3.59 Aranyakanda - Ekonashashtitama Sargah

ॐ

3.59 अरण्यकाण्ड - एकोनषष्टितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ एकोनषष्टितमस्सर्गः ।

अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः ।

परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखार्दितं पुनः ॥ 1 ॥

तमुवाच किमर्थं त्वमागतोऽपास्य मैथिलीम् ।

यदा सा तव विश्वासाद्वने विरहिता मया ॥ 2 ॥

दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण ।

शङ्कमानं महत्पापं यत्सत्यं व्यथितं मनः ॥ 3 ॥

स्फुरते नयनं सव्यं बाहुश्च हृदयं च मे ।

दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वां सीताविरहितं पथि ॥ 4 ॥

एवमुक्तन्तु सौमित्रिर्लक्ष्मणश्शुभलक्षणः ।

भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं राममब्रवीत् ॥ 5 ॥

न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहमिहागतः ।

प्रचोदित स्तयैवोग्रैस्त्वत्सकाशमिहागतः ॥ 6 ॥

आर्येणेव पराक्रुष्टं हासीते लक्ष्मणेति च ।

परित्राहीति यद्वाक्यं मैथिल्यास्तच्छ्रुतिं गतम् ॥ 7 ॥

सा तमार्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली ।

गच्छ गच्छेति मामाह रुदन्ती भयविह्वला ॥ 8 ॥

प्रचोद्यमानेन मया गच्छेति बहुशस्तया ।

प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यमिदं त्वत्प्रत्ययान्वितम् ॥ 9 ॥

न तत्पश्याम्यहं रक्षो यदस्य भयमावहेत् ।

निर्वृता भव नास्त्येतत्केनाप्येवमुदाहृतम् ॥ 10 ॥

विगर्हितं च नीचं च कथमार्योऽभिधास्यति ।

त्राहीति वचनं सीते यस्त्रायेत्रिदशानपि ॥ 11 ॥

किं निमित्तं तु केनापि भ्रातुरालम्ब्य मे स्वरम् ।

राक्षसेनेरितं वाक्यं त्राहि त्राहीति शोभने ॥ 12 ॥

विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण त्राहि मामिति ।

न भवत्या व्यथा कार्या कुनारीजनसेविता ॥ 13 ॥

अलं वैक्लब्यमालम्ब्य स्वस्था भव निरुत्सुका ।

न सोऽस्ति त्रिषु लोकेषु पुमान्वै राघवं रणे ॥ 14 ॥

जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत् ।

न जय्यो राघवो युद्धे देवैश्शक्रपुरोगमैः ॥ 15 ॥

एवमुक्ता तु वैदेही परिमोहितचेतना ।

उवाचाश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं मामिदं वचः ॥ 16 ॥

भावो मयि तवात्यर्थं पाप एव निवेशितः ।

विनष्टे भ्रातरि प्राप्तुं न च त्वं मामवाप्स्यसि ॥ 17 ॥

सङ्केताद्भरतेन त्वं रामं समनुगच्छसि ।

क्रोशन्तं हि यथात्यर्थं नैवमभ्यवपद्यसे ॥ 18 ॥

रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थमनुगच्छसि ।

राघवस्यान्तरप्रेप्सुस्तथैनं नाभिपद्यसे ॥ 19 ॥

एवमुक्तो हि वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः ।

क्रोधात्प्रस्फुरमाणोष्ठ आश्रमादभिनिर्गतः ॥ 20 ॥

एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामस्सन्तापमोहितः ।

अब्रवीद्दुष्कृतं सौम्य तां विना यत्त्वमागतः ॥ 21 ॥

जानन्नपि समर्थं मां रक्षसां विनिवारणे ।

अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निस्सृतो भवान् ॥ 22 ॥

न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यद्यासि मैथिलीम् ।

क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा तां विहाय त्वमागतः ॥ 23 ॥

सर्वथा त्वविनीतं ते सीतया यत्प्रचोदितः ।

क्रोधस्य वशमापन्नो नाकरोश्शासनं मम ॥ 24 ॥

असौ हि राक्षसश्शेते शरेणाभिहतो मया ।

मृगरूपेण येनाहमाश्रमादपवाहितः ॥ 25 ॥

विकृष्य चापं परिधाय सायकं सलीलबाणेन च ताडितो मया ।

मार्गीं तनुं त्यज्य स विक्लबस्वरो बभूव केयूरधरस्सराक्षसः ॥ 26 ॥

शराहतेनैव तदार्तया गिरा स्वरं समालम्ब्य सुदूरसुश्रवम् ।

उदाहृतं तद्वचनं सुदारुणं त्वमागतो येन विहाय मैथिलीम् ॥ 27 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ekonaṣaṣṭitamassargaḥ |

