4.38 Kishkindhakanda - Ashtatrimsha Sargah

ॐ

4.38 किष्किन्धाकाण्ड - अष्टत्रिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ अष्टत्रिंशस्सर्गः ।

प्रतिगृह्य च तत्सर्वमुपायनमुपाहृतम् ।

वानरान्सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत् ॥ 1 ॥

विसर्जयित्वा स हरीन् शूरांस्तान्कृतकर्मणः ।

मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम् ॥ 2 ॥

स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् ।

अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन् ॥ 3 ॥

किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् ॥ 4 ॥

सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह ।

एवं भवतु गच्छावः स्थेयं त्वच्छासने मया ॥ 5 ॥

तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।

विसर्जयामास तदा तारामन्याश्च योषितः ॥ 6 ॥

एतेत्युच्चैर्हरिवरान्सुग्रीवस्समुदाहरत् ।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरयश्शीघ्रमाययुः ॥ 7 ॥

बद्धाञ्जलिपुटास्सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः ।

तानुवाच ततः प्राप्तान्राजाऽर्कसदृशप्रभः ॥ 8 ॥

उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः ।

श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयश्शीघ्रविक्रमाः ॥ 9 ॥

समुपस्थापयामासुश्शिबिकां प्रियदर्शनाम् ।

तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः ॥ 10 ॥

लक्ष्मणाऽरुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत् ।

इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवस्सूर्यसन्निभम् ॥ 11 ॥

बृहद्भिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः ।

पाण्डुरेणातपत्रेण म्रियमाणेन मूर्धनि ॥ 12 ॥

शुक्लैश्च वालव्यजनैर्धूयमानैस्समन्ततः ।

शङ्खभेरीनिनादैश्च हरिभिश्चाभिवन्दितः ॥ 13 ॥

निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम् ।

स वानरशतैस्तीक्ष्णैर्बहुभि श्शस्त्रपाणिभिः ॥ 14 ॥

परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ।

स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम् ॥ 15 ॥

अवातरन्महातेजा श्शिबिकायास्सलक्ष्मणः ।

आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटोऽभवत् ॥ 16 ॥

कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन्वानराश्चाभवंस्तथा ।

तटाकमिव तं दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम् ॥ 17 ॥

वानराणां महत्सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत् ।

पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम् ॥ 18 ॥

प्रेम्णा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे ।

परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततोऽब्रवीत् ॥ 19 ॥

निषण्णं तं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीद्वचः ।

धर्ममर्थं च कामं च यस्तु काले निषेवते ॥ 20 ॥

विभज्य सततं वीर स्स राजा हरिसत्तम ।

हित्वा धर्मं तथाऽर्थं च कामं यस्तु निषेवते ॥ 21 ॥

स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ।

अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां सङ्ग्रहे रतः ॥ 22 ॥

त्रिवर्गफलभोक्ता तु राजा धर्मेण युज्यते ।

उद्योगसमयस्त्वेषप्राप्तश्शत्रुविनाशन ॥ 23 ॥

सञ्चिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिस्सह मन्त्रिभिः ।

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत् ॥ 24 ॥

प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।

त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनःप्राप्तमिदं मया ॥ 25 ॥

तव देव प्रसादाच्च भ्रातुश्च जयतां वर ।

कृतं न प्रतिकुर्याद्यः पुरुषाणां स दूषकः ॥ 26 ॥

एते वानरमूख्याश्च शतशश्शत्रुसूदन ।

प्राप्ताश्चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥ 27 ॥

ऋक्षाश्चावहिताश्शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव ।

कान्तारवनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः ॥ 28 ॥

देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः ।

स्वैस्स्वैः परिवृतास्सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव ॥ 29 ॥

शतैश्शतसहस्रैश्च वर्तन्ते कोटिभिश्च प्लवङ्गमाः ।

अयुतैश्चावृता वीराश्शङ्कुभिश्च परन्तप ॥ 30 ॥

अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्त्यैश्च वानराः ।

समुद्रैश्च परार्धैश्च हरयो हरियूथपाः ॥ 31 ॥

आगमिष्यन्ति ते राजन्महेन्द्रसमविक्रमाः ।

मेरुमन्दरसङ्काशा विन्ध्य मेरुकृतालयाः ॥ 32 ॥

ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं ये सबान्धवम् ।

निहत्य रावणं सख्ये ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ 33 ॥

ततस्तमुद्योगमवेक्ष्य बुद्धिमा न्हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः ।

बभूव हर्षाद्वसुधाधिपात्मजः प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥ 34 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टत्रिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha aṣṭatriṃśassargaḥ |

pratigṛhya ca tatsarvamupāyanamupāhṛtam |

vānarānsāntvayitvā ca sarvāneva vyasarjayat || 1 ||

visarjayitvā sa harīn śūrāṃstānkṛtakarmaṇaḥ |

mene kṛtārthamātmānaṃ rāghavaṃ ca mahābalam || 2 ||

sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam |

abravītpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ sampraharṣayan || 3 ||

kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate |

tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam || 4 ||

sugrīvaḥ paramaprīto vākyametaduvāca ha |

evaṃ bhavatu gacchāvaḥ stheyaṃ tvacchāsane mayā || 5 ||

tamevamuktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |

visarjayāmāsa tadā tārāmanyāśca yoṣitaḥ || 6 ||

etetyuccairharivarānsugrīvassamudāharat |

tasya tadvacanaṃ śrutvā harayaśśīghramāyayuḥ || 7 ||

baddhāñjalipuṭāssarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ |

tānuvāca tataḥ prāptānrājā'rkasadṛśaprabhaḥ || 8 ||

upasthāpayata kṣipraṃ śibikāṃ mama vānarāḥ |

śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaśśīghravikramāḥ || 9 ||

samupasthāpayāmāsuśśibikāṃ priyadarśanām |

tāmupasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ || 10 ||

lakṣmaṇā'ruhyatāṃ śīghramiti saumitrimabravīt |

ityuktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvassūryasannibham || 11 ||

bṛhadbhirharibhiryuktamāruroha salakṣmaṇaḥ |

pāṇḍureṇātapatreṇa mriyamāṇena mūrdhani || 12 ||

śuklaiśca vālavyajanairdhūyamānaissamantataḥ |

śaṅkhabherīninādaiśca haribhiścābhivanditaḥ || 13 ||

niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyamanuttamām |

sa vānaraśataistīkṣṇairbahubhi śśastrapāṇibhiḥ || 14 ||

parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ |

sa taṃ deśamanuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam || 15 ||

avātaranmahātejā śśibikāyāssalakṣmaṇaḥ |

āsādya ca tato rāmaṃ kṛtāñjalipuṭo'bhavat || 16 ||

kṛtāñjalau sthite tasminvānarāścābhavaṃstathā |

taṭākamiva taṃ dṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam || 17 ||

vānarāṇāṃ mahatsainyaṃ sugrīve prītimānabhūt |

pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tamutthāpya harīśvaram || 18 ||

premṇā ca bahumānācca rāghavaḥ pariṣasvaje |

pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato'bravīt || 19 ||

niṣaṇṇaṃ taṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo'bravīdvacaḥ |

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca yastu kāle niṣevate || 20 ||

vibhajya satataṃ vīra ssa rājā harisattama |

hitvā dharmaṃ tathā'rthaṃ ca kāmaṃ yastu niṣevate || 21 ||

sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate |

amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṅgrahe rataḥ || 22 ||

trivargaphalabhoktā tu rājā dharmeṇa yujyate |

udyogasamayastveṣaprāptaśśatruvināśana || 23 ||

sañcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhissaha mantribhiḥ |

evamuktastu sugrīvo rāmaṃ vacanamabravīt || 24 ||

praṇaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam |

tvatprasādānmahābāho punaḥprāptamidaṃ mayā || 25 ||

tava deva prasādācca bhrātuśca jayatāṃ vara |

kṛtaṃ na pratikuryādyaḥ puruṣāṇāṃ sa dūṣakaḥ || 26 ||

ete vānaramūkhyāśca śataśaśśatrusūdana |

prāptāścādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān || 27 ||

ṛkṣāścāvahitāśśūrā golāṅgūlāśca rāghava |

kāntāravanadurgāṇāmabhijñā ghoradarśanāḥ || 28 ||

devagandharvaputrāśca vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |

svaissvaiḥ parivṛtāssainyairvartante pathi rāghava || 29 ||

śataiśśatasahasraiśca vartante koṭibhiśca plavaṅgamāḥ |

ayutaiścāvṛtā vīrāśśaṅkubhiśca parantapa || 30 ||

arbudairarbudaśatairmadhyaiścāntyaiśca vānarāḥ |

samudraiśca parārdhaiśca harayo hariyūthapāḥ || 31 ||

āgamiṣyanti te rājanmahendrasamavikramāḥ |

merumandarasaṅkāśā vindhya merukṛtālayāḥ || 32 ||

te tvāmabhigamiṣyanti rākṣasaṃ ye sabāndhavam |

nihatya rāvaṇaṃ sakhye hyānayiṣyanti maithilīm || 33 ||

tatastamudyogamavekṣya buddhimā nharipravīrasya nideśavartinaḥ |

babhūva harṣādvasudhādhipātmajaḥ prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ || 34 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe aṣṭatriṃśassargaḥ ||