4.12 Kishkindhakanda - Dvadasha Sargah

ॐ

4.12 किष्किन्धाकाण्ड - द्वादश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ द्वादशस्सर्गः ।

एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम् ।

प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम् ॥ 1 ॥

स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः ।

सालमुद्दिश्य चिक्षेप ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः ॥ 2 ॥

स विसृष्टो बलवता बाणस्स्वर्णपरिष्कृतः ।

भित्त्वा सालान् गिरिप्रस्थं सप्त भूमिं विवेश ह ॥ 3 ॥

प्रविष्टश्च मुहूर्तेन धरां भित्त्वा महाजवः ।

निष्पत्य च पुनस्तूर्णं स्वतूणीं प्रविवेश ह ॥ 4 ॥

तान्दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान्सालान्वानरपुङ्गवः ।

रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः ॥ 5 ॥

स मूर्ध्ना न्यपतदभ्मौ प्रलम्बीकृतभूषणः ।

सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः ॥ 6 ॥

इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः ।

रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरमवस्थितम् ॥ 7 ॥

सेन्द्रानपि सुरान्सर्वांस्त्वं बाणैः पुरुषर्षभ ।

समर्थस्समरे हन्तुं किं पुन र्वालिनं प्रभो ॥ 8 ॥

येन सप्तमहासाला गिरिर्भूमिश्च दारिताः ।

बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः ॥ 9 ॥

अद्य मे विगतश्शोकः प्रीतिरद्य परा मम ।

सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम् ॥ 10 ॥

तमद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम् ।

वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धोऽयमञ्जलिः ॥ 11 ॥

ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ।

प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुगतं वचः ॥ 12 ॥

अस्माद्गच्छेम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वमग्रतः ।

गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम् ॥ 13 ॥

सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम् ।

वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन्गहने वने ॥ 14 ॥

सुग्रीवो व्यनदद्घोरं वालिनोऽऽह्वानकारणात् ।

गाढं परिहितो वेगान्नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥ 15 ॥

तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः ।

निश्चक्राम सुसंरब्धो भास्करोऽस्ततटादिव ॥ 16 ॥

ततस्सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोरभूत् ।

गगने ग्रहयोर्घोरं बुधाङ्गारकयोरिव ॥ 17 ॥

तलैरशनिकल्पैश्च वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः ।

जघ्नतुस्समरेऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्छितौ ॥ 18 ॥

ततो रामो धनुष्पाणिस्तावुभौ समुदीक्ष्यतु ।

अन्योन्यसदृशौ वीरावुभौ देवाविवाश्विनौ ॥ 19 ॥

यन्नावगच्छत्सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः ।

ततो न कृतवान्बुद्धिं मोक्तुमन्तकरं शरम् ॥ 20 ॥

एतस्मिन्नन्तरे भग्नस्सुग्रीवस्तेन वालिना ।

अपश्यन्राघवं नाथमृश्यमूकं प्रदुद्रुवे ॥ 21 ॥

क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर्जर्झरीकृतः ।

वालिनाऽभिद्रुतः क्रोधात्प्रविवेश महावनम् ॥ 22 ॥

तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयार्दितः ।

मुक्तो ह्यसि त्वमित्युक्त्वा स निवृत्तो महाद्युतिः ॥ 23 ॥

राघवोऽसि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता ।

तदेव वनमागच्छत्सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ 24 ॥

तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवस्सहलक्ष्मणम् ।

ह्रीमान्दीनमुवाचेदं वसुधामवलोकयन् ॥ 25 ॥

आह्वयस्वेति मामुक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम् ।

वैरिणा घातयित्वा च किमिदानीं त्वया कृतम् ॥ 26 ॥

तामेन वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः ।

वालिनं न निहन्मीति ततो नाहमितो व्रजे ॥ 27 ॥

तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।

करुणं दीनया वाचा राघवः पुनरब्रवीत् ॥ 28 ॥

सुग्रीव श्रूयातां तात क्रोधश्च व्यपनीयताम् ।

कारणं येन बाणोऽयं न मया स विसर्जितः ॥ 29 ॥

अलङ्कारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च ।

त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम् ॥ 30 ॥

स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर ।

विक्रमेण च वाक्यैश्च व्यक्तिं वां नोपलक्षये ॥ 31 ॥

ततोऽहं रूपसादृश्यान्मोहितो वानरोत्तम ।

नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम् ॥ 32 ॥

जीवितान्तकरं घोरं सादृश्यात्तु विशङ्कितः ।

मूलघातो न नौ स्याद्धि द्वयोरपि कृतो मया ॥ 33 ॥

त्वयि वीरे विपन्ने हि अज्ञानाल्लाघवान्मया ।

मौढ्यं च मम बाल्यं च ख्यापितं स्यात्कपीश्वर ॥ 34 ॥

दत्ताभयवधो नाम पातकं महदुच्यते ।

अहं च लक्ष्मणश्चैव सीता च वरवर्णिनी ॥ 35 ॥

त्वदधीना वयं सर्वे वनेऽस्मिन् शरणं भवान् ।

तस्माद्युध्यस्व भूयस्त्वं मा मा शङ्केश्च वानर ॥ 36 ॥

एतन्मुहूर्ते सुग्रीव पश्य वालिनमाहवे ।

निरस्तमिषुणैकेन वेष्टमानं महीतले ॥ 37 ॥

अभिज्ञानं कुरुष्व त्वमात्मनो वानरेश्वर ।

येन त्वामभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धमुपागतम् ॥ 38 ॥

गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाट्य शुभलक्षणाम् ।

कुरु लक्ष्मण कण्ठेऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ 39 ॥

ततो गिरितटे जातामुत्पाट्य कुसुमाकुलाम् ।

लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत् ॥ 40 ॥

स तया शुशुभे श्रीमान् लतया कण्ठसक्तया ।

मालयेव बलाकानां ससन्ध्य इव तोयदः ॥ 41 ॥

विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः ।

जगाम सह रामेण किष्किन्थां वालिपालिताम् ॥ 42 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वादशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha dvādaśassargaḥ |

etacca vacanaṃ śrutvā sugrīveṇa subhāṣitam |

pratyayārthaṃ mahātejā rāmo jagrāha kārmukam || 1 ||

sa gṛhītvā dhanurghoraṃ śaramekaṃ ca mānadaḥ |

sālamuddiśya cikṣepa jyāsvanaiḥ pūrayandiśaḥ || 2 ||

sa visṛṣṭo balavatā bāṇassvarṇapariṣkṛtaḥ |

bhittvā sālān giriprasthaṃ sapta bhūmiṃ viveśa ha || 3 ||

praviṣṭaśca muhūrtena dharāṃ bhittvā mahājavaḥ |

niṣpatya ca punastūrṇaṃ svatūṇīṃ praviveśa ha || 4 ||

tāndṛṣṭvā sapta nirbhinnānsālānvānarapuṅgavaḥ |

rāmasya śaravegena vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 5 ||

sa mūrdhnā nyapatadabhmau pralambīkṛtabhūṣaṇaḥ |

sugrīvaḥ paramaprīto rāghavāya kṛtāñjaliḥ || 6 ||

idaṃ covāca dharmajñaṃ karmaṇā tena harṣitaḥ |

rāmaṃ sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhaṃ śūramavasthitam || 7 ||

sendrānapi surānsarvāṃstvaṃ bāṇaiḥ puruṣarṣabha |

samarthassamare hantuṃ kiṃ puna rvālinaṃ prabho || 8 ||

yena saptamahāsālā girirbhūmiśca dāritāḥ |

bāṇenaikena kākutstha sthātā te ko raṇāgrataḥ || 9 ||

adya me vigataśśokaḥ prītiradya parā mama |

suhṛdaṃ tvāṃ samāsādya mahendravaruṇopamam || 10 ||

tamadyaiva priyārthaṃ me vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam |

vālinaṃ jahi kākutstha mayā baddho'yamañjaliḥ || 11 ||

tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvaṃ priyadarśanam |

pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānugataṃ vacaḥ || 12 ||

asmādgacchema kiṣkindhāṃ kṣipraṃ gaccha tvamagrataḥ |

gatvā cāhvaya sugrīva vālinaṃ bhrātṛgandhinam || 13 ||

sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm |

vṛkṣairātmānamāvṛtya vyatiṣṭhangahane vane || 14 ||

sugrīvo vyanadadghoraṃ vālino''hvānakāraṇāt |

gāḍhaṃ parihito vegānnādairbhindannivāmbaram || 15 ||

taṃ śrutvā ninadaṃ bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ |

niścakrāma susaṃrabdho bhāskaro'stataṭādiva || 16 ||

tatassutumulaṃ yuddhaṃ vālisugrīvayorabhūt |

gagane grahayorghoraṃ budhāṅgārakayoriva || 17 ||

talairaśanikalpaiśca vajrakalpaiśca muṣṭibhiḥ |

jaghnatussamare'nyonyaṃ bhrātarau krodhamūrchitau || 18 ||

tato rāmo dhanuṣpāṇistāvubhau samudīkṣyatu |

anyonyasadṛśau vīrāvubhau devāvivāśvinau || 19 ||

yannāvagacchatsugrīvaṃ vālinaṃ vāpi rāghavaḥ |

tato na kṛtavānbuddhiṃ moktumantakaraṃ śaram || 20 ||

etasminnantare bhagnassugrīvastena vālinā |

apaśyanrāghavaṃ nāthamṛśyamūkaṃ pradudruve || 21 ||

klānto rudhirasiktāṅgaḥ prahārairjarjharīkṛtaḥ |

vālinā'bhidrutaḥ krodhātpraviveśa mahāvanam || 22 ||

taṃ praviṣṭaṃ vanaṃ dṛṣṭvā vālī śāpabhayārditaḥ |

mukto hyasi tvamityuktvā sa nivṛtto mahādyutiḥ || 23 ||

rāghavo'si saha bhrātrā saha caiva hanūmatā |

tadeva vanamāgacchatsugrīvo yatra vānaraḥ || 24 ||

taṃ samīkṣyāgataṃ rāmaṃ sugrīvassahalakṣmaṇam |

hrīmāndīnamuvācedaṃ vasudhāmavalokayan || 25 ||

āhvayasveti māmuktvā darśayitvā ca vikramam |

vairiṇā ghātayitvā ca kimidānīṃ tvayā kṛtam || 26 ||

tāmena velāṃ vaktavyaṃ tvayā rāghava tattvataḥ |

vālinaṃ na nihanmīti tato nāhamito vraje || 27 ||

tasya caivaṃ bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |

karuṇaṃ dīnayā vācā rāghavaḥ punarabravīt || 28 ||

sugrīva śrūyātāṃ tāta krodhaśca vyapanīyatām |

kāraṇaṃ yena bāṇo'yaṃ na mayā sa visarjitaḥ || 29 ||

alaṅkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca |

tvaṃ ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam || 30 ||

svareṇa varcasā caiva prekṣitena ca vānara |

vikrameṇa ca vākyaiśca vyaktiṃ vāṃ nopalakṣaye || 31 ||

tato'haṃ rūpasādṛśyānmohito vānarottama |

notsṛjāmi mahāvegaṃ śaraṃ śatrunibarhaṇam || 32 ||

jīvitāntakaraṃ ghoraṃ sādṛśyāttu viśaṅkitaḥ |

mūlaghāto na nau syāddhi dvayorapi kṛto mayā || 33 ||

tvayi vīre vipanne hi ajñānāllāghavānmayā |

mauḍhyaṃ ca mama bālyaṃ ca khyāpitaṃ syātkapīśvara || 34 ||

dattābhayavadho nāma pātakaṃ mahaducyate |

ahaṃ ca lakṣmaṇaścaiva sītā ca varavarṇinī || 35 ||

tvadadhīnā vayaṃ sarve vane'smin śaraṇaṃ bhavān |

tasmādyudhyasva bhūyastvaṃ mā mā śaṅkeśca vānara || 36 ||

etanmuhūrte sugrīva paśya vālinamāhave |

nirastamiṣuṇaikena veṣṭamānaṃ mahītale || 37 ||

abhijñānaṃ kuruṣva tvamātmano vānareśvara |

yena tvāmabhijānīyāṃ dvandvayuddhamupāgatam || 38 ||

gajapuṣpīmimāṃ phullāmutpāṭya śubhalakṣaṇām |

kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe'sya sugrīvasya mahātmanaḥ || 39 ||

tato giritaṭe jātāmutpāṭya kusumākulām |

lakṣmaṇo gajapuṣpīṃ tāṃ tasya kaṇṭhe vyasarjayat || 40 ||

sa tayā śuśubhe śrīmān latayā kaṇṭhasaktayā |

mālayeva balākānāṃ sasandhya iva toyadaḥ || 41 ||

vibhrājamāno vapuṣā rāmavākyasamāhitaḥ |

jagāma saha rāmeṇa kiṣkinthāṃ vālipālitām || 42 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe dvādaśassargaḥ ||