athāśramādupāvṛttamantarā raghunandanaḥ |

paripapraccha saumitriṃ rāmo duḥkhārditaṃ punaḥ || 1 ||

tamuvāca kimarthaṃ tvamāgato'pāsya maithilīm |

yadā sā tava viśvāsādvane virahitā mayā || 2 ||

dṛṣṭvaivābhyāgataṃ tvāṃ me maithilīṃ tyajya lakṣmaṇa |

śaṅkamānaṃ mahatpāpaṃ yatsatyaṃ vyathitaṃ manaḥ || 3 ||

sphurate nayanaṃ savyaṃ bāhuśca hṛdayaṃ ca me |

dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvāṃ sītāvirahitaṃ pathi || 4 ||

evamuktantu saumitrirlakṣmaṇaśśubhalakṣaṇaḥ |

bhūyo duḥkhasamāviṣṭo duḥkhitaṃ rāmamabravīt || 5 ||

na svayaṃ kāmakāreṇa tāṃ tyaktvāhamihāgataḥ |

pracodita stayaivograistvatsakāśamihāgataḥ || 6 ||

āryeṇeva parākruṣṭaṃ hāsīte lakṣmaṇeti ca |

paritrāhīti yadvākyaṃ maithilyāstacchrutiṃ gatam || 7 ||

sā tamārtasvaraṃ śrutvā tava snehena maithilī |

gaccha gaccheti māmāha rudantī bhayavihvalā || 8 ||

pracodyamānena mayā gaccheti bahuśastayā |

pratyuktā maithilī vākyamidaṃ tvatpratyayānvitam || 9 ||

na tatpaśyāmyahaṃ rakṣo yadasya bhayamāvahet |

nirvṛtā bhava nāstyetatkenāpyevamudāhṛtam || 10 ||

vigarhitaṃ ca nīcaṃ ca kathamāryo'bhidhāsyati |

trāhīti vacanaṃ sīte yastrāyetridaśānapi || 11 ||

kiṃ nimittaṃ tu kenāpi bhrāturālambya me svaram |

rākṣaseneritaṃ vākyaṃ trāhi trāhīti śobhane || 12 ||

visvaraṃ vyāhṛtaṃ vākyaṃ lakṣmaṇa trāhi māmiti |

na bhavatyā vyathā kāryā kunārījanasevitā || 13 ||

alaṃ vaiklabyamālambya svasthā bhava nirutsukā |

na so'sti triṣu lokeṣu pumānvai rāghavaṃ raṇe || 14 ||

jāto vā jāyamāno vā saṃyuge yaḥ parājayet |

na jayyo rāghavo yuddhe devaiśśakrapurogamaiḥ || 15 ||

evamuktā tu vaidehī parimohitacetanā |

uvācāśrūṇi muñcantī dāruṇaṃ māmidaṃ vacaḥ || 16 ||

bhāvo mayi tavātyarthaṃ pāpa eva niveśitaḥ |

vinaṣṭe bhrātari prāptuṃ na ca tvaṃ māmavāpsyasi || 17 ||

saṅketādbharatena tvaṃ rāmaṃ samanugacchasi |

krośantaṃ hi yathātyarthaṃ naivamabhyavapadyase || 18 ||

ripuḥ pracchannacārī tvaṃ madarthamanugacchasi |

rāghavasyāntaraprepsustathainaṃ nābhipadyase || 19 ||

evamukto hi vaidehyā saṃrabdho raktalocanaḥ |

krodhātprasphuramāṇoṣṭha āśramādabhinirgataḥ || 20 ||

evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ rāmassantāpamohitaḥ |

abravīdduṣkṛtaṃ saumya tāṃ vinā yattvamāgataḥ || 21 ||

jānannapi samarthaṃ māṃ rakṣasāṃ vinivāraṇe |

anena krodhavākyena maithilyā nissṛto bhavān || 22 ||

na hi te parituṣyāmi tyaktvā yadyāsi maithilīm |

kruddhāyāḥ paruṣaṃ śrutvā tāṃ vihāya tvamāgataḥ || 23 ||

sarvathā tvavinītaṃ te sītayā yatpracoditaḥ |

krodhasya vaśamāpanno nākarośśāsanaṃ mama || 24 ||

asau hi rākṣasaśśete śareṇābhihato mayā |

mṛgarūpeṇa yenāhamāśramādapavāhitaḥ || 25 ||

vikṛṣya cāpaṃ paridhāya sāyakaṃ salīlabāṇena ca tāḍito mayā |

mārgīṃ tanuṃ tyajya sa viklabasvaro babhūva keyūradharassarākṣasaḥ || 26 ||

śarāhatenaiva tadārtayā girā svaraṃ samālambya sudūrasuśravam |

udāhṛtaṃ tadvacanaṃ sudāruṇaṃ tvamāgato yena vihāya maithilīm || 27 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonaṣaṣṭitamassargaḥ ||