurihaiva naḥ |

na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ || 30 ||

narendreṇābhiṣikto'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |

sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam || 31 ||

ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ |

kiṃ me suhṛdabhirvyasanaṃ paśyadbhirjīvitāntare || 32 ||

ihaiva prāyamāsiṣye puṇye sāgararodhasi |

etacchrutvā kumāreṇa yuvarājena bhāṣitam || 33 ||

sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyamabruvan |

tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāsaktaśca rāghavaḥ || 34 ||

adṛṣṭāyāṃ tu vaidehyāṃ dṛṣṭvā'smāṃśta samāgatān |

rāghavapriyakāmārthaṃ ghātayiṣyatyasaṃśayam || 35 ||

na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ |

ihaiva sītāmanviṣya pravṛttimupalabhya vā || 36 ||

no cedgacchāma taṃ vīraṃ gamiṣyāmo yamakṣayam |

plavaṅgamānāṃ tu bhayārditānāṃ śrutvā vacastāra idaṃ babhāṣe |

alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya vasāma sarve yadi rocate vaḥ || 37 ||

idaṃ hi māyāvihitaṃ sudurgamaṃ prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyakam |

ihāsti no naiva bhayaṃ purandarā nna rāghavādvānararājato'pi vā || 38 ||

śrutvā'ṅgadasyāpi vaco'nukūla mūcuśca sarve harayaḥ pratītāḥ |

yathā na hiṃsyema tathā vidhāna masaktamadyaiva vidhīyatāṃ naḥ || 39 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||